Bronisława Ostrowska

O JANKU PŁANETNIKU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JAKO JANEK PŁANETNIK WYBIERAŁ SIĘ NA KONIEC ŚWIATA

JAKO JANEK PŁANETNIK NA KSIĄŻKACH POCZĄŁ CZYTAĆ

JAKO JANEK PŁANETNIK ŚWIAT BOŻY Z KSIĄŻEK POZNAŁ

JAKO JANEK PŁANETNIK ŚWIAT W KROPLI WODY OBACZYŁ

JAKO JANEK PŁANETNIK SERCA ZIEMI WYSŁUCHAŁ

OBJAŚNIENIA.

O JANKU PŁANETNIKU

obrazki sceniczne z rysunkami de Witta

Bronisława Ostrowska

JAKO JANEK PŁANETNIK WYBIERAŁ SIĘ NA KONIEC ŚWIATA

Pod samym borem na wygonie,

Gdzie polna grusza liściem trzęsie

Zawsze co ranek mały Janek

Gromadzkie pasał gęsie.

Pod lasem świecił strumyk mały,

Co jak zaskroniec* wił się zielem,

A Janek gwarzył z nim i swarzył

Jakoby z przyjacielem.

Gąsie psiak burek wiernie stróżył,

A Janek patrzył w wodne fale, —

Jak sobie płyną het, i giną,

Ze ich nie dojrzysz wcale.

A kiedy zrywał sit nad wodą,

By zeń wyciągać białe dusze,

Albo pleść sobie ku ozdobie

Zielone kapelusze —

To pytał wody, kędy płynie

Za jakie kraje i wyraje:*

Czy droga wiedzie ją do Boga,

Gdzie ziemia chmur dostaje?

Bo myślał zawsze, że tam w dali,

Gdzie co wieczora spada słońce,

Skąd bladą zgrają gwiazdy wstają

I tęcza macza końce —

Że tam, gdzie każdy strumień płynie,

I wędrujący ptak odlata,

I ciągną ludzie drogą w trudzie, —

Musi być koniec świata.

Że się tam pewnie hen, otwiera

Przepaść niebieska pełna słońca,

I niebo boże strojne w zorze,

I boży blask bez końca.

Że tam jest pewnie jego matka,

Co odumarła go zbyt wcześnie,

A teraz czeka niedaleka

I woła czasem we śnie,

A kiedy widział gęsie dzikie,

Co z krzykiem ciągną ponad gajem,

I drogą siną stadem płyną

Aż znikną za wyrajem —

To pragnął rzucić bat pastuszy,

Gąsie i burka, wieś gdzie chata,

I jak to ptactwo na tułactwo

Iść, szukać końca świata.

By w oną przepaść pełną Boga

Skoczyć jak z brzegu w wodę rzeki,

Do tej matuli, co utuli

I szczęście da na wieki.

I nieraz Janek myślał sobie:

Jakoś to dziwnie jest na świecie

W życiu człekowi tak jak w grobie

I troska zawdy gniecie.

Czemuż to ptakom Bóg dał skrzydła

I zwolił widzieć tron swój złoty,*

A ludziom, choćby ziema zbrzydła

Muszą tu mrzeć z tęsknoty?!

Czemuż to czajki i skowronki

Wolne są żyć pod dłonią Bożą,

Gdy u stóp Panu piórka złożą,

Brzmiąc jak kościelne dzwonki?

I jeno dziwił się gdy zgrają

Spadały cicho przez powietrze:

Czegóż po wiek tam nie ostają

Gdy mają piórka letsze?

A gdy już nadto żal go smęcił,

To se fujarkę wyrżnął cienką,

Z wikli nadbrzeżnych ją ukręcił

I cieszył się piosenką.

Echo mu tedy wnet zagada

Jakoby z boru pogłos ducha,

Że Janek przerwie pieśń i słucha:

Czy las mu odpowiada?

I zdaje mu się, że het, słyszy,

Nim się rozpłynie pieśń echowa,

Czy w sercu czyli w leśnej ciszy,

Tajemne, dziwne słowa:

"Oj ty sieroto, oj sieroto,

Choćbyś szedł lata bez ustanku

Ostaniesz zawsze z twą tęsknotą. —

Nie dojdziesz nigdy Janku!

Choćbyś szedł hen, za okiem słońca

Wciąż od poranku do poranku,

Nie najdziesz kresu ani końca, —

Nie dojdziesz nigdy Janku!"

I nie wie Janek, kto mu gada:

Czy to głos matki z poza świata,

Co go przed drogą ostrzedz rada

Aż tu skroś drzew przylata?

I siedzi długo z dumy swemi,

I rady szukać chce przed drogą,

Ale na całej Bożej ziemi

Nie ma już dziś nikogo.

Więc sam ostaje ze swą troską

I obcych nie śmie pytać wiele;

By jeno mieć opieką boską,

To już se pójdzie śmiele.

Choćby cierniami rosła gleba,

Choćby se nogi w krwi ubroczyć,

By jeno dosiędz skraju nieba

I tam do matki skoczyć!

Zagonił Janek gęsie siwe,

Rozejrzał ci się dookoła,

A słonko przez obłoków grzywę

Uśmiecha się, jak żywe.

A chmurki płyną jasnym pasem,

Sterują cicho w modrem niebie,

Cień gdzieś na pole rzucą czasem

I giną het, za lasem.

Więc cóż są chmury na przestworze

Jeśli nie łodzie w niebo mknące?

Co słońce, jak nie oko Boże?

Jakoże to być może!

Więc gdzie to ptaki mkną skrzydlate

Każdej jesieni w wielkim stadzie,

Jeśli nie w Boga modrą chatę,

Za złotą słońca kratę?*

Wszakci to ptactwo w niebie mieszka

Przez długą zimę w mrozy twarde,

Aż gdy roztaje tęczy ścieżka

Wypuszcza je Agnieszka.

Wszakci to widać całkiem jasno,

Gdzie się już ziemia z niebem zlewa:

Toć tam zachody wszystkie gasną,

Skroś nieba świecąc krasno.

Toć ziemia musi też mieć końce —

I czemu najśćby ich nie zdołał?

Gdzieżby się indziej kryło słońce,

Za bory zachodzące?

I tak tłomaczy se sierota,

I nie wie sam, jak począć trzeba?

A z nieba wzywa zorza złota,

A w sercu żre tęsknota.

Czasem zbierały się chłopaki

Na wygon Janków popod lasem,

Sit zbierać, albo piec ziemniaki,

I baśnie gwarzyć czasem.

Pastuch, którego bajdą zwano,

Zawdy największe prawił dziwa:

Jak znaleść gwiazdę paprocianą

Co każdy skarb odkrywa*...

Jak chciał oszukać dyabeł człeka

A człek go pobił Bożą mocą,

Jako wilkołak** nocą szczeka

I wiedźmy złe chichocą...

O niebie prawił i o ziemi,

O mgłach, gdzie żyją płanetnicy,***

O dziewce z łzami perłowemi,

I baśń o latawicy:****

"O, latawica! ta przeklęta,

Co złotą gwiazdą pada z nieba,

I kogo chce tak w moc swą pęta,

Że brak mu jej, jak chleba!

Że choćby wiedła na manowce,

Że choćby wiedła aż do piekła, —

Pójdzie z nią jak te błędne owce,

Gdy go już raz urzekła.

Pójdzie, jako za gwiazdą Bożą

Co oczy czarem swym zachwyca,

Aż gdy mu piekła drzwi otworzą,

To zniknie — latawica!"

I prawił bajda dziwy swoje

A chłopcy zawdy go słuchali;

Las szumi, strzygą świerszczów roje

Słonko z błękitu pali...

Wiatr bujne zboża kłoni lekko,

Gęsie gęgają od pastwiska,

W strumyku szemrząc fale cieką.

A każda srebrem błyska...

I czy te baśnie pastuchowe,

Czyli południa słońce złote,

Zbudziło wszystkie sny Jankowe

I żałość i zgryzotę. —

Że postanowił na tym zborze

Wszystkie tajemne swoje troski,

Gdy nic już zradzić sam nie może,

Rzec chłopcom ze swej wioski.

Może doradzą mu coś z duszy

Może powiedzą coś, orzeka. —

Zawszeć to lepiej nim wyruszy

W swą drogą tak daleką.

Więc gdy skończyli wszystkie baśnie,

Ziemniaki zjedli zpod popiołu

I patrząc jako ogień gaśnie

Zasiedli ze pospołu;

Janek swój cały sen i trwogą

Wyznał im jako z serca płynie:

Jak on w daleką pójdzie drogą

I w niebie het zaginie...

Chłopcy nie mogą pojąć wcale

"Jakto? chcesz Janku służyć w mieście!"

A gdy on prawi im swe żale

Poczną się śmiać nareszcie.

"Patrzcie go, trza mu gwałtem nieba!

Słońca mu chce się i księżyca!

Właśnie ci onej drogi trzeba!

Chyta cię latawica?"

Do płanetników pójdziesz w niebie?"

A gdy on serce skróś odmyka

Chłopcy kpinkują już do siebie:

"Patrzcie go — płanetnika!"

Lecz gdy wkrąg żarty mkną niechętne,

Różnie se myśli nasz sierota,

Zwróciwszy w popiół oczy smętne,

Gdzie jedna skra migota.

JAKO JANEK PŁANETNIK NA KSIĄŻKACH POCZĄŁ CZYTAĆ

Domek mały, czysto bielony,
Dach czerwienią na słońcu świeci;
W cieniu starych jabłonek w sadzie
Rozbawione biegają dzieci.

Malwy smukłe stoją u okien,
Jako słupy w wiejskim kościele:
Zda się okap dachu trzymają.
Dołem różne mai się ziele.

Słoneczniki wielką twarz złotą
Obracają za słońca okiem;
Wkoło ganku bluszcze się plotą,
Że dom tonie w zielu wysokiem.

Okna duże naścież otwarte —
Izba widać jasna, wesoła.
Rzekłbyś światłem dyszy i wzywa
Nowa wiejska gromadzka szkoła.

Na ganeczku w bluszczach ukrytym
Siedzi dobra pani ze szkoły.
Jasnem okiem patrzy zdaleka
Skąd śmiech dziatwy biegnie wesoły.

Na jej ustach uśmiech rozkwita,
W oczach radość pali się wielka:
Znać miłuje sercem swe dzieło
Dobra pani nauczycielka.

W smudze słońca, w jasnym uśmiechu,
Siedzi pani na szkolnym ganku
— Nic się nie bój — widzisz, — jest dobra,
— Nic się nie bój, sieroto Janku!

W jeden taki ranek pogodny
Zebrał Janek śmiałość swą całą,
I rzekł wszystko pani ze szkoły,
Sam nie wiedząc jak się to stało.

Gdy przed panią znalazł się jeno,
A ta jęła badać a pytać:
Co to jemu, czy chce do szkoły?
Czy rad będzie na księżkach czytać?

On nieśmiało począł jej prawić
Jak na świecie nie ma nikogo,
Jak chciał na skraj świata wędrować,
Jeno rady szukał przed drogą.

Aż tu wreszcie przyszedł i prosi,
By go pani uczyła w szkole,
Bo on musi na książkach czytać
I wyszukać w nich swoją dolę!

Tedy pani: "Jeśli po świecie
Pójdziesz Janku nauki drogą
To świat cały bratni ci będzie
Choćbyś na nim nie miał nikogo.

Bo zrozumiesz wszystko wokoło
Ziemi serce i dobroć Boga,
I do wielkiej w życiu radości
Doprowadzi cię ona droga".

Potem książkę dała najpierwszą
I zwołała dziatwą do szkoły.
Janek w ławce zasiadł z innemi
Dziwnie w sobie rad i wesoły.

A dzieciaki gwarzą se jeszcze,
I co razu śmiech się rozlegnie.
Czasem które zerwie się z ławki
I przez izbą szybko przebiegnie...

Czasem słychać słowo głośniejsze
Lecz już coraz czyni się ciszej — —
Już przycichły dzieci i milczą,
Że przelotną muchą się słyszy.

Wszystkie oczy w panią wlepiły
I czekają, co ona powie?
Spoważniały czegoś i ścichły,
Widać figle już im nie w głowie...

I tak w dobry dzień się poczęła
Ona szczęsna szkoła Jankowa.
Odtąd serce w nim się odmienia
I rozświeca by słonkiem głowa.

Szybko idzie liter nauka;
Rzekłbyś książka ręce mu pali.
Coraz więcej umiećby pragnął
Byle dalej iść, byle dalej!

To też widząc jako w sierocie
Do nauki miłość jest wielka,
Polubiła go całem sercem
Dobra pani nauczycielka.

Czasem każe przyjść mu do siebie
We wieczory długie po szkole,
I powiada dziwy — przedziwy,
I obrazki kładzie na stole.

Że się Janek cały zasłucha,
I przed jego zdumione oczy,
Cały cudny wielki świat Boży
Swoje różne cuda roztoczy.

A w powieściach nauczycielki
Płyną wieści coraz to nowe:
Że się od nich uczą dopiero
Na świat patrzeć oczy Jankowe.

Tak pracując coraz gorącej,
Zanim jedna zima minęła,
Wyuczył się Janek czytania
I dokonał swojego dzieła.

Teraz prawie się nie rozstawał
Z książką, co mu dziwy prawiła
I czy w polu czy w gazdów chacie
Zawsze była jak drużka miła.

I aż do cna zmienił się w sobie:
Poweselał jakoś dla ludzi...
Aż dziwili mu się gazdowie,
Że tak jakby ze snu się budzi.

Już do siwych gęsi gromadzkich
Mniejszego se wzięli pastucha,
A Jaś, że tak urósł i zmądrzał
Konie pasał, jako koniucha.

Tera gdy się pastuchy polne
Wkrąg zbierali podle ogniska,
I gromadą siedząc patrzali,
Jako promień gra i wybłyska, —

To już bajdy całkiem dawnego
O powieści nikt nie zapytał,
Jeno wszyscy do Płanetnika,
By powiedział im, co wyczytał.

A nasz Janek prawił i gadał
Większe cuda z książek niż baśnie:
Nieraz chłopcy tak go słuchają,
Że nie dojrzą choć ogień zgaśnie.

Polubili go za te wieści,
Za te różne cuda ze świata,
I ciągnęli do płanetnika,
Jak do swego rodnego brata.

Że już nie był Janek sierota
Tak samotny odtąd na ziemi,
Bo se zdobył jakby rodziną
Serdecznemi trudy własnemi.

A choć musiał wyrzec się z żalem
Swej niedoszłej drogi do nieba,
Pojął Janek czemu ostaje
I co w życiu robić mu trzeba. —

Koniec wersji demonstracyjnej.

JAKO JANEK PŁANETNIK ŚWIAT BOŻY Z KSIĄŻEK POZNAŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKO JANEK PŁANETNIK ŚWIAT W KROPLI WODY OBACZYŁ
Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JAKO JANEK PŁANETNIK SERCA ZIEMI WYSŁUCHAŁ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIA.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

"JAKO JANEK PŁANETNIK ŚWIAT BOŻY Z KSIĄŻEK POZNAŁ".

Str. 27. Derkacz — inaczej chróściel, mały ptak błotny, przebywający u nas do późnej jesieni. Pierwsza jego nazwa podbodzi od charakterystycznego głosu "der-der", jaki wydaje prawie bez przerwy od zachodu słońca aż do świtu. (Czytaj: "Nasi wrogowie i przyjaciele wśród ptaków" M. Brzezińskiego).

Str. 28. Nocami, najczęściej pod jesień, widać na niebie t. zw. gwiazdy spadające czyli meteoryty. Prości ludzie wierzą, że w tej chwili, gdy gwiazda spada, człowiek jeden umiera. Jest to przesąd i zabobon. (Czytaj: "Ciekawe zjawiska w świecie" K.Promyka albo "O gwiazdach i kamieniach spadających z nieba" Wł. Umińskiego).

Str. 30. "Gwiezdna droga" cz. mleczna droga jest to zbiór olbrzymiej ilości gwiazd bardzo od naszej ziemi odległych, wskutek czego nie możemy już gołem okiem widzieć każdej gwiazdy z osobna, lecz widzimy je razem w postaci smugi świetlnej. Jeżeli jednak na tę mleczną drogę popatrzymy przez wielkie i silne szkła powiększające, zwane teleskopami, dostrzeżemy nieźliczone roje gwiazd. (Czytaj: "Pogadanki o niebie i ziemi" M. Brzezińskiego).

Str. 31. Każda z gwiazd stanowi dla siebie świat odrębny, podobnie jak nasza ziemia. Obracają się one około innych — większych jeszcze gwiazd — i krążą razem z niemi we wszechświecie, a tego ruchu gwiazd nie widzimy bezpośrednio z powodu olbrzymiej odległości, jaka naszą ziemię od nich dzieli. Dość powiedzieć, że gdyby to było możliwe, trzebaby do nich jechać setki lub tysięce lat. (Czytaj np.: Wł. Umińskiego "Wycieczka na księżyc").

Str. 32. * Przez długie wieki sądzili ludzie, że słońce "idzie po niebie" i obraca się wokoło ziemi. Dopiero polski astronom, Mikołaj Kopernik, udowodnił, że jest przeciwnie, że więc ziemia obraca się dookoła słońca po olbrzymiej linii podobnej do koła, ale nieco spłaszczonej. Jeden obieg ziemi dookoła słońca trwa rok cały. Księżyc znowu obraca się koło ziemi podobnym ruchem, jak ziemia, koło słońca. (Czytaj: "Czego nas Kopernik nauczył?" St. Kramsztyk).

** W różnych dalekich krajach żyją ludy, które mają inną barwę skóry od naszej: żółtą Chińczycy, brunatno-miedzianą Indyanie, czarną Murzyni. (Czytaj: "Rośliny, zwierzęta i ludzie na kuli ziemskiej" M. Brzezińskiego).

Str. 33. * Pas ten ciągnie się wzdłuż równika t. j. linii, która w kierunku pozie mym dzieli kulę ziemską na dwie równe półkule. Wskutek gorącego klimatu jest tam natura tak bujna, o jakiej my, mieszkańcy północy, nawet pojęcia nie mamy.

** Pustynie są to olbrzymie nieraz obszary ziemi, pokryte piaskami, a pozbawione wody i wszelkiej roślinności. Gdzie-' niegdzie tylko spotkać tam można t. zw. oazy; są to miejsca, w których rozwija się na małej przestrzeni bujna roślinność w pobliżu źródła. Największą pustynią jest Sahara w Afryce.

— *** Wielbłąd — zwierzę większe od konia z jednym albo z dwoma garbami na grzbiecie. Używają go w gorących krajach do podróży przez pustynie, ponieważ jest silniejszy od konia i lepiej od niego znosi głód i pragnienie.

— * Struś — wielki ptak, żyjący dziko stadkami w Afryce. Skrzydła ma zbyt słabe w stosunku do swojej wielkości, dlatego nie może ich używać do lotu; za to biega tak szybko, że na najszybszym koniu trudno go dopędzić. Ze względu na piękne i cenne pióra hodują teraz strusia w Afryce południowej w stanie oswojonym.

— ** Lew — podobny nieco do kota, należy do największych zwierząt. Z powodu wspaniałej budowy, ogromnej siły i wielkiej odwagi nazywają go królem pustyni.

— *** W gorących krajach panuje wieczne lato, pola obsiewa się kilka razy do roku. Żyje tam mnóstwo ptactwa przeróżnych barw i rozmaitej wielkości. Do najmniejszych należą kolibry, żyjące w Ameryce, świetnie ubarwione. Niektóre ich rodzaje dochodzą zaledwie wielkości motyla. (Czyt.: "Brazylia, jej przyroda i mieszkańcy" P. Sosnowskiego).

Z drapieżnych zwierząt żyjących w gorących krajach, wymienić należy lwy, tygrysy, lamparty, szakale; oprócz tego żyją tam olbrzymie słonie, odznaczające się długą trąbą — zebry podobne do konia i wiele innych. (Czyt.: "Najciekawsze i najważniejsze zwierzęta, ssące" M. Brzezińskiego).

Str. 34. * Morza są to wielkie przestrzenie i masy wody, innej niż w rzekach, bo słonej. Zajmują one większą część kuli ziemskiej, a są niekiedy głębokie na kilka kilometrów. Żyje w nich mnóstwo przeróżnych stworzeń; do największych należy wieloryb, niektóre zaś są tak małe, ża dojrzec je można dopiero przez szkła powiększające. Na dnie morskiem oprócz wielu rodzai ryb żyją zwierzątka dziwacznych nieraz kształtów. — Ludzie jeżdżą po morzu okrętami t. j. łodziami poruszanemi siłą pary podobnie jak koleje żelazne, a budowanemi jak wielkie pływające domy. (Czyt.: "O morzach i lądach" M. Brzezińskiego albo "Ocean i jego tajemnice" Wł. Umińskiego).

** Do artykułów, które sprowadzamy z dalekich krajów, należą np. kawa, herbata, ryż, kakao, bawełna i w. i. Ziarnka kawy są pestkami owoców niewielkiej rośliny zwanej "drzewkiem kawowem". Uprawiano ją najpierw w Afryce, obecnie największe plantacye kawy są w Brazylii. — Herbata, która nam również służy jako codzienny napój, są to suszone listki krzewu herbacianego, którego ojczyzną jest południowa Azya. — Ryż jest owocem rośliny podobnej do naszego zboża, ale udaje się tylko na polach dobrze nawodnionych, dlatego uprawiają go w pobliżu wielkich rzek w Azyi, Afryce, Ameryce a także i w południowej Europie. — Bawełnę uprawia się w Ameryce i Azyi. Nasiona jej pokryte są jakgdyby włoskami, które się oddziela i przędzie z nich nici albo robi watę. — Kakao to ziarna drzewka kakaowego, rosnącego dziko w Ameryce południowej, (Czytaj: "Obraz świata roślinnego" przez autorkę wieczorów czwartkowych lub "Rośliny pokarmowe w różnych krajach" B. Dyakowskiego).

*** Ludożercami nazywamy dzikie ludy, które oprócz innych pokarmów jadają także ludzkie mięso. Dzisiaj takich dzikich ludów prawie niema, a żyją jeszcze tylko w głębi Afryki i na wyspach Polinezyi.

* Koczującymi nazywamy takie ludy, które nie budują stałych mieszkań, a przenoszą się z miejsca na miejsce ze swymi namiotami, w których mieszkają. Należą do nich np. Cyganie.

** T. zw. ptaki wędrowne odlatują przed zimą do ciepłych krajów, gdzie łatwiej mogą znaleźć pożywienie.

Str. 35. * Najdalsze krańce ziemi na północy i południu nazywamy biegunami. Otoczone są całemi masami i górami z lodu, tak że zbadać je bardzo trudno. Jedną z ostatnich wypraw naukowych do bieguna pół" nocnego była wyprawa słynnego podróżnika Nansena, który jednak do samego bieguna z powodu niezwalczonych przeszkód i strasznych mrozów dotrzeć nie zdołał. (Czytaj: "Podróż do bieguna północnego" Nansena).

** Noce podbiegunowe trwają całymi miesiącami, a rozjaśnia je wspaniałe zjawisko przyrody zwane zorzą północną. Jest to dziwne, niewytłómaczone dotąd światło, które rozlewa się po całem sklepieniu niebieskiem, zachwycając oko przecudną grą barw,

*** Mrozy podbiegunowe są tak silne, że pękają od nich skały i góry lodowe,

* N. p. Eskimosi mieszkający na północy. (Czyt.: "Świat podbiegunowy" przez

A. K. S. i "Swiat lodów" Wł. Umińskiego).

** Ren, zwierzę podobne do naszego jelenia, jest dla mieszkańców okolic podbiegunowych tem, czem dla nas koń. Nadto dostarcza on im mięsa i mleka na pożywienie, a skóry na odzież. W braku innego pokarmu żywi się samym mchem.

*** Niedźwiedź żyjący wśród lodów i śniegów jest barwy białej. Żywi się głównie mięsem fok czyli psów morskich. (Czyt.: "Z dalekiej północy" F. Morzyckiej).

Str. 36. Mimo, że ziemia jest kulą, nie spadamy z niej, bo ziemia wszystko przyciąga.

Str. 37. * Początkiem nauki był wynalazek pisma, który sięga bardzo odległej starożytności. Wynaleziono pismo wieki całe przed narodzeniem Chrystusa. Z początku było ono obrazkowe (t. zw. hieroglify egipskie) to znaczy, że n. p. słowo "słońce" przedstawiano, rysując słońce. Dopiero z biegiem wieków wynaleziono pismo głoskowe, t. j. takie, w którem każda głoska ma swój odrębny znaczek czyli literę. Książki ludów starożytnych były pisane ręcznie. Takie w średnich wiekach spisywano książki aż do czasów Jana Gutenberga, żyjącego w XV wieku, któremu zawdzięczamy wynalazek sztuki drukarskiej.

** Kula ziemska jest tak wielka, że wobec jej rozmiarów największe nawet góry są znikomo małe.

Str. 38. * Jest to t. zw. widnokrąg i ma zawsze kształt wielkiego koła — o ile naturalnie stoimy w otwartem polu, a widoku nie zasłaniają żadne przeszkody np. lasy, góry i t. p.

** Podróż dookoła ziemi trwa obecnie stosunkowo krótko wobec takich środków komunikacyjnych jak pospieszne pociągi i szybkie parowce.

Str. 41. Powietrze jest mieszaniną kilku ciał lotnych jak np. tlenu, którym oddechamy i który umożliwia palenie się ciał — kwasu węglowego, który jest koniecznie potrzebny dla rozwoju roślin — azotu itd.

Str. 42. W powietrzu znajduje się para wodna, która unosi się z rzek, stawów, jezior i mórz. Nie widzimy jej dlatego, ponieważ jest taksamo przeźroczystą, jak powietrze. Dopiero, gdy skutkiem oziębienia się powietrza, para wodna skropli się, wtedy przedstawia się nam w postaci mgły i oparów. Jeżeli zaś para wodna skrapla się wysoko ponad ziemia, wtedy krople te tworzą chmurę i opadają na ziemię jako deszcz. Krople mniej lub więcej zmarznięte i ścięte wskutek silnego mrozu tworzą śnieg. (Czytaj: "O powietrzu" M. Brzezińskiego albo "O pogodzie" K. Szulca). Jak powstaje grad, tego nie wyjaśniła jeszcze nauka w sposób należyty.

Str. 44. * Kiedy wkopujemy się w głąb ziemi, natrafiamy na miejsca coraz gorętsze, W miarę głębokości wzrasta temperatura i to tak znacznie, że nawet stosunkowo niezbyt głęboko można dotrzeć do wnętrza ziemi. Obliczono, że w samym środku ziemi jest tak nadzwyczajny żar, ze nietylko wszystkie metale, ale nawet skały i kamienie musiały się w nim stopić. Wnętrze ziemi jest więc płynne. (M. Brzeziński "Pogadanka o wnętrzu ziemi").

Str. 44. ** Zwykłe źródła zimne doby wają się z niezbyt wielkiej głębokości — inne, wypływające z głębości znacznej, zawierają wodę gorącą, nieraz wrzącą. Woda taka, przepływając przez wiele różnych warstw ziemi, rozpuszcza łatwiej niż zimna składniki w niej się znajdujące i w ten sposób powstają najczęściej t. zw. źródła, mineralne. Wody takie posiadają zwykle różne właściwości lecznicze.

*** Góry takie nazywamy wulkanami. Wyrzucają one z głębi t. zw. krateru ogień i kamienie, a rozpaloną płynną masą zw, lawą, zatapiają i niszczą najbliższe okolice. Taki straszny los spotkał za czasów rzymskich miasta Pompei i Herkulanum. Wiele z tych wulkanów już wygasło, niektóre zaś po dłuższym nawet spokoju wybuchają znowu z niszczącą siłą jak np. przed kilku laty Wezuwiusz we Włoszech. Wybuchom wulkanów towarzyszą nieraz gwałtowne burze i trzęsienia ziemi. (Czytaj: "O górach ziejących ogniem" M. Brzezińskiego; K. Skrzyńskiej "Ziemia pod względem geologicznym" i "Wulkany. Trzęsienia ziemi" przez B. St.).

* Zbadano, że na księżycu niema żadnych żyjących stworzeń; jest to świat istotnie "zmarły do cna".

** Księżyc jest ciałem niebieskiem, które obraca się dookoła ziemi. Obrót ten trwa jeden miesięc, stąd też dawniej nazywano księżyc "miesiącem", jak to zresztą lud jeszcze ma w zwyczaju. Z ziemią obraca się księżyc około słońca. (Czytaj: "Czego nas Kopernik nauczył" St. Kramsztyka — "O zaćmieniach słońca i księżyca" M. Brzezińskiego — "Wycieczka na księżyc" Wł. Umińskiego).

Str. 45. Gwiazdy i w dzień "świecą", tylko że blask ich gaśnie wobec silnego i białego światła słonecznego. Ci, którzy np. budują studnie, widzą i za dnia świecące gwiazdy, ponieważ do głębi studni dochodzi tylko słabe światło słoneczne.

ROZDZIAŁ IV.

"JAKO JANEK PŁANETNIK ŚWIAT W KROPLI WODY OBACZYŁ".

Str. 53 i 54. Wokoło nas znajduje się nieskończone mnóstwo przedmiotów i żyjątek tak drobnych, że nie podobna ich dojrzeć gołem okiem. Oglądać je można dopiero przy pomocy mikroskopów tj. przyrządów opatrzonych w szkła t. zw. powiększające. Przez mikroskopy możemy np. zobaczyć, jak to nawet w jednej kropli zwykłej wody studziennej uwijają się nie' zliczone drobniutkie żyjątka.

Do oglądania przedmiotów, które wprawdzie nie są małe, ale znajdują się od nas w znacznem oddaleniu tak, że ich wyraźnie nie widzimy, służą inne szkła powiększające t. zw, lunety. Astronomowie tj. uczeni, którzy badają ciała niebieskie, używają przy tem olbrzymich szkieł zwanych teleskopami. (Czyt.: "Co można widzieć przez szkła powiększające" K. Skrzyńskiej).

Str. 55. * Na czele roju pszczół w ulu stoi królowa czyli matka.

** Miód wyrabiają t. zw, robotnice ze słodkiej cieczy, jaką wydają kwiaty; nadto wydzielają z siebie wosk i lepią z niego plastry, do których składają miód. Młody rój, który wylęga się z jajek, żywi się z początku w ulu t. zw. perką t. j. pyłkiem z kwiatów zmięszanym z miodem. Kiedy młody rój podrośnie, starsze pszczoły wylatują z ula i osiadają na bliskiem drzewie, z którego je strząsa hodowca czyli t. zw. bartnik i daje do nowego ula. (Czyt.: "Co się dzieje w ulach" przez M. Stefanowską).

Str. 56. W środku kwiatów znajdują się t. zw. słupki. Są to jakby jakieś mieszki z ziarneczkami. Koło słupków umieszczone są na niteczkach torebki z żółtym pyłkiem zwane pylnikami. Pszczoły i motyle, szukając w kwiatach słodyczy, zbierają ten pyłek na łapki i skrzydełka, a przelatując z kwiatu na kwiat, przenoszą także ten pyłek. W ten sposób ułatwiają dojrzewanie słupków innych kwiatów i ich zmianę na owoce, a ziarnek na nasiona. (Czytaj: "Z jakich części składa się roślina" przez E Strumpfa).

Str. 57. Mrówki należą podobnie jak pszczoły do najpracowitszych owadów. Żyją one wspólnie w tak zw. mrowiskach, które budują z grudek ziemi, liści, zeschłych gałązek itp. (Czytaj: "Owady i ich znaczenie" M. Brzezińskiego).

Str. 59. * Sól, żelazo, srebro, złoto, ołów, węgiel itp. dobywa człowiek z wnętrza ziemi, gdzie znajdują się nieraz w wielkich masach czyli pokładach.

** Największe kopalnie soli w naszym kraju istnieją w Bochni, Kałuszu i Wieliczce. Te ostatnie zwłaszcza słyną na cały świat z rozmiarów i piękności. (Czytaj: "Pogadanki mineralogiczne. Sól" B. Dyakowskiego).

*** Największe polskie kopalnie węgla są w Zagłębiu Dąbrowskiem. (Czyt.: "O węglu kamiennym" Wł. Umińskiego i "Historya kawałka węgla" tłóm. J. Lewińskiego).

* Największe kopalnie złota są w Kalifornii w Ameryce półn., w górach uralskich w Azyi i w Australii.

Str. 60. * Nurek jest to człowiek, który w odpowiedniem ubraniu spuszcza się na dno morza, skąd dobywa gąbki, perły, korale i t. p.

** W morzach, a głównie w Oceanie Indyjskim, żyje zwierzątko zwane perłopławem. Mieści się ono w dwóch skorupach czyli muszlach, które po wewnętrznej stronie okryte są lśniącą masą perłową. Jeżeli pomiędzy skorupy dostanie się przypadkiem np. ziarnko piasku z dna morskiego, zwierzątko otacza je cieczą, które potem krzepnie i tworzy świetną i drogocenną perłę.

*** Spuszczając się na dno morza, wdziewa nurek strój gumowy, a na głowęszczelne okrycie z maską na twarz. Ażeby mógł oddechać, doprowadzają mu do ust powietrze przez długą rurę z dzwonu nurkowego.

* Korale są to zwierzęta żyjące na dnie morskiem w gromadkach, zwykle pozrastane z sobą. Wytwarzają one masę zwaną koralowiną, która odpowiednio obrobiona i pokrajana służy za ozdobę pod nazwą koralu.

** Wieloryb, żyjący na morzach północnych, jest olbrzymiem zwierzęciem ssącem a nie rybą, chociaż jest istotnie podobny do ogromnej ryby. Dochodzi 20 metrów długości, waży nieraz tyle, co 2.00 wołów, a w otwartej jego paszczy zmieścić się może wielka łódź z całą załogą. Mimo to żywi się tylko drobnemi zwierzętami, a to ze względu na bardzo wązki przełyk. Polują na niego dla tłuszczu zwanego tranem oraz dla płyt rogowych, zwanych fiszbinem, które ma w paszczy zamiast zębów. (Czyt.: "Najciekawsze i najważniejsze zwierzęta ssące" M. Brzezińskiego).

*** W głębiach morskich, gdzie panuje wieczna noc, żyją ryby, które same rozświetlają ciemności, wytwarzając światło podobnie jak znane wszystkim świetliki czyli robaczki świętojańskie.

Str. 61. * Muszle morskie dochodzą nieraz znacznych rozmiarów. Zwierzęta, które je wytwarzają, bywają bardzo pożyteczne: szkarłatniki mają w sobie barwik szkarłatny, perłopławy wytwarzają perły, ostrygi są jadalne.

** Są to t. zw. ukwiaty, żyjące na dnie morskiem; są bardzo podobne do różnobarwnych kwiatów i stąd ich nazwa.

*** Lasy w gorących krajach, a zwłaszcza nieliczne już lasy t. zw. dziewicze, są tak olbrzymie i gęste, że tworzą jakby jedną ścianę, przez którą trzeba się przebijać, wyrębując sobie przejście.

* Żyją tam liczne zwierzęta drapieżne, niebezpieczne nawet dla człowieka np. lew, tygrys, pantera, jaguar, puma i inne.

ROZDZIAŁ V.

"JAKO JANEK PŁANETNIK SERCA ZIEMI WYSŁUCHAŁ".

* Mieszkańcy pól cz. Polanie, później Polacy.

* Knieją nazywamy stary, wielki las, rozciągający się na wielkiej przestrzeni. Lasy te z biegiem lat wycinano w miarę wzrostu ludności, której potrzeba było coraz więcej miejsca na budowę miast i wsi oraz ziemi pod uprawę, któraby ją wyżywić mogła. Z dawnych naszych puszcz pozostały jeszcze tylko niepołomska w Galicyi i białowieska na Litwie.

** Łoś, zwierzę podobne do naszego jelenia. — Różni się od niego wielkością, a zwłaszcza ogromnymi, szeroko rozłożonymi rogami.

*** Żubr, rodzaj dzikiego wołu. Obecnie prawie wyginął; ostatki tylko żyją jeszcze w puszczy białowieskiej.

* Bobry, zwierzątka poszukiwane dla cennego futra i stąd też prawie wygubione. Na moczarach i wolno płynących wodach budują sobie z ogromną zręcznością zastawy i domki.

** Łuk — broń używana w najdawniejszych czasach. Z łuku wypuszczano strzały, t. j. drzewca zakończone ostrym grotem, w ten sposób, że opierano je na cięciwie, która silnie naciągnięta, wyrzucała je ze znaczną szybkością.

*** Łąki i stepy zajmowały w dawnej Polsce szerokie obszary zwłaszcza na kresach południowych i wschodnich.

* i * Schodzili się oni na narady czyli wiece, połączone zwykle z obrzędami religijnymi.

** Tak nazywamy ten nieliczny wówczas lud, który z biegiem wieków urósł w potężny naród polski.

*** Socha — drewniany pług.

* Za czasów pogańskich oddawano cześć boską tym siłom i zjawiskom przyrody, których dobroczynnej lub niszczącej potęgi obawiano się, nie rozumiejąc jej źródła (*). Wspólną cześć oddawano im na wzgórzach, po lasach, a potem także w świątyniach zwanych kontynami (*). — W kontynach tych składali im rozmaite ofiary przez kapłanów, poświęconych wyłącznie na służbę bóstwa, którzy tei utrzymywali przed posągiem bożka święty, niegasnący ogień czyli znicz (**). Wedle pogańskich wierzeń duchy zmarłych, którym również cześć oddawano, żyją poza grobem w sposób podobny jak za życia, dlatego też razem z ciałem zmarłego palono na stosie jego zbroję, konia i wiernego psa. Zwykle na płonący stos wstępowała takie wdowa. (Czyt.: "Słowianie" przez Teresę Jadwigę).

* Już najdawniejsze podania wymieniają Niemców jako pierwszych naszych wrogów i najezdników.

** Na pierwszą broń wojenną składały się łuk, topór podobny do siekiery, oszczep zakończony ostrzem, który rzucano na przeciwnika i tarcza obciągnięta zwykle grubą skórą, którą się osłaniano w walce.

*** Gońcy, którzy zwoływali lud do boju, zapalali smolne łuczywa — wici.

* Bohaterska Wanda była — jak głosi podanie — córką księcia Kraka czyli Krakusa, który wzniósł gród na Wawelu, zabił strasznego smoka i założył Kraków. Odrzuciła ona ze wzgardą ręką niemieckiego księcia Rydygiera, a kiedy zagroził wojną, rzuciła się do Wisły, chcąc w ten sposób siebie i naród swój ratować przed nienawistnym Niemcem, Lud usypał jej pod Krakowem wysoką mogiłę i śpiewa o niej dotąd piosenkę:

"Wanda leży w naszej ziemi, co nie chciała Niemca"...

** Gruzy takie znajdują się np. na wyspie Rugii (m. Bałtyckie).

*** Czytaj uwagę do str. 71 **.

* Pod odwiecznymi dębami odbywały się uroczyste obrzędy i wiece.

** Kurhany — mogiły. Na nich to zapałano nieraz ognie, by w ten sposób dać znak o zbliżaniu się nieprzyjaciół.

Str. 74. Piast kołodziej miał być pierwszym księciem, a ród jego — Piastowie — panował w Polsce do r. 1370. Podanie głosi, ze dwaj święci aniołowie przybyli do niego w gościnę, a wywdzięczając się za przyjęcie, przepowiedzieli skromnemu chłopkowi, że potomkowie jego przez długie wieki królować będą szczęśliwie na pol skiej ziemi.

Str. 75. * Mieszko cz. Mieczysław I, ożeniony z Dąbrówką, księżniczką czeską, przyjął chrzest w r. 966.

** Zwłaszcza od czasów Bolesława Chrobrego. (Czyt. "Jak Piastowie budowali Polskę" przez Z. Bukowińską).

*** Polacy walczyli z Niemcami, Tatarami czyli Mongołami, Turkami i z Moskwą.

* Do najsławniejszych bitew należą: Bitwa pod Lignicą w r. 1241, w której rozgromiono Tatarów; bitwa pod Grunwaldem w r. 1410, w której Władysław Jagiełło złamał potęgę Krzyżaków; pogrom Turków pod Wiedniem przez króla Jana III Sobieskiego w r. 1683. Z powodu długich wieków nieustannych walk z Tatarami i Turcyą nazwano Polskę słusznie przedmurzem chrześciaństwa.

Str. 76. Św. Kinga była żoną Bolesława Wstydliwego. Podanie mówi, że kopalnie soli w Wieliczce jej zawdzięczają swój początek.

Str. 77. * Jadwiga, słynna z urody, poślubiła księcia litewskiego Władysława Jagiełłę, pragnąc jego i naród litewski połączyć z Polską i pozyskać dla chrześciaństwa. Umierając, pozostawiła wszystkie swoje klejnoty na rzecz krakowskiej Akademii.

** Bolesław Chrobry koronował się na króla polskiego w r. 1025. On to stworzył potężne państwo polskie i "kazał bić żelazne słupy" w Sali na zachodniej i w Dnieprze na wschodniej granicy Polski. Stolicę założył w Gnieźnie. Król ten podejmował w gościnie niemieckiego cesarza Ottona III i olśnił go swem bogactwem, przepychem i potęgą, on też wykupił i sprowadził zwłoki św. Wojciecha, męczennika. Opowiadają o nim, że kiedy wjeżdżał do zdobytego Kijowa, stolicy Rusi, uderzył mieczem w bramę miasta na znak swojej władzy nad podbitą Rusią. Miecz ten wyszczerbiony i stąd zwany "Szczerbcem" służyć miał jego następcom przy obrzędzie koronacyi. — (Czyt. "Bolesław Chrobry" przez Teresę Jadwigę).

*** Ostatnim z Piastów był Kazimierz zwany Wielkim, syn króla Łokietka. Wojen nie prowadził, ale za to zakładał miasta, szerzył oświatę, a szczególnie umiłował lud wiejski. On także pozwolił osiąść w Polsce Żydom, których gdzieindziej prześladowano. O Kazimierzu W. mówią, że "zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną".

* Bitwa pod Grunwaldem w r. 1410. Chwilę tego pogromu Krzyżaków i świetnego zwycięstwa połączonych wojsk polskich i litewskich pod wodzą Witolda,