Józef Pawlikowski

O PRAWACH KRYMINALNYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEMOWA.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ OSTATNI.

DOKOŃCZENIE.

O PRAWACH KRYMINALNYCH

Pawlikowski Józef

PRZEMOWA.

Wszystkie nauki maią swoie zalety, lecz nauka praw stanowienia, czyli wybór prawideł według których ludzie wspołeczność złączeni maią się rządzić, zachowywać między sobą lub zrywać stosunki, nadgradzać zasługi lub karać przestępstwa w celu powszechnego dobra, zdaie mi się że nauka ta naybliżey dotyka szczęście obywatela, a zatem iest nayużytecznieyszą (1). Starożytne ludy, których się dziwiemy wielkości, nazywali onę Polityką, i ta była naypożądańszym przedmiotem rozwagi ich umysłów. Wiele narodów iaśniały zwycięztwy, ale że się nie wspierały mądrością polityki, wśród nayżywszego blasku swych trymfów ginęły, podobne do owych meteorów zapalaiących się na powietrzu, przechodzą one światłem rozliczne gwiazdy, ale bez porządnego ich biegu, trawią się własnym swym ogniem i nikną. Mądrość Polityki daie wzrost, szczęście, wielkość i trwałość ludom. Tą prowadzona Grecya, zasłużyła na podziwienie wielkiego Montesquieu, który nazwał kray cały, światem, a każde iego miasto wielkim narodem.

Wiele miast miały podobne początki, podobne woyny i nieszczęścia iak Rzym, ale któreż z nich wzniosło się do tey cudowney wielkości? Wzrost ten i porządek, nie komu innemu Rzym był winien, iak tylko mądrym prawidłom polityki. Po upadku tego naywiększego państwa zalewała się krwią ziemia z zaciętych woien barbarzyńców, a iakiż z nich skutek spłynął na narody? Oto okrucieństwa utrzymywały okrucieństwa, za przemocą następowały spustoszenia, a nędza i upodlenie ludu, okryły wszystkie kraie. Europa nie pierwey zaczęła wychodzić z ciemnoty i okowów niewoli, i wcześniey nie zaczęła doskonalić społeczności, aż za odkryciem praw Rzymskich, iak uważa Robertson, skarbem naydroższym, iaki nam się dostać mógł po tem wielkim narodzie.

W Europie dzisieyszey Polityka, iest pierwszym żywiołem, nietylko rządu ale i życia społecznego Anglików, pomyślność też ich nayświetnieysza, potęga nayobszernieysza, a prawa pisane nayroztropniey.

Lecz ia nie założyłem sobie wchodzić w całą obszerność tey nauki, zamiarem moim iest uważać tę iey część, przez którą oswobodza się niewinność, lub karze przestępstwo i zbrodnia dla użytku społeczności, co nazywaią prawem kryminalnem. Nie myślący ludzie, wszystko co nie działa mocno na ich zmysły albo nieużytecznem, albo mniey ważnem poczytuią, dla tego nauki moralne czyli niezmysłowe zgłębiać się nie staraią, a zatem i nieroztropność w prawach oboiętnie przyymuią. Ale wpływ ich takie działa skutki w społeczności, iakie na zdrowiu człowieka czyste lub zaraźne powietrze. Widziemy część iaką ludzi długoletnich z czerstwemi siłami, obok ich z równemi pokarmami, z równym sposobem życia mdłych i ustawicznie chorujących, musiemy koniecznie tę różnicę przypisać, niewidomey przyczynie to iest: powietrzu. Dziwiemy się bitności, pomyślnemu bytowi i bogactwom iakiego narodu, w szczęśliwem nawet położeniu spostrzegamy inny nędzny, wzgardzony, i niewolniczy, w docieczeniach naszych znaydziemy niewidome do tego pobudki, a te są: prawa. Pod iednem niebem, iednegoż rodu sąsiedzkie dwa miasta Sparta i Ateny przez różność praw, stały się różnym ludem

Niepospolitego iednak po -trzeba umysłu aby każdego skutku znaleśdź przyczynę, tak iak każdego prawa przeyrzeć wszystkie wypadki. Pisano kary na przestępstwa i zbrodnie ale pierwszy spostrzegł Montesquieu, ii od praw kryminalnych dobrze ułożonych zawisło utrzymanie wolności obywatela (2). Jakoż pod powagą praw kryminalnych zostaie bezpieczeństwo życia, osoby, dobra sława i maiątek mieszkańca. Niedostatek praw cywilnych lub ich niedokładność małemi się opłaca szkodami, a czasem wynadgrodzonemi bydź mogą, ale zły układ praw kryminalnych ciągnie za sobą okropne skutki i nieodwetowane. Jest zatem myślą moią rozbierać prawa kryminalne, pokazać w niektórych częściach ich użytek a w innych ich niedoskonałość. Radbym, temi przepisami zabezpieczywszy iak naymocniey niewinność, ieżeli zupełnie oczyścić z przestępstw społeczności nie zdołam, przynaymniey one zmnieyszyć.

NOTY.

(1) Przytoczę w tey mierze zdanie sławnego Huma w tłómaczeniu francuzkim. Parmi les grands hommes, qui ont illustré leurs noms par des faits mémorables, le premier rang me parait appartenir aux Legislateurs et aux fondateurs des états. Ce sont eux, qui créent les nations, et qui en assurent la durée par des sages etablissemens c'est a eux que la posterite la plus reculée doit le repos, le bonheur et toutes les prerogatives, dont elle jouit. L'usage des decouvertes, que l'ont fait dans les arts et dans les sciences est peut etre plus universel, que celui des loix, qui se renferme toujours dans un tems et dans un espace limité ; mais ce dernier est plus sensible et plus frappant. Si les sciences speculatives perfectionent l'esprit, ce n'est que d'un petit nombre de personnes, qui ont assez de loisir pour s'y appliquer. Quant aux arts, qui fournissent aux commodités et aux agremens dela vie, on sait que c'est moins l'abondance de ces sortes de biens, que leur paisible possession, qui fait le bonheur de l'homme, et cet avantage est le fruit d'un gouvernemen bien reglé.... Ocuvres philosophiques de Hume T. VI. Zacząwszy od Platona, Machiawel, Montesquieu i wszyscy wielcy Pisarze, prawodawstwu nad wszystkie nauki daią pierwszeństwo.

(2) De la bonté des loix criminelles dépend principalement ia liberté du citoyen. Montesquieu l'esprit des lois L. XII. Ch. II.

ROZDZIAŁ I.

O SKŁONNOŚCIACH LUDZI DO DOBREGO I ZŁEGO, A ZATEM O POTRZEBIE KARY.

Z doświadczenia widziemy nieszczęśliwie w iednych ludziach wiele skłonności czyli popędu do złych namiętności, innych gorliwych do czynienia dobrze. Gdyby natura w krew człowieka wszczepiła zaród niepohamowaney złości, wtedy iako niewolnik Twórcy posłuszny swemu przyrodzeniu , za szkodzące czyny karanym bydźby niepowinien. Nikt w drapieżnych zwierzętach nie widzi wyrodków, chociaż się wzdryga na ich zakrwawione łupy, ale tylko uważa one, iako istoty wyrokom natury podległe, Doświadczenia wieków pokazały, iż człowiek nie odebrał w podziele gwałtowney chęci szkodzenia podobnym sobie. Złe wychowanie, narowy nabyte, prowadzą go do przestępstw i zbrodni; towarzystwo zatem ludzkie ma słuszne prawo rozciągać karę nad winnym, iako odbiegaiącym od widoków przyrodzenia, naruszaiącym i zrywaiącym porządek społeczeństwa, który warował każdemu spokoyność, i bezpieczeństwo iego szczęścia.

Zarzucić kto może , iż niemowlęta pierwszy odbioraiąc pokarm życia, iuż różne pokazuią skłonności, zatem zniemi się rodziły poniewolnie, i potem nieszczęśliwie ulegać im musza.— Kiedy mówię o wychowaniu dzieci, uważam go od wnętrzności matek.— Starożytni Filozofowie zwracaiący myśli swoie do doskonalenia społeczności, a zatem do nadania naypięknieyszych skłonności obywatelom zaymowali prawodawstwem swoiem wychowanie młodzi, które zaczynało się od przepisów dla matek wtedy, kiedy nie doyrzałe ieszcze płody w żywotach swoich nosiły. Plato w Rzeczypospolitey swoiey daie przepisy matkom, iak się zachować maią nim na świat wydadzą potomstwo, (1) To zdanie Filozofa nie można uważać za wytwór lotney imaginacyi, ale za uwagę głębokiey mądrości. Miał on iuż przed oczyma użyteczne tego przykłady w Sparcie, gdzie prawa Likurga nakazywały ciężarnym niewiastom czym się maią zatrudniać za czem ubiegać, a czego wystrzegać. — Wielki ten prawodawca chciał utworzyć Lacedemończyków bitnych, wytrzymałych na trudy, przepisał matkom wszystkie męzkie i twarde zabawy, i Likurg doszedł swego zamiaru. Gdyby Plato na wezwanie niektórych części wielkiey Grecyi podiął się bydź ich Prawodawcą, iakichby chciał mieć obywateli, takiemiby okryślił ich prawami, i matki pod dozór oddałby rządu. Może się z szczegółnemi skłonnościami urodzić dziecię, lecz te uważać potrzeba nie za dary natury, ale za uposażanie rodziców. Są to plamy duszy, ale wytartemi łatwo bydź mogą. Czuyne a roztropne wychowanie, potrafi z nich obmyć fibry miękkie, i nadać im takie wyobrażenia, takie wlać natchnienia w serce, iakie nayużytecznieysze osadzi. (2) Nareszcie dosiągnąwszy lat, w których natura obdarza, człowieka poznaniem dobrego lub złego, wchodzi on wtedy w moc pozbycia się narowów , i dopięcia cnoty. Sokrates uznawał w sobie złe skłonności od urodzenia, ale pracuiąc usilnie nad swoiem wydoskonaleniem, stał się bóstwem cnoty. Zgoła nie ma nałogów wkorzenionych z którychby się wyzuć nie można, i wymówionym nie potrafi bydź człowiek, skoro się targa albo na zerwanie związku społeczności; albo na uszkodzenie którego iey członka, a zatem karze podlegać musi.

Gdyby sobie wystawić można iednego tylko człowieka oddzielnego i nieznaiącego społeczności ludzkiey; w poruszeniu czuciów swoich, niemiałby celu innego, nad zachowanie siebie samego. Szkodzenia podobnym sobie z powodu zemsty, zazdrości i innych passyi, uczy się i nawyka żyiąc z innemi. Każda zatem społeczność chcąca zasłonić swe członki od burzliwych namiętności, a szkodliwych , zatrudniać się powinna wychowaniem. swey młodzi, i opiekę nayłagodnieyszą a naysprawiedliwszą dla obywateli. Tym sposobem, zagradzaiąc przestępstwu, uchroni się od smutney potrzeby kar rozciągania, a przynaymniey rzadziey zmuszoną będzie ich używać. Nieszczęśliwy tam układ towarzyski, gdzie prawa gorszą człowieka, albo stawiaią go w takich okolicznościach, iż przymuszony iest do przestępstwa. I tak przepis szczupłey płacy robotnikom bądź fabrycznym, bądź innego gatunku (iak się dzieie w kraiach niektórych) naraża w tern stanie człowieka często na niedostatek, a w przypadkach choroby, głodu, lub rozmnożenia się familii na nędzę i doskwieraiące cierpienia, ztąd bywaią często kradzieże i oszukania. — Winnych państwach, klassie uboższey albo odmawiaią sprawiedliwości, albo iey szafunek otaczaią wielkiemi trudnościami. — Klassa ogołocona z tego silnego zapasu społeczeństwa, mścić się na innych musi, ztąd różnego rodzaiu zbrodnie. Trzebaby mi się rozciągać chcąc przytoczyć tak prawa cywilne iako i polityczne, których ostrość niedokładność, lub niesprawiedliwość ; nie mówię, że przymusza, ale wielkim iest bodźcem do rzucania się na różne bezdroże, karze ich społeczność, ale niewiem czy iey postępowanie zgadza się ze słusznością. Podobny to krok do owego, co zabrawszy wszystek pokarm łaknącemu, karze go nawet wtedy, gdy szuka pożywienia wszelkiemi sposoby do zaspokoienia głodu.

Lecz ia uważam, społeczność która się iuż temi zatrudniła przedmiotami, i przystępuię do rozbioru praw Kryminalnych.

Jeżeli z natury człowiek koniecznie w stanie społeczności znaydować się musi, więc iak nadgrody tak i kary dla niego prawami powinny bydź opisane. Aristoteles w księdze V. Polityki bardzo w tey mierze głębokie zdanie swoie otwiera. W którymkolwiek narodzie (mówi on) cnota nie ma nadgrody a przestępstwo kary, ten żadnym sposobem długo istnieć nie może.

NOTY.

(1) Patrz Plato de Republica.

(2) Nie przytaczam sławnego zdania Cycerona, względem wychowania i rozumowania wielu filozofów tak starożtnych, iako i tegoczesnych. Nie będę się zatrudniał zbiianiem tych myśli, którzy klimatowi przypisywali wiele skłonności, przytoczę tu w tey mierze zdanie Strabona w xiędze II. który od rzucaiąc w pływ wszelki klimatu: "wszystko powiada on pochodzi od nałogów i wychowania. Nie natura zrobiła światłemi Ateńczyków, a Lacedemończyków ciemnemi, iako i Tebańczyków, chociaż bliższych Aten. Różnica nawet pomiędzy zwierzętami, przydaie on, niepochodzi od klimatu. Lib. II." — Że dobry lub zły gatunek zwierząt domowych zależy od wychowania nie od klimatu , dowodzi tego historyia. Wiadomo że konie niemieckie są lepsze od francuzkich, Cezar Jednak wspomina w Xiędze VII. swoich pamiętników, że za czasów iego tak złe były konie niemieckie, iż dla kawaleryi niemieckiey musiał używać koni od Gaulów.

ROZDZIAŁ II.

O ZBRODNI I OSOBACH POPEŁNIAIĄCYCH ZBRODNIE.

Zbrodnia lub przestępstwem nazywa Blackstone czynność popełnioną a zakazaną przez prawo, albo czynność opuszczoną, którą prawo nakazuie (1). Filangieri daie opis zbrodni następupuiacy: czynność gwałcąca prawo zwoła przychylaiąca się do iey gwałcenia (2). Mimo powagi tych ludzi wielkich, zdaie się, iż nie zupełnie obiaśnili tę czynność człowieka. Zbrodnia chociażby prawem zabronioną nie była, miałaby zawsze cechę zbrodni, czyli zrządzałaby innym takie szkody, któreby pociągały za sobą. zemstę, a zatem i karę. Wystawmy sobie ludzi ieszcze nie zgromadzonych w społeczność, ieszcze nieopisanych prawami, wszelako za zabóystwo członka famili, cała. familiia będzie poszukiwać zemsty lub wynagrodzenia. Niechay kto obcy a silny wydrze żywność młodemu, w siły fizyczne niebogatemu, gdy nadeydzie sil. nieyszy a ieszcze krewny słabszego, zechce odbić żywność wydziercy i oddać ią słabszemu. Natura zatem wskazała niegodziwe czynności, chociażby prawem zabronione nie były. Zbrodnią zatem nazywam: czynnośc ludzką wprawiaiąca w niebezpieczeństwo lub utratę życia, zdrowia, spokoyności albo własności obywatela. Powić mi kto, iż kradzież będąc przestępstwem, iednakże w Sparcie zbrodnii się nienazywała, i prawa zachętę do niey wzniecały. Odpowiedzieć łatwo na to można. Gdzie wszystko dla wszystkich iest wspólnym, tam nie masz kradzieży. Nadto kradzież wtedy istotnym iest przestępstwem, kiedy zabieraiący cudzą własność skrycie onę przywłaszcza, używa iey lub zbywa komu do użycia. W Sparcie pozwalano kryiomo a zręcznie wziąść co komu (a to dla uczenia się i wprawiania do podeyść woiennych) ale chwytaiący rzecz cudzą oddawał ią bądź urzędnikom, bądź właścicielowi, atak uważać to więcey można igraszką, aniżeli za zbrodnią. Czynność bez szkody, lub bez celu szkody nie iest przestępstwem.

Za popełnienie zbrodni czy zawsze kara bydź powinna? Nie zawsze, ale w miarę iak okoliczności wskazuią. I tak strzela kto do zwierza w lesie, nie widział człowieka, którego tam strzałem zabiia lub kaleczy, za zbrodnią poczytane bydź nie może, bo on nie miał chęci zabicia człowieka lecz zwierza, ani mógł się spodziewać że tam spotka człowieka. Strzelaniem na drogę, albo w mieysce gdzie przechodzą ludzie, gdy kogo uszkodzi , przestępnym robi strzelaiącego, bo chociaż nie miał chęci zabicia ale wzgardził ostrożnością iż może zabić przechodzącego. Nie zakrywa kto pustey studni, podróżny w nocy wpada w nią i zabiia się , winien iest właściciel czemu nie zakrył studni. Wmieście spada kawał muru i zabiia lub kaleczy idącego, winą iest właściciela, czemu nie opatruie murów aby nie szkodziły. Spada iakie naczynie z okna, i podobne czyni szkody tamtym , odpowiedzialnym iest, kto naczynie postawił w oknie. Te i tym podobne przypadki, które się nie trafiała ze ziey chęci, ale z zaniedbaney ostrożności powinny podlegać karom, bo szkody przynoszą obywatelowi, ale nie tak iak zbrodnie namysłu. Wprawach żydowskich zabiiano nawet bydlę przy ukaraniu stosownym właściciela kiedy kaleczyło ludzi. (5) Prawa angielskie według Blackstona niewymawiaią od przestępstwa kradzieży popełnioney dla zaspokoienia głodu. Ale w tym wyroku widać surowość zbyteczną, dla zabezpieczenia własności, oddaloną od słusznego umiarkowania prawa waruiącego każdemu utrzymanie osobistości. Bo ieżeli wolno dla zachowania siebie, zabić chcącego odebrać mi życie, niemoże bydź zbronne użycie cudzey własności dla utrzymania tegoż ginącego życia, zwłaszcza kiedy po ścisłem śledzeniu okaże się, że ani zarobić, ani uprosić nie mógł, i skoro żadna nie znayduie się Instytucya idąca w pomoc cierpiącey ludzkości.

Okoliczności nadaią cechę czynności większego lub mnieyszego przestępstwa. Uderza kto wolnego człowieka i uderza urzędnika sprawuiącego urząd, iest różnica w winie ściągaiąca większą lub mnieyszą karę. — Skaleczenie kogo na ulicy i skaleczenie w własnym iego domu, stopniowanie wielkie robi w przestępstwie. W ostatnim przypadku iest gwałt podwóyny osoby i domu.

Zabóystwo popełnione w obronie cudzego lub swego życia uniewinnia zabiiaiącego, ale zabóystwo popełnione przez złość, podstęp lub zemstę, zbrodni za sobą pociąga karę. — Każdy ma prawo bronić swoiey własności, lecz ieżeli ta obrona kosztuie życie cudze, w niektórych przypadkach iest przestępstwem zasługuiącem na karę, w innych zostaie uniewinionem. Spotyka kto w dzień kradnącego , może go zatrzymać, odpędzić od swey własności, ale strzelać za nim w celu zabicia go, lub w innym sposobie odbierać mu życie, przechodzi iuż granice zachowania własności, i staie się zbrodnią zabóyczą. — Lecz przychodzi złodziey w nocy lub kryiomo, wystawia drzwi lud okna aby wszedł do mego mieszkania , spostrzegam go strzelam i zabiiam, zabicie to za zbrodnią poczytane bydź nie może, gdyż noc pozbawia mnie innych dziennych pomocy, w nocy nadto nie mogę bydź pewnym, czy przyszedł kraść czyli zabiiać, albo czyli dla zabezpieczenia kradzieży nie targnie się złoczyńca na moie życie (4).

Nie każda osoba popełniaiąca zbrodnią, nawet ze złą chęcią, powinna podpadać karze. Wszyscy ci którzy bądź z urodzenia bądź z iakiego przypadku dostali pomieszania zmysłów za przestępnych uważanemi bydź nie mogą. Takowe nieszczęśliwe istoty zdrowego poznania czynności swoich będąc pozbawione, wolą maią w ustawicznem obłąkaniu i skutki tey woli bardziey trafami aniżeli czynnościami nazwaćby należało. Choroby nikt nie iest panem, iest to gwałt natury nad szczęściem człowieka, a zatem za skutki iey odpowiedzialnym bydź nie może.

Zbytnia młodość czyli małoletność nie maiąca ieszcze daru rozeznawania złych od dobrych postępowań wyięta iest, z pod kary za dopuszczenie się szkodliwych czynności, które w innym wieku popełnione, nazywałyby się zbrodniami. Do działań bowiem złośliwych dla społeczności któreby wymagały iey surowych wyroków potrzeba pewnego poznania kroków ludzkich, i wypływaiących z nich uszkodzeń, czego pierwsza młodość obiąć nie potrafi ani przeyrzeć złych skutków, a zatem za wolą swoią w tey mierze odpowiadać niemoże. Lecz kiedy oznaczyć te lata małoletności? Na to prawnicy nie zgadzaią się, i zgodzić się wielką maią trudność. Prawo Rzymskie dzieliło małoletnich do lat dwudziestu pięciu na trzy klassy. Pierwsza złożona była z dzieci, których wiek zaczynał się od urodzenia , a kończył wiatach 7. Drugą zaymowali z wieku zaczynaiącego się od łat siedmiu a kończącego się na czternastu, i ten wiek nazywał się chłopięcym (pueritia). Do trzeciey należeli dorośli (puberes) tych wiek był do lat dwudziestu pięciu. Uważano leszcze wiek od lat siedmiu, do wpółiedastu, któren nazywali wiekiem bliskim, dzieciństwa (aetas infantiae proxima). Z tey klassy karało iuż prawo przestępuiących, ponieważ uważali ich doli capaces ale z mnieyszą, surowością, dopiero cała surowość prawa dotykała wiek dorosły (aetas puberiatis),

Prawo Francuzkie i Angielskie kres małoletności nażnaczaią w roku dwudziestym pierwszym skończonym. Może to bydź stosowne do dwóch tych kraiów, które chociaż pod iedną nie leżą strefą iednak przez zbieg różnych przyczyn fizycznych prawie co do stopnia ciepła iednakowy maią klimat osobliwie z Francyą północną. Lecz wiadomo że w kraiach gorących prędzey że tak powiem doyrzewa człowiek, zimne klimata dłużey zatrzymuią młodość, zdaie się zatem, iż kiedy w kraiu francuzkim kończą małoletność w dwudziestym pierwszym, w Polscze przynaymniey rok dwudziesty trzeci naznaczonym bydź powinien (5).

W Anglii mnieysze przestępstwa karzą w małoletnich z surowości! iednak łagodnieyszą , aniżeli ludzi doyrzałych. Co do główney zbrodni niezważaią na wiek, ale na poznanie przestepuiącego. Maxymą iest prawa Malitia supplet etatem. Lubo według dawnych praw Angielskich, rok czternasty był uważany iako dawaiący zupełne poznanie przestępstwa, późniey iednak dano wolność Sędziemu wyrokowania , czy oskarżony ma dość znaiomości, aby go obwinić o zbrodnią, bo iedna osoba ma więcey bystrości dowcipu w dwunastu leciech, aniżeli inna w piętnastu. Blackstone przytacza różne tego dowody w Anglii. Pisze o iedney dziewczynie straconey w roku trzynastym za zabicie swey pani. Skazano na szubienicę chłopca lat dziesięć maiącego, który zabiwszy swego rówiennika krył się potem, a innego w leciech dziewięciu, który popełniwszy tęż same zbrodnią, schował trupa. Dowodzi w nich znaiomość zbrodni, przeto, iż się kryli po iey popełnieniu.

Nareszcie wspomina o iednym chłopcu powieszonym w leciech ośmiu, za to, iż zapalił stodoły przez zemstę. — Wiek lat siedmiu uznaią za prawdziwie dziecinny, to iest: niemogący popełnić zbrodni z zupełną iey znaiomością.

Lubo w Anglii pisza prawa z wielkim namysłem, nie zdaie mi się iednak aby tak okrutnie karać dzieci ośmio, dziesięcio, dwunasto letnie. Chociaż ośmio-letni padpalił stodołę przez zemstę, któż dowiedzie że mógł obiąć w umyśle szkody maiące nastąpić z tey zbrodni? Zabóycy dziewięcio-letni, dziesięcio-letni, swoich rowienników, mogli nie mieć w zamiarach odięcia życia, i sposoby do dopełnienia tego okropnego zamiaru, ie-szcze im wiadomemi bydź nie mogły. Chowa się częstokroć dziecko i po winach mnieyszych, kryie się nie z przekonania wielkości zbrodni, ale z obawy kary iakieykolwiek lękliwości dziecinney robiącey wiele wrażenia, bo nie zna skutków ani iey granic. Dla tego sądziłbym aby przynaymniey do lat szesnastu, zdarzaiące się wypadki nieszczęśliwe, które zbrodniami w dorosłych ludziach zowiemy, nigdy nie karać równie, iak prawo rozkazuie w dalszych latach obwinionych. Wyciąga tego sprawiedliwość rozważna i ludzka, a społeczność zyska z tego wielorakie korzyści.

NOTY

DO ROZDZIAŁU II-GO'.

(1) Un crime ou delit, est une action commise, que la loi defend ou l'omission d'une action, qu'elle commande.

Blacskstone T. V. L. IV. Ch. I.

(2) Delilto consiste nella vioalizione della legge accompagnata dalia volonta di violarla.

Filangieri T. IV. Ch. XXXVII.

(3) Dracon sławny Prawodawca Ateński chcąc zgrozę zabóystwa ludzi wpoić w serca swych współziomków, postanowił, aby każdą, rzecz wytępić przyczyniaiącą się do zguby człowieka nawet nieżyiącą. Solou który wiele zniosł praw zbyt ostrych i krwawych, te Dracona zostawił nietykalne, co wymierzone były przeciw zabóystwu. ludzi.

(4) Lex duodecim tabularum furem noctu deprehensum occidere permittit, ul tamen id ipsum cum clamore testificetur.

Digestorum Lib. Xl. Tit. II.

(5)Wiemy przez podróżujących że w Indyach wschodnich; w roku dziesiątym idą panny za mąż i zdalne bydź matkami, męszczyzni w proporcyą prędzey niż w Europie dorastaią i doyrzewaią. Jeżeli w Rzymie w 14 roku zaczęto uważać przestępstwo, aby karać za nie iak ludzi doyrzałych , toż Polska kilkunastu stopniami wyżey ku północy posunięta, ieszcze dalszy wiek niż 14 obrać powinna.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

NOTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSTATNI.

NOTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej