Arystoteles

O POWSTAWANIU I GINIĘCIU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KSIĘGA PIERWSZA

KSIĘGA DRUGA

O POWSTAWANIU I GINIĘCIU

Arystoteles

KSIĘGA PIERWSZA

1. Gdy zaś idzie o powstawanie i niszczenie bytów, które powstają i niszczeją w przyrodzie w sposób pod każdym względem podobny, należy wyjaśnić ich przyczyny i ich pojęcia, ponadto zaś, gdy idzie o powiększanie się i przemianę, należy wyjaśnić, czym jest jedno i drugie i czy należy uznać, że istota zmiany i powstawania jest ta sama czy też odmienna, tak jak mają oddzielne nazwy.

Jedni przeto spośród dawniejszych myślicieli powiadali, że tak zwane powstawanie po prostu jest przemianą, drudzy natomiast, że czym innym jest przemiana, czym innym zaś powstawanie. Ci bowiem, którzy powiadają, że wszechbyt jest czymś jednym i że wszystkie rzeczy rodzą się z jednego, muszą twierdzić, że powstawanie jest przemianą i że to, co powstaje w znaczeniu właściwym, podlega przemianie. Ci natomiast, którzy - jak Empedokles, Anaksagoras, Leukippos — zakładają, że istnieje więcej niż jedno tworzywo, powiadają, że [powstawanie i przemiana] są czymś różnym. Anaksagoras wszakże chyba nie rozumiał własnego głosu. Powiada w każdym razie, że powstawanie i niszczenie jest tym samym, co przemiana. Podobnie zaś jak inni twierdzi, że jest mnogość pierwiastków. Empedokles bowiem [przyjmuje] cztery żywioły, razem zaś z przyczynami ruchu ogółem w liczbie sześciu, Anaksagoras natomiast, Leukippos i Demokryt nieskończenie wiele.

Anaksjagoras bowiem zakładał istnienie pierwiastków złożonych z cząsteczek jednorodnych, a mianowicie takich, jak kości, mięśnie, szpik i inne ciała, z których cząsteczka każdego jest z nim podrzędnikiem tej samej nazwy. Demokryt zaś i Leukippos twierdzą, że inne ciała są złożone z ciał niepodzielnych, te zaś są nieskończone tak co do mnogości, jak i co do postaci, tamte natomiast różnią się od siebie składnikami, ich położeniem i uporządkowaniem. Natomiast ci z kręgu Anaksagorasa zdają się sprzeczać z tymi z kręgu Empedoklesa. Ten bowiem powiada,  że ogień, woda,powietrze i ziemia są czterema pierwiastkami i że one są bardziej proste niż mięśnie, kość i inne spośród tego rodzaju ciał, które są złożone z cząsteczek jednorodnych, tamci natomiast powiadają, że te właśnie są proste jako pierwiastki, ziemia zaś, ogień, woda i powietrze są złożone. W nich bowiem są zarodki wszystkich rzeczy.

Ci przeto, według których wszystkie rzeczy powstają z jednego, muszą twierdzić, że powstawanie i niszczenie są przemianami. Zawsze bowiem to samo i jedno podłoże trwa. Mówimy zaś, że tego rodzaju byt ulega przemianie. Ci natomiast, którzy zakładają mnogość żywiołów, muszą uznawać, że przemiana różni się od powstawania. Powstawanie bowiem i niszczenie dokonują się, gdy składniki łączą się i rozdzielają. Empedokles wypowiada się w ten sposób: nie ma narodzin czegokolwiek, lecz jest jedynie łączenie się i wymiana składników. Jest przeto oczywiste, że ich twierdzenie okazuje się zgodne z założeniem i że określają w taki sposób. Przy ich założeniu przemiana musi się okazać czymś różnym od powstawania, co wszakże jest niemożliwe przy twierdzeniach tamtych. Łatwo zauważyć, że to, co mówimy, jest słuszne. Gdy bowiem właśnie widzimy, że mimo spoczynku jestestwa dokonuje się w nim przeobrażenie pod względem wielkości, nazywane powiększaniem się lub ubywaniem, tym samym [widzimy w tym] przemianę. Jednakże przemiana jest niemożliwa w okolicznościach, o których mówią ci, co zakładają istnienie wielu zaczątków . Jakości bowiem, których te [przemiany] naszym zdaniem dotykają, stanowią o różnicach między pierwiastkami. Mówię zaś o takich [jakościach], jak gorące i zimne, białe i czarne, suche i wilgotne, miękkie i twarde, i o każdej innej, jak zresztą Empedokles powiada: Patrz na słońce jasne i wszędzie gorące, na deszcz zaś wszędzie ciemny i przejmujący dreszczem.

Podobnie też określa i pozostałe [pierwiastki]. Dlatego jeżeli nie jest możliwe, iżby z ognia powstała woda albo z wody ziemia, to ani z białego czarne, ani z miękkiego twarde się nie zrobi. To samo odnosi się również do innych [jakości]. Na tym zaś polega przemiana. Stąd też jest oczywiste, że podłożem własności przeciwnych musi być jedno tworzywo, czy to idzie o zmianę miejsca, czy to o zmianę, która polega na powiększaniu się lub ubywaniu, czy to o przemianę. Ponadto zaś założenie, że istnieje jedno tworzywo, jest tak samo konieczne jak założenie, że istnieje przemiana. Jeżeli bowiem nieje przemiana, to również jeden pierwiastek jest podłożem i jednym tworzywem dla wszystkich [ciał], którym przysługuje przeobrażać się jedno w drugie; i odwrotnie, jeżeli jest jedno podłoże, to musi być przemiana. Wydaje się przeto, że Empedokles jest w sprzeczności i ze zjawiskami, i sam ze sobą. Twierdzi bowiem, że żaden pierwiastek nie powstaje z innego, wszystkie natomiast inne ciała powstają z nich, a jednocześnie, ponieważ całą przyrodę z wyjątkiem Sporu sprowadził do jednego, przeto znowu przyjmuje, że wszystko powstaje z jednego. Jest więc oczywiste, że już to woda, już to ogień powstały z jakiegoś jednego z tych pierwiastków, które bywają wyodrębnione dzięki zróżnicowaniu i jakościom, jak on powiada, „że słońce jest jasne i gorące, ziemia zaś ciężka i twarda". Jest więc rzeczą oczywistą, że w następstwie usunięcia jakości, które stanowią o różnicach — albowiem przynajmniej te, które powstały, mogą być usunięte — musi powstać ziemia z wody i woda z ziemi, a podobnie też każdy z pierwiastków pozostałych, i to nie tylko niegdyś, lecz również teraz, gdy się mianowicie przeobrażają pod względem jakości. Wśród tych, o których mówił Empedokles, są takie, które mogą się dołączyć lub znów wyodrębnić, osobliwie, gdy Spór i Miłość zmagały się jeszcze ze sobą w boju. Dlatego właśnie wtedy one zrodziły się z jednego. Nie było bowiem wtedy ani ognia, ani ziemi, ani wody, gdy wszechbyt był jeszcze jednią. Niejasne zaś jest również, czy należy założyć jeden ich początek, czy też wiele; mówię mianowicie o ogniu, o ziemi i o równorzędnych z nimi. W wypadku bowiem, gdyby on stanowił podłoże jako tworzywo, z którego, gdy się przeobraża mocą ruchu, powstają ziemia i ogień, byłby jeden pierwiastek. W wypadku zaś, gdyby to, [co było na początku,] powstawało dzięki złożeniu, gdy się tamte schodzą ze sobą, one zaś powstają dzięki rozłączeniu się, tamte byłyby w większym stopniu pierwiastkami i byłyby z natury wcześniejsze.

2. Należy przeto powiedzieć w ogóle o powstawaniu i niszczeniu właściwym, czy mianowicie są możliwe, czy niemożliwe, i w jaki sposób są możliwe, i o innych ruchach prostych, jak na przykład o powiększaniu się i przemianie. Platon więc rozpatrywał jedynie powstawanie i niszczenie, w jaki sposób one się dokonują w rzeczach, i to nie każde powstawanie, lecz tylko powstawanie pierwiastków. Nie brał natomiast pod uwagę tego, jak powstają mięśnie , kości lub inne tego rodzaju, ani ponadto przemiany lub zwiększanie się, w jaki mianowicie sposób dokonują się w rzeczach. W ogóle zaś poza Demokrytem nikt nie poświęcał uwagi żadnej [z tych zmian], chyba tylko powierzchownie. Ten zaś — jak się zdaje — zastanawiał się nad wszystkimi i wyróżnia się już sposobem ich badania. Ani bowiem o zwiększaniu się nikt, jakośmy mówili, nie powiedział jasno czegoś, czego by byle kto nie mógł powiedzieć: że [mianowicie rzeczy] powiększają się przez dołączanie się podobnego do podobnego — jak się to natomiast [dzieje], o tym już nie ma mowy. Nie [zajmują się] też łączeniem się ani — krótko mówiąc — żadną z innych [przypadłości], jak na przykład działaniem i doznawaniem, w jaki mianowicie sposób jedno sprawia, drugie zaś przyjmuje działania naturalne. Demokryt zaś i Leukippos. wymyślając kształty wyprowadzali z nich przemianę i powstawanie, a mianowicie powstawanie i niszczenie [upatrywali] w rozdzielaniu i łączeniu się, przemianę zaś w uporządkowaniu i położeniu [składników]. Ponieważ zaś upatrywali prawdę w zjawiskach, zjawiska zaś są przeciwne i nieskończenie mnogie, przeto zakładali nieskończoną mnogość kształtów , tak iż dzięki przeobrażeniu złożonego to samo wydaje się przeciwne coraz to innemu; wydaje się też, że się zmienia dzięki drobnej domieszce i że po przesunięciu jednego składnika pojawia się coś całkiem odmiennego. Z tych samych bowiem głosek powstaje tragedia i komedia.

Ponieważ zaś niemal wszystkim się wydaje, że czym innym jest powstawanie, a czym innym przemiana, i że powstawanie i niszczenie dokonuje się, gdy składniki łączą się razem lub rozdzielają, przemiana zaś, gdy się przeobrażają jakości, przeto należy poddać je uważnemu badaniu. One bowiem kryją w sobie wiele poważnych trudności. Jeżeli bowiem powstawanie miałoby polegać na łączeniu się składników, to wynikają stąd mnogie niedorzeczności. Są zaś znowu inne niezbite i niełatwe do odparcia dowody, że nie może być inaczej. Jeżeli powstawanie nie jest łączeniem się składników lub nie ma w ogóle powstawania czy przemiany, lub jeżeli i to trudno rozstrzygnąć, to trzeba rzecz zbadać.

U początku zaś wszystkich tych zagadnień jest to, czy jestestwa w taki sposób powstają, zmieniają się i powiększają lub doznają czegoś tamtym przeciwnego dzięki istnieniu pierwszych rozciągłości niepodzielnych, czy też nie ma żadnej rozciągłości niepodzielnej. Tu bowiem zachodzi ogromna różnica. A znów jeśli istnieją rozciągłości [niepodzielne], to czy one są, jak chcieli Demokryt i Leukippos, bryłami czy, jak w Timajosie, płaszczyznami? Jakośmy zresztą stwierdzili gdzie indziej, to właśnie twierdzenie, że rozkład ciał doprowadza do płaszczyzn, jest niedorzeczne. Dlatego bardziej dorzeczne jest twierdzenie, że istnieją ciała niepodzielne. Lecz i ono nastręcza wiele wątpliwości. W tych ciałach wszakże można jednakowo sprawić, jako się rzekło, przemianę lub powstanie, dokonując w tej samej rzeczy zmiany w położeniu lub zetknięciu się, lub w różnicach kształtów, jakie wymyślał Demokryt. Dlatego twierdził, że nie ma barwy, albowiem ciała zabarwiają się w zależności od nastawienia. Ci  natomiast, którzy za ostateczne składniki uważają powierzchnie, niczego już nie wyjaśniają.

Przez składanie bowiem czegoś innego niż brył nie powstaje nic. Ci bowiem nie są władni wyjaśnić, jak z powierzchni powstaje jakakolwiek jakość. Przyczyną zaś tego, że są mniej zdolni widzieć rzeczy powszechnie uznane, jest zerwanie z doświadczeniem. Dlatego ci, którzy pilniej zajmowali się naukami, przyrodniczymi, są bardziej sposobni do tego, aby dobrać takie założenia pierwotne, które mogą się na ogół wiązać ze sobą. Ci zaś, którzy pogrążeni w wielu rozważaniach nie są zdolni widzieć rzeczywistości, okazują się ludźmi o ciasnych poglądach. Może ktoś choćby na ich przykładzie zauważyć, jak różnią się ci, którzy badają rzeczy przyrodniczo, i ci, którzy badają je w sposób czysto rozumowy. Gdy bowiem idzie o wielkości niepodzielne, ci powiadają, że prawzór trójkąta jest wieloraki, Demokryt natomiast dał się —jak widać — przekonać właściwym przesłankom przyrodniczym. To zaś, o czym mówimy, stanie się jasne z dalszych rozważań.

Jeżeliby ktoś założył, że ciało jest jednocześnie pewną rozciągłością wszędzie podzielną i że to jest możliwe, natknąłby się na trudność. Czym bowiem będzie to właśnie, co się wymyka spod podziału? Jeżeli bowiem rozciągłość jest wszędzie podzielna i to jest możliwe, to mogłaby być jednocześnie wszędzie podzielona, choćby się jej nie dzieliło jednocześnie. A jeżeliby się to dokonało, to nie byłoby w tym żadnej sprzeczności. Bez wątpienia więc tak samo ma się rzecz z dzieleniem na połówki. A w ogóle jeśli rozciągłość jest z istoty swej wszędzie podzielna i została podzielona, to nie wyniknie stąd żadna sprzeczność, skoro żadna sprzeczność nie [wyniknie], choćby się podzieliło [rozciągłość] nawet na dziesięć tysięcy po dziesięć tysięcy części. A przecież nikt chyba nic mógłby jej tak podzielić. Skoro więc ciało jest takie właśnie w każdej płaszczyźnie, to je dzielmy. Co więc w końcu pozostanie?Rozciągłość? Przecież to nie jest nawet możliwe. Albowiem byłoby coś nie podzielone, a miało być podzielne w każdej płaszczyźnie. A jeżeli, mimo że nie będzie ciała ani rozciągłości, będzie jednak podział, to [byt dzielony] albo będzie złożony z punktów i jego składniki będą pozbawione rozciągłości, albo będzie całkowicie niebytem, wobec tego musiałby już to powstać z nicości, już to być czymś złożonym [z nicości], a całość nie byłaby zaiste niczym innym, jak pozorem. Podobnie zaś gdyby był złożony z punktów, nie będzie rozciągły. Gdyby się bowiem punkty stykały i rozciągłość była czymś jednym, a one były jednocześnie razem, to by wcale nie powiększyły całości. Gdy bowiem całość została podzielona na dwie części lub więcej, wówczas nie będzie ani mniejsza, ani większa niż poprzednio, tak też połączenie nawet wszystkich [punktów] nie sprawi żadnej rozciągłości. A jeżeli mimo to w następstwie podziału ciała odchodzi coś takiego jak opiłki i jeżeli w ten sposób pewne ciało pozbędzie się rozciągłości, to wraca zagadnienie, jak tamto może być podzielne. Jeżeli zaś to, co odeszło, nie jest ciałem, lecz pewną postacią mogącą się oddzielić lub jakością i jeżeli o rozciągłości stanowią punkty czy dane zmysłowe, z którymi tak się dzieje, to niezrozumiałe jest, jak by rozciągłość mogła powstać z czegoś, co jest pozbawione rozciągłości. Ponadto zaś gdzie się znajdą punkty i czy będą w bezruchu, czy też w ruchu? Dane natomiast zmysłowe jest zawsze czymś jednym, co należy do jakichś dwóch rzeczy, skoro istnieje coś oprócz danych zmysłowych i podziału, i punktu. Jeżeli ktoś właśnie przyjmie założenie, że jakiekolwiek, czy jakkolwiek duże ciało jest wszędzie podzielne, to wszystko to się zgadza. Jeżeli ponadto, podzieliwszy, złożyłem drewno lub coś innego, powstaje znowu jednakowe i jedno. Bez wątpienia więc tak by się rzecz miała, jak widać, i wtedy, gdybym podzielił drewno w dowolnym punkcie, ponieważ było w możności do przyjęcia podziału wszędzie. Co więc jest oprócz podziału? Jeżeli bowiem nawet istnieje pewna jakość, to w jaki sposób [ciało] rozkłada się na te składniki i powstaje z nich? Albo w jaki sposób one bywają oddzielane? Dlatego jeżeli rozciągłość nie może powstać z danych zmysłowych lub punktów, to muszą istnieć ciała niepodzielne i rozciągłość. Jednakże również przyjmując te założenia, popada się w nie mniejsze sprzeczności. Te zaś były przedmiotem badań w innych [księgach] . Lecz trzeba spróbować je rozwiązać. Dlatego należy przedstawić trudność od początku.

Z jednej więc strony nie ma żadnej niedorzeczności w tym, że każde ciało dostrzegalne zmysłami jest podzielne w dowolnym punkcie i [jednocześnie] niepodzielne. Jemu bowiem przysługuje być podzielnym już to w możności, już to w dokonaniu. Być zaś jednocześnie wszędzie podzielnym w możności mogłoby się wydawać niemożliwe. Gdyby bowiem było możliwe, to gdyby się też dokonało, to nie tak, iżby jednocześnie było w dokonaniu jedno i drugie, to jest niepodzielne i podzielone, lecz tak, iżby było podzielone przez każdy punkt. Nie byłoby przeto żadnej reszty i ciało zniszczone musiałoby przejść w coś bezcielesnego. Musiałoby też powstać na nowo albo z punktów, albo w ogóle z nicości. A jak by to było możliwe?

Lecz jest rzeczą oczywistą, że ciało dzieli się na wielkości oddzielne, coraz mniejsze, oddalone i oddzielone. Ani zaiste ten, kto dzieli na części, nie może urzeczywistnić rozdrobnienia na nieskończoną ilość cząstek, ani nie można dokonać podziału [ciała] przez wszystkie zarazem [jego] punkty, gdyż to jest niemożliwe, lecz jedynie do pewnej granicy. Muszą więc istnieć wielkości niepodzielne i niewidzialne, zwłaszcza jeżeli powstawanie i niszczenie mają się dokonywać już to dzięki rozdzielaniu się, już to dzięki łączeniu. To jest więc owo rozumowanie, które zdaje się dowodzić niezbicie, że istnieje rozciągłość niepodzielna. My zaś wykażmy, że [tu] jest ukryty błąd w rozumowaniu i w czym on się kryje.

Jeżeli bowiem punkt nie sąsiaduje z punktem, to być wszędzie podzielnym może w pewien sposób przysługiwać rozciągłościom, w pewien zaś sposób nie. Wydaje się zaś, że skoro się przyjęło to założenie, iż punkt istnieje w dowolnym miejscu i od każdej strony, to rozciągłość musi się dzielić aż do nicości. Punkt bowiem jest wszędzie, tak iż [rozciągłość] składa się albo z danych zmysłowych, albo z punktów. To zaś oznacza, że punkt istnieje wszędzie, dlatego że w każdym miejscu istnieje jeden, wszystkie zaś tak jak każdy, więcej zaś niż jeden nie istnieje, albowiem nie stykają się, a w takim razie nie wszędzie są . Jeżeli bowiem [rozciągłość] jest podzielna przez środek, to będzie podzielna również w miejscu zetknięcia się z punktem. Jednak tak nie jest . Albowiem punkt nie styka się z punktem ani kropka z kropką. To zaś stanowi o podziale i zestawieniu.

Dlatego zaś zachodzi również rozłączenie i zespolenie, jednakże nie na cząsteczki niepodzielne i nie z cząsteczek niepodzielnych — albowiem to kryje wiele niedorzeczności — ani nie w ten sposób, że podział dokonuje się wszędzie, ponieważ to by było możliwe, gdyby punkt stykał się z punktem, lecz [w ten sposób, że rozłączenie] może dochodzić do cząsteczek małych i drobniejszych, a zespolenie [dokonuje się] z cząsteczek drobniejszych.

Jednakże właściwe i doskonałe powstawanie nie sprowadza się do łączenia się i rozłączania, jak niektórzy utrzymują, uważając przeobrażenie, które się dokonuje w sposób ciągły, za przemianę. Jednakże to jest kamień obrazy, o który rozbijają się te wszystkie poglądy. Powstawanie bowiem właściwe i niszczenie nie sprowadzają się do łączenia się i rozłączania, lecz dokonują się wówczas, gdy coś przeobraża się w całości z tego w to. Niektórzy zaś żywią przekonanie, że wszelkie tego rodzaju przeobrażenie jest przemianą. Jest jednak różnica. W tym bowiem, co jest podmiotem [przeobrażenia], jest to, co się wiąże z istotą, i to, co się wiąże z tworzywem. Gdy więc przeobrażenie sięga do nich, wówczas będzie powstawanie lub niszczenie; gdy natomiast obejmuje przypadłości i jest przypadłościowe, wówczas będzie przemiana. Byty, które podlegają rozłączaniu się i łączeniu, bywają łatwo zniszczalne. Gdy się bowiem cząsteczki wody porozdzielają na mniejsze cząsteczki, wówczas powietrze powstaje prędzej; gdy się natomiast złączą, wówczas [powietrze powstaje] wolniej. To zaś stanie się bardziej oczywiste w dalszych rozważaniach. Teraz natomiast przyjmijmy to stwierdzenie, że powstawanie nie może polegać na łączeniu, o jakim w istocie mówią niektórzy.

3. Gdy się zaś to ustaliło, trzeba najpierw rozważyć, czy jest coś takiego, co powstaje po prostu lub niszczeje po prostu, czy też nic [nie powstaje ani nie ginie] w znaczeniu właściwym , lecz zawsze z czegoś i coś, jak na przykład z chorego zdrowe i chore ze zdrowego lub małe z wielkiego i wielkie z małego, i wszelkie inne w tenże sposób. Gdyby bowiem było powstawanie właściwe, to by coś mogło powstawać po prostu z nicości, tak iż można by rzec prawdziwie, że czemuś przysługuje niebyt. Jak bowiem powstawanie jakieś powinno być powstawaniem z jakiegoś niebytu, a więc na przykład z niebiałego lub z nieładnego, tak powstawanie właściwe musiałoby być powstawaniem z całkowitego niebytu. Przydawka bowiem właściwe albo oznacza to, co jest naczelne w każdej kategorii bytu, albo wskazuje na [orzekanie] ogólne i w całym zakresie. Jeżeli przeto [przydawka właściwe oznacza] to, co jest naczelne, to idzie o powstawanie substancji z nie będącego substancją. Jest zaś oczywiste, że temu, czemu nie przysługuje ani być substancją, ani być tym oto, nie przysługuje żadna z pozostałych kategorii, a więc ani na przykład jakość, ani wielkość, ani gdzie, albowiem przymioty musiałyby [wówczas] bytować niezależnie od substancji. Jeżeli zaś oznacza nie istniejące w ogóle, to będzie przeczeniem ogólnym dotyczącym wszystkich [kategorii], a przeto powstające musi powstawać z niebytu.

Te przeto zagadnienia zostały szerzej rozpatrzone i wyjaśnione w innych pismach. A teraz zaś trzeba krótko powiedzieć, że w pewnym znaczeniu [rzeczy] powstają z prostego niebytu, w innym natomiast znaczeniu z czegoś, co istnieje zawsze. Wypowiedź bowiem, że musi istnieć uprzednio byt w możności, który nie jest bytem w dokonaniu, ma dwojakie znaczenie. Gdy się nawet wprowadziło to rozróżnienie, zagadnienie kryje w sobie nadzwyczajną trudność, gdyż należy od nowa poddać rozważeniu pytanie, jak możliwe jest powstawanie właściwe, a mianowicie, czy ono polega na powstawaniu z będącego w możności, czy też jakoś inaczej. Mógłby bowiem ktoś wysunąć wątpliwość, czy istnieje powstawanie substancji, czyli tego oto jestestwa, ale nie takiego oto, tak a tak dużego oto lub będącego gdzieś. To samo dotyczy również niszczenia. Jest bowiem oczywiste, że gdy coś powstaje, wówczas musi być pewna substancja w możności, nie zaś w dokonaniu, od której zaczyna się powstawanie i w którą musi się przeobrazić to, co niszczeje. Czy więc coś z innych [kategorii] przysługuje jej w dokonaniu? Mam zaś na myśli mianowicie to, czy to, co jedynie w możności jest tym oto [jestestwem] i bytem, lecz nie jest ani tym oto, ani bytem w pełnym znaczeniu, ma wielkość, jakość lub umiejscowienie? Gdyby ono bowiem miało te wszystkie określenia tylko w możności, to by wynikało stąd, że byt, który nie jest określony, musi być oddzielny, a ponadto — czego się ciągle obawiali pierwsi filozofowie — powstawanie [musiałoby polegać na wyłanianiu się] z uprzedniego stanu niebytu. Gdyby zaś nie istniało wprawdzie jestestwo to oto, czyli substancja, [istniał] natomiast któryś z tych bytów, o których była mowa, to — jakośmy stwierdzili — przypadłość mogłaby bytować oddzielnie od substancji. Wypada przeto zająć się w miarę możności tymi sprawami, a mianowicie, co sprawia, że powstawanie dokonuje się ustawicznie, i to powstawanie w znaczeniu właściwym jak też powstawanie pod pewnym względem.

Skoro zaś istnieje z jednej strony pewna przyczyna, o której mówimy, że jest zapoczątkowaniem ruchu, z drugiej zaś strony pewna przyczyna materii, przeto wypada mówić o tej właśnie. O tamtej bowiem była mowa uprzednio w rozprawach o ruchu, a mianowicie, że istnieje byt, który w każdym czasie jest w bezruchu, i byt, który jest w ciągłym ruchu. Zadaniem innej nauki, to jest filozofii pierwszej, jest zaprzątać się zagadnieniami, których przedmiotem jest zasada będąca w bezruchu. W związku zaś z zagadnieniem, dlaczego byt, który wprawia w ruch inne, porusza się nieustannie, wypadnie wyjaśnić później, która z wyszczególnionych jest tego rodzaju przyczyną. Teraz zaś omówmy przyczynę którą zalicza się jakoby do rodzaju tworzywa a dzięki której w przyrodzie nie ustaje nigdy niszczenie i powstawanie. Jednocześnie bowiem i to mogłoby prawdopodobnie znaleźć wyjaśnienie, co dotyczy obecnego zagadnienia, a mianowicie, co należy sądzić o niszczeniu i powstawaniu właściwym.

Powstaje zaś poważna trudność, a mianowicie, co jest przyczyną tego, że powstawanie jest czymś ciągłym, skoro to, co niszczeje odchodzi w niebyt, niebyt zaś jest nicością? Niebyt bowiem nie jest ani czymś, ani jakimś, ani tak a tak dużym, ani gdzieś. Skoro więc zawsze coś z bytów niszczeje, to dlaczego właściwie wszechbyt nie uległ dawno zagładzie i nie zniknął, jeżeli właśnie to, z czego każde z powstających powstaje, było ograniczone? Nie dlatego więc, że to, z czego powstaje, jest nieograniczone, wszechbyt nie ulega wyczerpaniu. To bowiem jest niedorzeczne. Nic bowiem nie jest nieskończone w dokonaniu, jest natomiast nieskończone w możności ze względu na podzielność, wobec czego powinno być jedynie takie powstawanie, które by nie ustawało dzięki powstawaniu czegoś coraz mniejszego. Tego zaś obecnie nie stwierdzamy.

Czy przeto ciąg przeobrażeń nie może ustawać dlatego, że niszczenie tego oto jest powstawaniem innego a powstawanie tego oto jest mszczeniem innego? Gdy przeto idzie o twierdzenie, że w odniesieniu do każdego z bytów powstawanie jest jednocześnie niszczeniem, trzeba przyjąć, że wszystkie mają tę właśnie przyczynę dostateczną. Trzeba zaś rozpatrzyć ponownie, dlaczego właściwie utrzymuje się, że jedne byty powstają i niszczeją po prostu, inne zaś [powstają i niszczeją] nie po prostu, skoro czymś tym samym jest już to powstawanie tego oto i niszczenie tamtego oto, już to niszczenie tego oto i powstawanie tamtego oto. To bowiem wymaga wyjaśnienia. Powiadamy bowiem, że teraz coś niszczeje po prostu, a nie jedynie, że to oto [niszczeje]. A tamto właśnie stawanie się jest powstawaniem po prostu, to zaś niszczenie jest niszczeniem [po prostu]. To oto zaś staje się czymś, nie powstaje natomiast po prostu. Powiadamy bowiem, że uczeń stał się uczonym, lecz nie [mówimy], że się stał po prostu.

Skoro więc czynimy często rozróżnienie mówiąc, że jedne byty oznaczają pewne to oto, inne zaś nie, przeto powstaje zagadnienie. Zależy bowiem, w co przeobraża się to, co się przeobraża. Tak na przykład przejście w ogień jest może powstawaniem właściwym, niszczeniem natomiast czegoś, na przykład ziemi, powstawanie zaś ziemi jest pewnym powstawaniem, nie zaś powstawaniem właściwym, niszczeniem natomiast właściwym, jak na przykład [ginięciem] ognia. Podobnie jak powiada Parmenides, który sądzi, że istnieją dwa, a mianowicie byt i niebyt, to jest ogień i ziemia. Nie ma zaiste żadnego znaczenia, czy przyjmiemy te, czy inne tego rodzaju [pary]. Badamy bowiem sposób, nie zaś to, co jest podmiotem. Przechodzenie przeto w niebyt w znaczeniu właściwym jest niszczeniem w znaczeniu właściwym, [przechodzenie] natomiast do bytu w znaczeniu właściwym jest powstawaniem w znaczeniu właściwym. Tym więc ciałom, które stanowią o tej różnicy, czy to będzie ogień i ziemia, czy to jakieś inne [pary], przysługuje już to byt, już to niebyt. Powstawanie czegoś i niszczenie właściwe różni się przeto od powstawania i niszczenia niewłaściwego po pierwsze ze względu na to, po wtóre zaś ze względu na żywioł, jaki mianowicie który jest. Żywioł bowiem, którego znamiona wyróżniające oznaczają pewne to oto, jest bardziej jestestwem, żywioł natomiast, którego znamiona wyróżniające oznaczają brak [czegoś], jest [bardziej] niebytem. Tak na przykład gorące jest pewnym orzekaniem i postacią, zimne natomiast jest brakiem. Ziemia zaś i ogień różnią się tymi właśnie znamionami.

W przekonaniu większości ludzi o różnicy [między powstawaniem i niszczeniem] stanowi dostrzegalność i niedostrzegalność. Gdy się bowiem coś przeobrazi w żywioł dostrzegalny, wówczas mówią o powstawaniu; gdy natomiast w niedostrzegalny, wówczas mówią o niszczeniu. Odróżniają bowiem byt od niebytu na tej podstawie, że tamten bywa dostrzegany, ten zaś nie dostrzegany, podobnie jak poznawalne [uznają za] byt, niepoznawalne zaś za niebyt. Spostrzeganie bowiem ma moc poznawczą. Tak samo więc, jak [o sobie] sami sądzą, że dzięki temu, iż odczuwają lub są władni [odczuwać], żyją i istnieją, [wyrokują] podobnie i o rzeczach, lecz uganiając się w pewien sposób za prawdą tutaj jednak błądzą. W istocie inaczej pojmuje się powstawanie i niszczenie . właściwe zgodnie z mniemaniem potocznym, inaczej natomiast zgodnie z prawdą. Albowiem, i powiew, i powietrze są dla zmysłów czymś słabiej dostrzegalnym; dlatego o rzeczach, które ulegają niszczeniu w znaczeniu właściwym mocą przeobrażenia w te właśnie ciała, mówi się, że niszczeją, powstają natomiast wtedy, gdy się przeobrażają w ciało dotykalne i w ziemię. Zgodnie natomiast z prawdą te właśnie są czymś tym oto i postacią bardziej niż ziemia.

Wyjaśniona więc została przyczyna tego, że z jednej strony powstawanie właściwe bywa niszczeniem, które jest niszczeniem czegoś, z drugiej zaś strony niszczenie właściwe bywa powstawaniem, które jest [powstawaniem] czegoś. To bowiem zależy od tego, że żywioł jest zróżnicowany a już to dzięki temu, iż jest substancją lub nie, już to dzięki temu, iż jeden jest bardziej [substancją], drugi zaś nie, już to dzięki temu, iż jeden żywioł, od którego przemiana wychodzi, jest bardziej dostrzegalny, drugi zaś, do którego przemiana doprowadza, mniej dostrzegalny. Powiedzieliśmy już, w jakim znaczeniu mówi się, że pewne byty powstają po prostu, pewne zaś jedynie jako coś, nie przez wzajemne powstawanie jednych z drugich. Teraz bowiem wyjaśniamy jedynie tyle, dlaczego właściwie, chociaż powstawanie każde jest niszczeniem innego, a niszczenie każde jest powstawaniem czegoś drugiego, nie przypisujemy podobnie powstawania i niszczenia bytom, które przeobrażają się jedne w drugie. Jednakże w zagadnieniu późniejszym tkwi nie ta trudność, lecz [pytanie], dlaczego w ogóle nie mówi się, że uczeń staje się po prostu, lecz [mówi się], że się staje uczonym, mówi się natomiast, że to, co powstaje przez narodziny, staje się [po prostu]. Te zaś rodzaje [powstawania] różnią się ze względu na kategorie. Pewne bowiem byty zjawiają się jako pewne to oto, inne jako takie oto, jeszcze inne jako tak a tak oto duże. O tych więc, które nie oznaczają substancji, nie mówi się, że się stają po prostu, lecz [mówi się], że się stają czymś. Jednakże o powstawaniu mówi się we wszystkich wypadkach podobnie, zależnie od tego, który z dwóch członów przeciwieństwa się urzeczywistnia, jak na przykład, gdy w zakresie substancji powstaje ogień, nie zaś ziemia, a w zakresie jakości [powstaje] uczony, nie zaś nieuk.

Gdy przeto idzie o to, że pewne byty stają się po prostu, inne zaś nie, czy to w ogóle, czy to w zakresie samych substancji, stwierdziliśmy z jednej strony, że przyczyną tego, iż powstawanie jest czymś ciągłym, jest podłoże jako tworzywo,  gdyż ono jest sposobne do przeobrażania się w przeciwieństwa; z drugiej strony, że w zakresie substancji powstawanie jednego z dwóch [przeciwieństw] jest zawsze niszczeniem drugiego, a niszczenie jednego jest powstawaniem drugiego. Jednakże nie ma potrzeby zatrzymywać się nad zagadnieniem, dlaczego, gdy rzeczy niszczeją, coś zawsze powstaje. Jak bowiem ludzie utrzymują, że niszczenie w znaczeniu właściwym dokonuje się, gdy coś przechodzi w niedostrzegalne, czyli w niebyt, podobnie powiadają, że powstawanie z niebytu dokonuje się, gdy [się coś wyłania] z niedostrzegalnego. [Dany byt] powstaje przeto z niebytu [bez względu na to], czy istnieje pewne podłoże, czy nie istnieje. Dlatego podobnie już to [coś] powstaje z niebytu, już to niszczeje [przechodząc] w niebyt. Słusznie więc powstawanie nie ustaje, albowiem powstawanie jest niszczeniem niebytu, niszczenie zaś jest powstawaniem niebytu.

Jednakże mógłby ktoś podać w wątpliwość, czy ów niebyt w znaczeniu właściwym jest jednym z dwóch przeciwnych, a więc na przykład, czy ziemia i ciało ważkie są niebytem, ogień natomiast i ciała nieważkie są bytami, czy — przeciwnie — i ziemia jest też bytem, niebytem natomiast jest tworzywo ziemi, a tak samo ognia? I czy w istocie tworzywo każdego z tych obojga jest inne, i czy jedno z nich nie mogłoby powstać z drugiego lub przeciwnego? Tym bowiem [żywiołom]: ogniowi, ziemi, wodzie i powietrzu, przysługują przeciwieństwa. Czy tworzywo jest jakoś to samo, jakoś natomiast nie to samo, albowiem to, co jest podłożem, jest przecież to samo, natomiast istota nie jest ta sama? Tyle więc niech wystarczy, gdy idzie o te zagadnienia.

4. Gdy idzie o powstawanie i przemianę, rozważmy, czym się różnią. Twierdzimy bowiem, że te przeobrażenia różnią się jedno od drugiego. Ponieważ więc istnieje pewne podłoże i różna [od niego] przypadłość, która bywa o nim orzekana z istoty, i ponieważ zachodzi też przeobrażenie jednego z tych dwóch, przeto zachodzi wówczas, gdy mimo trwania podłoża, które jest dostrzegalne zmysłami, dokonuje się wymiana w warstwie jego przypadłości czy to wręcz przeciwnych, czy to pośrednich między przeciwnymi, jak na przykład ciało .— pozostając w każdym razie tym samym — bywa zdrowe, to znów choruje, lub miedź o kształcie okrągłym jest czymś tym samym, gdy przyjmuje kształt wielokątny. Gdy się zaś przeobraża całe i nie pozostaje nic dostrzegalnego będącego niejako jego podłożem, lecz jak na przykład gdy nasienie przeobraża się zupełnie w krew, lub jak woda w powietrze albo powietrze przeobraża się zupełnie w wodę, wówczas właśnie tego rodzaju [przeobrażenie] jest powstawaniem [jednego], niszczeniem zaś drugiego, osobliwie zaś, gdy przeobrażenie zaczyna się od czegoś niedostrzegalnego i prowadzi do czegoś dostrzegalnego czy to za pomocą dotyku, czy to wszystkich zmysłów, jak na przykład gdy woda powstaje lub niszczeje [przechodząc] w powietrze. Powietrze bowiem jest dość niedostrzegalne. Jeżeli zaś w tych okolicznościach pewna przypadłość obecna w parze przeciwieństw, a mianowicie w powstającym i w niszczejącym, trwa ta sama, jak się na przykład dzieje, gdy woda powstaje z powietrza, które oboje są przejrzyste i wilgotne, to przypadłość tego, w co się [tamto] przeobraża, nie musi być inna. Jeżeli zaś nie, to będzie przemiana, jak się ma rzecz, gdy człowiek muzykalny niszczeje, staje się człowiekiem niemuzykalnym, lecz człowiek pozostaje ten sam. Gdyby przeto muzykalność i niemuzykalność nie były z istoty swej jego przypadłościami, to by jedna powstała, druga zaś niszczała. Ponieważ zaś one są przypadłościami człowieka, przeto też jest tu powstawanie i niszczenie człowieka niemuzykalnego i muzykalnego. Otóż to jest przypadłość [podmiotu], który trwa, a przeto tego rodzaju [powstawanie i niszczenie] są przemianami.

Gdy przeto dokonuje się przeobrażenie w przeciwieństwo w zakresie rozciągłości, wówczas zachodzi powiększanie się lub pomniejszanie; gdy co do miejsca, wówczas jest ruch; gdy zaś w zakresie właściwości i jakości, wówczas jest przemiana; gdy natomiast nie zachowuje się nic z tego, do czego należy jedna z dwóch właściwości lub przypadłości w ogóle, wówczas jest [z jednej strony] powstawanie, [z drugiej] zaś niszczenie. Tworzywo zaś pierwsze i naczelne jest podłożem sposobnym do przyjmowania [przeobrażeń będących] powstawaniem i niszczeniem, w pewnym zaś znaczeniu również innych zmian, gdyż wszystkie podłoża są sposobne do przyjmowania pewnych przeciwieństw. Gdy przeto idzie o powstawanie i niszczenie, czy mianowicie są możliwe, czy nie, i jak one są możliwe, i gdy idzie o przemianę, niech wystarczą określenia w ten oto sposób.

5. Pozostaje zaś omówić powiększanie się, a mianowicie, czym się różni od powstawania i przemiany, jak się powiększa to wszystko, co się powiększa, i jak maleje każda rzecz, która maleje. Teraz należy rozpatrzyć, czy różnica między nimi tkwi tylko w tym, czego one dotyczą, jak gdy przechodzenie od tego stanu do tego, na przykład od bycia substancją w możności do bycia substancją w dokonaniu jest powstawaniem, [przechodzenie] w zakresie rozciągłości jest powiększaniem się i pomniejszaniem; [przechodzenie] w zakresie właściwości jest przemianą. W obu zaś rodzajach wymienionych [przejść] jest przechodzenie od czegoś będącego w możności do będącego w dokonaniu, a zarazem zachodzi różnica w sposobie przechodzenia. Jest bowiem oczywiste, że ani to, co ulega przemianie, ani to, co powstaje, nie musi zmieniać miejsca, [musi] natomiast [zmieniać miejsce] to, co się powiększa, i to, co się pomniejsza, w inny jednak sposób niż to, co się porusza. To bowiem, co się porusza, zmienia miejsce całkowicie, to natomiast, co się powiększa, [czyni to] tak, jak gdyby ugrzęzło. Albowiem, mimo że ono pozostaje w miejscu, jego części się przemieszczają, nie tak jednak jak części kuli. Te bowiem [przy obrocie kuli] przemieszczają się w jednej przestrzeni, gdy cała kula [ w niej] pozostaje, tamte natomiast części tego, co się powiększa, rozprzestrzeniają się bardziej, części zaś tego, co się pomniejsza, ścieśniają się na mniejszej przestrzeni.

Jest więc rzeczą oczywistą, że przeobrażenie różni się nie tylko ze względu na to, czego dotyczy, lecz również ze względu na sposób czy to tego, co powstaje, czy to tego, co ulega przemianie, czy to tego, co się powiększa. Jak zaś należy rozumieć określenie to, czego dotyczy w wypadku przeobrażenia, jakim jest powiększanie się lub pomniejszanie (wydaje się zaś, że powiększanie się i pomniejszanie dotyczy rozciągłości)? Czy [mianowicie należy rozumieć tak, iż] ciało i rozciągłość powstają z tego, co w możności jest rozciągłością i ciałem, w dokonaniu natomiast jest bezcielesne i pozbawione rozciągłości, a skoro to można rozumieć dwojako, w jakim znaczeniu dokonuje się powiększanie? Czy [ono pochodzi] z tworzywa istniejącego oddzielnie [czyli z tworzywa] samego przez się, czy też z tworzywa będącego uprzednio składnikiem innego ciała? Czy ani jedno, ani drugie nie jest możliwe? Tworzywo bowiem istniejące oddzielnie albo nie zajmie żadnego miejsca, jak pewnego rodzaju punkt, albo będzie próżnią i ciałem niedostrzegalnym.

Tamto jednak jest niemożliwe, to natomiast musiałoby być w czymś. To bowiem, co z niego powstaje, będzie w jakimś miejscu, a więc również i tamto [jest] w jakimś miejscu, czy to samo przez się, czy to na sposób przypadłości. Ale gdyby jednak ono istniało w czymś, to jeśliby było oddzielne w taki sposób, iżby nie należało do tego czegoś ani samo przez się, ani jako przypadłość, to wynikną z tego mnogie sprzeczności. Twierdzę zaś na przykład: jeżeli z wody powstaje powietrze, to nie z wody, która by ulegała przeobrażeniu, lecz dzięki temu, że w wodzie jest jakby w naczyniu tworzywo powietrza. Nie ma bowiem sprzeczności w tym, żeby istniała mnogość tworzyw nieskończona, a przeto żeby one stawały się również jako byty w dokonaniu. Zresztą jednak nie widzi się, żeby powietrze powstawało z wody w taki sposób, mianowicie wychodząc, gdy woda pozostaje [nadal].

A zatem lepiej przyjąć, że tworzywo nieoddzielne jest we wszystkich [ciałach] to samo i liczbowo jedno, choć myślowo nie jest jedno. Z tych samych jednak powodów nie należy przyjmować, że tworzywem ciała są czy to punkty, czy to linie. To natomiast, czego one właśnie są krańcami, jest tworzywem, które nie może nigdy istnieć bez żadnej jakości i bez formy. Jedno przeto powstaje w znaczeniu właściwym z drugiego, jak zresztą wyłożyliśmy w innych księgach, i przez działanie czegoś, co istnieje w dokonaniu czy to w tym samym gatunku, czy to w tym samym rodzaju, jak na przykład ogień [powstaje] przez działanie ognia, człowiek przez działanie człowieka, lub przez doskonałość, twarde bowiem powstaje dzięki czemuś, co nie jest twarde. Skoro zaś istnieje też tworzywo substancji cielesnej — ale właśnie ciała takiego to a takiego, gdyż nie ma żadnego ciała [będącego ciałem] w ogóle, samo zaś [tworzywo] jest podłożem rozciągłości i właściwości — myślowo wprawdzie jest oddzielone, co do miejsca natomiast nie oddzielone, chyba że również właściwości są oddzielone.

Na podstawie uprzednich rozważań widać teraz, że powiększanie się nie jest przechodzeniem od rozciągłości będącej w możności tego, co nie ma żadnej rozciągłości w dokonaniu. Albowiem próżnia musiałaby istnieć oddzielnie, to zaś jest niedorzeczne, jako się rzekło uprzednio na innym miejscu. Ponadto zaś tego rodzaju przechodzenie byłoby właściwe dla powstawania, nie zaś dla powiększania się. Powiększanie się bowiem jest dodawaniem do przysługującej [bytowi] rozciągłości, pomniejszanie natomiast jest ubytkiem. Dlatego to, co się powiększa, powinno już mieć pewną rozciągłość. Wobec tego powiększanie się nie może polegać na przechodzeniu od tworzywa pozbawionego rozciągłości do rozciągłości w dokonaniu. Byłoby to bowiem raczej powstawaniem ciała niż powiększaniem się. Trzeba teraz zrozumieć lepiej, podejmując niejako badanie od początku, a mianowicie, jakiego to rodzaju jest owo powiększanie się i pomniejszanie, którego przyczyny badamy.

Okazuje się, że każda część powiększającego się powiększyła się, podobnie zaś i przy pomniejszaniu się staje się mniejsza; ponadto zaś, gdy coś przybywa, [rzecz] się powiększa; gdy ubywa, [rzecz] maleje. Czy więc powiększanie się musi się dokonywać dzięki bezcielesnemu czy dzięki ciału? Otóż jeżeliby dzięki bezcielesnemu, to by musiała istnieć oddzielna próżnia. Jako się zaś rzekło uprzednio, istnienie tworzywa, które by było oddzielne od rozciągłości, jest niemożliwe. Jeżeliby zaś [powiększanie się musiało się dokonywać] dzięki ciału, to by w tym samym miejscu były dwa ciała, a mianowicie jedno, które się powiększa, i drugie, które powiększa. To zaś jest również niemożliwe. Ale także nie uchodzi mówić, że powiększanie się czy pomniejszanie dzieje się tak, jak [się dzieje], gdy powietrze [powstaje] z wody. Wówczas powiem powstaje większa objętość. To bowiem nie będzie powiększaniem się, lecz z jednej strony powstawaniem tego, w co się przeobraziło, z drugiej strony niszczeniem przeciwnego. Powiększanie się natomiast nie jest sprawą jednego lub drugiego z tych dwóch, lecz albo nie przysługuje żadnemu, albo — jeżeli jest coś wspólnego, jak na przykład ciało — przysługuje obojgu, a mianowicie temu, co powstaje, i temu, co niszczeje. Ani jednak woda się nie powiększyła, ani powietrze, lecz jedno zniszczało, drugie zaś powstało. Jeżeli natomiast coś się powiększyło, to ciało. Lecz i to jest niemożliwe. Należy bowiem pamiętać w rozważaniach o tym, co przysługuje bytowi, który się powiększa lub maleje, a mianowicie o trzech rzeczach: po pierwsze, że gdy się objętość powiększa, wówczas każda część staje się większa, jak na przykład, jeżeli ciało, to [każda część] ciała; [po wtóre] również, gdy coś się dołącza; po trzecie również, że to, co się powiększa, zachowuje się i trwa nadal w istnieniu. W wypadku bowiem, gdy coś powstaje w znaczeniu właściwym lub niszczeje, nie trwa nadal; w wypadku natomiast przemiany lub powiększania się czy pomniejszania to, co się powiększa lub przemienia, pozostaje to samo. Lecz w tym wypadku jakość, w tamtym zaś wypadku rozciągłość nie pozostaje ta sama. Gdyby więc to, o czym mówiliśmy, było powiększaniem się, to by było przecież możliwe, że coś się powiększa, mimo iż nic nie przybywa i nic nie pozostaje, lub maleje, mimo iż nic nie ubywa, i że to, co się powiększyło, nie pozostaje. Lecz tego założenia nie wolno się wyrzec. Jest bowiem założeniem podstawowym, że powiększanie się jest czymś takim właśnie.

Ktoś jednak mógłby postawić pytanie, co ulega powiększaniu? Czy to [mianowicie], do czego się co dokłada, jak na przykład jeżeli noga się powiększa, to ona się robi większa, to natomiast, co powiększa, a mianowicie pożywienie, nie [robi się większe]. Dlaczego więc nie powiększyły się oboje? Albowiem i to, co się powiększa, i to, dzięki czemu [się powiększa], staje się większe, jak na przykład, gdy roztworzysz wino wodą. Podobnie bowiem jedno i drugie będzie w większej ilości. Czy dlatego, że substancja jednego pozostaje nadal, drugiego zaś nie, jak na przykład [substancja] pokarmu, gdyż i tu w roztworze [to, co jest w większej ilości], uchodzi za przeważające, jak na przykład wino. Cały bowiem roztwór oddziałuje na sposób wina, nie zaś wody. Podobnie zaś również w wypadku przemiany, jeżeli to, co jest ciałem i substancją, trwa nadal, natomiast pewna jakość, która uprzednio mu nie. przysługiwała, teraz zaczyna mu przysługiwać, to ono uległo przemianie. To natomiast, dzięki czemu tamto uległo przemianie, już to wcale nie doznaje niczego, już to i ono [doznaje zmiany] Lecz to, co sprawia przemianę, jest również źródłem ruchu i w tym, co się powiększa, i w tym, co się przemienia. W nich bowiem jest czynnik zmiany, gdyż i to, co wchodzi, mogłoby się zrobić jeszcze większe, i ciało, które ciągnie z niego korzyści, jak na przykład gdy to, co wchodzi, staje się oparem. Lecz doznawszy tego zniszczało i czynnik zmiany nie jest w nim obecny.

Ponieważ zaś dostatecznie rozpatrzyliśmy trudności dotyczące tych spraw, przeto należy też próbować znaleźć rozwiązanie zagadnienia, utrzymując w mocy założenie, że od powiększania się jest nieodłączne trwanie tego, co się powiększa, i dodawanie się czegoś, od pomniejszania się zaś [nieodłączne jest] ubywanie [czegoś] i że ponadto jakakolwiek drobinka dostrzegalna stała się większa lub mniejsza, i że ciało nie jest próżne, i że w tym samym miejscu nie może być dwóch rozciągłości, i że nic nie powiększa się dzięki czemuś, co jest pozbawione ciała. Trzeba zaś zrozumieć przyczynę powiększania się określając na wstępie po pierwsze, że ciała, które się składają z części niejednorodnych, powiększają się przez powiększanie się części jednorodnych — każda bowiem [część] składa się z tych to — następnie, że ciało i kość i każda taka część jest dwoista, podobnie jak inne rzeczy, w których tworzywie istnieje forma istotowa. Albowiem i tworzywo, i forma istotowa nazywa się ciałem lub kością. Przeto również przez dodanie czegoś jakakolwiek część może się powiększać pod względem formy istotowej, nie może natomiast pod względem tworzywa. Trzeba sobie bowiem przedstawić to tak, jak gdyby ktoś mierzył wodę tą samą miarą . Zawsze bowiem coraz to nowa napływa. Tak zaś powiększa się tworzywo ciała i nie narasta w każdej jego dowolnej części, lecz jedno odpływa, drugie zaś napływa, narasta natomiast w każdej dowolnej części kształtu i postaci istotowej. W odniesieniu zaś do części ciała niejednorodnych, na przykład rąk, jest bardziej widoczne to, że one powiększyły się proporcjonalnie. Tutaj bowiem jest bardziej widoczna różnica między tworzywem a postacią istotową niż w przypadku mięśni i części jednorodnych. Dlatego też wypadałoby raczej sądzić, że zmarły ma ciało i kości, niż że ma rękę i ramię. Dlatego każda część ciała w jakimś znaczeniu się powiększyła, w jakimś natomiast znaczeniu nie. Albowiem do każdej poszczególnej części przybyło [coś, co] odpowiada [jej] postaci istotowej, nie zaś [coś, co] odpowiada tworzywu. Jednakże całość stała się większa po dołączeniu się czegoś, co się nazywa pokarmem i przeciwieństwem, po przeobrażeniu w tę samą postać istotową, jak na przykład gdy do suchego dojdzie wilgotne, dołączywszy się zaś przeobrazi się i zrobi się suche. Bywa bowiem tak, że podobne powiększa się dzięki podobnemu, bywa natomiast tak, że dzięki niepodobnemu.

Ktoś natomiast mógłby zapytać, jakie powinno być to coś, dzięki któremu [dane ciało] się powiększa. Otóż oczywiste jest, że ono powinno być w możności tym właśnie, co się powiększa, a więc jeżeli ma być ciałem, to [powinno być uprzednio] ciałem w możności. Czymś innym przeto było w dokonaniu. Ono właśnie zniszczało, gdy się stało ciałem. A zatem nie jest ono samoistne, gdyż wówczas byłoby powstawanie, nie zaś powiększenie. Lecz to, co się powiększa, powiększa się dzięki niemu. Czego więc doznaje pod jego wpływem? Czy przechodzi w roztwór, tak jak gdy ktoś naleje wody do wina, może uzyskać wino rozcieńczone? I jak ogień przytknięty do paliwa, tak [również] wewnętrzna przyczyna wzrostu w tym, co się powiększa i co jest ciałem w dokonaniu, wytworzyła z tego, co przybyło jako ciało w możności, ciało w dokonaniu. A więc wówczas, gdy się znalazły razem. Gdyby bowiem były oddzielnie, wówczas [byłoby] powstawanie. W taki bowiem sposób można wzniecić ogień dokładając drew na już istniejący. W ten jednak sposób mamy powiększanie się. Gdy się natomiast roznieci same drwa, wówczas mamy powstawanie.

Tyle w ogólności nie powstaje, tak jak nie powstaje stworzenie, które by nie było ani człowiekiem, ani jakimś osobnikiem. Lecz jak się ma rzecz z w ogóle w odniesieniu do stworzenia, tak samo ma się rzecz z w ogóle w odniesieniu do określenia tyle. Mięsień zaś lub kość, lub ręka i ich części jednorodne powiększają się wtedy, gdy dostaje się do nich coś w takiej a takiej ilości, a nie wtedy, gdy dostaje się ciało w takiej a takiej ilości. Ono więc sprawia powiększenie o tyle, o ile połączenie obojga, na przykład ciała tak a tak dużego, jest w możności, albowiem powinno się stawać i tak a tak dużym, i ciałem. To zaś, co w możności jest jedynie ciałem, jest pokarmem. W tym bowiem względzie różnią się pojęciowo odżywianie się i wzrost. Dlatego [jestestwo] odżywia się dopóty, dopóki się utrzymuje przy życiu, nawet gdy chudnie, nie zawsze natomiast rośnie. A przyjmowanie pokarmu bywa czymś tym samym, co powiększanie, lecz jego istota jest inna. Gdzie bowiem to, co dochodzi, jest w możności ciałem tak a tak dużym, tam jest czynnik, który przyczynia się do wzrostu ciała; gdzie natomiast [to, co dochodzi, jest] jedynie ciałem w możności, tam jest pożywienie.

Ta zaś forma, o której była mowa, bez tworzywa, na przykład aulos, jest pewną możnością w tworzywie. Gdyby się przeto nastręczyło pewne tworzywo, które by było aulosem w możności, będące również w możności do takiej to a takiej wielkości, to te aulosy będą większe. Gdy zaś [forma istotowa] nie może już działać, lecz jak na przykład woda roztwarzana z winem w coraz większej ilości daje w końcu roztwór wodnisty i wodę, wówczas następuje zanikanie wielkości i postać istotowa nie trwa nadal.

6. Skoro zaś trzeba najpierw rozprawiać o tworzywie i o tak zwanych pierwiastkach, czy istnieją czy nie, i czy każdy jest odwieczny, czy jakoś powstają, a jeżeli powstają, to czy powstają w jednakowy sposób jedne z drugich, czy wśród nich jest jakiś jeden pierwotny, przeto konieczne jest omówić to, o czym teraz się mówi ogólnikowo. Wszyscy bowiem ci, którzy przyjmują pierwiastki, i ci, którzy [przyjmują ciała powstałe] z pierwiastków, posługują się określeniami: rozłączanie się, łączenie się, działanie, doznawanie. Łączenie się zaś jest zespoleniem. Jak zaś pojmujemy zespolenie się, nie jest jasno określone. Lecz nic by nie mogło się ani przeobrażać, ani rozłączać i łączyć, gdyby nic nie działało i nic nie doznawało działania. Albowiem i ci, którzy przyjmują mnogość pierwiastków, odwołują się do ich wzajemnych działań i doznań, i ci, którzy [wyprowadzają je] z jednego,. muszą uznawać działanie. Nawet Diogenes powiada słusznie, iż jeżeli nieprawda, że wszystkie rzeczy powstają z jednego, to nie ma wzajemnego działania jednych na drugie i doznawania czegoś przez jedne od drugich, jak na przykład, gdy [ciało] gorące ziębnie i znowu się ogrzewa, gdyż nieprawda, że gorąco i zimno odmieniają się jedno w drugie nawzajem, lecz jest oczywiste, że to podłoże się odmienia. Wobec tego jestestwa, którym przysługuje działanie i doznawanie, muszą mieć jeden pierwiastek jako podłoże. Twierdzenie, że wszystkie rzeczy są takie właśnie, jest więc nieprawdziwe, lecz prawdziwe tylko w odniesieniu do rzeczy, między którymi jest wzajemne działanie i doznawanie działań.

Ale przecież jeżeli trzeba zbadać istotę działania i doznawania i istotę zespolenia się, to trzeba też koniecznie zbadać istotę zetknięcia się. Ani bowiem te rzeczy nie mogą działać i doznawać w znaczeniu właściwym, gdy nie są zdolne zetknąć się z sobą nawzajem, ani też bez zetknięcia się nie mogą się wcześniej zespolić. Dlatego, gdy idzie o te trzy pojęcia, należy określić, co to jest zetknięcie się, co to jest zespolenie i co to jest działanie.

To zaś przyjmujemy jako założenie podstawowe. Byty bowiem, które są składnikami w zespoleniu, muszą być sposobne do wzajemnego zetknięcia się ze sobą. Tak samo ma się rzecz, gdy jeden działa, drugi natomiast doznaje w znaczeniu właściwym. Dlatego trzeba najpierw omówić pojęcie zetknięcia się. Jak więc niemal wszystkie nazwy są wieloznaczne, a mianowicie jedne jako nazwy jednobrzmiące, drugie zaś jako nazwy podrzędników już to naczelnych, już to drugorzędnych, tak też ma się rzecz z nazwą zetknięcie się. Jednakże zetknięcie się przysługuje we właściwym znaczeniu bytom, które mają położenie. Położenie zaś przysługuje tym, które zajmują miejsce. Albowiem nawet przedmiotom matematycznym należy tak samo przypisywać zetknięcie, jak miejsce, czy to każdy poszczególny z nich jest oddzielnie, czy to w inny sposób.

Jeżeli przeto — jak uprzednio zostało określone — zetknąć się znaczy tyle, co mieć razem końce, to te byty powinny by się zetknąć ze sobą wzajemnie, które mając określone rozciągłości i położenie mają końce razem. Ponieważ zaś położenie przysługuje tym bytom, które zajmują miejsce; miejsca zaś różnią się najpierw tym, co oznaczają wyrażenia: u góry i na dole i inne tego rodzaju określenia przeciwległych, przeto wszystkie byty stykające się ze sobą wzajemnie powinny by mieć ciężar lub lekkość, i to albo oba, albo jeden z dwóch. Takie zaś byty są sposobne do doznań i do działań. Dlatego jest oczywiste, że te byty stykają się wzajemnie ze sobą z natury rzeczy, których krańce oddzielnych rozciągłości są razem, przy czym byty te są sposobne do tego, aby wprawiać w ruch jedne drugie i być wprawiane w ruch jedne przez drugie. Ponieważ zaś poruszające nie porusza poruszanego w sposób jednakowy, lecz niekiedy musi poruszać i poruszane, i samo siebie, niekiedy natomiast porusza bgujdąc samo nie poruszone, przeto jest rzeczą oczywistą, że to samo musimy powiedzieć o działającym. Albowiem mówi się, że poruszające działa coś i działające porusza coś.

Niemniej wszakże jest różnica i trzeba [ją] określić. Albowiem nie każdy byt, który porusza, zdolny jest do działania, jeżeli działające przeciwstawiamy doznającemu. Tak się ma rzecz z bytami, w których ruch jest jakością. Jakością zaś jest to, ze względu na co byt sam ulega przeobrażeniu, jak na przykład białe i gorące. Lecz słowo „poruszać" ma szerszy zakres niż [słowo] „działać". W każdym razie to jest oczywiste, że bywa tak, iż poruszające muszą się zetknąć ze - sposobnymi do ruchu, bywa zaś, że nie muszą. Lecz jest różnica między zetknięciem się w ogóle, gdy [byty będące w zetknięciu] mają odpowiednie położenie i jeden jest zdolny wprawiać w ruch, drugi zaś zdolny go przyjmować, a zetknięciem wzajemnym bytu zdolnego wprawiać w ruch i bytu zdolnego przyjmować ruch, którym obu przysługuje działanie i doznawanie.

Przeważnie to, co wchodzi w zetknięcie, doznaje zetknięcia od tego, z czym się styka. Albowiem wszystkie prawie byty poruszające się poruszają to, co im stoi na drodze, przy czym też ukazuje się konieczność tego, że to, co wchodzi w zetknięcie, doznaje zetknięcia od tego, z czym wchodzi w zetknięcie. Jest zaś możliwe, jak powiadamy niekiedy, że jedynie to, co porusza, wchodzi w zetknięcie z tym, co bywa poruszane; to natomiast, co doznaje zetknięcia, nie wchodzi w zetknięcie z tym, co się [z nim] zetknęło. Lecz ponieważ [byty, które] wprawiają w ruch [byty] poruszane, są [z nimi] jednorodne, przeto musi się wydawać, że one doznają zetknięcia od tych, które doznają zetknięcia od nich. Dlatego jeżeliby coś poruszało będąc [samo] w bezruchu, to musiałoby się zetknąć z poruszanym, samo nie doznając wcale dotknięcia. Mówimy bowiem niekiedy, że ktoś, kto się nam naprzykrza, dotyka nas, choć my sami jego nie dotykamy. Gdy idzie o zetknięcie właściwe dla zjawisk w przyrodzie, niech tyle wystarczy. 7. Trzeba następnie omówić pojęcia działania i doznawania. [Co do nich] zaś odzierżyliśmy po naszych poprzednikach poglądy przeciwstawne. Jedni bowiem, którzy są w większości, utrzymują zgodnie, że podobne jest względem podobnego całkowicie obojętne, ponieważ żadne z nich obojga nie jest bardziej sposobne czy to do działania, czy to do. doznawania niż drugie — bytom bowiem podobnym przysługują wszystkie własności te same jednakowo — i że byty niepodobne i różne są z natury rzeczy zdolne do wzajemnych oddziaływań jednych na drugie i odbierania doznań jedne od drugich. Nawet bowiem gdy ogień mniejszy gaśnie pod wpływem większego, to on — ich zdaniem — doznaje tego z powodu przeciwieństwa. Wielkie bowiem jest przeciwne małemu. Jeden Demokryt wbrew innym wypowiedział się osobliwie. -Powiada bowiem, że to, co działa, i to, co doznaje, jest tym samym i podobnym. Albowiem nie jest możliwe, iżby byty odrębne i różniące się od siebie doznawały wzajemnie czegoś jedne od drugich, lecz gdyby nawet, będąc odrębnymi bytami, oddziaływały jakoś jeden na drugi, to by się im to mogło zdarzyć nie ze względu na to, że są odrębne, lecz ze względu na to, że przysługuje im coś to samo.

Otóż takie są zapatrywania. Wydaje się zaś, że ci, którzy się tak wypowiadają, zdają się wyrażać poglądy przeciwstawne. Przyczyną zaś tej przeciwstawności poglądów jest to, że jedni i drudzy zamiast rozpatrywać pewną całość ujmują właśnie rzecz pod pewnym względem.

Albowiem i to prawda, że byt podobny i całkowicie nie odróżniający się nie doznaje niczego od bytu, który jest [do niego] podobny (Czyż bowiem jeden z tych dwóch miałby być bardziej zdolny do działania niż drugi? Jeżeliby jakiś byt mógł doznawać czegoś od bytu podobnego sobie, to by i on sam [mógł doznawać tego] sam od siebie. Gdyby wszakże tak się rzeczy miały, wówczas nie mogłoby istnieć nic, co by było niezniszczalne i nieporuszalne, gdyby — mianowicie — podobne było jako podobne zdolne do oddziaływania. Wszystko bowiem będzie wprawiało w ruch samo siebie); i to także prawda, że byt całkowicie inny i pod każdym względem nie ten sam [nie doznaje niczego od bytu całkowicie innego i niepodobnego]. Albowiem białość nie mogłaby doznawać czegoś od linii lub linia od białości, chyba może tylko przypadkowo, jak na przykład jeżeli linia jest czarna lub biała. Albowiem byty, które nie są ani przeciwstawne, ani powstałe ze składników przeciwstawnych, nie wytrącają się wzajemnie ze stanu odpowiadającego prawom przyrody. Lecz skoro nie byle jaki byt jest zdolny do działania i doznawania, lecz tylko te byty, które są przeciwstawne lub mają w sobie właściwości przeciwstawne, przeto i ten byt, który działa, i ten, który doznaje, muszą ze względu na rodzaj być oba czymś podobnym i tym samym, natomiast ze względu na gatunek czymś odmiennym i przeciwstawnym. Z natury bowiem rzeczy ciało ulega ciału, smak ulega smakowi, barwa zaś ulega barwie, w ogóle zaś wspólnorodzajowe ulega wspólnorodzajowemu. Przyczyną zaś tego jest to, {że byty przeciwstawne są zawsze. w zakresie tego samego rodzaju. Byty zaś przeciwstawne działają wzajemnie jedne na drugie i doznają wzajemnie jedne od drugich. Dlatego oba byty, to jest działający i doznający, muszą być w jakimś znaczeniu te same, w jakimś zaś znaczeniu odrębne i niepodobne jeden do drugiego. Skoro zaś i byt doznający, i byt działający są oba w rodzaju te same i podobne, w gatunku zaś niepodobne, a jako takie przeciwstawne sobie, przeto oczywiste, że bytami, które są zdolne działać wzajemnie na siebie i doznawać wzajemnie jeden od drugiego, są już to byty przeciwstawne, już to między nimi pośrednie. W tych to bowiem bytach w ogóle zachodzi niszczenie i powstawanie.

Dlatego właśnie słuszne jest to, że i ogień ogrzewa, i zimno oziębia, i w ogóle działające czyni doznające podobnym do siebie. Albowiem i działające, i doznające są przeciwstawne, a powstawanie jest [przejściem] w przeciwstawne. Dlatego doznające musi się odmienić w działające. W ten bowiem sposób stawanie się będzie przechodzeniem w przeciwstawne. I chociaż zresztą [przedstawiciele] obu poglądów wypowiadają się odmiennie co do treści, dotykają jednakowo istoty rzeczy. Wypowiadamy bowiem słowo „doznawać" już to w związku z podmiotem, jak na przykład, gdy mówimy, że człowiek bywa uzdrowiony lub ogrzany, czy ochłodzony, czy doznał czegoś innego w podobny sposób, już to, [gdy mówimy], że zimne bywa ogrzane, chore bywa uzdrowione. Oba bowiem sposoby wypowiadania są prawdziwe. W ten sam sposób mówi się też o działającym. Mówimy bowiem już to, że człowiek ogrzewa, już to, że gorące [ogrzewa]. W pewnym bowiem znaczeniu doznaje podłoże, w pewnym zaś znaczeniu [doznaje] to, co jest przeciwstawne. Jedni więc, mając na względzie tamto, sądzili, że działające i doznające powinny [oba] mieć coś to samo, inni natomiast [mając na względzie] drugie, [sądzili] przeciwnie.

Trzeba uznać, że to samo rozważanie, które dotyczyło poruszania i doznawania poruszenia, odnosi się również do działania i doznawania. Wyrażenie bowiem: „wprawiające w ruch" ma również dwa znaczenia. Wydaje się bowiem, że tym, co porusza, jest już to byt, w którym jest zasada ruchu — zasada bowiem jest pierwszą z przyczyn — już to, na odwrót, to, co jest ostateczne dla poruszanego i dla powstania. Podobnie ma się rzecz również, gdy idzie o „działające". Mówimy bowiem, że i lekarz uzdrawia, i wino. Nie ma przeto żadnej sprzeczności w tym, że poruszyciel pierwszy jest w ciągu ruchu nieporuszony. Gdy idzie o niektórych [poruszycieli], jest to nawet konieczne. Zawsze natomiast to, co [w powstaniu ruchu] jest ostateczne, porusza poruszając się samo. To, co w działaniu jest pierwsze, jest niedostępne dla doznania; to natomiast, co jest ostatnie, [działając] samo również doznaje. [Przyczyny] bowiem, które nie mają [za podłoże] tego samego tworzywa, działają będąc wolne od doznawania, jak się ma rzecz na przykład z medycyną. Ta bowiem, sprawiając zdrowie, nie doznaje niczego ze strony uzdrawianego. Natomiast pokarm, który działa, również sam czegoś doznaje, albowiem działając jednocześnie albo się rozgrzewa, albo oziębia, albo doznaje czegoś innego. Medycyna zaś jest niejako początkiem, pokarm natomiast jest [w działaniu] czymś ostatecznym i [działa] stykając się.

Te przeto wśród sposobnych do działania bytów, których postać istotowa nie tkwi w tworzywie, są niedostępne dla doznań, te natomiast [których postać tkwi] w tworzywie, są sposobne do odbierania doznań. Twierdzimy bowiem zgodnie, iż tworzywo jest, że tak powiem, tym samym bytem w każdym z członów przeciwieństwa, będąc niejako rodzajem, ciało natomiast, które jest gorące w możności, musi się ogrzewać, gdy to, co ma zdolność ogrzewania, jest na podorędziu i znajduje się blisko. Dlatego, jako się rzekło, jedne przyczyny sprawcze są niedostępne dla doznań, drugie zaś są zdolne doznawać. A jak się ma rzecz z ruchem, tak samo ma się rzecz z bytami zdolnymi do działania. W tamtym wypadku bowiem poruszyciel pierwszy jest nieruchomy, a gdy idzie o przyczyny działań, przyczyna pierwsza jest niedostępna dla doznań. Czynnik zaś sprawczy jest przyczyną jako początek, skąd pochodzi ruch. To natomiast, ku czemu zmierza działanie, nie jest sposobne do działania. Dlatego zdrowie nie jest sposobne do działania, chyba tylko w prze nośni. Albowiem w czasie działania przyczyny sprawczej byt, który doznaje, staje się czymś, nie staje się natomiast, lecz już jest, gdy dany stan jest gotowy. Formy zaś i do konania są stanami gotowymi, tworzywo natomiast jako tworzywo jest czymś biernym. Ogień przeto ma gorąco w tworzywie. Gdyby zaś mogło istnieć pewne gorąco oddzielne, to by ono zgoła nie mogło doznawać. Zapewne więc ono nie może istnieć oddzielnie. Gdyby zaś istniały pewne byty tego rodzaju, w takim razie to, co powiedziano, byłoby prawdziwe w odniesieniu do nich. Tak przeto niech wystarczy to oto wyjaśnienie, co to jest działanie i doznawanie, jakim bytom one przysługują, dlaczego i w jaki sposób.

8. Rozważmy ponownie, w jaki sposób to może zachodzić. Jednym więc wydaje się, że w każdym wypadku doznawanie jest następstwem przedostawania się przez pewne szczelinki działania ostatecznego i najbardziej właściwego, a w taki sposób — jak oni mówią - my widzimy i słyszymy, i odbieramy zmysłami wszystkie inne wrażenia, ponadto też [w taki sposób] przedmioty bywają widziane przez powietrze, przez wodę i przez ciała przejrzyste dzięki temu, że mają szczelinki niewidzialne z powodu maleńkości, ułożone gęsto rzędami, a im więcej ich mają, tym bardziej są przejrzyste.

Niektórzy przeto, jak również Empedokles, rozszerzali te wyjaśnienia na pewne [inne] zagadnienia, nie tylko gdy idzie o działanie i doznawanie, a mianowicie utrzymywali, że te ciała mogą się łączyć, których szczelinki są współmierne jedne względem drugich. Leukippos zaś i Demokryt obrali sposób najbardziej przemyślny i we wszystkim jednolity, przyjąwszy zasadę, która jest zgodna z istotą rzeczy. Niektórym bowiem dawniejszym wydawało się, że byt musi być jeden i nieruchomy. Próżnia bowiem nie istnieje, gdy zaś nie ma próżni osobnej, nie można się poruszać. Ani znów nie może istnieć mnogość, gdy nie ma tego, co by rozdzielało. Jest zaś zupełnie obojętne, czy ktoś sądzi, że wszechbyt nie jest ciągły, lecz styka się będąc podzielonym, czy ktoś powie, że jest mnogością, a nie jednością, i że jest próżnia. Jeżeli bowiem jest podzielny wszędzie, to nie istnieje żadna jedność, a przeto ani mnogość, lecz cały jest próżnią. Jeżeli zaś tu jest podzielony, tu zaś nie, to jest czymś podobnym do jakiegoś urojenia wyobraźni. Do jakiej bowiem wielkości i dlaczego jedna część wszechbytu ma się tak i jest wypełniona, druga natomiast jest porozdzielana? Ponadto tak samo głoszą, że ruch nie może istnieć. Na podstawie przeto tych wniosków pomijając doświadczenia zmysłowe i lekceważąc je — jakoby ze względu na potrzebę trzymania się rozumu — powiadają, że wszechbyt jest jeden i nieporuszony, a niektórzy, że nieograniczony. Granica bowiem odgradzałaby [wszechbyt] od próżni. Niektórzy więc w ten sposób i z tych samych powodów wypowiadali się o prawdzie. Skoro zaś z jednej strony wnioski te zdają się wypływać z przesłanek rozumowych, to z drugiej strony takie poglądy są w świetle doświadczenia czymś zbliżonym do obłędnych urojeń. Nikt bowiem z opanowanych obłędem nie utracił zmysłów do tego stopnia, iżby uważać ogień i lód za jedno. Lecz jedynie rzeczy piękne i te, które dzięki przyzwyczajeniu wydają się piękne, mogą w oczach niektórych ludzi opanowanych obłędem nie różnić się niczym.

Leukippos zaś był przekonany, że ma dowody, które pozostając w zgodzie z doświadczeniem nie podważają ani stawania się, ani niszczenia, ani ruchu, ani mnogości bytów. Przyznając zaś te rzeczy bytom zjawiskowym i zgadzając się z tymi, którzy przyjmowali jedność [bytu], że ruch nie mógłby istnieć bez próżni i że próżnia nie istnieje, powiada również, że nic z tego, co należy do bytu, nie jest niebytem. To bowiem, co jest bytem w znaczeniu właściwym, jest bytem przepełnionym. Jednakże taki właśnie byt nie jest jednością, lecz jest nieskończoną mnogością bytów, które dzięki ich maleńkim objętościom są niewidoczne. One zaś poruszają się w próżni (próżnia bowiem istnieje), a gdy się schodzą razem, sprawiają powstawanie; gdy się zaś rozprzęgają, sprawiają niszczenie. Sprawiają również doznania, gdy się im zdarzy zetknąć się. W tym bowiem wypadku nie stanowią jedności. Zestawione zaś razem i splecione wytwarzają [nowy byt]. Z tego, co jest naprawdę jedno, nie mogłaby powstać mnogość, ani z tego, co jest naprawdę mnogością, [nie mogłaby powstać] jedność, gdyż to jest niemożliwe. Lecz — jak utrzymuje Empedokles i niektórzy spośród innych — byty doznają dzięki szczelinkom, tak wszelka przemiana i wszelkie doznanie dokonuje się w ten właśnie sposób,. gdy [mianowicie] rozłączenie się składników i niszczenie dzieje się dzięki próżni, a powiększenie się prócz tego również dzięki wtargnięciu do wnętrza [składników] stałych.

Także Empedokles jest niemal zmuszony twierdzić tak, jak twierdzi Leukippos. [Powiada] bowiem, że istnieją pewne ciała stałe, lecz niepodzielne, jeżeli szczelinki nie są wszędzie w sposób nieprzerwany. Lecz to [ostatnie przypuszczenie] jest niedorzeczne. Oprócz szczelinek bowiem nie byłoby żadnego składnika stałego, lecz wszystko byłoby puste. Ciała więc stykające się ze sobą muszą być niepodzielne, między nimi zaś [muszą być] puste przedziały, które on nazywa szczelinkami. Tak samo mówi również Leukippos o działaniu i doznawaniu.

Te oto mniej więcej wymienia się przeto sposoby, jak jedne byty działają, jak zaś inne doznają. A gdy idzie o nich, jasne jest, jak oni wyjaśniają i jak mniej więcej ich wniosek okazuje się zgodny z ich założeniami, które uznają. Gdy zaś idzie o innych, gorzej. Na przykład gdy idzie o Empedoklesa, nie jest jasne, w jaki sposób możliwe jest powstawanie, niszczenie i przemiana. Inni bowiem sądzą, że podstawowe cząsteczki ciał są niepodzielne, że różnią się jedynie kształtem i że z nich ciała najpierw się składają i na nie ostatecznie się rozpadają. Dla Empedoklesa jest oczywiste, że innym ciałom aż do pierwiastków przysługuje powstawanie i piszczenie, natomiast nie jest jasne, jak powstaje i niszczeje nagromadzona objętość tych [pierwiastków], ani nie może tego wyjaśnić, gdy się twierdzi, że nie istnieje drobinka ognia, podobnie jak drobinki wszystkich innych żywiołów, jak Platon napisał w Timajosie. Tak bardzo bowiem różni się w odmiennym sposobie wyjaśniania od Leukipposa, gdyż ten twierdzi, że [drobinki] niepodzielne są bryłami, tamten zaś, że są płaskie; ten powiada, że [każda z niepodzielnych bryłek] jest wyznaczona przez nieograniczoną liczbę kształtów, tamten zaś, że przez ograniczoną, gdy zresztą obaj przyjmują, że drobinki są niepodzielne i określone co do kształtów. Otóż zgodnie z tymi założeniami zdaniem Leukipposa powstawanie i niszczenie [powinno być możliwe w dwojaki sposób], [a mianowicie] dzięki próżni i dzięki zetknięciu, każda bowiem rzecz jest podzielna w miejscu zetknięcia się części, zdaniem Platona zaś jedynie przez zetknięcie się, twierdził bowiem, że próżni nie ma.

Również we wcześniejszych rozprawach wypowiedzieliśmy się o płaszczyznach niepodzielnych. Gdy natomiast idzie o drobiny niepodzielne, odłóżmy na razie szersze, jakie by odpowiadało, omówienie, aby się streścić w krótkiej dygresji. Musi się stwierdzić, że każda drobinka niepodzielna musiałaby być niedostępna dla doznań (albowiem nie mogłaby doznawać inaczej, jak przez próżnię) i żadna nie byłaby zdolna sprawiać jakiegokolwiek doznania. Nie może bowiem być ani zimna, ani twarda. To wszakże jest co najmniej osobliwe, żeby gorąco przypisywać jedynie kształtowi kulistemu, albowiem przeciwne, to jest zimno, musiałoby przysługiwać jakiemuś innemu kształtowi. Osobliwe zaś jest to, że jeżeliby te właściwości, to jest gorąco i zimno, [danym kształtom] przysługiwały, to jednak ciężar i lekkość, i twardość, i miękkość nie będą przysługiwały. A przecież Demokryt mówi, że każda drobinka niepodzielna, która ma w porównaniu z innymi nadwyżkę ciężaru, jest cięższa, przeto oczywiście [ta, która ma nadwyżkę gorąca], będzie gorętsza. W takim razie niemożliwe jest, żeby drobinki niepodzielne nie doznawały niczego jedne od drugich, jak na przykład [drobinka] ledwo gorąca od [drobinki] o wiele gorętszej,. Jeżeli jednak [drobinka niepodzielna może być] twarda, to [może być] i miękka. A właśnie w pojęciu miękkiego zawiera się pojęcie ulegania czemuś. Miękkie bowiem jest ustępliwe. Ponadto byłoby osobliwe, gdyby [drobinkom niepodzielnym] nie przysługiwało nic V prócz jedynie kształtu lub gdyby nawet [pewna jakość] przysługiwała, i to tylko jedna, jak na przykład, gdyby ta drobina mogła być tylko zimna, ta zaś tylko gorąca, albowiem [w takim razie] one nie mogłyby mieć jakiejś jednej natury. Tak samo niedorzeczne byłoby również, gdyby jednej drobince niepodzielnej przysługiwało więcej właściwości. Skoro bowiem jest niepodzielna, przeto będzie miała swoje właściwości w tym samym podmiocie, tak iż jeśliby doznawała, ulegając mianowicie oziębieniu, to by tym samym sprawiała również coś innego lub ulegała czemuś innemu. Tak samo zaś również, gdy idzie o inne właściwości. To bowiem odnosi się w jednakowy sposób i do tych, którzy twierdzą, że drobinki niepodzielne są bryłami, i do tych, którzy twierdzą, że one są płaskie. Skoro bowiem wewnątrz drobinek niepodzielnych nie ma próżni, przeto one nie mogą być ani rzadsze, ani gęstsze. Ponadto zaś i to jest osobliwe, że małe drobinki są niepodzielne, duże zaś nie. Wprawdzie bowiem zrozumiałe jest, że większe kruszą się łatwiej niż mniejsze. Większe bowiem rozpadają się łatwiej, jak na przykład duże [bryły], gdyż zderzają się z wieloma [przedmiotami]. Dlaczego jednak niepodzielność ma w ogóle przysługiwać raczej drobinkom małym niż wielkim [bryłom]? Ponadto zaś, czy wszystkie tamte drobinki mają jednakową naturę, czy też jedne różnią się od innych, tak jakby na przykład jedne miały miąższ ognisty, drugie zaś ziemisty? Jeżeli bowiem wszystkie mają jednakową naturę, to co stanowi o ich zróżnicowaniu? I dlaczego nie powstaje jedność, gdy się stykają, tak jak woda, gdy się zetknie z wodą? Nie ma bowiem różnicy między tym poprzednim a tym późniejszym. Jeżeli się zaś różnią, to jakie one są? I oczywiste, że za źródła i przyczyny dokonujących się zjawisk należy uznać raczej natury tamtych ciał niż ich kształty. Ponadto zaś ciała różniące się naturą już to działają, już to doznają, gdy się stykają wzajemnie jedno z drugim. Ponadto zaś, czym jest to, co wprawia w ruch? Jeżeli bowiem jest to coś odrębnego, to ono musi zarazem być zdolne doznawać. Jeżeli zaś każde porusza samo siebie, to albo) ono będzie podzielone, czyli w jednej części będzie poruszycielem, w innej zaś części tym, co jest poruszane, albo przeciwieństwa będą mu przysługiwały pod tym samym względem i tworzywo będzie czymś jednym nie tylko liczbowo, lecz również możnościowo.

Gdy przeto idzie o tych, którzy powiadają, że doznanie następuje dzięki światłu szczelinek, to jeżeli [doznanie - następuje] nawet przy wypełnionych szczelinkach, to szczelinki są zbędne. Jeżeli bowiem całość doznaje czegoś w taki sposób, to nawet nie mając szczelinek, lecz będąc samo ciągłym, mogłoby doznawać w taki sam sposób. Ponadto zaś, jak w świetle ich wypowiedzi możliwa jest właściwość przejrzystości? Nie jest bowiem możliwe przeniknąć przez ciało przezroczyste ani przez miejsca zetknięć, ani przez szczelinki, jeżeli one są wszystkie wypełnione. Czym się bowiem różni to od braku szczelinek? Całość bowiem będzie podobnie wypełniona. Wszakże jeżeli one, nawet będąc próżne, muszą jednak mieć w sobie ciała, to znów to samo wynika. Jeżeli zaś są co do rozmiarów tak maleńkie, że nie mieszczą [w sobie] żadnego ciała, to śmieszne jest przypuszczać, że małe jest próżne, duże zaś nie, bez względu na ich rozmiary, lub przypuszczać, że próżnia oznacza coś innego niż miejsce dla ciała, wobec czego jest oczywiste, że dla każdego ciała będzie istniała próżnia równa co do [jego] objętości.

W ogóle zaś zbędne jest zakładać istnienie szczelinek. Jeżeli bowiem nic nie działa przez zetknięcie się, to nie będzie działało również dzięki przechodzeniu przez szczelinki. Jeżeli zaś [działa] przez zetknięcie się, to spośród ciał, które są ku temu jedne względem drugich z natury sposobne, jedne będą ulegały działaniu, drugie zaś będą działały, nawet gdyby nie było szczelinek. Z tego więc widać, że takie twierdzenia o szczelinkach, jakie niektórzy przyjmują, są albo nieprawdziwe, albo gołosłowne. Skoro zaś ciała są podzielne w każdym miejscu, przeto śmieszne jest zmyślać istnienie szczelinek. Ciała bowiem mogą być dzielone o tyle, o ile są podzielne.

9. Przyjmując zasadę, o której była. mowa już wiele razy, omówimy, w jaki sposób bytom dane jest wytwarzać, działać i doznawać. Jeżeli bowiem coś jest takie a takie, już to w możności, już to w dokonaniu, to nie tak, że jest z natury swej sposobne doznawać czegoś w tej części, w tamtej części natomiast nie, lecz tak, że jest sposobne doznawać w każdej części, ze względu na którą jest ono takie a takie, mniej jednak lub więcej o tyle, o ile jest więcej lub mniej takie a takie.

I ktoś może by wolał upatrywać tu szczelinki, jakby ciągłe żyły w ciele doznającym, tak jak się przeprowadza chodniki w kopalniach. Każde przeto [ciało] spoiste i jedno musiałoby być niedostępne dla doznań. Tak samo zaś [ciała], które się nie stykają czy to bezpośrednio z sobą, czy to z innymi, które by były sposobne do działania i doznawania. Mam na myśli na przykład ogień, który ogrzewa nie tylko przy zetknięciu się, lecz nawet gdyby był z dala. Ogień bowiem ogrzewa powietrze, powietrze zaś, które jest zdolne do działania i doznawania, ogrzewa ciało. Ponieważ wskazaliśmy na pogląd, że ciało doznaje w jednym miejscu, w innym zaś nie, przeto na początku trzeba to ściśle określić. Gdyby bowiem ciało rozciągłe nie było podzielne w każdym miejscu, lecz istniałaby bryła niepodzielna lub płaszczyzna, to żadne ciało aniby nie mogło być sposobne do ulegania doznaniom w każdej swojej części, aniby nie mogło być ciągłe. Jeżeli zaś to jest nieprawdziwe i każde ciało jest podzielne, to nie ma żadnej różnicy między być podzielonym, lecz stykać się [płaszczyznami podziału], a być podzielnym. Jeżeli bowiem ciało może się rozdzielać w miejscach zetknięć, jak niektórzy utrzymują, to ono będzie porozdzielane, zanim jeszcze zostało porozdzielane. Albowiem może być podzielone. Nic bowiem niemożliwego się nie dzieje. W ogóle zaś byłoby to niepojęte, gdyby powstawanie polegało na rozdzielaniu ciał. To bowiem twierdzenie zaprzeczałoby przemianie, a przecież my widzimy, że to samo ciało istnieje ciągle już to jako ciecz, już to jako ciało stałe, przyjmując te stany nie -przez rozdzielanie i łączenie, i nie przez ustawienie i zetknięcie się, jak utrzymuje Demokryt. Ciało bowiem stałe nie powstaje z cieczy ani przez przestawienie, ani przez zmianę szyku składników. Nie jest bowiem tak, że drobinki niepodzielne o miąższu twardym i stałym znajdują się w ciele, lecz jest tak, że ciało jest już to na wskroś jednolitą cieczą, już to na wskroś ciałem twardym i stałym. Ponadto zaś niemożliwe byłoby powiększanie i pomniejszanie. Albowiem choćby możliwy był jakiś przyrost, to nie dzięki temu, że jakakolwiek cząsteczka zrobi się większa, i nie dzięki przeobrażaniu się całości czy to przez zespolenie się z czymś, czy to przez przeobrażenie się samej w sobie. Poprzestańmy przeto na tym omówieniu, że z jednej strony istnieje wytwarzanie jednych bytów przez drugie, działanie jednych na drugie, powstawanie jednych bytów z drugich, doznawanie jednych od drugich, z drugiej zaś strony jak to jest możliwe i jaki pogląd niektórych w tej sprawie jest nie do przyjęcia.

10. Pozostaje zaś do zbadania zagadnienie zespolenia, którym zajmiemy się zachowując ten sam sposób postępowania. To bowiem jest trzecie z zagadnień zamierzonych na początku. Należy zaś rozpatrzyć, czym jest zespolenie, co jest składnikiem zespolenia, jakim bytom przysługuje ono i w jaki sposób, ponadto zaś pytamy, czy istnieje zespolenie, czy też jest ono pozorne. Jak bowiem utrzymują niektórzy, zespolenie się czegoś jednego z czymś drugim jest niemożliwe. Powiadają bowiem, że dopóki jeszcze istnieją składniki i nie uległy przemianie, dopóty wcale się bardziej teraz niż uprzednio nie zespoliły, lecz są w takim samym stanie. Gdy zaś jeden z dwóch składników zniszczeje, wówczas nie nastąpi zespolenie, lecz jeden składnik będzie istniał, drugi przestanie istnieć, zespolenie zaś ma być złożeniem ze składników, które się mają jednakowo. Tak samo ma się również sprawa, gdy każdy z dwóch składników zniszczał, gdyż byty, które w ogóle nie istnieją, nie mogą być w zespoleniu.

To więc rozumowanie zdaje się szukać określenia, czym się różni zespolenie od powstawania i niszczenia i czym się różni zespolone od tego, co powstało, i tego, co zniszczało. Jest bowiem oczywiste, że jeżeli istnieje, to się powinno różnić. Dlatego gdy te sprawy będą wyjaśnione, wątpliwości, które się nastręczyły, muszą się rozwiać.

Otóż nie powiadamy ani że się drewno zespoliło z ogniem, ani że się łączy przy spalaniu czy to samo z sobą [swoimi] cząsteczkami, czy z ogniem, lecz powiadamy, że ogień powstaje; drewno natomiast ulega zniszczeniu. Tak samo nie mówimy również, że pokarm, łącząc się z ciałem, lub kształt, łącząc się z woskiem, kształtują ich objętość. Ani też ciało z bladością, ani w ogóle właściwości i stany nie mogą się zespalać z rzeczami, Widzi się bowiem, że one się zachowują cało. Ponadto ani bladość nie może się łączyć z wiedzą, ani w ogóle żadne byty, które nie istnieją jako oddzielone. Jednakże niepięknie się wypowiadają o tym ci, którzy utrzymują, że wszystkie rzeczy były niegdyś razem i zespolone. Nie mogło bowiem wszystko być zespolone ze wszystkim, lecz każdy ze składników musiał być oddzielnie, żadna zaś z właściwości nie może istnieć oddzielnie. Ponieważ zaś jedne z bytów istnieją w możności, drugie zaś w urzeczywistnieniu, przeto składniki zespolenia mogą w pewnym znaczeniu istnieć, w pewnym zaś nie istnieć, skoro coś innego, co z nich powstało, istnieje w urzeczywistnieniu, każde natomiast z tych, które istniały zanim się zespoliły, istnieje w możności i nie unicestwione. To bowiem zagadnienie było przedmiotem rozważań uprzednich. Okazuje się zaś, że składniki, które będąc uprzednio oddzielone zeszły się razem, mogą się ponownie oddzielić. One przeto ani się nie zachowują w stanie urzeczywistnienia, jak ciało i blade, ani nie niszczeją czy to jeden z dwóch, czy to oba. Ich możność bowiem zachowuje się. Tyle przeto niech w tej sprawie wystarczy.

Trzeba natomiast rozstrzygnąć zagadnienie z tym związane, a mianowicie, czy zespolenie jest zjawiskiem dostępnym dla zmysłów. Czy bowiem jest tak, że gdy się rozdrobni składniki w taki sposób, iż żaden z nich nie jest dostrzegalny dla zmysłów, wówczas one się zespoliły, czy też nie, lecz jest tak, że każda cząsteczka jednego składnika jest obok cząsteczki drugiego? Mówi się przeto w owym znaczeniu, w jakim się mówi, że jęczmień zmieszał się z pszenicą, gdy każde [ziarno jęczmienia] znajduje się obok jakiegokolwiek [ziarna pszenicy]. Jeżeli natomiast każde ciało jest podzielne, to ponieważ ciało zespolone z ciałem jest jednorodne, przeto każda dowolnie mała drobinka powinna być obok byle jakiej [drobinki drugiego]. Ponieważ zaś ani ciało nie może być podzielone na drobinki najmniejsze, ani zestawienie nie jest czymś tym samym, co zespolenie, lecz jest czymś innym, przeto jest rzeczą oczywistą, iż nie należy twierdzić ani że składniki, które zachowują się w drobinkach, zespalają się, w takim bowiem wypadku będzie zestawienie, nie zaś zlanie się czy zespolenie, i cząsteczka nie będzie miała tej samej istoty, co całość. Twierdzimy zaś, że jeżeli coś się zespoliło, to związek powinien być jednorodny, i jak cząsteczka wody jest wodą, tak samo również [cząsteczka] roztworu [jest roztworem]. Gdyby zaś zespolenie się polegało na zestawieniu drobin, to by się nie zdarzał żaden z tych stanów, lecz tylko zespolenie złudne (i to samo byłoby zespoleniem dla kogoś, kto ma wzrok nie dość bystry, dla Lynkeosa natomiast nie istniałoby żadne zespolenie) ani [to], że [zespolenie dokonuje się] przez podział w taki sposób, iż każda drobinka [jednego składnika znajdzie się] obok byle jakiej drobinki [drugiego składnika]. Jest bowiem niemożliwe, żeby one zostały rozdrobnione w taki sposób. Albo więc zespolenie jest niemożliwe, albo należy inaczej wyjaśnić, w jaki sposób ono jest możliwe.

Otóż, jakeśmy powiedzieli, wśród bytów jedne są zdolne do działania, inne natomiast są zdolne do ulegania ich działaniom. Przeto jedne byty, te mianowicie, które są z tego samego tworzywa, są przeciwstawne, to znaczy, że są zdolne już to oddziaływać wzajemnie jeden na drugi, już to ulegać działaniu drugiego; inne natomiast byty, te mianowicie, które nie są z tego samego tworzywa, działają, lecz nie doznają działania. Z nich przeto nie powstaje zespolenie. Dlatego ani sztuka lekarska, ani zdrowienie sprawiają zdrowia przez to, że się zespalają z ciałami. Wśród substancji, które są zdolne oddziaływać na siebie i ulegać oddziaływaniu i które są łatwo podzielne, te nie tworzą związku, w których zestawieniu jedna jest liczna, druga nieliczna lub jedna jest w dużej objętości, druga w małej. Wówczas następuje jedynie zwiększenie składnika przeważającego. Tak na przykład kropla wina nie zespala się z dziesięcioma tysiącami dzbanów wody. Postać bowiem [wina] rozpływa się i przechodzi w całość wody. Gdy się natomiast zrównają w przybliżeniu pod względem mocy, wówczas wprawdzie jeden z dwóch [składników] przeobraża się w ten, który ze względu na swoje własności ma przewagę, jednakże nie staje się nim, lecz czymś pośrednim i wspólnym.

Okazuje się przeto, że w związki wchodzą te ciała, które są czynnikami przeciwstawnymi. One właśnie bowiem są zdolne oddziaływać wzajemnie na siebie. Lepiej zaś wiążą się ze sobą, gdy maleńkie drobinki jednego składnika znajdą się tuż obok maleńkich drobinek drugiego. Łatwiej bowiem i prędzej wywołują wzajemną odmianę. Natomiast działanie dużej ilości na dużą ilość trwa dłużej. Dlatego spośród ciał podzielnych i podatnych na działanie te tworzą związki, które łatwo ograniczyć, albowiem one dają się łatwiej podzielić na drobne części (to bowiem przysługuje ciałom, które łatwo ograniczyć). Tak na przykład płyny są ze wszystkich ciał najbardziej zdatne do tworzenia związków. Spośród bowiem ciał, które są podzielne, płyn daje się najbardziej rozdrobnić, jeżeli nie jest lepki. One bowiem jedynie pomnażają i zwiększają objętość. Gdy natomiast tylko jeden ze składników jest zdolny do ulegania działaniu lub jest nadmiernie taki, całkowicie zaś bezczynny, to ciało, które powstało przez zespolenie się obu składników, nie będzie wcale większe lub niewiele, jak się ma rzecz z cyną i miedzią. Niektóre bowiem ciała tworzą ze sobą stopy opornie i [jakby] niechętnie. Wydają się bowiem jakoś nawet słabo zespolone, a mianowicie tak, jak gdyby jeden był składnikiem przyjmującym, drugi zaś kształtującym. Tak się właśnie dzieje z tymi [metalami]. Cyna bowiem, tak jakby była pewnego rodzaju przypadłością bez tworzywa, jakim jest miedź, prawie zanika, a w zespoleniu ustępuje dając jedynie zabarwienie. To samo dzieje się również w wypadku innych [połączeń]. Z tego, co tu powiedziano, widać, że istnieje zespolenie czym ono jest, dzięki czemu i jakie byty bywają składnikami w zespoleniach, skoro niektóre z nich są takie, iż są sposobne do ulegania działaniu jednych na drugie, łatwe do ograniczenia i łatwo podzielne. One bowiem nie muszą w zespoleniu ani ulegać unicestwieniu, ani pozostawać po prostu tymi samymi, zespolenie ich nie jest zestawieniem, ani nie jest czymś pozornym. Składnik natomiast zespolenia jest czymś, co łatwo ulega ograniczeniu, będąc sposobnym do przyjmowania działań i do działania, i zespolonym z ciałem takim właśnie (albowiem być składnikiem jest relacją do czegoś, czemu przysługuje określenie składnik), zespolenie zaś składników jest zjednoczeniem ciał, które uległy przeobrażeniu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

KSIĘGA DRUGA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej