Brodzki Zbigniew

O NASZEJ MŁODZIEŻY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

I. OKREŚLENIE POJĘCIA.

II. POTRZEBY MŁODZIEŻY.

III. OBOWIĄZKI OGÓŁU WZGLĘDEM MŁODZIEŻY.

IV. JAK SIĘ TA KWESTJA U NAS PRZEDSTAWIA.

V. JAKĄ JEST NASZA MŁODZIEŻ.

VI. JAKĄ JEST NASZA MŁODZIEŻ (c. d.).

VII. JAKĄ JEST NASZA MŁODZIEŻ (dokoń.).

VIII. MŁODZIEŻ A ŻYCIE.

IX. ZAKOŃCZENIE.

O NASZEJ MŁODZIEŻY

Słów kilka

Zbigniew Brodzki

WSTĘP.

Książeczka niniejsza została napisana w jesieni 1904 r. Sądzę jednak, że i dziś nie jest ona spóźnioną. Dwa lata ubiegłe niejedno uwydatniły, podkreśliły, lecz zasadniczo nic nie zmieniły moich uogólnień. Krwawe dnie, strząsając z ludzi szarą mgłę przeciętności, ukazały głębiej, bezpośredniej i okrutniej duchową fizjonomję naszego społeczeństwa. Od tego ponurego tła, tak w wielu rzeczach wstrząsająco przykrego, odbija się jasną, słoneczną plamą — ruch młodych. Młodym jest on przez to, że główny wpływ kierowniczy na tych, co dążą ku przyszłości, posiadła klasa robotnicza, młoda swym stosunkowo niedawnym pojawieniem się na arenie czynu. Poszedł wiew młody i — tyle starości ukazał w społeczeństwie naszym. Za ruchem nowym poszła młodzież.

Dziś stoimy wobec wielu palących zagadnień dnia. Zagadnienie, którego imię młodzież wymaga najbardziej prędkiego rozwiązania. Młodzież nasza nie zmieniła bezwzględnie swego oblicza, bo wpływu tyloletniej niewoli, braku szkół i — wielu wielu zgubnych czynników w tej szkole tak szybko zatracić niepodobna tymbardziej, że cały ogół był tak apatycznym, tak biernym, tak mało odpornym. Młodzież nasza nie zmieniła się gruntownie, lecz wykazała, że wiele w niej żywotności, wiele szukania; przejawiła swą czystość i zdolność do entuzjazmu, przejawiła swą — młodość. I przeto, choć wiele w młodzieży naszej jeszcze połowicznego, choć przykre są ślady dnia wczorajszego, a tym przykrzejsze, że społeczeństwo przejawia, może chwilowo, zupełną niezdolność do zorganizowania pieczy o młodzież, pomimo to wszystko jeszcze jednym wielkim darem, jaki nam doba dzisiejsza przyniosła, jest potwiardzenie wiary w to, że młodzież nasza żywą jest i młodą, bo szuka żywych i młodych i razem ze wszystkiemi spragnionemi jutra cierpi i czynnie szuka wyjścia, dążąc ku przyszłości.

Do najważniejszych zagadnień kulturalnych należy to, które obejmuje w sobie całość pytania, zawierającego się w tym jednym wyrazie: młodzież. Kwestję tę poniekąd traktuje oddzielna gałęź  nauki — pedagogika. Młodzież jednak zajmuje tak wybitne stanowisko w każdym społeczeństwie, że wszelkie z nią związane kwestje interesują nietylko specjalistów, lecz i szerszy ogół.

Specjalizacja zresztą w tym względzie jest rzeczą obosieczną. Zagadnienia tego rodzaju, jak te, o których mówimy, należą do kwestji, koło których nikt, kto jest człowiekiem i członkiem swego społeczeństwa przejść obojętnie nie może; a wyspecjalizowanie u nas doprowadza do niepożądanych i szkodliwych rezultatów: pedagodzy warszawscy, odsunięci od życia, zamykają się dobrowolnie w pewnym kole zjawisk i, tracąc przez to kontakt z życiem, tracą wrażliwość na to, co jedno tylko może być dla nich źródłem znajomości młodzieży. Pedagogika przytym dzisiejsza przeważnie traktuje młodzież w oderwaniu od jej położenia ekonomiczno-społecznego.

Książeczkę obecną, jedną z „książek dla wszystkich" a więc z założenia „popularną", piszę nie w celu rzucenia absolutnie nowego światła na daną sprawę, cel mam nierównie skromniejszy. Idzie mi o podkreślenie, o przypomnienie rzeczy może już i mówionych, lecz mało rozumianych, mało odczuwanych przez nasze społeczeństwo. Piszę ją dla licznych jednostek, które, wierzę, pragną zbudować sobie pogląd na własne społeczeństwo, a ważną podstawą ku temu jest poznanie jego psychiki. Ogólny zarys psychiki tego odłamu społeczeństwa, który zwiemy młodzieżą, ma dać moja książeczka.

Nie mam bynajmniej zamiaru malować stanu dokładnego młodzieży naszej. Pomijam wszelkie specjalnie pedagogiczne zagadnienia. Idzie mi tylko i wyłącznie o podkreślenie pewnych zasadniczych rysów psychiki młodzieży i zwrócenia na nią uwagi tych, którzy się tą sprawą zajmują.

W tym celu opuszczam cały materjał rzeczowy, a podaję tylko uogólnienia,! poczynione na podstawie bezpośredniego stykania się z naszą młodzieżą i własnego doświadczenia z okresu dojrzewania.

Psychologją u nas mało kto się zajmuje. Nie mówię już o tym, aby u nas ona, jako nauka, zajmowała ludzi; lecz idzie mi o tę ciekawość, zdawałoby się, wrodzoną człowiekowi, która pobudza go do przyglądania się sobie i innym, i czynienia na podstawie tej obserwacji pewnych wywodów.

My żyjemy szablonem, i to nam wystarcza; a życie dziś szczególniej wymaga powagi i zrozumienia. Młodzież to przyszłość, a więc to ciąg dalszy teraźniejszości. Młodzież to synowie swych ojców, lecz synowstwo to często przejawia się pod postacią przeczenia. Już obecnie słychać utyskiwania na przepaść, istniejącą między dwoma pokoleniami. Sądzę, że przepaść ta to dopiero początek. Przyczynę tego zjawiska łatwo zrozumieć. Młodzież pragnie żyć, a ojcowie jej — wprawdzie nie wszyscy — wegietować. Pierwsi chcą iść naprzód, drudzy ich wstrzymują.

I. OKREŚLENIE POJĘCIA.

Łatwo możemy zaobserwować wkoło siebie ciekawy fakt. Człowiek często powtarza pewne wyrazy, myśli o jakiejś rzeczy, stale codziennie się na nią natyka, a jednak, gdy kto go zapyta: właściwie co ty przez to rozumiesz — to staje zmieszany i rzadko kiedy znajdzie odrazu gotową odpowiedź. Jest to jeszcze łatwiejsze, jeżeli mowa o rzeczach, które obejmujemy przy pomocy naszych pięciu zmysłów. Daleko trudniej, skoro się natrafi na pojęcie tak zwane abstrakcyjne, są to uogólnienia doświadczenia, jakie zdobywamy przy przyglądaniu się tym zjawiskom, które nam zmysły nasze przynoszą.

Do takich pojęć należy - młodzież.

Młodzież—to nazwa obejmująca cały szereg ludzi, będących w wieku młodym. Takie mniej więcej przedewszystkim nasuwa się tu określenie. Określenie to jednak, jeżeli bliżej mu się przyjrzeć, bynajmniej nie wystarcza, bo zaraz pojawia się nowe pytanie: a kto jest młodym? i t, d.

Widzimy więc, że znalezienie odpowiedniego doboru słów, któreby dokładnie nam określiły, co pod pojęciem młodzież rozumiemy, jest dość trudne. Należy wziąć za podstawę pewne inne pojęcie, które uznamy za ogólnie jednakowo rozumiane, tak że nie będziemy się dalej pytać, i na tej podstawie zbudować określenie, którego szukamy. Inaczej bez końca będziemy zmuszeni przechodzić od jednego pytania do drugiego.

Kogo u nas zwykle uważają za należącego do młodzieży? Toć tyle się o niej czyta w pismach codziennych, tygodniowych, tyle rozprawia, tak się często nad jej wadami ręce załamuje, to znów się ją kokietuje szumnemi pochwałami i t. d. Na pierwszy rzut oka zdawałoby się, że jest to jeden z najulubieńszych tematów, o którym nasi publicyści lubią się rozwodzić z zapałem i umiłowaniem. O pewnej porze roku powtarzają się nawoływania do składek na wpisy, często i wiele mówi się o tak zwanych cnotach i tak zwanych wadach naszej młodzieży. Tu właśnie zaraz wyłazi na wierzch pewna niedokładność w pojmowaniu wyrazu — młodzież.

Za każdym razem, gdy się poczyna o niej rozprawiać, braną jest pod uwagę młodzież — ucząca się. Tylko tych, którym szczęśliwy los pozwolił na stałe i systematyczne uczęszczanie do zakładu naukowego, tylko tych. co noszą mundury szkolne lub studenckie nazywamy młodzieżą. Tak się to u nas utarło, że i sami ci, o których mowa, patrzą na siebie jako na jedynych przedstawicieli młodzieży, i często lubią przemawiać w jej imieniu i t. d.

A jednak jest to wysoce niesprawiedliwym. Nie należy zapominać, że pozą młodzieżą szkolną, której warunki życia pozwalają się kształcić, istnieją także o wiele liczniejsze zastępy młodzieży, która wskutek innego złożenia się okoliczności, zmuszona jest do pracy zarobkowej niepozwalającej jej nietylko korzystać z dobrodziejstwa szkoły, lecz nawet i z samokształcenia, tej ucieczki wszystkich spragnionych wiedzy. Nie można więc jej pomijać, skoro się mówi o młodzieży i jej potrzebach.

A więc stale używane u nas określenie, że młodzież to — uczący się w zakładach naukowych, nie odpowiada celowi. Obejmuje ono tylko część tych, którzy do niej należą, przez to bałamuci i utrudnia zrozumienie tego pojęcia, zamiast rozjaśnić i ułatwić.

Z tego, cośmy powyżej rozważyli, zdawałoby się, że najłatwiej z kwestją tą się załatwić w sposób następujący: młodzieżą nazywamy wszystkich, którzy mają tyle i tyle lat, od tego do tego wieku i nic więcej.

Tak by się zdawało. Przypatrzmy się temu bliżej. Naturalnie, wiek odgrywa tu poważną rolę. Nie można zaliczać do młodzieży człowieka np. czterdziestoletniego lub dziecka dwuletniego. Trzema mieć na uwadze warunki rozwijania się organizmu.

Przedewszystkim jednak trudno, a nawet niemożebne oznaczyć pewną stałą, granicę między wiekiem dziecięcym a młodzieńczym. Ustrój fizyczny nie u wszystkich jednakowo się rozwija. A organizm ludzki musi być już do pewnego stopnia rozwiniętym i okrzepłym, aby mózg mógł pracować. Małe dziecko słabo tylko pracuje mózgiem. Zdolne jest ono tylko do rozumienia bezpośrednich wrażeń; tylko rzeczy najzwyczajniejsze może ono pamiętać i przypominać sobie; tylko to, co nie wykracza poza tę ograniczoną zdolność do odpowiedzi na najprostsze podrażnienia zmysłów i to wyłącznie te, które się stale i często powtarzają, stanowi pracę jego mózgu. Zna ono np. tylko to, co często i zblizka widzi; i o dalszym przedmiocie wie tylko to, co mu najjaskrawiej wpada w oko. Dalej myślenie jego nie sięga.

Bez wątpienia już w małym dziecku spostrzec można zarodki jego przyszłego „ja". Dbać o to należy bacznie, aby roślina wątła nie skrzywiła się lub nie skarlała. Sama jednak praca uświadamiania sobie treści świata zewnętrznego i wewnętrznego rozpoczyna się nieco później.

Z czasem dziecko przestaje odpowiadać tylko myśleniem na bezpośrednie wrażenia zmysłowe i poczyna łączyć je w pewną całość — poczyna myśleć we właściwym tego słowa znaczeniu. Mózg się rozwinął i stał się zdolnym do pracy. Odtąd zaczyna się młodzieńczość.

Nie można jednak wiekiem określić tego okresu rozwoju duchowego człowieka, gdyż u jednego rozpoczyna się to wcześniej, u innego później. Następuje to w ścisłej zależności od całego szeregu przyczyn najróżnorodniejszych, wywierających kształtujący wpływ na fizyczny rozwój organizmu.

Bardziej jeszcze niemożebnym jest znalezienie stałego punktu zwrotnego, odgradzającego okres młodzieńczości od okresu, zwanego męskim lub dojrzałym. I tu przedewszystkim należy zwrócić uwagę na rozwój fizyczny. Wiadomo, jak nierównomiernie on postępuje. Jeden organizm osiąga większy rozwój, niż inny. I jeszcze jedna kwestja, nie mówimy tu wyłącznie o rozwoju fizycznym, lecz o rozwoju duchowym, psychicznym, który powstaje na podstawie rozwoju fizycznego.

Jeżeli mówimy: rozwój duchowy, to należy mieć się bardzo na ostrożności. Rozwój — to jest, mówiąc innemi słowami, najwyższe wydoskonalenie ducha, do jakiego jesteśmy zdolni. Otóż niestety, przeważna ilość ludzi nigdy nie dochodzi, do tego najwyższego wydoskonalenia swego ducha. Jednym przeszkadzają tu warunki zewnętrzne, ciężka praca w latach młodości, ciągłe ubieganie się za chlebem, niepewność jutra — wszystko to zabija często wrodzone zdolności i czyni człowieka przedwcześnie starym. Są, ludzie, którzy od najwcześniejszej młodości stają się maszynami, w których ani myśl, ani uczucie nie pracuje; poprostu wleką oni swoje życie z dnia na dzień. Naturalnie natura wyjątkowo bogato uposażona zwycięża zazwyczaj wszelkie przeciwności, i nieraz przebyte cierpienia wzmagają siłę ducha. Lecz to bywa tylko w wyjątkowych wypadkach. Zazwyczaj ciężkie warunki życia łamią człowieka.

Są jeszcze inni ludzie. Tym zewnętrzne życie, tak zwana walka o byt nie utrudnia rozwijania się w młodości. Zdawałoby się, że właśnie oni, znajdując się w wyjątkowo sprzyjających materjalnych warunkach, powinni rozwijać się i korzystać z młodości. Tymczasem jest inaczej. Wśród ludzi, dla których droga do rozwoju wszechstronnego jest otwarta, napotyka się przeważnie jednostki, które nietylko nie rozwijają się, lecz jakby stanęły na miejscu i — ani rusz dalej.

Najjaskrawiej w tym właśnie wypadku przejawia się nienormalność dzisiejszego ukształtowania się warunków życia społecznego. Liczne zastępy młodzieży odsunięte są od możności kształcenia się i rozwijania, bo — nie mają na to, często zaś osobnik o tępym umyśle, i zdolnościach żadnych, ma wszelkie po temu warunki a z nich korzystać nie chce lub nie może. Nigdzie może przypadkowość bardziej tragicznie nie tamuje rozwoju społeczeństwa. Ludzie przeciętni, często tępi, tworzą t. zw. inteligiencję, monopolizującą w swych rękach jakoby odczuwanie potrzeb kulturalnych. Tacy ludzie wiele rozprawiają, wiele robią hałasu, a, jeżeli rozejrzeć się w ich życiu, w tym, co mówią co czują i czynią, — wtedy odrazu stanie przed oczami fakt, że są to jednostki nierozwinięte i hałasem przykrywają swoją pustkę duchową. Wiek nie znaczy tu wszystkiego. Dostarcza on pewnych części składowych — tego nikt nie przeczy. Boć powszechnie wiadomo, że człowiek, rozwijając się, przechodzi przez pewne okresy, do których i młodość należy. Lecz wiek to tylko jedna cecha młodzieży, a nie jedyna.

Szukajmy dalej.

Wyraz młodość ma dwa znaczenia, blizkie sobie, lecz nie jednoznaczne: pierwsze, które można w pewnym względzie nazwać ciasniejszym, dotyczy właściwości wyłącznie młodzieży, drugie, szersze, obejmuje przymioty ogólnoludzkie.

O pierwszym rozumieniu wyrazu: młodość, pomówimy w następnych rozdziałach. Obecnie chcę powiedzieć parę słów co do drugiego, aby pokazać, że i tak zwana młodość ducha nie wystarcza do określenia tego, co pod wyrazem młodzież rozumiemy. Młodość ducha — często słyszymy te słowa. Utrwaliło się nawet pewne stałe ich pojmowanie. Młodość ducha — to świeżość, niezmęczoność umysłu i serca, zdolność do wciąż dalszego kształcenia się, ciekawość na postępy nauki; młody duchem jest ten, którego życie nie łamie, który w walce z życiem okazuje się odeń silniejszym. Młody duchem jest ten, co stale się rozwija, co nie zatraca sił ducha swego, a zbogaca je, krzepi, i potęguje.

W pojęciu: młodość ducha, wiele jest cech, które właściwe są młodzieży, lecz nie określa jej ono wyłącznie.

Z wszystkiego, co powyżej rozważyliśmy, wynika to, że, jakkolwiek każde z wymienionych określeń blizkie jest prawdzie, żadne jednak nie wypowiada go w zupełności. Należy więc obejrzeć się za innym.

Możemy skorzystać z materjału, nagromadzonego przy rozpatrywaniu znanych określeń. Już przedtym zwróciliśmy uwagę na to, że młodość to ta epoka życia człowieka, kiedy zarówno siły jego duchowe, jak i fizyczne, rozwijają się i dochodzą do najwyższego stopnia wydoskonalenia. Otóż, sądzę, że na tej podstawie można oprzeć nasze określenie. Jeden prędzej, drugi wolniej się rozwija, inny znów prawie wcale, lecz, ogółem biorąc, wszyscy w pewnym wieku przechodzimy to rozwijanie się.

Więc najtrafniej możemy określić, że: Młodzież to zgrupowanie jednostek, znajdujących się w okresie dojrzewania.

II. POTRZEBY MŁODZIEŻY.

Skorośmy już odnaleźli określenie pojęcia młodzież, idźmy dalej. Młodzież, jako grupa odrębna, ma pewne potrzeby i cele własne. Potrzeby te są niezbędnym warunkiem rozwijania się każdego człowieka.

Młodzież — to ludzie dojrzewający. To znaczy: człowiek w pewnej dobie swego życia przechodzi taki okres czasu, kiedy jednocześnie organizm jego dosięga najwyższego swego rozwoju, i duchowa strona wzrasta przez przyjmowanie z  zewnątrz pokarmu dla siebie; przy tej pomocy dojrzewają jej własne siły, których zarodek przynosi z sobą ona na świat. Istnienie wrodzonych zdolności nie wystarcza; — muszą one znaleźć odpowiednie warunki przychylne, aby z ziarna, które dusza dziecka posiada, rozwinął się kwiat i owoc. Najzdolniejszy człowiek musi się kształcić, musi się nauczyć myśleć i czuć, bo inaczej talent jego pójdzie na marne, i człowiek, jak się to trafnie mówi, — zmarnieje.

Warunki, sprzyjające rozwojowi młodzieży, mają wielkie znaczenie dla społeczeństwa. Przypatrzmy się bliżej koniecznym potrzebom młodego pokolenia.

Jeżeli chcemy nie dać się uwieść różnym fantazjowaniom i pragniemy rzeczywiście zrozumieć prawdziwe potrzeby młodzieży, które są konieczne i niezbędne dla jej rozwijania się, dla kształcenia jej duszy, mamy jedno jedyne źródło, które może nam dać odpowiedź; źródłem tym jest — życie. A życie to wszystko to, co się poza nami i w nas samych dzieje. Nie należy lękać się patrzenia w życie; kto śmiało, bez uprzedzeń i przesądów patrzy w życie, ten nigdy nie dostanie zawrotu głowy i może spoglądać w nie pilnie i bacznie. Na pierwszy rzut oka przedstawia ono pewien chaos — moc niezliczoną różnych rzeczy niepołączonych, pogmatwanych, trudnych do zrozumienia; należy patrzeć dalej i dłużej; wtedy w tym bezładzie ujrzymy i porządek wzajemny i dziwną zgodę wzajemną tego, co dotąd wydawało się nam niezrozumiałym i poplątanym.

Tylko z  życia możemy wyciągnąć wnioski co do potrzeb młodzieży. Tu wiele nam mogą pomóc dzieje kultury, t. j. tego, co ludzkość podczas wiekowego swego istnienia cywilizacyjnego zdziałała na polu nauki, sztuki, jak kształciła rozumienie swoje świata zewnętrznego i wewnętrznego (duchowego). Łatwo w nich dostrzeżemy, że wszystko to stopniowo się zmieniało, rozwijało, doskonaliło — a więc dostrzeżemy, że ludzkość przechodziła rozwój czyli ewolucję. Każde wierzenie, każda prawda życiowa po pewnym czasie traciła wiarę i ustępowała miejsce innej.

Rozwój ludzkości odbywa się różnorodnie. Dla naszych celów wspomnimy tylko o następującej stronie tego rozwoju.

Ciekawość ludzka, czyli chęć wiadomości, wciąż wzrasta; nie zadawala się ona żadnym odkryciem najświetniejszym. żadnym największym postępem wiedzy, a stale i ciągle żąda więcej i więcej. To co dziś wiemy o czymkolwiek, to zachęca nas do dalszej pracy, aby przy pomocy zdobytej wiedzy dalej badać i posuwać ludzkość naprzód.

Wskutek tego rozmiar wiedzy ludzkiej wciąż wzrasta. To samo na każdym innym polu życia. Możemy więc powiedzieć, że życie z czasem komplikuje się, co znaczy: obejmuje przestrzeń coraz większą; coraz więcej szczegółów przedtym nie widzianych staje przed naszemi oczami. Poznanie zjawisk rośnie. Życie przejawia się pod postacią coraz bardziej skomplikowaną i złożoną. 1 dlatego człowiek w miarę, jak się ludzkość rozwija, musi coraz bardziej ćwiczyć swój umysł, aby nie pozostać w tyle i móc połapać się we współczesnym mu życiu. Aby temu podołać, musi w młodości swojej prawidłowo się rozwijać.

Dla tej przyczyny ważnym warunkiem rozwoju młodzieży jest to, aby jej dostęp do atmosfery czasu był jaknajmożli-wiej ułatwiony.

Być może, że kto, pomimo wszystkiego, co powyżej powiedziałem, nie zrozumie mego wyrażenia: atmosfera czasu. Nie chcę być niezrozumianym i dlatego zatrzymam się na chwilkę, aby bliżej objaśnić to pojęcie. (Kwestja dokładnego rozumienia przez czytelników tego, co piszący chce przez pewien wyraz powiedzieć, jest niesłychanie ważną. Nieporozumienie tego rodzaju może całą pracę uczynić chybioną).

Atmosfera czasu. — Przez te słowa pojmuję połączenie wszystkiego, co w danym przeciągu czasu mówi nauka, czym są warunki życia codziennego, połączenie wszystkiego, o czym człowiek marzy, czego pragnie, do czego dąży, za czym tęskni, co mu dolega, czego nienawidzi i t. d. Atmosfera czasu — jest to przenośnia, która chce wypowiedzieć wszystko, co umysł w danym czasie w siebie przyjmuje.

Ludzkość w pochodzie swoim ku przyszłości, ku nowym prawdom, ku nowym słońcom nie zatrzymuje się nigdy. Trudnym jest tylko rozumienie jej chodu, często nieodgadnionym —poznanie prawa, według którego się on odbywa; a on właśnie wytwarza atmosferę czasu. Atmosferą czasu nazywam te poszczególne składowe części kultury pewnego okresu, które najlepiej skupiają w sobie wszechstronny dorobek ludzkości, jaki ona do owej chwili uczyniła, wraz z rzuceniem w przyszłość światła, mającego odgadnąć ukryte przyszłe wędrowanie. Atmosferę tę tworzą: z jednej strony rezultaty najnowszych badań naukowych i ich odbicie się w życiu szerokich mas, górne wizje twórcze przejawione w sztuce, prądy społeczne sięgające w przyszłość, a powstające z niechęci i nienawiści do wszelkiego stania w miejscu i z ukochania człowieka wraz z namiętnym pragnieniem uczynienia mu istnienia lepszym i mniej krzywdy cierpiącym, a z drugiej strony — nieuchwytne nastroje, jak prąd elektryczny, wstrząsające zarówno wewnętrznym życiem jednostki, jak i życiem — społecznym wielu jednostek. Tylko ustawiczny kontakt z atmosferą czasu w ten sposób pojętą, może młodej duszy dać możność rozwoju i znalezienie samej siebie.

Atmosferę tę psują miazmaty przeżytych prawd i haseł, w które nikt z nas głęboko i całym swym „ja" nie wierzy. Im więcej tych miazmatów, tym życie młodzieży jest trudniejsze.

Dusza młodzieży, rozwijając się dożycia, chciwie i pilnie wchłania w siebie, cokolwiek dojrzy lub dosłyszy. Jak ślina żyje powietrzem, tak umysł człowieka żyje powietrzem duchowym. Porównanie to wydaje mi się bardzo trafnym, gdyż podobnie jak roślina rozwija się tylko wtedy, jeżeli otaczające ją powietrze jest dla niej odpowiednie, tak i umysł ludzki rozwija się zależnie od owej atmosfery duchowej. Jeżeli jest ona taką, w której młode umysły prawidłowo i korzystnie się rozwijają, to jednostka prędko dojrzewa i staje się zupełnym człowiekiem. W innym razie karłowacieje i paczy się.

Teraz już chyba rozumiemy, co znaczy atmosfera czasu.

Idźmy dalej. W małym dziecku umysł śpi. Dopiero później poczyna się on budzić do życia. Zasłona powoli się rozsuwa, — i człowiek wstępuje w wiek młodzieńczy. Zasłona rozsuwa się dalej i dusza poczyna ciekawie na świat spoglądać. Młodość — to doba budzenia się duszy i rozwijania się jej sił do życia.

W wieku tym człowiek jest bardzo wrażliwy. Na to przedewszystkim należy zwrócić uwagę.

Młodzież dla rozwijania się prawidłowego bezwzględnie i koniecznie potrzebuje powietrza czystego. Jak płucom do oddychania niezbędnym jest świeże powietrze, wolne od wszystkiego, co niesie chorobę (zwiemy je zgniłym, dusznym, ciężkim), tak młody umysł, aby dojrzeć, musi mieć wokoło jasno, czysto i pogodnie.

Co pojmujemy pod nazwą powietrza czystego? Przypomnijmy sobie, cośmy nieco wyżej mówili. Człowiek musi stać na poziomie swego czasu, czyli, innemi słowy, musi zdobyć wiedzę o tym, co do pojawienia się jego na świecie ludzkość odkryła w tajemnicy, która ją okala, aby nie pozostać obcym innym i samemu sobie. I dlatego — trzeba mu się pozwolić rozwijać swobodnie; należy unikać wszystkiego, co może nosić znamię przymuszenia. Jak młoda roślina, młody umysł może się rozwijać tylko wtedy prawidłowo, jeżeli będzie rosnąć samodzielnie, szukając wyłącznie oparcia na własnej swej sile. Wszelkie narzucanie woli własnej przez opiekunów-wychowawców może zgiąć rozwój i skrzywić go; nie należy niby ułatwiać kształcenie się umysłu młodego przez uproszczanie wiedzy, przez podawanie gotowych rozwiązań różnych zagadnień, stojących na jego drodze. Trzeba tak wychowywać młody umysł, aby sam o własnych siłach zdobywał odpowiedź na wszelkie pytania, jakie w nim powstaną. Każdy samodzielnie musi budować swój światopogląd. Inaczej będzie ta rzecz mu obca, zaszczepiona z zewnątrz, którą odrzuci on przy pierwszej lepszej sposobności. Zapewnienie swobodnego rozwijania się nazywam zapewnieniem świeżego powietrza.

Przypuszczam, że nikt nie pojmie moich słów z tej strony, jakoby najlepiej było wcale nie zajmować się kształceniem młodzieży. Naodwrót, uważam, że ogół obowiązany dbać troskliwie o młode pokolenie, lecz w opiece swojej powodować się wyżej wymienionemi jej potrzebami.

Powinniśmy jak najdalej usuwać od młodych umysłów wszelkie ogólniki, frazesy, zdania, w które sami nie wierzymy. Zwykle się tak jakoś na świecie składa, że ten, co najmniej jest wart pod względem umysłowym, uczuciowym czy moralnym, najwięcej i najgłośniej rozprawia. Sam mało co wie, zadawala się byle czyni, nie jest w stanie zrozumieć nic mądrzejszego. Tacy ludzie, aby przykryć swoją pustkę duchową, tworzą cały szereg niby przekonań (tak zwanych komunałów); są to dowodzenia, mające na celu uświęcenie każdej przeciętnej miernoty, a nawet nikczemności; są to szumne i głośne hasła dla poziomych celów egoistycznych.

U nas nietylko dotychczasowa szkoła paczyła młode dusze. Nie znajdowały one pomocy przeważnie wśród tych, u których jej szukały przed krzywdą im czynioną, nie znalazły nic prócz szowinistycznych frazesów, budzących odrazę swą pustką i rozbieżnością głoszonych zdań z całym życiem praktycznym.

Młodzież wrażliwą jest na wszelką nieszczerość. Prędko poczuła ona, że ci „najbliżsi", ku którym się o pomoc zwracała, nic jej dać nie mogą, i poczęła szukać sama. Odczuwając instynktownie fałsz, albo zostaje nim przytłoczona, albo buntuje się i próbuje sił własnych. Młodzieży trzeba wiele, wiele słońca. Ci, którzy ku niej się zbliżają, powinny mieć w sobie wiele promienności muszą czuć sami w sobie jasną moc życia i wiarę, że wszelkie łuny pożarne i krwawe posępne chmury to tylko nowe przebijanie się promienistego światła ducha ludzkiego przez skamieniałe nowe formy. Ci, którzy pragną do młodzieży przemawiać, muszą umieć kochać, wierzyć i zapalać się.

Płytka i sobkowska gadanina najbardziej szkodzi młodzieży. Znajdując się w kole ciągłych kłamstw, oszczerstw, i deklamacji bezmyślnej, musi ona wiele trudu zmarnować, aby się przedostać przez ten mur fałszu. I dlatego zwykliśmy mówić, że zgniłe powietrze to najgorsza krzywda dla rosnących płonek.

A więc pierwszą i jedyną niezbędną potrzebą młodzieży jest zapewnienie swobodnego rozwoju w czystej atmosferze. Z niej inne powstają jako ciąg dalszy.

Ważne miejsce między niemi zajmuje sprawa wychowania fizycznego. Aby człowiek wiele przetrwał i jednocześnie mógł rozwijać umysł swój i pracować nim musi takoż systematycznie i prawidłowo rozwijać się fizycznie. Stare twierdzenie, że tylko w zdrowym ciele może być zdrowa dusza, i dziś nie utraciło słuszności. Ciało i dusza — te dwa pojęcia są dwiema stronami jednego i tego samego przedmiotu, — o tym nie wolno nigdy zapominać.

Dziś, kiedy warunki życia prawie dla każdego są bardzo ciężkie, kiedy ludzkością wstrząsają wciąż nowe drgania i przełomy, ważnym jest, aby każde społeczeństwo składało się z ludzi wszechstronnie silnych. Obok tężyzny umysłowej i uczuciowej należy być i fizycznie zdrowym. Dziś prawie wszyscy jesteśmy niesłychanie podrażnieni, rozdenerwowani; dzięki cherlactwu fizycznemu, poczęści tak mało mamy w sobie siły wewnętrznej, któraby pozwalała nam sprostać zadaniu człowieka i oprzeć się wszelkim nawałnicom życiowym. T. zw. nerwowość jest osłabieniem sił fizycznych; bynajmniej nie należy utożsamiać jej z wzrastającą w miarę rozwoju kultury wrażliwością odczuwalności psychicznej.

Ważność zagadnienia wychowania fizycznego dawno zrozumiano na Zachodzie. U nas sprawa ta znajduje się dopiero w zaczątku. Po większych miastach czynione są pewne próby w tym kierunku. Trzeba jednak, aby całe społeczeństwo przejęło się zrozumieniem znaczenia ćwiczeń gimnastycznych i hygjeny. Dopiero wtedy może być mowa o trwalszym powodzeniu prób czynionych.

Tylko człowiek silny sharmonizowanym zdrowiem fizycznym i duchowym może być pożyteczną jednostką dla społeczeństwa.

Zdrowym duchowo jest ten, umysł którego jest otwarty, niemęczący się i zdolny do ciągłej pracy, ten, kto uczuciem i myślą wiecznie nowe ogarnia horyzonty, a życie go nie przytłacza ku ziemi, lecz mocni. Zdrowym duchowo jest ten, kto posiadł w duchu własnym opokę, na której buduje gmach wielki, kto bierze udział w życiu twórczo, i nic go nie złamie Cierpienie — ból— smutek są dlań źródłem siły nowej, bo przejawiają nowe skarby własnego jego ducha.

W życiu młodzieży, pojętym podług wymienionych w tym rozdziale zasad, poważne stanowisko powinno zajmować — wszechstronne samokształcenie. Używam tego wyrażenia w szerszym znaczeniu. Zwykle nazywamy samokształceniem — ostatnią ucieczkę ludzi spragnionych wiedzy, a nie mogących oddać się studjom systematycznym. Obecnie mam na myśli co innego. Człowiek wtedy tylko może korzystać istotnie ze zdobywanej wiedzy, jeżeli dojdzie do niej własną pracą. Sam musi rozejrzeć się w faktach, które stanowią przedmiot — treść danej gałęzi nauki, i samo-dzielnie budować na niej swój pogląd, łączyć rezultaty badań, i poszukiwań własnych w jedno, czyli, wyrażając się językiem bardziej naukowym — każdy człowiek samodzielnie musi budować swój systemat własny. Aby móc orjentować się w jakiejkolwiek gałęzi wiedzy, przedewszystkim należy porządnie rozwinąć narzędzie tej pracy — umysł. Nauczyć się trzeba myśleć. Umieć myśleć to znaczy umieć objąć cały ten surowy materjał różnych jasnych i mniej jasnych pojęć i nim kierować. Nazywają to — umieć myśleć logicznie.

Do tego wszystkiego dojść można wyłącznie własną pracą. Dlatego nazywam ją samokształceniem. Kształcić się można tylko samemu. Własną wytrwałości, własnym uporem można dojść do celu. Nietylko trzeba się uczyć, lecz i badać — samemu. Inaczej w najlepszym razie można zostać rzemieślnikiem wiedzy. Naturalnie, o ile więcej ma się pomocy w rodzaju wykładów, bibljotek, laboratorjów, muzeów etc. — tym praca idzie łatwiej. Zawsze jednak i wszędzie trzeba trzymać się tego założenia, że nie wolno dowierzać nikomu, a niezbędnym jest wszystko samemu sprawdzić.

Samokształcenie, jeżeli ma odpowiadać w zupełności potrzebom młodzieży, musi być wszechstronnym. Obok badań nad specjalną gałęzią wiedzy lub dążenia do zdobycia wykształcenia fachowego, należy dbać o to, aby pozwolić się rozwinąć wszystkim stronom natury ludzkiej. Jednostronny rozwój ujemnie działa na człowieka i czyni go połowicznym, mało kulturalnym. O kwestji tej będziemy mieli sposobność pomówić w następnych rozdziałach.

Samodzielność w myśleniu jest ściśle związana z samodzielnością, całości natury ludzkiej. O siłach własnych człowiek musi nietylko wiedzę zdobywać, lecz i odnaleźć samego siebie, odnaleźć, poznać, uświadomić sobie własną moc wewnętrzną. Pomoc z zewnątrz może być tylko jednego rodzaju: wyczerpują ją - uprzystępnienie źródeł, skąd można czerpać kulturę, wraz z uprzystępnieniem możliwości korzystania z tych źródeł, i usuwanie od młodzieży wszystkiego tego, coby mogło narzucać jej cośkolwiek, i gwałciło samodzielny rozwój ducha młodego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III. OBOWIĄZKI OGÓŁU WZGLĘDEM MŁODZIEŻY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. JAK SIĘ TA KWESTJA U NAS PRZEDSTAWIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. JAKĄ JEST NASZA MŁODZIEŻ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. JAKĄ JEST NASZA MŁODZIEŻ (c. d.).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. JAKĄ JEST NASZA MŁODZIEŻ (dokoń.).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. MŁODZIEŻ A ŻYCIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej