Walter Bagehot

O POCZĄTKU NARODÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OD TŁUMACZA.

ROZDZIAŁ I.

I.

II.

III.

IV.

ROZDZIAŁ II.

I

II.

III.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

II.

ROZDZIAŁ VI.

O POCZĄTKU NARODÓW

Myśli o wpływie doboru naturalnego i dziedziczności na rozwój społeczności politycznej.

Walter Bagehot

OD TŁUMACZA.

Walter Bagehot (Bedżot) urodził się w r. 1826. Wyższe nauki odbywał w uniwersytecie londyńskim. Po ich ukończeniu wydawał w Londynie pismo ekonomicznej treści pod tytułem: The Economist newspaper. W r. 1867 wydał pierwsze, większe dzieło o konstytucyi angielskiej, którego powtórne wydanie ukazało się w r. 1872 pod tytułem: English Constitution. Odznacza się tem, że porównywa polityczne urządzenia Anglii z takiemiż Stanów Zjednoczonych. W r. 1873 ogłosił książkę zawierającą opis targu pieniężnego angielskiego pod tytułem: Lombard Street. W szeregu dzieł wydawanych przez spółkę księgarską, pomieścił pracę zatytułowaną: Physics and Politics (1872), która wychodzi obecnie w polskim przekładzie. Dla objaśnienia czytelnika podajemy o niej kilka szczegółów. Nie zawiera ona wcale wykładu fizyki, ani polityki, jakby z tytułu wnosić można; co zaś autor zamierzał podać swoim czytelnikom, nasuwa dalszy ciąg tytułu, mianowicie, że są to "myśli o stosowaniu zasad doboru naturalnego" i "dziedziczności" do społeczności politycznej."

Wiadomo powszechnie, że Karol Darwin za pomocą dwóch tych zasad oraz innych, jak np. walka o byt, starał się objaśnić powstanie rodzajów w królestwie zwierzęcem i roślinnem. Bagehot zastosował poglądy tego znakomitego naturalisty do królestwa ludzkiego, i pokusił się o rozwiązanie pytania: jakim sposobem z pewnych ras ludzkich mogły powstać narody, odpowiadające niby rodzajom w państwie zwierzęcem i roślinnem. Powiadamy pokusił się, bo jak hipoteza Darwina nie tłómaczy dostatecznie powstania rodzajów, tak i rozumowania Bagehota, nie objaśniają stanowczo, według jakich praw, i kiedy z kilku ras ludzkich mogły się utworzyć dzisiejsze narody. Ale też autor nie podaje swoich wniosków za nieodwołalne, i rozumie doskonale, jak problemat podobny jest trudny, że zatem jego poglądy mogą być mylne. Skromność taka godna jest uznania i znamionuje wytrawny umysł, oraz bogate, życiowe doświadczenie pisarza.

Nie mogło być zadaniem tłómacza, bronić, lub zbijać hipotezą Darwina, i jej stosowanie do społeczeństwa ludzkiego; brak mu do tego i specyalnych wiadomości z całego zakresu nauk przyrodniczych, i pole ku temu nie byłoby właściwe, gdyby je posiadał. Chce jedynie zwrócić uwagą czytelnika na jeden punkt obecnej książki.

Oto Bagehot twierdzi, że w świecie przedhistorycznym podczas ciągłej walki dzikich gromad ludzkich, te plemiona zwyciężały, które dzięki uposażeniu swojemu od natury, czynnikom moralnym i religijnym, jak niemniej otoczeniu fizycznemu, lepiej do zwycięztwa były przygotowane. Jest to wcale prawdopodobne. Ale autor dodaje, że plemiona zwycięzkie były oraz lepszemi od zwyciężonych, jeżeli nie pod wszelkiemi, to przynajmniej pod niektóremi względy, że zatem zwycięztwo słusznie im się należało, i wytępienie gromad niższych, słabszych, było całkiem normalnym przebiegiem dziejowym. Otóż tu zapewne niejednemu z czytelników nasunie się taka, lub podobna uwaga: A więc małe ryby są po to, żeby niemi żyły wielkie? A więc to sprawiedliwe, żeby mocny zgniótł słabego? Czyliż nie widziano w historyi, że zwycięzcy byli niżsi i gorsi od zwyciężonych? Rzeczywiście, uwaga ta ma pozór słuszności, i zdaje się pochodzić z obawy przed takim fatalizmem, z poczucia sprawiedliwości, widzącej wielką niesprawiedliwość w podobnem prawie, jeżeli je prawem nazwać można. Na obronę autora można przytoczyć to, że zwycięzców tylko pod niektóremi względami uważa za wyższych nad zwyciężonych.

Wszakże pomimo takiego ograniczenia owego prawa, jeszcze dla ludzi uczuciowych, wstrętną i. okrutną zdaje się być nauka usprawiedliwiająca niejako zwycięztwo siły i przemocy, nad słabością. Bądź co bądź jednak, u spokojnego i obeznanego z dziejami ludów badacza, nie wygląda ona tak dziko. Każdy, kto się zastanawiał nad wygranemi i przegranemi choćby w ostatnich latach, musiał przyjść do wniosku, że zwycięzcy, jeżeli nie we wszystkiem, to w czemś powinni byli górować nad zwyciężonymi: czy to była większa liczba wojska, czy karność w niem tęższa, czy wodzowie zdolniejsi, czy żołnierz wytrzymalszy a broń skuteczniejsza, czy wszystkie te i wiele innych w samem społeczeństwie tkwiących zalet, dość, że musiało być coś, co jednym dało zwycięztwo, a z przeciwnej strony musiało być coś, co drugich przywiodło do przegranej. Dziś przypadkiem nie można tłómaczyć wygranych; przy coraz lepszej rachubie i politycznej i wojskowej, los najmniej ma udziału w ostatecznym rezultacie zapasów między narodami.

Dla innych znów, nauka usprawiedliwiająca zwycięzców, podnosząca mocnych kosztem słabszych, straszną się wyda. Wszakże tu nie o to chodzi, co dla kogo straszne, albo z czem serce jego pogodzić się nie może; tu chodzi o to, czy tak się w istocie dzieje, czy inaczej dziać się nie może. A jeżeli nie może się dziać inaczej, jeżeli fakta nię wykazują innego biegu spraw ludzkich, uznać je trzeba, i serce na to nic nie poradzi. Zdaje nam się przecież, że gdyby nawet tak było, to jest, że zwycięzcy słusznie otrzymują zwycięztwo, jako pod pewnemi względami wyżsi od zwyciężonych, tedy w ludziach rozumnych i energicznych powinnaby powstać dążność do poprawy tych wad charakteru narodowego, z powodu których i przez które, uległ w walce. Jeżeli społeczeństwo jakie tego nie rozumie, i na złe losy wszystkie walące się nań klęski składa; jeżeli przeciw energii przeciwnika nie postawi swojej energii, i pewnych wad w sobie nie stłumi, oraz potrzebnych zalet nie wyrobi: może uledz losowi drobnych rybek, bez względu na to, czy teorya Darwina utrzyma się lub nie, w świecie naukowym. — Nie mając zamiaru rozwodzić się nad tem, ani bronić jakiejkolwiek hipotezy, chciałem jedynie usposobić czytelnika, aby rozważając niektóre poglądy autora, chciał na chwilę sentyment i serce trzymać na wodzy, a dał folgę rozumowi i przez to wniknął lepiej w znaczenie jego rozumowania.

Ponieważ Bagehot mało podaje faktów i raczeej rozumuje nad niemi: ztąd też kto tych faktów nie ma w pamięci, nie łatwo zrozumie wątek jego wywodów. Opiera on się w rozumowaniu swojem na dziełach Lubbocka i Tylora, którzy ze szczupłych resztek i zabytków cywilizacyi przedhistorycznej, starali się w przybliżeniu przynajmniej dać obraz ludzi przedhistorycznych. W naszej literaturze nie mamy prawie nic, do czegoby czytelnika można odesłać, ażeby nazbierał faktów mogących służyć do lepszego wyrozumienia myśli autora.

"Rozbiór krytyczny zasad historyi o początkach rodu ludzkiego" H. Kołłątaja, już na początku b. wieku znalazł jeszcze w rękopiśmie będąc w Janie Sniadeckim właściwego krytyka, i dzisiaj dzieło to bardzo niewiele przyniosłoby nam pomocy. Więcej już nieco materyału znajduje się w "Historyi rodu ludzkiego" Virey'a (Warszawa, 1844, tomów 4. Tłóm. P. Leśniewski). W braku zatem swojskich prac etnograficznych, czytelnik zajmujący się przedmiotem roztrząsanym w niniejszej książce, znajdzie wiele pomocy w doskonałem dziele Oscara Peschla "Völkerkunde," (Lipsk, 1875).

Nadmieniam wreszcie, że gdy zapowiedziany ogłoszeniem księgarskiem tłómacz p. H. Benni, zaniechał przedsięwziętej pracy, przekładu dokonał kto inny. Zmienił też pierwotnie dany tytuł książki Przyroda i Społeczeństwo, na ten, który obecnie położono, gdyż zdawało mu się, iż najodpowiedniejszy jest do głównej treści dzieła. Tak samo postąpili tłómacze, niemiecki i francuzki. Pierwszy z nich nawet pozwolił sobie skracań oryginału, ażeby uniknąć częstego powtarzania się autora, który dzieło-swoje ułożył z osobno drukowanych rozpraw, a przez to nie nadał mu tej precyzyi i zaokrąglenia, jakich sztuka pisarska wymaga. Wzmianka ta niech posłuży i naszemu czytelnikowi za objaśnienie i wytłómaczenie autora, którego styl twardy, okresy miejscami przydługie i nawiasowemi zdaniami poprzerywane, utrudniają tu i owdzie czytanie. Nagrodzi go za ten mały trud lektorski, niejedna myśl świeża i głęboka, niejedna trafna uwaga.

ROZDZIAŁ I.

Wieki pierwotne.

I.

Charakterystycznem znamieniem naszych czasów jest szybki wzrost wiadomości z nauk fizycznych. Nie ma prawie zakresu umiejętności lub sztuki, któryby pozostał pod każdym względem takim samym, jak był przed pięćdziesiąt laty. Otacza nas nowy świat wynalazków — jak drogi żelazne i telegrafy — których przeoczyć niepodobna; nowy świat wyobrażeń oddziaływa na nas, lubo tego nie widzimy. Ażeby całkowicie ocenić te skutki, potrzebaby obszernego dzieła, na jakie mnie nie stać; zdaje mi się przecież, że mogę z pożytkiem wykazać w kilku rozprawach, jak dwie starodawne nauki — polityka i ekonomia polityczna uległy przeobrażającemu wpływowi nowych wyobrażeń. Wszakże nawet i co do tych przedmiotów wywody moje będą' niezupełne,  gdyż przedmiot jest nowy; bądźcobądź jednak, może mi się uda nasunąć niektóre wnioski, a tym sposobem okazać, coby wypadało zrobić, chociażbym temu nie podołał.

Gdyby nam przyszło wymienić jeden z bardzo ważnych, a może najważniejszy wynik ostatnich badań, powiedzielibyśmy, że dzięki im każda rzecz "została starożytną." Kiedy dawniejszemi czasy przodkowie nasi mówili o starożytniku, wyobrażali go sobie pogrążonego w rozpatrywaniu starych monet, medali i kamieni druidzkich; takieto wtenczas były pamiątki, z których odgadywano przeszłość, i tem się trudnili owi badacze. Dziś mamy inne pomniki, bo prawdę mówiąc wszystko się stało takim pomnikiem. Nauka stara się wykazać w każdym kawałku ziemi przyczyny, które go uczyniły takim jakim jest obecnie; wie ona, że te czynniki zostawiły swój ślad, tak jak zręczność i ręka artysty odbiły się na klasycznej kamei. Byłaby to praca mozolna i niewchodząca w obecne moje zadanie, gdybym chciał wyliczać genialne sposoby, których się trzyma geologia przy badaniu ziemi, zmuszając ją by nam opowiedziała swoje dzieje; same zaś te dzieje byłyby dla nas niezrozumiałe, gdyby znów fizyologia, konchyliologia i setki innych nauk podobnych, nie przyszły w pomoc. Te pomocnicze nauki są tem dla badacza naszych czasów, czem języki starożytne były dla starożytnika dawniejszego okresu; dostarczają mu one wyrazów, nadają wyrazistość i związek obrazom jego nawet wówczas, gdy zebrane przez nie szczegóły nie są wielkiej wagi. Wszakże na co pragnę zwrócić uwagę w tem miejscu jest to, że człowiek sam stał się w oczach nauki "starożytnością. " Nauka stara się czytać, zaczyna czytać, wie, że powinna wyczytać w postaci każdego człowieka, streszczenie całej historyi jego życia; powinna rozpoznać kim jest, i co go takim a nie innym zrobiło; dzieje jego przodków, czem byli, i co ich takimi zrobiło. Każdy nerw zachowuje niejako pamięć dawnego życia swojego, jest świadkiem wprawy lub zaniedbania, pracowitości lub lenistwa, stosownie do okoliczności; każdy rys odbił się wyraźnie i znacząco, lub pozostał nieokreślonym i bez znaczenia; każda ręka nosi na sobie ślad swojej pracy i życia stosownie do tego, czem się trudniła; byleśmy tylko umieli patrzeć.

Powie kto zapewne, że to nie nowina; że już dawno rozumiano, jak przeszłe życie człowieka wpływa na późniejsze, że wiedziano iż człowiek może być podobny do swoich przodków; że istnienie charakteru narodowego jest rzeczą powszechnie znaną; że gdy filozof nie może objaśnić jakiego zjawiska, śmiało je przypisuje jakiejś ukrytej własności tkwiącej w rasie. Ale fizyka ( fizyologia ) nie dąży do wykrycia pierwiastku dziedzicznego, lecz wydobywa go na jaw, daje nam ścisłe pojęcie o tem, czego się mamy spodziewać, tłomaczy powody, dla których możemy tych wyników oczekiwać. Zobaczmyż więc co nam owa nauka powie w tym przedmiocie; użyję zaś o ile to być może dosłownego rozumowania tych, co ją uczynili specyalnem swojem zatrudnieniem, a to dlatego bym mogł z jednej strony być pewnym, że się posługuję terminami właściwemi i żywemi — a z drugiej, ponieważ zamierzam stosować zasady te do przedmiotu, który mnie zajmuje, chciałbym jasno pokazać, żem nie wymyślił premis po faktach, by je pogodzić z własnemi wynikami.

A najprzód co się tyczy człowieka, oto co nam powiadają:

"Nawet wówczas gdy półkula mózgowe są całkowite i w pełni swoich zdolności, mózg daje początek takim samym zupełnie czynnościom zwrotnym czyli odruchom, jak są odruchy pochodzące ze rdzenia kręgowego.

"Gdy na błysk światła, lub przed grożącem uderzeniem powieki się zamykają, następuje czynność odruchową, podczas której nerw optyczny jest dośrodkowym, a twarzowy odśrodkowym. Gdy nieprzyjemna woń powoduje wykrzywienie oblicza, ten sam nerw ruchowy wywołuje odruch, gdy tymczasem nerwy węchowe stanowią drogi dośrodkowe. W tych zatem wypadkach, odruch musi brać początek z mózgu, gdyż wszystkie nerwy biorące udział w czynności są mózgowe.

"Gdy mocny łoskot całe ciało dreszczem przejmuje, nerw słuchowy doprowadzający wrażenie, daje początek wstrząśnieniu, które przechodzi na móżdżek przedłużony, zkąd znów dotyka znacznej liczby nerwów ruchowych całego ciała.

"Można powiedzieć, że są to wszystko czynności mechaniczne, niemające nic wspólnego z działaniami rozumu. Ale rozważmy co się dzieje podczas takiej np. czynności, jak głośne czytanie. W tym razie cała uwaga jest, lub powinna być skupiona na treść dzieła; tymczasem odbywają się najdelikatniejsze poruszenia mięśni, o których czytający nic a nic nie wie. I tak: książkę trzyma w ręku w odległości stosownej dla oczu; oczy odbywają poruszenia z boku na bok po wierszach, w górę i na dół po stronnicach. Nadto w czynności tej biorą udział szybkie i najsubtelniej przystosowane poruszenia mięśni wargowych, językowych, gardłowych i oddechowych. Zdarzyć się może, iż czytający stoi, i z czytaniem łączy odpowiednie ruchy. Otóż każde z tych poruszeń mięśniowych może się dokonywać bez najmniejszej świadomości z jego strony, z wyjątkiem znaczenia wymawianych wyrazów. Innemi słowy, będą to wszystko czynności zwrotne, czyli odruchowe.

"Odruchy właściwe rdzeniowi kręgowemu są naturalne i zależą od budowy rdzenia i własności jego składowych części. Przy pomocy mózgu możemy dojść do podobnych odruchów sztucznych. To się znaczy, że czynność jakaś może wymagać całej naszej uwagi, gdy ją wykonywamy raz pierwszy, drugi, lub trzeci; ale przez częste powtarzanie może się stać jakby częścią naszego organizmu, i odbywać się mimo naszej woli, lub nawet mimo świadomości.

"Wiadomo każdemu, że żołnierz potrzebuje bardzo długiego czasu nim się wprawi do obrotów, nim np. przywyknie do postawy jaką powinien zachować słysząc wyraz komendy "baczność." Ale po pewnym czasie, dźwięk wyrazu wywołuje odpowiednią postawę, bez względu na to, czy żołnierz o niej myslał.. Opowiadają anegdotę o pewnym żartownisiu, może i nie rzetelną, ale prawdopodobną, że widząc wysłużonego weterana niosącego obiad do domu, nagle zawołał: baczność! na co żołnierz opuścił" ręce, a baranina i kartofle poszły do kanału. Mustra przejęła go do kości, a skutek jej zrósł się niejako z układem nerwowym żołnierza.

"Możność wprawy i nauczenia się czegokolwiek (a mustra wojskowa jest tylko jedną z form nauki) polega na tej zdolności układu nerwowego zamieniania czynności świadomych, na działania mniej lub więcej nieświadome, czyli odruchowe. Można uważać za prawidło, że gdy dwa stany umysłowe są wywołane spółcześnie, lub zaraz po sobie, i gdy są często i z czuciem powtarzane, później zrodzenie się jednego wystarczy do wywołania drugiego, bez względu na to, czy go chcemy, czy nie chcemy" (1).

Tym sposobem ciało skończonego człowieka, dzięki nauce i wprawie stało się różnem od tego, jakiem niegdyś było, jak niemniej różnem od ciała człowieka zaniedbanego; zaopatrzone zostało w zdolności nabyte i zaoszczędzone, które się prze nie objawiają bez świadomości umysłu.

Co się tyczy rasy, inna powaga uczy: "Prawdę mówiąc, życie człowieka wyobraża sobą postępowy rozwój układu nerwowego, który lubo się nie odbywa w łonie matki, niemniej jednak jest rzeczywisty. Prawidłowa przemiana ruchów, które z początku były dowolne, w ruchy, jak je Hartlej nazywa wtórne, automatyczne, pochodzi ze stopniowego nawykania organizmu; i można być pewnym, że czynności harmonijne świadczą o zapasie zdolności wrodzonych, lub nabytych.

"Sposób, w jaki nabyte zdolności rodziców widocznie przechodzą na potomstwo, jako dziedziczne, jako instynkt, lub wrodzona zdatność, daje wymowne potwierdzenie powyższym postrzeżeniom. Zdolność jakaś nabyta pracowicie i stale oszczędzana przez jedno pokolenie, staje się dziedziczną w następnem; rozwój odbywa się zgodnie z prawem, według którego rozszczególnienie i zawiłość wzrastają odpowiednio do zewnętrznego otoczenia, jak to widzimy w całem królestwie zwierzęcem. Innemi słowy, jest to prawo postępu od ogółu do szczegółów, którego przykłady mamy w ukazaniu się siły nerwowej między siłami naturalnemi, a zawiłego układu nerwowego w człowieku. Jak siła życiowa, mieści, że tak powiem, w sobie niższe siły, których niby dalszy rozwój stanowi; albo jak w wytworzeniu siły nerwowej biorą udział siły prostsze i ogólniejsze przechodząc w pewien rodzaj siły szczególnej i wyższej; tak również w układzie nerwowym następuje zupełniejsze rozszczególnienie, czyto układ ten będziemy rozpatrywali w szeregach następujących po sobie pokoleń, czy też w jednym człowieku. Jednakże ażeby dojść do całkowitej prawdy, nie można ograniczać postrzeżeń swoich do jednostki stanowiącej zaledwie jedno ogniwo w łańcuchu istot organicznych, łączące przeszłość z przyszłością; jednostka bowiem jest koniecznem następstwem przodków swoich, przez poznanie których, dochodzimy dopiero do słusznego jej zrozumienia. Należy więc, gdy spostrzeżemy pewną zdolność wrodzoną nie poprzestawać na tem, lecz rozważać wstecz szereg przyczyn i tym sposobem wykazać, o ile to możebne, jej początek. Jest to nieodzowne osobliwie w gromadach niższych zwierząt, w których tyle wrodzonego spotykamy" (2).

Wprawdzie właściwe prawa dziedziczności są dotychczas nieznane. To wszakże jest jasnem, i wystarcza do mojego celu, że się spotyka dążność, prawdopodobieństwo większe lub mniejsze stosownie do okoliczności, ale zawsze prawdopodobieństwo znaczne, iż potomkowie rodziców cywilizowanych, okażą się, dzięki wrodzonej organizacyi układu nerwowego, zdatniejszymi do cywilizacyi, niż potomkowie rodziców niecywilizowanych; i że dążność ta będzie się zwiększała w stosunku rosnącym przez liczne pokolenia.

Zdaje mi się, że ten, kto nie doszedł do tego dość trudnego wyobrażenia — o przekazywaniu pierwiastków nerwowych, nie zrozumie całkowicie nigdy "wątku" cywilizacyi. W pojęciu tem mamy siłę wiążącą wiek z wiekiem, pozwalającą każdemu pokoleniu stanąć wyżej nad poprzedniem, jeżeli to uczyniło już jakie, postępy; siła ta sprawia, że każda cywilizacya wygląda nie jako szereg odosobnionych punktów, lecz jako linia kolorowana, której cieniowanie ustawicznie się zmienia. W takiem pojmowaniu mamy fizyczną przyczynę postępu z pokolenia do pokolenia, a kto je raz zrozumiał, już go więcej nie zapomni; wszakże gdy nie zdołamy pojąć delikatnego materyalizmu tej przyczyny, gdy nie ujrzymy jej, że tak powiem, grającej na nerwach ludzkich i wytwarzającej z wieku na wiek coraz to piękniejszej harmonii na strunach coraz subtelniejszych, nie będziemy mogli zrozumieć tajemniczej ale potężnej zasady dziedziczności.

Pogląd taki jest całkiem niezależny od wszelkiej teoryi o naturze materyi i umysłu. Jest on prawdziwy, czyto przyjmiemy mniemanie, według którego umysł działa na ciało, lubo jest od niego różny: czyto przyjmiemy teoryą biskupa Berkeley'a utrzymującego, że materya nie istnieje, lecz tylko umysł; czyto przystaniemy na mniemanie temu przeciwne, że umysłu nie ma, tylko materya; czy też zgodzimy się na subtelniejszą teoryą często teraz bronioną, że tak materya jak umysł są różnemi odmianami czegoś trzeciego, jakiejś rzeczy lub siły ukrytej. Wszystkie owe teorye przyjmują, a w gruncie tylko rozmaicie objaśniają ten fakt, iż to co nazywamy materyą, odbija się na tem, co nazywamy umysłem, i że to co nazywamy umysłem, oddziaływa na to, co nazywamy materyą; otóż i zdania o których wspomniałem, niczego innego nie chcą. Umysł w jakiś tajemniczy sposób działa na nasze nerwy, a znów nerwy w równie zagadkowy sposób przyjmują w siebie skutki tego działania; skutki zaś te po większej części, lub prawie zawsze, przechodzą na naszych następców: na te pierwotne fakta zgadzają się wszystkie teorye, i wszystkie dążą do ich wyrozumienia. Zasady te tak jasne, nie mają również nic spólnego ze staremi sporami o konieczności i wolnej woli. Każdy wolnowolca uznaje, że zdolność zwana wolną wolą, stosuje się do uprzednio istniejących sił naszego ciała; nie mniema by mogła działać w próżni, in vacuo, ale uważa ją za czynnik działający na inny czynnik. Każdy wolnowolca uznaje w gruncie, że jeżeli zdołamy jakąś pobudkę spotęgować w pewnym kierunku, ludzie będą usiłowali iść w tym kierunku. Lepsze pobudki, czy może lepiej powiedzieć popędy, wynikają z dobrze uorganizowanego ciała; gorsze pobudki, czy tez popędy płyną z gorzej uorganizowanego ciała. Tak stronnik wolnej woli, jak i stronnik konieczności zgadzają się, że poprawienie warunków fizycznych, sprawia poprawę ludzkich czynności; i że pogorszone warunki prowadzą do pogorszenia czynności ludzkich. Żaden stronnik wolnej woli nie spodziewa się znaleźć tyle w St. Gile ile w Belgravii (3); zgadza się on na to, że jest dziedziczny układ nerwowy jako rzecz gotowa, na którą wola działa, lubo sądzi, że wola jest "czemś" zewnątrz owego układu istniejącem. Nie ma wątpliwości, że nowożytna nauka o "zachowaniu siły, " gdy ją zastosujemy do naszych postanowień, nie da się pogodzić z wolną wolą; jeżeli zechcemy utrzymywać, że "siła nigdy nie ginie, ani jej nigdy nie przybywa, " nie będzie można twierdzić, jakobyśmy nową siłę zyskali przez wprowadzenie wolnej woli. Ale nas tu obecnie wcale nie zajmuje nauka o "powszechnem zachowaniu siły." Pojmowanie układu nerwowego jako śpichlerza, w którym się gromadzi pewna siła dająca początek woli, nie wymaga tak obszernego i daleko sięgającego rozbioru.

Tem mniej godzi się mieszać tych zasad z mniemaniem H. Buckle'a, jakoby siły materyalne były głównemi sprężynami postępu, a moralne drugorzędnemi, które, w porównaniu z pierwszemi zaledwie warte są wspomnienia. Przeciwnie, tu przyczyny moralne są naczelnemi. Wszakżeto wola wytwarza nieświadome nawyknienia; onato przez ciągły wysiłek w początku, sprowadza nagromadzenie sił występujących na końcu; onato jest ową cichą pracą pierwszego pokolenia, która w następnem przejawia się jako zdolność odziedziczona. W tych sferach przyczyny fizyczne nie tworzą moralnych, ale moralne dają początek fizycznym; tu siła wyższa znajduje się na początku, a tylko zachowanie jej i przekazywanie dalej odbywa się za pomocą niższej. Z tego oraz widzimy, o ile umiejętność historyi jest możebna, jak to mówił Buckle rozumiejąc pod nią umiejętność, zdolną nam powiedzieć, jakie są prawa dążności poczynających się w umyśle, a przekazywanych za pośrednictwem ciała; dążności, które z wieku na wiek potężnie oddziaływają na wolą i jej postanowienia.

II.

Ale jakim sposobem zasady te mogą przeobrazić naszę filozofią polityki? Według mnie, rozmaitemi sposoby; a najprzód co do jednego punktu. Ekonomia polityczna jest najporządniejsza i najściślejszą częścią filozofii politycznej; a jednakże przy pomocy wyłożonych pojęć, możemy się cofnąć wstecz, jeżeli się nie mylę, do czasów niby "przed-ekonomicznych, " gdy jeszcze postrzeżenia ekonomii politycznej nie istniały, gdy jej przepisy byłyby nawet szkodliwe, gdy przepisy wręcz tym przeciwne były konieczne i roztropne.

Nie potrzebuję w tym celu odwoływać się do prastarych czasów, nad któremi obecnie etnologia pracuje; ani też rozprawiać o wieku kamiennym, o narzędziach z krzemienia i szczątkach kuchennych. Chciałbym jedynie zaczepić o czasy tuż poprzedzające świt historyczny, które być może widziały jego narodziny, gdyż pierwsi historycy patrzali na ten stan społeczeństwa, lubo też byli świadkami i stanu późniejszego. Mam na myśli peryod, o którym posiadamy dość ścisłe opisy zebrane przez naocznych świadków, jak niemniej jego ślady i skutki w najdawniejszych prawodawstwach. Sir Henryk Maine, jeden z najznakomitszych spółczesnych prawników angielskich — jedyny może, którego dzieła są w zgodzie ze zdrową filozofią — powiada, że dowody czerpane z jurysprudencyi porównawczej, potwierdzają wnioski czynione o tym pierwotnym bycie rodu ludzkiego, który jest znany pod nazwą Stanu patryarchalnego. Nie ma wątpliwości w istocie, że ta teorya opierała się z początku na historyi świętej patryarchów hebrajskich, mieszkających w Azyi niższej; ale, jak powiedziano wyżej, samo to świadectwo Pisma Ś-go przeszkadzało uważaniu jej za teoryą zupełną, gdyż większa część pisarzy w najnowszych czasach, którzy bardzo poważnie pracowali nad zebraniem i uporządkowaniem zjawisk społecznych, zostawali bądź w usposobieniu najnieprzychylniejszem dla starożytności hebrajskich, bądź też chcieli budować swoje systemata bez pomocy religijnych pomników. Być może, iż nawet obecnie panuje usposobienie do lekceważenia tych opowiadań, i unikania dających się wyprowadzić ogólnych wniosków, dlatego, że powieści te stanowią część podań ludu semickiego. Należy jednak zauważyć, że świadectwa czerpane z prawodawstwa dotyczą prawie wyłącznie urządzeń społecznych tych ludów, które należą do rasy indo-europejskiej, jak Rzymianie, Hindusowie i Słowianie. Obecnie trudność leży w tem, by wiedzieć gdzie się zatrzymać, by wskazać rasy, do których teorya patryarchalna nie da się zastosować, społeczeństwa o których nie można powiedzieć, że były urządzone na wzór patryarchalny. Nie potrzebuję drobiazgowo opisywać głównych cech takiego społeczeństwa, jakie nam przedstawia księga Rodzaju; są one bowiem z jednej strony znane każdemu od dzieciństwa, a z drugiej dlatego, że z powodu sporów w tym przedmiocie między Locke'm a Filmerem prowadzonych wypełniają obszerny dział, lubo niezbyt nauczający w literaturze angielskiej. Oto czego nas uczy historya, i co można uważać za pewne: najstarszy mężczyzna w rodzinie, wykonywa nad całym domem władzę najwyższą, nieograniczoną. Ma prawo życia i śmierci, a władza jego rozciąga się nad dziećmi i ich rodzinami, zarówno jak i nad niewolnikami; różnica między synem a niewolnikiem w tem jedynie leży, iż syn może z czasem zostać sam głową rodziny. Stada należące do dzieci, są własnością ojca, a majątek naczelnika rodziny którym zarządza bardziej jako jej przedstawiciel, niż jako właściciel, bywa po jego śmierci dzielony równo pomiędzy potomków pierwszego stopnia; najstarszy syn otrzymuje czasami na prawie pierworodztwa część podwójną, najczęściej jednak musi poprzestawać na pierszeństwie czysto honorowem.

Mniej już pewne są wnioski wyprowadzone z Pisma Ś-go, co do pierwszego pokuszenia się o nadwerężenie tej władzy ojcowskiej. Rodziny Ezawa i Jakóba rozdzielają się i tworzą dwa narody; ale dzieci Jakóba znów się łączą w jeden naród. Zdawałoby się, że w tem można widzieć zaród jakoby państwa, i przejście do prawa wyższego, niż prawo oparte na stosunkach rodziny.

Gdybym chciał streścić charakterystyczne znamiona tego stanu, w jakim nam się pokazuje ród ludzki w zaraniu swej historyi, poprzestałbym na przytoczeniu tych wierszy z Odyssei Homera:

"Toίσιν δ'óυτ' άγοραί βoυληφóροι θέμιστες.

θεμιστέυει δέ εxαστος

Παίδων ήδ' άλóχων, óυτ' άλλήλων άλέγουσιν."

To znaczy: "Nie mają ani sejmów obradujących, ani sędziów; ale każdy z nich stanowi prawa dla swoich niewiast i dzieci, i nie troszczą się jedni o drugich."

Taki opis początków historyi potwierdzają najświeższe postrzeżenia etnologii przedhistorycznej. Najważniejszym być może i najpewniejszym wynikiem zyskanym przez tę naukę, jest rozproszenie dawniejszych marzeń, jakoby starożytna cywilizacya była wysoce naprzód posuniona.

Każdy musi uznać siłę dowodów zbijających to mniemanie o cywilizacyi pierwotnej. Trudno nadzwyczaj pojąć moralnego, estetycznego i politycznego upadku ludzi, gdyż niepodobna przypuścić, żeby się wyrzekli najprostszych narzędzi dobrego bytu, skoro je raz poznali; tem mniej można pojąć, by mając broń dobrą, jak strzały i łuki, znów ją porzucili. Otóż, jeżeli była kiedy jakaś cywilizacya pierwotna, powinniby ludzie o tem wszystkiem zapomnieć; spotykają się bowiem plemiona na rozmaitym stopniu niewiadomości, jak niemniej oświecenia odnośnie wyrabiania naczyń glinianych, metali, źródeł pomyślności, narzędzi wojennych. Co większa, zacofania dzikich nie można przypisywać brakowi rozumu; przeciwnie okazują oni w tych rzeczach najrozmaitszą pomysłowość oryginalną i wynalazczą. Nie spotyka się między nimi resztek dawnego systemu, któryby przeszedłszy stan doskonały, został następnie zmieniany i porzucany; nie znać go tak, jak np. w dyalektach średniowiecznych znajdujemy ślady języka łacińskiego. Przeciwnie widzimy, że ludy owe rozpoczynały podobnie jak i dzisiaj się zdarza z nowemi wynalazkami i odkryciami: tu trafiono na jedno, tam na drugie. Widzimy jak tę sarnę rzecz wykonywano niezdarnie za pomocą niedoskonałych narzędzi, którychby niezawodnie nie używano, gdyby znano lepsze. Niegdyś twierdzono powszechnie, że łuki i strzały były "bronią pierwotną," i jedyną dzikich; wszakże nauka nowożytna nakreśliła listę (4) z której widać, że niektórzy dzicy używają ich dotychczas, że inni nie znają tej broni; jedni zastępują onę tym sposobem, a drudzy innym. Niejedna z takiej broni jak np. boomerang (5), trudniejszą była do wynalezienia i użycia niż łuki, a przytem daleko mniej skuteczną. Nietylko można wskazać rozmaite plemiona zamieszkujące kulę ziemską, jako zostające na rozmaitych stopniach cywilizacyi przemysłowej, jako zbliżające się do siebie pod jednym względem, a oddalające się pod innym; ale oraz, że gdy zobaczą przedmiot odpowiadający ich potrzebom, umieją go użyć równie dobrze, a może lepiej, niż człowiek cywilizowany. Południowi Amerykanie umieją się lepiej posługiwać koniem, niż Europejczyk, który go tam zaprowadził. Wiele plemion lepiej używa strzelby, będącej bronią wcale złożoną i specyalną człowieka cywilizowanego, niż on to potrafi. Dziki, mając narzędzia proste, które wysoko ceni, jest jak dziecko gotowe się uczyć, nie zaś jak starzec niezdolny uczyć się na nowo tego, co raz zapomniał. Wreszcie jeżeli w Australii i Ameryce była niegdy jakaś cywilizacya pierwotna i daleko naprzód posuniona, to gdzie są, mówią botanicy i zoologowie, jej ślady? Jeżeli ci dzicy uprawiali kiedyś pszenicę, gdzie jest pszenica dzika, która powinna przecież zostać po zaniechaniu uprawy? Jeżeli zaniechali używania oswojonych zwierząt domowych, co się stało z dzikiemi, które przecież powinnyby się były rozmnażać według wszelkich praw naturalnych?

To pewna, że zwierzęta domowe europejskie, w ostatniem stuleciu będącem niby odkryciem świata, rozeszły się po wszystkich stronach. Szczur angielski, który jak wiadomo nie należy do najprzyjemniejszych stworzeń domowych tego kraju, rozszedł się wszędzie, po Australii, Nowej Zelandyi i Ameryce; trzebaby cudu prawie, by go wytępić. Koń, wprowadzony przez Hiszpanów do południowej Ameryki, także chyba tylko jakąś nadzwyczajną siłą mógłby być ztamtąd wyparty; gdybyśmy o tem nie wiedzieli, moglibyśmy go uważać za jedno z głównych zwierząt tubylczych. Gdzież tedy są szczury i konie pierwotnej cywilizacyi? Nietylko nie można ich odszukać, ale zoologia uczy nas, że ich tam nigdy nie było, gdyż słabo rozwinięte workowate zwierzęta Australii i Nowej Zelandyi, nigdyby nie były wytrzymały walki z wyższemi zwierzętami, od których teraz niszczeją.

Spotykamy tedy pierwotnego, patryarchalnego człowieka pozbawionego wszelkich resztek jakiejś pierwotnej cywilizacyi, który powoli uczy się prostych rękodzieł, żyje z trochą oswojonych zwierząt, i ma niejaką znajomość zjawisk natury, o ile te dotyczą pór roku i stanu prostaczych plemion. Takim, według etnologii powinien być pierwszy historyczny człowiek, i takim go w istocie znajdujemy. Ale w jakim stanie był jego umysł? Jak można to okazać?

Zdaje mi się, że to co Jan Lubbock pisze o umyśle ludów dzikich, da się zastosować do ludzi z epoki patryarchalnej. "Dzicy, mówi on, łączą usposobienie dziecka z namiętnościami i siłą męża." Otworzywszy jeden z najstarożytniejszych zabytków świata pogańskiego, t. j. poemata Homera, ileż tam znajdziemy podobieństwa przypadającego do tego opisu lepiej, niż do wszelkiego innego! Wprawdzie cywilizacya poprzedziła na całe wieki czas, którego te opisy sięgają. Według zdania Gladstone'a, człowiek Homerowski celował już wymową jak nigdy przedtem, a lubo to coś znaczy, możnaby o nim powiedzieć wiele innych i lepszych rzeczy. Bądźcobądź jednak, ileż to jeszcze "świetnej dzikości" znajduje się w Achillesie, połączonej z rozdąsaniem "zepsutego dziecka!" Wrażliwość i drażliwość są głównemi znamionami najstarożytniejszej historyi greckiej; spojrzawszy znów na Wschód, spotykamy, jak mówi Kinglake, wszędzie świat "prosty a gwałtowny" w czasach pierwotnych.

I tego właśnie należało się spodziewać. Nauka mówi, że "wprawa przekazywana potomkom zrobiła nowożytne narody tem, czem są; człowiek rodząc się nosi w swojej budowie ślady swoich rodziców; " ale narody starożytne nie otrzymywały takiego dziedzictwa; pochodziły one od przodków, którzy czynili to, co im się zdawało dobrem; nie znały przyzwyczajeń wyuczonych, ani zbawiennych ścieśnień; były więc w skutku tego wystawiane na łaskę własnych popędów i gnane wszelkiemi namiętnościami.

Stan człowieka pierwotnego, jeżeli go dobrze pojmujemy, różnił się pod wielu względami całkowicie od stanu człowieka, jakiego teraz znamy. Dzisiaj nie wiedząc o tem, przypuszczamy istnienie około siebie wielkiej i bardzo złożonej machiny społecznej, która dla nas pracuje, która nietylko zaspakaja nasze potrzeby, ale nadto ostrzega nas ł stanowi o chwili, gdy te potrzeby mają się ponowić. Z trudnością przyszłoby dziś sobie wyobrazić, jak ludzie żyli, nim poznano zegary; i ztąd Jerzy Lewis pisze: "potrzeba niemałego wysiłku wyobraźni, by sobie wystawić epokę, kiedy to było nielada trudnością wiedzieć godzinę, znać porę dzienną." Trudność okaże się jeszcze większą, gdy sobie wyobrazimy umysły ludzkie ruchliwe i niespokojne, nie znające przyrody, tego wielkiego regulatora cywilizacyi materyalnej, pozbawione innego regulatora, tego zegaru cywilizacyi moralnej, który rządem nazywamy. Nie wiedziano nigdy, czego się spodziewać: to przewidywanie pewne i stałe mnóstwa najrozmaitszych faktów, to potężne przyzwyczajenie, czyniące umysły nasze tem czem są, całkowicie nie były znane owym umysłom.

Nadto, co do mnie przynajmniej, nie mogę sobie wyobrazić pojęć moralnych, jakie wówczas istniały, a które musiały być nadzwyczaj chwiejne. Usunąwszy na bok żywioły czerpane z prawa i rządu, a przenikające moralność istniejącą między nami, trudno zgadnąć coby zostało. Ta reszta wyobrażeń musiała być niewątpliwie, lubo w sposób dość nieokreślony, zrozumiałą dla człowieka przedhistorycznego; ale były one niezawodnie chwiejne i nie bardzo zdatne na trwały fundament. W najlepszym razie mogły być podobne do tego nieokreślonego uczucia piękna, istniejącego teraz w umysłach wrażliwych i czułych, lecz nieuprawionych; był to jeszcze głos słaby niepewnego znaczenia; coś nieznanego, co wpływało na zmianę reszty, co było wyższe nad wszystko inne, a jednak miało postać tak niewyraźną, że gdyś spojrzał, znikała. Albo, jeżeliby ktoś w tem co powiedziano, upatrywał rozwiewne marzenie wyobraźni wieku bardziej cywilizowanego, moralność ówczesna przejawiała się w niesfornych porywach jako "sprawiedliwość dzika, " składająca się na poły z kar, a na poły z gwałtów. W każdym razie przecież, ponieważ jej nie określało żadne stałe prawo, musiała być czemś przypadkowem, niepewnem, co sobie zaledwie wyobrazić można. Każdy kto się uczył matematyki, pamięta, ile to mu się przedstawiało mniemanych trudności zaczem pojął twierdzenie; potem, gdy dowodzenie rzuciło nań światłem, nie może zrozumieć dawniejszego wahania i zawiłości, ani się postawić w tem zakłopotaniu umysłowem, w jakie go one wprawiały. Tak i my dzisiaj nie będąc zdolni, pomimo wszelkich wysileń, wyrugować z umysłów naszych pojęcia prawa, nie możemy sobie wyobrazić stanu człowieka, który nie miał nigdy tego pojęcia, i który pomimo wszelkiej pracy, nie byłby zdolny do jego zrozumienia.

Nadto, człowiek pierwotny, nie mógłby nigdy pojąć tego, co rozumiemy przez naród. My znów, nie możemy sobie wyobrazić tych, dla którychby to było trudnością. "My wiemy, pokąd nas o to nie pytają," a jednak nie możemy tego natychmiast wyjaśnić lub określić. To wszakże jest jasnem, że naród oznacza zbiór ludzi podobnych, zdolnych dlatego właśnie podobieństwa, do spólnego działania, i skłonnych na mocy tegoż podobieństwa, do posłuszeństwa jednakowym przepisom. Otóż cyklopi Homera, znający tylko przemoc nad ludźmi rozproszonymi, nie mogli tego pojąć.

Streszczając to wszystko mówimy: prawo, — twarde, określone, zwięzłe — jest pierwszą potrzebą pierwotnych ludzi; tego im koniecznie potrzeba przedewszystkiem i nad wszystko. Wszakże chociaż prawo jest najpierwszą potrzebą ludzi, potrzebie tej nadzwyczaj trudno zadość uczynić. Jeżeli mogą dojść do niego, staje się dla nich największem dobrodziejstwem, ale też nie łatwo o to dobrodziejstwo. W czasach nowszych, niektóre plemiona poddano tej dyscyplinie dość szybko, lubo za pomocą twardych środków; jakiś żelaznej woli zdobywca, zmusił często rozsiane gromady do przyjęcia ściślejszej spójni; Rzymianie wykonali połowę zadania odnośnie Europy zachodniej. Ale w czasach pierwotnych, gdzie było szukać Rzymian, albo takiego zdobywcy? Zdobycze dzieją się siłą rządów, ale podówczas nie było właśnie rządu. Cywilizacya stawiając pierwsze kroki, musiała stąpać po stromych pochyłościach, jakkolwiek te wyżyny, dla nas patrzących z tak wysoka, niczem się wydają.

III.

Jaki był pierwszy, wyraźny krok pewnego społeczeństwa, gdy przechodziło ze stanu pozbawionego rządu, do stanu w którym rząd się wytworzył, tego historya nie pamięta. Co do tego punktu Henryk Maine wyprowadził ze swoich specyalnych badań wniosek nadzwyczaj zajmujący.

"Byłoby bardzo łatwo, pisze on, wytłomaczyć początek społeczeństwa, gdybyśmy mogli wyciągnąć ogólny wniosek ze skazówek Pisma Ś-go już przytaczanych wyżej, i gdybyśmy mogli przypuścić, że państwa zaczęły się organizować tam, gdzie rodzina pozostała w zjednoczeniu i nie rozpierzchła się po śmierci swego naczelnika patryarchalnego. Rzym i większa część państw greckich zachowały długi czas ślady wzrastającego coraz bardziej szeregu rodów, stanowiących pierwsze podstawy państwa. Ród, gens, pokolenie, mogą być uważane za typy takich gromad w Rzymie; mamy je opisane w taki sposób, że niepodobna odjąć się uważaniu ich, jako układu kół spółśrodkowych rozwijających się z tego samego środka. Gromadą pierwiastkową jest rodzina, której rozmaitych członków łączy posłuszeństwo względem najstarszego mężczyzny. Zbiór rodzin stanowi to, co nazywali gens (ród) czyli dom. Połączone rodziny stanowią pokolenia. Zbiór pokoleń zamienia się w państwo.

"Możnaż ufać tym skazówkom? Możemyż twierdzić, że państwo jest zbiorem osób złączonych węzłami spólnego pochodzenia, i wiążących się tym sposobem ze spólnym przodkiem, który był pierwszym pniem rodziny? Możemy być co najmniej pewni, że wszystkie dawne społeczeństwa uważały się za pochodzące z jednego pierwotnego gniazda, a nawet nie umiałyby wskazać innego powodu, któryby tłomaczył ich polityczne połączenie. W istocie, historya wyobrażeń politycznych przypuszcza, że pokrewieństwo jest jedyną możebną podstawą udziału w czynnościach politycznych; żadne z tych wstrząsnień ludzkich, które dobitnie rewolucyami nazywamy, nie jest tak uderzające i tak radykalne, jak to, gdy jakaś inna zasada, np. "przyległości geograficznej" pierwszy raz wejdzie w życie jako podstawa spólnej działalności politycznej. "

Gdyby ta teorya była prawdziwą, powstanie organizacyi politycznej nie zdawałoby się być wielką zmianą, zwłaszcza w owych dawnych epokach. Zwierzchnictwo starszego brata, w pokoleniach przypadkiem połączonych, byłoby nieznaczne; następstwa pociągałoby ważne, ale samo w sobie niewieleby znaczyło; byłoby ono podobne (że użyję porównania z innego okresu życia politycznego) do władzy bezsilnego naczelnika w jakiemś stronnictwie parlamentarnem, który niby kieruje swojemi stronnikami, ale którzy lada chwila mogą się od niego odstrychnąć; byłby to zarodek władzy monarszej, ale trudno powiedzieć, żeby to już była sama władza monarsza.

Nie sądzę, żeby objaśnienie Henryka Maine'a — którego sam on nie uważa, jak się później okaże, za niezachwianą teoryą — wystarczało do wytłomaczenia, jaki jest na prawdę początek powstania rządu. W dalszym rozdziale okażę, iż są inne, jak mi się zdaje, liczne dowody odnoszące się do epok daleko wcześniejszych niż te, o których on mówi. Ale teorya Maine'a wystarcza mi zupełnie do obecnego celu. Opisuje ona i wiernie rodzaj życia poprzedzający nasz obecny stan polityczny, a wniosek jakim ztąd wyciągnął będzie poparty, nie zaś osłabiony, gdy przystąpimy do roztrząsania jeszcze wcześniejszej epoki, i węzłów społecznych daleko wolniejszych.

Ale gdy raz rząd został zaprowadzony, łatwo zrozumieć dlaczego się utrzymał. Cokolwiek możnaby powiedzieć przeciw "zasadzie naturalnego doboru" w innych sferach, nie ma wątpliwości jednak, że według niej się urządzały w ciągu całej historyi rasy ludzkie. Ludy silniejsze jak tylko mogły, tępiły słabsze. Otóż nie potrzeba dodawać, że lud jest silniejszy przy jakimtakim rządzie, niż bez niego; że gromada rodzin uznających choćby i z daleka władzę jednego naczelnika, musiała mieć przewagę nad rodzinami nieuznającemi żadnej głowy, i błądzącemi tu i owdzie po świecie, walcząc gdzie się zdarzyło. Cyklopi Homera nicby nie poradzili przeciw najmniejszej gromadzie kierowanej przez naczelnika. Nie powinno nas dziwić, że tak mało mamy wiadomości o tym stanie społeczności ludzkiej; przeciwnie, pamiętając jak stan podobny był ruchomy, jak ludzi narażał-na zagładę, powinniśmy się dziwić, że pozostały te słaba ślady do czasu, gdy poeci skorzystali z nich w swoich malowniczych opisach.

Lecz chociaż początek rządów jest wątpliwy, gdy nam przychodzi mówić o ich zachowaniu, posuwamy się po stalszym gruncie, oparci na istniejących dotychczas pomnikach. Młody Anglik biorąc się do czytania Arystotelesa i Platona, dziwi się ich umysłowi konserwatywnemu; przejęty liberalnemi mniemaniami obecnego czasu, nie pojmuje zkąd w tych naukach tyle sprzeczności. Bez względu na różnicę zdań zachodzącą między tymi dwoma filozofami, sądzą oni tak jak i Xenofont, od którego pod niejednym względem odstępują, że ze wszystkich zwierząt "człowiek jest najtrudniejszem do rządzenia. " Co do Platona, możnaby twierdzić z niejaką słusznością, że ponieważ stronnicy filozofii intuicyjnej są niby "torysami spekulacyi, " byli więc skłonni do konserwatyzmu w materyi rządu; ale Arystoteles, twórca filozofii empirycznej, powinienby być liberalnym, odpowiednio do takiej metody, jeżeli wówczas znano jaki liberalizm. W istocie zaś, żyli oni obaj w tym czasie, gdy ludzie jeszcze nie zapomnieli o trudnościach towarzyszących zaprowadzeniu rządu. Myśmy już tych trudności całkiem zapomnieli. My liczymy na pewien porządek, na milczące posłuszeństwo, na odziedziczoną karność, jako na podstawę naszej cywilizacyi; gdy tymczasem filozofowie ci spodziewali się wszystko to przeprowadzić za pomocą oświaty, jaką w umysłach szczepili. Nie myśląc o tem, przyjmujemy za punkt wyjścia to, co oni sobie jako cel zakładali.

W czasach pierwotnych więcej chodziło o to, żeby był rząd, niż o to, jaki ma być. Chodziło o to, żeby była jakaś reguła wiążąca ludzi społem, znaglająca ich do czynienia tego samego, ucząca ich czego mają wzajem od siebie oczekiwać, układająca ich na jeden wzór i trzymająca na tej drodze. Jaka to miała być ta reguła, nie wiele znaczyło. Dobre prawo jest lepsze od złego, ale jakiekolwiek ono jest, zawsze jest lepsze od żadnego: prawdę bowiem mówiąc żadne, dla powodów które prawnik oceni, nie może być uważane za doskonałość. Ale zdobycie takiej regały, będącej siłą żywotną każdego rządu, jest bez porównania ważniejsze, niż większa lub mniejsza użyteczność tego, do czego ją stosują. Skłonić ludzi ażeby byli posłuszni, oto nie lada zadanie; ku czemu użyjesz tego posłuszeństwa, to już rzecz mniejsza.

Ażeby zdobyć takie posłuszeństwo, pierwszym warunkiem jest tożsamość — nietylko połączenie, ale tożsamość — tego, co teraz nazywamy kościołem i państwem. Dr. Arnold cały przejęty grecką myślą i historyą Rzymu, zwykł był głosić podobną tożsamość jako wielkie lekarstwo na błędy nowożytnego świata. Wszakże kazywał on do uszu napełnionych innemi dźwiękami, i do umysłów przejętych innemi myślami, dlatego też nie bardzo go słuchano, a jeszcze mniej według rady postępowano. Chociaż kazanie nie przypadało do czasów nowożytnych, było jednak dobre dla starożytnych, z których nauka była zaczerpnięta. W takich czasach jednego tylko potrzeba, t. j. rządu; czy on się będzie zwał kościołem, czy państwem, mniejsza o to, byleby opisywał wszelkie stosunki życia ludzkiego.

Jeszcze wówczas, nie można było myśleć bez narażenia się na wielkie niebezpieczeństwo lub na zagładę, o podziale władzy; kapłan nie może uczyć czego innego, a król czego innego; król musi być kapłanem, a prorok królem: obaj powinni mówić to samo, gdyż obaj są tą samą osobą. Nie godzi się jeszcze budzić wyobrażenia o różnicy między karą duchowną a prawną. I w istocie umysły starożytnych Greków lub Rzymian, nie mogłyby tego nigdy zrozumieć. Był pewien rodzaj opinii publicznej grubej, i bardzo prości ludzie, na których ona oddziaływała. Teraz mówimy o karach politycznych i zakazach kościelnych, o naganie społecznej; ale niegdyś było to wszystko pomieszane ze sobą. Nie ma dziś nic podobnego do owych dawnych społeczeństw; gdyby wszakże coś się do nich zbliżało, to chyba stowarzyszenia robotników (trade's unions). W tych towarzystwach ten, co pracuje za niską zapłatę, uważany bywa za hukają, a jaki Broadhead zaraz go sprzątnie ze świata.

Celem podobnych urządzeń jest wytworzenie tego, coby można nazwać zawiązkiem zwyczajów. Wszystkie czynności życia powinny być poddane jednemu prawidłu dla osiągnienia jednego celu; tym sposobem wyrobiła się "dziedziczna nauka, " której nadzwyczajną doniosłość wykazują umiejętności, i którą tak samo instynktem pojmowali starożytni. Chociaż taki ład tamuje swobodę myśli, nie jest to jeszcze tak złe; albo raczej chociaż i złe, jest jednak nieodzowną podstawą niepospolitego dobra; potrzebne to było, ażeby ulać formę cywilizacyi, i zahartować delikatne jeszcze włókna pierwotnego człowieka.

Najdawniejsza, znana nam historya rasy aryjskiej wszędzie mówi o królu, o radzie; stosownie do natury walk starożytnych, król miał znaczne przywileje i niemałą władzę. Nie mogło się jeszcze wówczas wyrobić nic takiego, coby przypominało despotyzm wschodni, lub cezaryzm; wojska podtrzymujące zwykle podobne rządy i znajdujące się zewnątrz ciała politycznego, nie istniały, gdyż pokolenie stanowiło naród, a wszyscy mężczyźni byli wojownikami. Ztąd poszło, że w czasach Homera, w pierwszych wiekach Rzymu, w pierwotnej epoce starożytnych Niemiec, król był najwidoczniejszą częścią rządu, dlatego że na ową chwilę był oraz częścią najpotrzebniejszą. Oligarchia wyłączna i skupiona w sobie, patrycyat, który sam tylko znał istniejące prawa i mógł je stosować, który sam był umocowanym stróżem prawa obowiązującego, wykonywał wówczas władzę niepodzielną względem potrzeb owego społeczeństwa pierwotnego. Sam on jedynie rozumiał, jak ludzi należy tresować, jemu tylko ulegali, albowiem umiał ich do tego wkładać. Grotę prześlicznie opisał jak pierwotne oligarchie urosły w oczach monarchii pierwotnej; ale ta jego sympatya dla Aten historycznych, nie pozwoliła mu czasami słusznie ocenić Aten przedhistorycznych. Nie wykazał nam potrzeby życia stałego i trwałego w tej epoce, gdy wszystko było ruchome.

Byłoby dzieciństwem, gdybyśmy szczegółowo chcieli wykazywać, jak dwie znakomite rzeczypospolite, dwie republiki zwycięzkie starożytnego świata, stanowczo stwierdzają powyższe wnioski. Rzym i Sparta były to arystokracyę, które celowały w wychowywaniu ludzi, i w tem leżała przyczyna ich powodzenia. Ateny stały wyżej, przynajmniej w naszych oczach, które patrzą po nowożytnemu; dla nas, którzy je lepiej znamy, i których Ateny uczyły. Ale dla "Filistynów" owego czasu, były one niższe. Były bite, straciły stawkę w tej wielkiej grze interesów, czego krótki wzrok spółczesnych nie zdołał ocenić. Było to wielkie rozbicie okrętu wiozącego wolność w świecie starożytnym. Zapowiadały one, i rozpoczęły dobre rzeczy przyszłe; ale były zasłabe ażeby je rozwinąć, i z nich korzystać: zostały zdeptane przez tych, co byli lepiej zahartowani i twardszą przeszli szkołę.

Łatwo ocenić, jak zasadom tym daje świadectwo historya Żydów; było w niej wprawdzie co innego, były żywioły zupełnie obce przedmiotowi, który tu rozważam. Ale oto co jest niewątpliwem: Żydzi byli z początku narodem nadzwyczaj niestałym; poddano ich prawu, i zostali najstalszym. Rządowi ich wprawdzie brakło jedności. Gdy zapragnęli króla, czyli jak my mówimy, władzy duchownej i świeckiej, nie zaznali nigdy ani pokoju, ani zgody. Dziesięć pokoleń, które wyszły z pod prawa, roztopiły się w sąsiednich narodach. Jeroboama nazywano "pierwszym liberalnym, " a pominąwszy religią, wyrażenie to nie jest bez znaczenia. Zaczął on kruszyć ów rząd nieruchomy, przypadający do smaku ludziom tej epoki, chociaż zawsze niemiły umysłom żartkim i wynalazczym. Ale Żydzi, którzy pozostali wierni swojemu prawu, są to ci sami, na których patrzymy: naród dający dzielny opór, tęgo spojony ze sobą, jak mało podobnych.

Prawnicy mówią, że dzięki tej nieruchomości zwyczajów, wyrażenia umowa nie znajdujemy w najstarszych prawach. W naszych cywilizowanych czasach, wybór decyduje prawie o wszystkiem, co człowiek czyni; ale niegdyś, nic nie zależało od wyboru. Powszechnem prawidłem było prawo państwa, status. Każdy rodząc się, już miał miejsce oznaczone w społeczeństwie; na miejscu tem musiał zostawać, czekały go pewne obowiązki, które powinien był spełnić, i o tem tylko potrzebował myśleć. Sieć zwyczajów chwytała ludzi w oznaczonych miejscach i do nich stale wiązała.

Zasady więc te, które się w polityce europejskiej nazywają zasadami z r. 1789, nie mogą być stosowane do czasów pierwotnych; przystają one tylko do świata nowożytnego, w którym społeczność odbyła pierwszą robociznę, gdy odziedziczony organizm został już wzmocniony i utrwalony, gdy podatne umysły i gwałtowne namiętności narodów młodzieńczych, zostały już urobione i kierowane przez potężne instynkta nabyte. Pokąd to nie nastąpiło, nie było potrzeba równości, ale nierówności w obec prawa; potrzeba było przedewszystkiem ludzi wyższych, znających prawo; nie chodziło o dobry rząd, szukający dobra swoich poddanych, lecz o rząd mocny i szanowany, któryby umiał nakazać posłuszeństwo poddanym; nie o prawo bez zarzutu, lecz o prawo z pod któregoby nic nie wybiegało, któreby urządzało życie całe w nieprzeskocznych granicach. Wiek wolności jest ostatnim; poprzedza go wiek niewoli. W r. 1789 wielcy męże Zgromadzenia ustawodawczego patrząc za siebie w odległą przeszłość, nie widzieli w niej prawie nic takiego, coby warto było chwalić, podziwiać, lub naśladować; zdawało im się, że wszystko było okrutnym zawodem, potwornym błędem, z których się należało co prędzej oswobodzić. Ale błąd ten doprowadził ich do tego, czem sami zostali. Dziedziczne znamie czasów dawnych wyryło się nawet w ich organizacyi fizycznej; mózgi ich nabrały spójności, nerwy się zahartowały dzięki nagromadzonej i przekazywanej żmudnej wprawie. Wieki monotonne nie przeszły bez korzyści, gdyż urobiły człowieka dla czasów, w których nie powinien być monotonnym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej