Adolf Dygasiński

O CIOCIĘ FRANIĘ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

O CIOCIĘ FRANIĘ

Adolf Dygasiński

I.

Niejeden człowiek po skończeniu uniwersytetu założył ręce i myślał:

— No, a cóż teraz?

Taki najczęściej się ożeni, i... nie chcąc klepać mniejszej biedy w pojedynkę, klepie większą samowtór.

W takim właśnie położeniu znalazł się pan Kazimierz Malinowicz. Skoro tylko ukończył studia, odważny ten człowiek uważał sobie za najpierwszy obowiązek pójść do ołtarza z Andzią, panią swojego serca od pierwszego kursu.

Poznali się przy pracy. W domu zamożnej rodziny ona była nauczycielką córek, on — korepetytorem synów, uczęszczających do gimnazjum.

Kazimierz od pierwszego spojrzenia zakochał się w czarnookiej brunetce Andzi, a taką miał jakąś szczególną naturę, że za nic w świecie nie byłby wyznał przed bogdanką swoich uczuć. Dosyć mu było tego, iż ją widywał parę razy na dzień, przychodząc na korepetycje i odchodząc; bo zawsze się jakoś spotykali — zapewne dzięki rozkładowi mieszkania swoich chlebodawców. Czasami też w sobotę, po odbytych korepetycjach, pani domu łaskawie zapraszała Kazimierza na herbatę; wtedy to młodzieniec ów miewał sposobność rzucenia nieskończenie wielkiej ilości spojrzeń na pannę Annę. Niektóre z tych spojrzeń były bardzo długie — starczyły za dwadzieścia i trzydzieści spojrzeń przelotnych; inne znowu były krótkie, ale tak znaczące, że obstawały za parę długich. Niekiedy Kazimierz i Anna rozmawiali nawet ze sobą, podczas takiej herbaty, rozmawiali — rozumie się — o rzeczach naukowych: o Numie Pompiliuszu, o trzydziestoletniej wojnie, o religijnym prawodawstwie Konfucjusza itd.; w takich razach musieli sobie patrzeć w oczy.

Andzia była sierotą, a w dodatku osobą okrutnie zbiedzoną przez pracę pedagogicznego zawodu, który to sztandar dziewczyna owa nosiła bardzo wysoko, szczycząc się swoim powołaniem. Kazimierz miał na całe utrzymanie dwanaście rubli, pobieranych miesięcznie za korepetycje. I takim chce się kochania!...

Spojrzeń studenta dziewczyna nie unikała, nie lekceważyła ich; on czuł, że każdy jego rzut oka znajduje jakieś ogromnie przyjemne, ciepłe pomieszczenie w duszy Andzi. Wie się o takich rzeczach, gdy się jest młodym. On miał lat dwadzieścia pięć, ona — dwadzieścia, jak obszył. Mniej często, lecz za to bardziej ukradkowo, więc dobitniej, spod czarnych brwi Andzi wypadały magnetyczne połyski, wielce podobne do świetnych promieni gwiazdy Syriusza; były one przyczyną tego, iż Kazimierz w danym razie nie odczuwał smaku herbaty ze śmietanką, a zamiast smacznego butersznita, można mu było podać kawałek waty.

Rzecz szczególna! Zaraz po ostatnim egzaminie i na ostatnim kursie, kiedy Kazimierz powracał do domu, ażeby się nareszcie wyspać za wszystkie czasy, naraz około kościoła Świętokrzyskiego spotkał Andzię, która właśnie szła odwiedzić chorą ciotkę, mieszkającą aż przy ulicy Wiejskiej.

Kazimierz był filologiem; każdy filolog jest idealistą, a każdy idealista jest mniej lub więcej zabobonny. Spotkanie Andzi po ostatnim w życiu egzaminie, jakkolwiek istotnie nie miało w sobie nic nadnaturalnego, wydało się filologowi faktem nadzwyczajnym. W późniejszym już czasie myślał on o tym daleko więcej, aniżeli o różnych bardzo zajmujących aorystach i o wyrażeniach, jeden jedyny raz u Homera spotykanych.

A jak nie miał myśleć, kiedy zanim spod kościoła Świętokrzyskiego przybyli na ulicę Wiejską, on jej wyznał swą miłość, oświadczył się i został bez wahania przyjęty.

Para narzeczonych odwiedziła teraz chorą ciotkę Andzi, gdzie wizyta ich trwała dłużej, niż to było postanowione w pierwotnym planie. Ona powróciła późno do swych wysokich obowiązków guwernantki, on się nie wyspał po egzaminach i już odtąd przez długi czas wcale spać nie mógł.

Szczęście tak samo jak cierpienie ze snu wybija człowieka. Przypuszczamy, że nie tylko on, ale oboje tej nocy nie spali.

Andzia przez cały tydzień, codziennie o jednej godzinie, odwiedzała chorą ciotkę, Kazimierz też codziennie spotykał Andzię przy Świętokrzyskim kościele i razem chodzili w odwiedziny do ciotki. W domu, gdzie panna Anna była nauczycielką, poczęto się dziwić temu nagłemu wybuchowi jej uczuć przywiązania dla ciotki, niedobrze się zapatrywano na to opuszczanie stanowiska i zaniedbywanie obowiązków; panienki nie miały się przy kim egzercytować w muzyce, z czego znowu metr muzyki był bardzo niezadowolniony.

To wszystko sprawiło, iż pani domu zrobiła najprzód pannie Annie lekką wymówkę; gdy atoli guwernantka, pomimo to, znowu późno do domu wróciła, wtedy pomiędzy rodzicami zamożnej rodziny miała miejsce następująca rozmowa:

— Trzeba koniecznie zmienić guwernantkę, ta się już zupełnie popsuła! Zawsze tak bywa, jeżeli się ludzi zbyt dobrze traktuje — powiedziała pani domu.

— Więc zmień, kiedy chcesz! — odrzekł poważnie ojciec rodziny.

I zaraz na drugi dzień, dano pannie Annie do zrozumienia, iż z powodu rozmaitych względów usługi jej są nadal niepotrzebne w zamożnej rodzinie.

W kilka dni potem Andzia zabrała swoje manatki i wyniosła się na mieszkanie do chorej ciotki, która po zmarłym mężu, urzędniku, pobierała jakąś szczupłą emeryturkę. Atoli ta utrata posady guwernantki przyspieszyła dzień ślubu.

Młodzi szybko idą naprzód, zarówno do szczęścia jak i do cierpienia.

W parę miesięcy umarła też i schorowana ciotka, pozostawiając swej siostrzenicy w spadku stare meble i bibliotekę, złożoną z kilku starych kalendarzy, dwóch książek do nabożeństwa oraz jednej książki kucharskiej.

Wszelkim nowożeńcom dobrze jest mieszkać w jednej ciasnej izdebce. To nie stanowi biedy. Młode i przybiedzone organizmy jeść też dużo nie potrzebują, zwłaszcza w epoce gorącej miłości.

A z tym wszystkim bieda zaczyna się od chwili nieuiszczenia pierwszego komornego i od pierwszego braku rzeczy, zjeść się dającej.

Kazimierz, jako nauczyciel, nie miał zarobku, bo gdy on się oddawał uczuciom miłości, inni myśleli wtedy o chlebie i wszystkie prywatne szkoły w Warszawie obsadzone zostały w zupełności naukowym proletariatem, pożądliwym zarobku. W szkołach rządowych nie wakowała też żadna posada, co mu dano do zrozumienia wyraźnie i niejednokrotnie. Zresztą, pamiętajmy, iż nauczycieli greki oraz łaciny ludzkość znowu zbyt namiętnie nie pożąda.

Wiedział o tym Malinowicz i zabrał się gorliwie do studiów nad historią, która dla nauczyciela pod każdym względem stanowi o wiele wdzięczniejszy przedmiot, niż języki klasyczne. Tymczasem trzeba było żyć, a żyjąc — jeść, choćby umiarkowanie. Przenosiły się więc z biblioteki filologa różne piękne wydania klasyków, które Kazimierz niegdyś skupował, skąpiąc sobie łyżki strawy. Barbarzyństwem mu się wydawała zamiana Homera i Demostenesa, Tacyta i Cycerona na wołowinę, cielęcinę, baraninę, chleb i bułki; ale nie było innej rady. I to także musiało mieć swój koniec, i to się wyczerpało.

Wkrótce po wyjściu za mąż Andzia przestała być zdrową; na szyi pojawiły się jej jakieś obrzęknięcia, a w gardle duszności; uskarżała się na ściskanie serca i utrudnione oddychanie; opuszczały ją niekiedy siły, doznawała bólu głowy itd. Młoda małżonka wcześnie już poczęła mantyczyć, narzekała na brak lektury, ponieważ książki męża były dla niej nieprzystępne, a gazety jakiej bądź nie mieli znów za co zaprenumerować.

Kazimierz z bólem serca zabrał się wtedy do ostatniego swego skarbu, słowników greckich Papego, poniósł je jako kaucję do czytelni i zaabonował dla Andzi książki. Swoją drogą u znajomego dystrybutora wyrobił sobie pożyczkę przeczytanych już numerów Kuriera.

Przy czytaniu szybko czas upływał małżonkom; ale dola ich się nie zmieniła.

Nadchodziła zima, w izdebce było chłodno, Andzia ciągle kwękała i przez większą część dnia pozostawała w łóżku. Wielki nieład panował w szczuplutkim zakątku nowożeńców; wszędzie pełno było kurzu, śmieci, a różne graty zastępowały ci drogę i zawalały kąty. Przy takiej biedzie trudno utrzymywać stałą służącą.

Większą część mebli, pozostałych po ciotce, sprzedał Kazimierz, aby opłacić zaległe komorne. On sam nastawiał w domu samowar, przynosił z miasta węgle, cukier, serdelki, bułki. I tak to małżeństwo żyło z dnia na dzień.

Pożyczane numera Kurierka chwytał teraz nasz filolog z chciwością; wszystkie ogłoszenia odczytywał on od deski do deski, zwłaszcza też dział ich, dotyczący „pracy i posad". Ilekroć anons zaczynał się od słów: — „Potrzebny jest człowiek zdolny...", Kazimierzowi poczynało bić gwałtownie serce; ale wnet się uspakajał, kiedy wyczytał w dalszym ciągu: „technik, mogący być pomocnikiem dyrektora cukrowni"; — albo: „galwanizer, obeznany dokładnie z galwanizowaniem elektryczną maszyną"; lub znowu: „guwerner, mówiący biegle po niemiecku i po francusku" itd.

Dopóki czytał te ogłoszenia, żył nadzieją, że znajdzie coś dla siebie; kiedy czytanie skończył, doznawał wrażenia, jak gdyby mu się góra waliła na głowę.

— Tyle różnych posad! — Zawołał raz z westchnieniem. — I ani jednej nie ma dla mnie!

— Ah, bo też ty, Kaziu, wybrałeś sobie szczególny zawód! — odezwała się z łóżka Andzia, a w głosie jej niemile dźwięczał wyrzut.

Zabolało to Kazimierza, westchnął, jak gdyby potwierdził, że żona ma słuszność. On daremnie wyczekiwał, czy ktoś w dużym mieście nie zapotrzebuje nauki greki, łaciny lub historii, bo tyle tylko ten człowiek miał do sprzedania. Życie przyniosło mu potrzeby nieubłagane, a on ich nie mógł zaspokoić, choć stracił piętnaście lat życia na naukę, na pozyskanie sobie sposobu do życia. Tymczasem gorzkniała stopniowo i Andzia, a w duszy jej poczęło kiełkować podejrzenie, czy mąż nie jest przypadkiem zbyt mało uzdolnionym człowiekiem, ażeby podołał zadaniu utrzymania rodziny.

— Gdybym była zdrową — myślała — wzięłabym się bodaj do prania bielizny, a przecieżbym i tak zarobiła na wyżywienie dwojga ludzi.

Malinowicz znowu w zgnębieniu swym tak myślał:

— Przez osiem lat pobytu w gimnazjum dostawałem nagrody z każdej klasy; wszyscy przepowiadali mi świetną przyszłość, a ja teraz już oto jeść co nie mam wraz z żoną... Cóż u diabła, znam przecież ludzi, których dla braku zdolności usunięto z trzeciej klasy!... Jeżdżą oni dzisiaj powozami, a jak przepysznie wyglądają ich żony...

— Żebyś ty, kochanku, zgłosił się do jakiej fabryki — odezwała się raz z łóżka stękającym głosem Andzia. -— Powiadają, że dzisiaj buchalteria ogromnie popłaca... Przecież jakieś tam zapisywanie dochodów i rozchodów nie może być trudne dla ciebie...

Kazimierz kiwnął głową. Buchalteria kręciła mu się w umyśle, niby ciekawy sfinks, jakiś Deus ignotus, który dziś właśnie popłaca.

— Rzeczywiście, umiałbym chyba zapisywać dochody i rozchody, jeżeli to tylko ma stanowić buchalterię...

Wieczorem przyniósł od dystrybutora numer Kurierka i jak raz wyczytał:

„Do prowadzenia znacznego interesu, poszukuje się inteligentnego i uzdolnionego buchaltera."

Zaledwie odczytał ogłoszenie, złożył gazetę, wziął kapelusz i chciał wyjść.

— Kaziu, dokąd idziesz? — zapytała Andzia. Malinowicz rozłożył gazetę i palcem pokazał żonie ogłoszenie o buchalterze.

— Ależ, bój się Boga, nie wychodź tak późno!... Kiedy się zostaję sama jedna w tej pustce, ogarnia mnie niepokój i strach jakiś.

Mąż spoglądał na żonę wzrokiem ciężko zamyślonego, a ona znów rzekła:

— Gdzieżby ci też w nocy chciał kto dać posadę?... Oj, Kaziu, jakiś ty niepraktyczny!

Ten wyraz — niepraktyczny wyrwał filologa z zamyślenia, zbudził w nim nowe pojęcia i wywołał nowe uczucia z charakterem przykrym. Kazimierz przyjrzał się teraz żonie bystro i spostrzegł jakiś wyraz żalu czy zawodu na jej licu; zdawało mu się, że ona chciała powiedzieć:

— Widzisz, skazałeś mnie na ostatnią nędzę!... Przecież ja zawsze jeść co miałam. Jestem znękana, cierpiąca, brak mi wszystkiego!

Na tę myśl zabolał ciężko, usiadł przy żonie wziął jej rękę w swoje dłonie i począł okrywać pocałunkami. Ręka Andzi była zimna, jakby pozbawiona życia; na twarzy igrał jakiś omdlewający sarkazm, niby ironia rozkapryszonego dziecka.

Wstał, wyjrzał oknem i przy oknie się zadumał. Noc była ciemna, a ta okoliczność przypomniała mu nieszczęście Eneasza, przygody Odyseusza i spalenie Troi.

Wnet jednak powrócił do rzeczywistości; przypomniał sobie wyrzut żony, że jest niepraktyczny, a słyszał był nieraz w życiu, iż niepraktyczność prowadzi do nędzy... Opadły mu ręce, czuł się zgnębionym.

Wziął porzucony numer Kurierka i czytał dalej inne ogłoszenie, które brzmiało:

„Do interesu handlowego poszukuje się młodzieńca z piękną kaligrafią."

— Andziu, czy ja piszę kaligraficznie? — zapytał żony.

— Skądże ja to mam wiedzieć? — odrzekła zapytana — pobraliśmy się przecież w sposób tak oryginalny, żeś nawet listu ze mną nie zamienił.

— To prawda — pomyślał — ona zupełnie nie wie, jak ja piszę.

Podszedł więc do stolika, umaczał pióro i zaczął się podpisywać, jak tylko mógł — najkaligraficzniej: — „Kazimierz Malinow"... Wtem posłyszał na łóżku łkanie; rzucił pióro i poszedł do żony, która płakała.

— Na miłość Boga, co ci jest Andziu?

Ale nie otrzymał odpowiedzi, tylko łkanie rozległo się po izbie.

— Aneczko, moje dziecko, nie smuć się! Czego płaczesz?... Los nasz poprawi się niezawodnie, przecież z głodu nie pomrzemy... Chwilowy niedostatek przeminie.

Z tymi słowy ujął rękę żony, okrywając ją serdecznymi pocałunkami. Ale ona usunęła rękę i łkała jeszcze głośniej, wylewała łzy obfite. Płacz kobiety stawał się coraz silniejszy, Kazimierz niepokoił się coraz bardziej. Przytulił swą głowę do ust Andzij lecz ona odsunęła się od niego i naraz wybuchnęła spazmatycznym płaczem, który ją prawie podrzucał na łóżku. Zgnębiony, porwał szklankę z wodą i oblał płaczącą żonę.

— Co robisz? — zawołała z niecierpliwością — nie chcę, nie chcę!

Przestała atoli płakać, odwróciła głowę do ściany i wnet zasnęła.

Kazimierz uczuł, iż go siły opuszczają; strapienie rozpostarło się w duszy i czyniło go nieszczęśliwym.

Żona, którą ubóstwiał, okazywała mu jakąś niechęć, obrażała jego miłość własną, robiła wyrzuty, tym dotkliwsze, że delikatne.

— Oh, gdybym ja mógł znaleźć jakiekolwiek zajęcie! — myślał i cicho usiadł przy stoliku; wziął pióro i podpisał się kaligraficznie; potem mimowoli napisał wyraz „szczęście..." Myślał o tym, że Andzię czymś zraził do siebie. Przypomniał sobie, że niegdyś pisywał wiersze i pisał:

Jak kiedy chmura w swą szatę owinie
Bogatą, jasność słońca, co z nieba przyświeca,
Tak ci gniew, Andziu, co — jak chmura — minie,
Pokrył na chwilę promieniste lica.
Ta tylko między chmurą a tobą różnica,
Że chmura wyda burzę, albo burzę wróży,
Gniew zaś twój nic nie wyda, a tym bardziej —- burzy...

Wiersz wydał mu się bardzo złym, więc przekreślił wszystko i potem wymazywał każdy wyraz po szczególe. Na kawałku papieru pozostał tylko jego podpis i wyraz „szczęście", w który się Kazimierz wpatrywał, myśląc:

— Gdybym ja mógł dostać posadę buchaltera, albo nawet pisarza w interesie handlowym!

Westchnął i znowu pisał drobniutkimi literkami:

Szczęście — to ptaszę o złotym pierzu. Ono nam z nieba na ziemię spływa, Jak rozrzewnienia łza przy pacierzu; Umysł pobudza, serce rozgrzewa I błogosławi...

— Kaziu!... Czego ty nudzisz po nocy?... Sam nie idziesz spać i mnie przeszkadzasz! — odezwał się głos z łóżka. — Gdy śpię, nie mogę znieść światła, które bije prosto w oczy.

— Zaraz, zaraz, kochaneczko! — porwał się Malinowicz — zapomniałem zupełnie, że już może być bardzo późno. Nie ma zegarka w domu, jak to źle!...

Nazajutrz rano Kazimierz pobiegł najpierw pod wskazany w Kurierku adres, gdzie poszukiwano buchaltera. Niebawem stanął wobec samego pryncypała interesu i, czując w sobie dosyć niewyraźnie, iż popełnia jakąś niedorzeczność, rzekł nieśmiało:

— Przybyłem tu przedstawić się... Chciałbym pracować.

— Przeczytałeś pan zapewne moje ogłoszenie w Kurierze Codziennym. Bardzo dobrze — mówił pryncypał.

— Tak jest, ogłoszenie!... czytałem — jąkał się Kazimierz, któremu „uzdolniony buchalter" nie mógł przejść przez gardło — może bym się przydał do jakiego pisania...

— Ależ, panie, o pisanie tu nie chodzi! Ogłoszenie podałem przecież wyraźnie. Potrzebuję uzdolnionego i wykwalifikowanego buchaltera! Jakież są pańskie kwalifikacje? — pytał pryncypał, mierząc przybyłego bystrym wzrokiem.

— To jest... skończyłem wprawdzie uniwersytet — bąkał filolog — ale...

— Uniwersytet, uniwersytet? A jakiż wydział? Coś pan studiował?

— Ja, szanowny panie, studiowałem języki klasyczne.

— Języki klasyczne? I chcesz pan być buchalterem?... Na Boga, to jakieś nieporozumienie! Musiałeś pan wyczytać inne ogłoszenie i pomieszałeś adresy.

— Nie, panie!... Tylko ja bardzo potrzebuję zajęcia... Zresztą nic się złego nie stało... Jeżeli się pan nie zgadza, to...

— Dobrze panu mówić, że się nic złego me stało; ale ja co kilka minut muszę przyjmować takich oto kandydatów i najniepotrzebniej czas sobie marnuję od trzech dni.

— W takim razie żegnam pana i mocno przepraszam — rzekł Malinowicz i wyszedł.

Kazimierz, jakkolwiek zrażony niepowodzeniem, udał się teraz znowu pod adres, gdzie potrzebowano człowieka „z piękną kaligrafią". Szedł z rezygnacją, powątpiewając nawet zrazu po drodze, czy w ogóle umie pisać.

— Przecież mi nikt nie zaprzeczy, że umiem pisać! — pomyślał i skrzepił się w upadłej duszy.

W krótkim czasie znowu stanął przed jakimś pryncypałem interesu, który, nasadziwszy na nos pince-nez, rozpoczął badanie:

— A czy pan pisze także po niemiecku?

— O, rozumie się, piszę, piszę! — odrzekł Kazimierz, akcentując pewność w głosie.

— No, to może na próbę zechce pan coś napisać za moim dyktowaniem.

Tu podał Kazimierzowi umaczane pióro i ćwiartkę papieru.

— Proszę.

„Unter diesen schlechten Umstanden und namentlich auch bei der Unsicheiheit der Strassen war es kein Wunder, dass der Handel stockte und vorziiglich der Vertrieb ins Innere gelahmt war. Das fülte man auch in unserem Comptoir, da drinnen war's oft Wochen lang so still, wie in einer Kirche."

Pryncypał przerwał dyktando, wziął do rąk zapisany przez kandydata papier, popatrzył i zawołał:

— Zlituj się pan, to przecież nie jest pismo używane w korespondencjach handlowych! Pan wcale pisać nie umiesz; ręka najzupełniej popsuta!... Jezus Maria, u mnie potrzebne  coulanteschritt!

I tu pokazał Kazimierzowi jakąś korespondencję, napisaną bardzo pięknie.

Upokorzony filolog skłonił się nisko i wyszedł, zdawało mu się teraz, iż jest tak mizernym osobnikiem, że, właściwie mówiąc, żyć nie powinien. Przez jakąś krótką chwilę miał chęć iść na most i rzucić się do Wisły, ale myśl ta szybko przeszła mu przez głowę i tylko dobrze strapiony powrócił do swej Andzi.

— Czy też zrobiłeś, Kaziu, jaki użytek z tych ogłoszeń w Kurierku — pytała żona.

— Powiem ci, że tym razem nic się nie dało zrobić — odrzekł mąż z pewnym pomieszaniem.

— Zapewne już nie potrzebują... Musiałeś się spóźnić... Czytujemy Kurierka dopiero na drugi dzień po wyjściu i zdaje nam się, że ogłoszenia są świeże, a wszyscy o nich już zapomnieli... Inni ludzie myślą o sobie.

Kazimierz nie miał odwagi wyznać przed żoną, że nie posiada najmniejszych kwalifikacyj jako buchalter, i że nie umie o tyle dobrze pisać, ażeby go można było w kantorze użyć za pisarza.

— Opowiedzże mi też, co się stało? Przecież mnie to także bardzo obchodzi — mówiła Andzia z pewną niecierpliwością.

— Na buchaltera, moja kochanko, potrzeba mieć specjalne wykształcenie — powiedział Kazimierz ze spokojem — ja się na tych rzeczach nie znam i nie mam żadnej praktyki.

Andzia potrząsnęła głową smutnie i uśmiechnęła się, jakby z niedowierzaniem.

— No, a co się tyczy tej tam kaligrafii? — pytała nalegająco.

— Ja i do tego nie posiadam odpowiedniego uzdolnienia...

— Żartujesz chyba, mój drogi!... Jak to, żeby człowiek skończył uniwersytet i nie mógł się zdać nawet na pisarza w kantorze?... To nie do uwierzenia !

— Przecież, moje dziecko, ja mówię szczerą prawdę przed tobą — rzekł Kazimierz.

— Spodziewam się!... Ale cóż tam z tej prawdy. Z tymi słowy poczęła szukać pod poduszką

chustki do nosa. Kazimierz spojrzał na żonę i spostrzegł, że po twarzy jej spływają obfitych łez strumienie. Ona otarła oczy, a potem zasłoniła je obiema dłoniami. Niebawem rozległo się w izdebce szlochanie, a później łkanie podobne do wczorajszego.

Malinowiczowi zrobiło się jakoś markotno, pomyślał, że zadrasnął serce żony wyznaniami swej nieudolności, wspomniał, iż jest chora i podszedł, aby ją uspokoić. Jednakże usiłowania jego były daremne, kobieta zanosiła się od płaczu. Pieszczoty, uprzejme słowa na nic się nie zdały. W godzinę może łkanie jednak ucichło, Andzia była spokojna, milcząca.

Kazimierz kręcił się po mieszkaniu, szukając jakiego sprzętu, który by można było sprzedać i za tę cenę zaopatrzyć dom w środki do życia. Gdy nic nie znalazł, otworzył szufladę stolika, skąd wydobył pudełko ze złotym medalem, nagrodą za wieloletnią pilność w przykładaniu się do nauk gimnazjalnych. Wziął to i wyszedł.

Kiedy powrócił z pełnymi kieszeniami szynki, bułek i ciastek, zastał żonę ubraną i przygotowaną, jakby do wyjścia na miasto.

— Andziu, co to znaczy? — zapytał zdziwiony.

— Jedno z nas dwojga koniecznie musi mieć energię! — rzekła stanowczo żona. — Idę na miasto i nie wrócę dopóty, dopóki nie znajdę zajęcia.

Pod Kazimierzem nogi się ugięły, Andzia zrobiła mu zarzut braku energii, jemu, co swój męski charakter urabiał na dzielnych rzymskich i dzielniejszych jeszcze greckich wzorach ludzkości... Daremnie błagał, zaklinał, aby szanowała wątłe zdrowie, nic nie pomogło; kobieta się uparła i postawiła na swoim — wyszła.

Przed wieczorem Andzia powróciła, była niezmiernie zmęczona; ale na twarzy widać było ożywienie, a na ustach miły uśmiech. Kiedy ją mąż zapytał, gdzie się obracała, ona go pocałowała w czoło i rzekła:

— Za kilka dni obejmę miejsce w fabryce kopert... Ja bym tak pragnęła nie być dla ciebie ciężarem, boś ty, mój jedyny, bardzo biedny.

Pomimo niedoli, wieczór ów zszedł mieszkańcom izdebki nadzwyczajnie przyjemnie; młodzi małżonkowie rozmawiali głośno, śmiali się, wspominając różne wesołe zdarzenia z przeszłości.

Nazajutrz Andzia skarżyła się na brak sił oraz bicie serca i przez cały dzień pozostała w łóżku.

Czas upływał, Kazimierz ciągle poszukiwał miejsca, posada Andzi w fabryce kopert nie przychodziła do skutku, a bieda trwała i trwała.

Pewnego dnia Malinowicz, doprowadzony już prawie do rozpaczy, powrócił do domu z numerem Kurierka i na samym wstępie ogłoszeń wyczytał, co następuje:

„Poszukuje się nauczyciela, który by dwom dorastającym panienkom mógł udzielać lekcyj historii i literatury powszechnej."

— Przecież! — zawołał Kazimierz, porywając się ze stołka. — Przecież znajduję zajęcie, które jest dla mnie odpowiedniejsze... Idę natychmiast; oby mnie tylko już kto nie uprzedził!

— Mógłbyś się zatrzymać do jutra! — rzekła Andzia, odczytawszy ogłoszenie i jakby niezadowolniona z jego treści.

— O, mój aniołku, nie, nie mogę już czekać. Nie mam jednej chwili do stracenia... Gotów jestem iść, choćby o północy.

Zaledwie to wypowiedział, a już chwycił pomięty kapelusz i pędził szybko po schodach, trzymając w ręku numer Kurierka. Po drodze układał sobie plan, według którego należało by prowadzić takie lekcje; odezwał się w nim filolog i nauczyciel. Sam nie wiedział, kiedy przybył w Aleje Jerozolimskie, sprawdził numer domu i, jak szalony, wbiegł na pierwsze piętro.

— Panie, panie! — wołał za nim szwajcar. — A do kogo to?

Ale Kazimierz nie wiedział, do kogo idzie, pamiętał tylko numer mieszkania. Zadzwonił, wyszedł do niego lokaj, człowiek bardzo poważny i uprzejmy.

— Zechciej mnie pan zameldować: Kazimierz Malinowicz, nauczyciel.

Służący niebawem powrócił, mówiąc:

— Proszę pana.

Kazimierz wszedł do bardzo pięknego saloniku, umeblowanego wytwornie, gdzie niedługo pozostawał w samotności; przez boczne bowiem drzwi przybyła tutaj bardzo piękna kobieta, będąca mniej więcej w wieku jego Andzi; wdziękom tej damy dużo uroku dodawała jakaś majestatyczna powaga i wykwintna godność w całym zachowaniu się. Rozmowa niebawem weszła na temat wychowania, a młody filolog umiał w wychowaniu oznaczyć wartość historii. Przedstawiał on młodej kobiecie, że dzieje ludzkości są rezultatem licznych a rozmaitych czynników fizycznych i duchowych, które współdziałają w najrozmaitszych skojarzeniach, częstokroć utajonych dla oka. Wszystkie siły człowieka, jego przymioty i wady, stosunki do bliźnich i do przyrody — cała działalność na rozlicznych polach odbija się w historii.

— W historii — mówił Malinowicz — naucza się prawd, może prawd nie wszystkich, ale tylko prawd... Win ludzkich nie należy tu upiększać, ani o nich milczeć, zasług nie godzi się przesadzać, ani ich wyszukiwać, jeśli nie istnieją.

Piękna dama widocznie interesowała się zadaniami wychowania dzieci, gdyż postawiła Kazimierzowi szereg pytań, dotyczących metody nauczania.

— Że przeciążanie pamięci dzieci materiałem naukowym nie przynosi korzyści ich umysłowi i sercu, o tym dowiedziałam się już dawno — mówiła — ale oświeć mię pan, czy dobrze postępowałam dotychczas, biorąc za punkt wyjścia dzieje ojczyste i nauczając moje dziewczęta historii innych narodów o tyle, o ile ona ma związek z dziejami naszego narodu.

— Niektórzy nauczyciele postępują w ten sposób — odrzekł Malinowicz — jednakże, moim zdaniem, robi się tu krzywdę celom wychowawczym, ponieważ dzieci nie mogą się przyjrzeć temu, co jest największe i najpiękniejsze w całych dziejach. Na stopniu elementarnym, należy nauczać historii biograficznie; uczniom, będącym w wieku dojrzalszym, trzeba dać systematyczny wykład zarówno dziejów powszechnych, jak i ojczystych.

Kazimierz, zwykle nieśmiały i milczący, rozmawiał z tą panią, jakby to był jego kolega z jednej ławki. Poglądy jego widocznie się podobały.

— Pozwoli pan sobie przedstawić przyszłe swoje uczennice — rzekła piękna pani i z tymi słowy wyszła.

Malinowicza mimo woli oblegała myśl:

— Kto może być ta pani, która się zajmuje wychowaniem dorastających panienek?... Przecież matką dorastających córek być nie może, widać to wyraźnie ze wszystkiego...

Niebawem przybyły do salonu dwie panienki, bardzo milutkie i uprzejme. Jak się z przedstawienia okazało, jednej z nich było na imię Zosia, drugiej — Kazia; wyglądały prawie jak jednolatki w wieku 12—14 lat. Z zachowania się tych dziewczątek przebijało staranne wychowanie, co wywarło miłe wrażenie na Kazimierza.

Po skończonej konferencji Malinowicz, niezmiernie uszczęśliwiony, powrócił do domu i tu z ogromnym zapałem opowiedział żonie o pozyskanych lekcjach, opisał jej barwnie piękną damę, przyszłe swoje uczennice, dosłownie prawie powtórzył całą rozmowę i zakończył, iż nazajutrz o 10 rano ma rozpocząć owe pożądane lekcje.

— A ja sobie tego wcale nie życzę, żebyś przyjął obowiązki, o których mówisz! — zawołała Andzia, w oczach której Kazimierz po raz pierwszy spostrzegł jakiś dziwny ogień.

— Bój się Boga, kobieto, co ty mówisz? — rzekł mąż w widocznym przerażeniu. — Z głodu umrzemy, lada dzień nas wyrzucą z mieszkania, jeśli się nie opłaci komornego, a ty mi chcesz przeszkadzać w pracy jedynej, obiecującej znaczny zarobek?...

— Ja chcę tego tylko, żebyś ty pracował właściwie! — powiedziała żona z naciskiem, podnosząc się i siadając na łóżku. — Za nic w świecie się nie zgodzę na to, abyś dawał lekcje jakimś kobietom, którymi się zachwycasz!... — Gdy to mówiła, oczy jej się zaiskrzyły jeszcze bardziej.

Wnet jednakże, powstrzymując się, jakoby przekładała mężowi:

— Przecież ty powinieneś nauczać chłopców; podobno w tym celu kończyłeś uniwersytet.

— Ależ ja żadnych, żadnych lekcyj dostać nie mogę!... Głową nie przebiję muru i zginę, jeżeli w wyborze będę wybredny, jeżeli mi ty nawet będziesz stawiała przeszkody!...

— Nie zginiesz! — zawołała stanowczo Andzia. — To miejsce w fabryce kopert z pewnością mię nie minie!... Zginiemy oboje, jeżeli przyjmiesz lekcje, o których mi opowiadałeś przed chwilą.

Kazimierz czuł wielką stanowczość w głosie żony, popatrzył na nią smutnie, wstrząsnął głową i usiadł przy stoliku z zamiarem opracowywania lekcji historii...

— Kaziu! — odezwała się Andzia — ty lekceważysz moje zdanie, tak być nie może; musisz mnie wysłuchać! Ja mówię zupełnie serio: lekcyj nie będziesz udzielał tym pannom!

Malinowicz złożył książkę, wstał od stolika i przystąpił do żony, patrząc jej prosto w oczy; myślał zaś wtedy o swoim zadaniu nauczyciela historii.

— Słucham cię! — rzekł — mów!

— Jak ty się na mnie brzydko patrzysz — zawołała Andzia — ty mnie musisz nienawidzieć! Poznałeś kobiety piękniejsze ode mnie i porównywasz je sobie ze mną... Przecież i mnie się mógł niejeden podobać!... Po co mamy tak żyć?... Powiedz jedno słówko, a zaraz się rozejdziemy; ja dziś jeszcze przyjmę te obowiązki w fabryce kopert.

Kazimierz ocknął się z jakiegoś głębokiego zamyślenia, w którym był pogrążony i nie dosłyszał połowy tego, co żona jego mówiła; pochwycił tylko uchem ostatnie wyrazy — „w fabryce kopert" i powiedział:

— W fabryce kopert... W fabryce kopert... Tak jest, w fabryce kopert nie znalazłaś zajęcia, ponieważ jesteś bardzo poważnie chora... Ja jestem jednak zdrów, znalazłem lekcje; ale ty nie chcesz...

— Co ty wygadujesz, Kaziu? Ty nie słyszysz, co ja mówię!... Rozwiodę się z tobą, a nie zniosę abyś uczył kobiety, które ci się podobają, którym będziesz mógł prawić grzeczności, jakkolwiek masz żonę... Może im nawet nie powiesz, żeś żonaty?...

Powiedziawszy to, Andzia, jakby ją wzruszenia wyczerpały, padła na poduszkę i rozgłośnie łkać poczęła. Były to głosy niezmiernie przykre dla ucha, podobne do krztuszeń dławiącego się człowieka. Naraz porwała się, znowu usiadła na łóżku i, jęcząc, nieruchomymi oczyma patrzała przed siebie.

Kazimierz, przelękły, rzucił się do żony i błagał ją, aby się uspokoiła, całował jej ręce, tulił do piersi głowę. Jakoż, po niejakim czasie rozdrażnienie snadź ustąpiło, Andzia przyszła do siebie. Teraz zarzuciła mężowi ramiona na szyję i, patrząc mu tkliwie w oczy, rzekła:

— Czy ty mnie istotnie kochasz?

— Jesteś zepsute dziecko! — zawołał Malinowicz — rozpieściłem cię, moja ty jedynaczko...

— No, przysięgnij mi, że tych lekcyj nie przyjmiesz -— nalegała pieszczotliwym głosem.

— Ah! Nie przyjmę, już nie przyjmę! Uspokój się — powiedział zniewolony pieszczotami małżonki.

— Przysięgnij na wszystko, co ci było, lub będzie kiedy bądź drogie!

Kazimierz chwilkę pomyślał, potem rzekł:

— Przysięgam ci na honor męski. — A w głębi siebie słyszał głos, który mu niejako wyrzucał popełnienie niedorzecznego czynu.

— Wierzę ci! — mówiła Andzia, a pochwyciwszy rękę męża, okryła ją pocałunkami.

W małą chwilę potem odezwała się znowu:

— Kaziu, napisz do tej pani grzeczny list z przeproszeniem, iż lekcyj przyjąć nie możesz, pomimo umowy...

— Prawda! Ja jej przecież zrobiłem zawód... Tak jest, należy napisać.

Malinowicz usiadł przy stoliku i napisał: ,,Z przykrością muszę zawiadomić Szanowną Panią, iż w domu Jej nie mogę przyjąć ofiarowanych sobie lekcyj historii i literatury powszechnej, a to z przyczyn, które ode mnie zupełnie nie zależą."

Następnie list ten odczytał żonie, która rzekła:

— Bardzo dobrze, bardzo właściwie!... Teraz, kochanku, włóż list w kopertą, zaadresuj i wyślij zaraz przez posłańca.

— Ah, ja nie wiem nazwiska tej damy! — zawołał Kazimierz, uderzając się w głowę, a w głosie jego mimo woli brzmiało jak gdyby zadowolnienie, iż list nie może być wysłany.

— Żeś też nie zobaczył nazwiska w spisie lokatorów, lub nie zapytał szwajcara — powiedziała Andzia, niezadowolniona z takiego obrotu sprawy.

— Nic się złego nie stało — rzekł Kazimierz — pójdę do tego domu, dowiem się o nazwisku, zaadresuję list u szwajcara i zaraz go tam zostawię.

— Dobrze, więc zrób tak! — odpowiedziała żona...

Kazimierz wyszedł na ulicę; idąc, rozmyślał z niejakim żalem, iż utracą oto korzystną i prawdopodobnie bardzo przyjemną lekcję. Potem znowu rozważał, że zależność mężczyzny od kobiety w nowożytnej cywilizacji jest wielce uciążliwą i tamuje rozwój samodzielności płci męskiej. Jako filologowi mimo woli przypomniał mu się ze starożytności przykład stosunku Sokratesa do Ksantypy i wspomniał sobie, że wielki ów filozof nie zważał na kaprysy żony, robił wszystko, co mu się podobało, jakkolwiek oporność żony miała być znaczna na tym punkcie.

— Gdybym też nie posłuchał Andzi i lekcje przyjął? Postąpiłbym sobie jak Sokrates... Przecież to wierutne głupstwo wyrzekać się pracy, kiedy się potrzebuje zarobku! Ale Andzia nie ustąpi, nie ma co o tym myśleć... Chybabym lekcyj tych udzielał bez jej wiedzy — przystanął na ulicy, ważąc w umyśle myśl swoją. Cała jego natura miała wstręt do kłamstwa, a chęć kłamstwa wypływała na wierzch i pragnęła panować.

„Przysiągłem jej na miłość!" — wspomniał sobie i wydało mu się, że jest bardzo tkliwym mężem. Ale niebawem począł w duszy krytykować wszelkie wymuszone przysięgi. Ona jest cierpiąca, zdenerwowana; gdyby była zupełnie zdrową, nie wymagałaby przecież ode mnie tej przysięgi tak niedorzecznej. Ja musiałem jej zrobić ustępstwo przez wzgląd na stan zdrowia... Pójdę jednakże, dowiem się, jakie jest nazwisko tej pani.

Tak prowadząc rozmowę sam ze sobą, nie wiedział nawet, kiedy wszedł w Aleje Jerozolimskie. Przez krótką chwilę zatrzymał się przed znanym sobie domem, przestąpił próg bramy i począł rozpatrywać listę lokatorów. Właśnie odczytywanie listy doprowadził do numeru trzeciego i wyczytał imię „Franciszka"... kiedy wszedł mu w drogę szwajcar i zapytał:

— Do kogo to?

Kazimierz sam nie wiedział, co odpowiedzieć; nie wiadomo dlaczego zdawało mu się, iż ma w duszy pełno tajemnic, których przed nikim zdradzić nie powinien. Gdy się tak jąkał w zakłopotaniu, szwajcar powtórzył pytanie w sposób niezbyt grzeczny. To już rozgniewało Malinowicza i odrzekł:

— Powinieneś pan być grzecznym! Do kogo tu przychodzę, to rzecz moja.

— Ja od tego jestem, abym wiedział, do kogo kto przychodzi! To mój psi obowiązek — odparł szwajcar.

— Prawda — pomyślał Kazimierz, chłodnąc w gniewie — czemu ja się rozgniewałem na niego, kiedy on swą powinność pełni?

Wtem tuż na schodach za szklannymi drzwiami dał się słyszeć szmer i głośne rozmawianie, z którego Kazimierz posłyszał najwyraźniej parę razy powtórzone słowa:

— Ciocia Frania... Ciocia Frania mówiła... Pytałam się cioci Frani...

Szklanne drzwi się roztwarły i ze służącą wybiegły dwie panienki, zdążając na ulicę. Były to właśnie dziewczęta, które Malinowiczowi niedawno przedstawiano jako przyszłe uczennice. Na ten widok Kazimierz zmieszał się bardzo, jednakże zdjął kapelusz i oddał ukłon przechodzącym dzieweczkom. A one wyszły raźno na ulicę, skąd przez otwartą bramę dało się jeszcze słyszeć:

— Ciocia Frania...

— Ah, więc pan znajomy z panią Wieliszewską! — zawołał szwajcar, uprzejmie zdejmując czapkę i na bok się odsuwając — gdybym to był wiedział, nie pytałbym wcale; ale skoro tak, może pan teraz chodzić po tym domu wszędzie i ile się podoba...

— Oddać list, czy nie oddać? — stawiał sobie Kazimierz w myśli pytanie, a trzymając w kieszeni surduta rękę, palcami list miętosił.

I wyszedł na ulicę jakiś nieswój, może niezadowolniony, iż go panienki spotkały przed listą lokatorów i w sporze ze szwajcarem. Zaledwie uszedł kilka kroków, kiedy sobie przypomniał, że ma zamówioną lekcję na jutro rano o dziesiątej... Andzia wie, że taka stanęła umowa. Może byłoby najlepiej rozmówić się osobiście z tą damą, osobiście jej odmówić, zrzec się lekcyj; albo, jeżeli tych lekcyj ma udzielać w tajemnicy przed żoną, to i tak trzeba oznaczyć inną godzinę... Więc może wstąpić na pierwsze piętro? Nie wypada. Czemu nie wypada?... Iść — nie iść?

Wyraźnie go coś ciągnęło, aby iść. Przed bramą jeszcze się zawahał, jak gdyby sobie nogą nogę przystąpił; wszedł w bramę, gdzie mu się szwajcar grzecznie i z uśmiechem ukłonił. Cofać się jakoś nie wypadało, wpadł więc machinalnie w drzwi szklanne, wiodące na schody; nie zauważył pierwszych schodków i potknął się, o mało nie upadł. Potem pędził już na pierwsze piętro bez żadnej pamięci na wszystko. Zadzwonił i gdy się rozległ głos dzwonka, żal mu było, że tu przyszedł. Posłyszał w przedpokoju szelest; służący drzwi otworzył, mówiąc:

— Ah, to pan! Dobrze, zaraz dam znać pani. — I poprowadził Kazimierza do saloniku.

Malinowicz rozejrzał się, słyszał wyraźnie, że mu serce głośno bije i pytał sam siebie w duszy, dlaczego jest taki niespokojny. W różnych pokojach zegary poczęły bić trzecią godzinę. Kazimierz przypomniał sobie, że Andzia musi być głodna i że on sam nie miał nic w ustach od rana, oprócz szklanki czystej herbaty; uczuł więc w sobie niecierpliwą chęć prędkiego powrotu do domu.

Naraz dał się słyszeć szelest, jaki sprawia zwykle suknia kobiety, i we drzwiach przyległego pokoju stanęła znana nam już dama. Piękna kobieta nigdy nie wydaje nam się tak piękną przy pierwszym widzeniu, jak przy następnych spotkaniach. Malinowicz bezwiednie wpatrzył się w przybyłą, zapomniał powstać z krzesełka; ale wnet potem zerwał się jakoś tak raptownie, że młoda niewiasta spojrzała na niego z pewnym zdziwieniem.

— Przybyłem przeprosić panią, ponieważ się przekonałem, iż tak rannej godziny przyjąć nie mogę, a nie wiem znowu, czy inne godziny będą możliwe dla uczennic.

— O, to wielka szkoda! — rzekła dama — no ale cóż robić; musimy się do siebie wzajemnie stosować. A jakąż inną godzinę pan proponuje?

— Dla mnie bardzo dogodna godzina byłaby piąta po południu; nie wiem jednak, czy...

— Od piątej?... Od piątej do szóstej mają dziewczęta czas wolny trzy razy na tydzień; mogłyby więc wtedy odbyć lekcje historii. A cóż zrobimy z lekcjami literatury?... Wszystkie godziny od siódmej wieczorem do dziewiątej są wolne, możesz pan niemi rozporządzać.

Kazimierz się zamyślił, jak gdyby miał dużo czasu zajętego lekcjami. Przed oczyma stanęła mu w tej chwili Andzia; przypomniał sobie, że o siódmej jest ciemno, a żona boi się wtedy sama jedna w domu pozostać.

— Gdyby mogła być inna jaka wcześniejsza godzina — mówił — o siódmej muszę być w domu.

— Tak, pan ma zapewne czas bardzo zajęty... Cóż ja tu zrobię? — mówiła piękna pani, troszcząc się naiwnie — ah, możeby pan przyjął trzy razy w tydzień lekcje dwugodzinne? Tylko, czy to nie będzie zbyt utrudzające?

— Owszem, bardzo chętnie! Niezmiernie pani jestem wdzięczny.

— Więc zgoda? — pytała z uśmiechem pełnym pogody — i w takim razie zaczniemy jutro od piątej.

Kazimierz powstał, zabierając się do wyjścia; ona podała mu swą piękną, drobną rączkę, którą uścisnął; nie wiedział wcale, że drżał mimo woli i że uścisk jego ręki ugniótł zbyt silnie dłoń kobiety. Późno już się zmiarkował, a żywy rumieniec całą twarz mu oblał. Ona to widocznie zauważyła, bo się uśmiechnęła lekko i jakby z pobłażaniem.

Na drugi dzień rozpoczęły się lekcje.

Kazimierz był w swoim żywiole i z zapałem — rzec można — zabrał się do pracy kształcenia młodych kobiet.

Młoda i piękna dama bywała obecną na tych lekcjach.

Kto ma dużo energii i nauki, a nie jest zbyt przeciążony pracą, ten naucza z korzyścią.

Nauczanie nie polega na odrobieniu danego zadania. Jest ono sprawą wytwarzania w młodym pokoleniu wyższych gatunków myślenia, uczuć i pragnień. Jeżeli nauczyciela oblegają wielkie kwestie nauki; jeżeli dobro ludzkości i własnego społeczeństwa nie leży mu lekko na sercu; jeżeli on rzetelnie kocha, co jest prawdą, dobrem i pięknem, wtedy nie potrzebuje nazbyt wiele mówić, ani być bardzo kwiecistym, ażeby uczniom swoim udzielić owych wzniosłych pobudek. Iskra prawdziwego zapału przenika z oka mówcy do duszy słuchacza, a szczerość i miłość, gdy wypływają z ust szlachetnych, są uczuciami bardzo zaraźliwymi.

Kazimierz ukończył pierwszą lekcję i był bardzo zadowolniony, odgadywał on, że pomiędzy nim a jego uczennicami zawiązał się stosunek sympatyczny. Jednakże, powracając do domu, czuł ciężkie brzemię, którego w żaden sposób zwalić ze siebie nie mógł. Młody idealista pojmował, że kształcenie młodocianych umysłów jest jakimś gorącym apostolstwem. Ciążyło mu na sercu, iż się źle do tego zabrał. Oszukiwał przecież własną żonę, wnosił nieszlachetny pierwiastek w dzieło — zdaniem jego — bardzo wzniosłe. Życie nie skalało jeszcze niczym duszy Mali-nowicza. Było w nim, co prawda, dużo i śmieszności; jednakże taka świeżość psychiczna ma też wiele stron dodatnich. Niewinne oszukaństwo względem żony dźwigał on, jakoby bardzo ciężką zbrodnię. Zapytywał sam siebie w zgnębieniu, czy wolno bronić prawdy, nauczać o wysokich celach życia? Bo skądże taki człowiek ma prawo być sędzią ludzkich czynów, które się w dziejach przejawiły? Zdało mu się, iż jest fałszerzem i wobec niewinnych dziewcząt nie powinien zabierać głosu jako pedagog.

Jednocześnie zaś, jak mógł, usprawiedliwiał się sam przed sobą. Bo bądź co bądź, oszukiwać a oszukiwać — jest wielka różnica. Wszakże czynić dobrze potajemnie jest też rodzajem kłamstwa. Istotnie przewrotna dusza nie odczuwa wcale potworności swych czynów, albo ją odczuwa, jako własne dobro. Kazimierz posiadał wielką wrażliwość, jednakże wrażliwość taka może miewać tylko piękne zachcenia, zwykle brakuje jej charakteru pełnego energii i mocy. Znaliśmy go, jako słabego człowieka...

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej