Stosław Łaguna

O PRAWIE GRANICZNEM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

OKRES I.

OKRES II.

OKRES III.

OKRES IV.

PROCES ZAOCZNY (PER CONTUMACIAM).

PROCES OCZNY (PER CONTROVERSIAM).

EKSCEPCYE (ACCESSORIA).

PROCES O ODNOWIENIE GRANIC.

PROCES MIĘDZY DOBRAMI ODDAWNA NIE ROZGRANICZONEMI.

SAD ARBITRÓW.

ROZGRANICZENIE Z MOCY KOMPLANACYI.

SZCZEGÓLNE FORMY W SPRAWACH Z DUCHOWNEMI.

SZCZEGÓLNE FORMY DLA DÓBR NA GRANICY PROWINCYI LEŻĄCYCH.

PRAWIDŁA OGÓLNE.

W LITWIE.

OKRES V.

PRAWO DLA LITWY.

PRAWO DLA KORONY.

PRAWO O NORMALNEM ROZGRANICZENIU

O PRAWIE GRANICZNEM POLSKIEM

Stosław Łaguna

WSTĘP.

Wszelka własność, a szczególniej też własność nieruchoma — ziemska, to główny fundament każdego społeczeństwa. Przed jej pojawieniem się, towarzystwo ludzi stanowiło albo patryarchalnie rządzona, rodzinę, albo koczującą gromadę ludzi, ulegających prawu mocniejszego; a dopiero z powstaniem własności nieruchomej, z wypływającem z niej stałem osiedleniem w pewnem miejscu, spostrzegamy pewne ślady cywilizacyi, pierwsze rysy organizacyi politycznej.

Ale prawo własności do ziemi byłoby nader wątłem i niepewnem, gdyby nie miało ściśle oznaczonych granic. Sam fakt uprawiania roli mógł służyć za dowód własności i niełatwo zapewne ulegał zaprzeczeniu; lecz rozciągłość tego prawa, obszerność gruntów, do których się ono ściągało, a szczególniej własność pastwisk i lasów, których używanie z samej natury rzeczy nie pozostawiało trwałych śladów — ulegały tysiącznym wątpliwościom, zdolnym niekiedy zachwiać prawo własności, a w każdym razie, czyniącym je niepewnem. Ten związek pomiędzy ideą własności i — jej granic, jest tak ścisły, tak pierwsza rodzi koniecznie drugie, że niektórzy pisarze uznali nawet, iż żądzę własności człowiek objawił najprzód oznaczeniem granic ziemi, do której rościł wyłączne prawo; czyli, że dopiero przez postawienie granic pojawiła się własność.

Cóżkolwiek bądź, nie podpada żadnej wątpliwości, iż w najodleglejszych epokach właściciel dążył do uwidocznienia pewnemi znakami przestrzeni ziemi przezeń uprawianej, a z czasem i rządy rozciągnęły opiekę nad granicami, bez których własność nie miałaby bezpiecznej podstawy swego bytu. Owocem tej troskliwości były przepisy graniczne, z których stopniowo ukształcił się proces specyalny, temu rodzajowi spraw wyłącznie służący. Zdawałoby się, że to powinno już położyć koniec wszelkim niedogodnościom, że własność ziemska, w stale oznaczonych granicach zamknięta, powinna się poddać wszelkim ulepszeniom i zmianom, jakich od niej przemysł posiadacza wymagać będzie. Stało się jednak inaczej.

Przy ustaleniu granic, poprzestawano prawie wszędzie na upewnieniu ich w tym stanie, jak istniały, co spowodowało ważną niedogodność. W ciągu wieków znikały powolnie granice proste, naturalne, a powstawały natomiast z różnych powodów grunta położone w szachownice, które przez opatrzenie granic znakami, zostały niejako uwiecznione. Tymczasem, jak z jednej strony, szachownice najwięcej dawały sposobności do sporu, tak z drugiej strony — nie dozwalały właścicielowi zaprowadzać w uprawie roli ulepszeń, wskazywanych przez naukę, a wymaganych przez nowe stosunki ekonomiczne i rozwijający się przemysł. Wszystkie też prawie rządy oddawna uznały ważność i potrzebę regulacyi takich gruntów; o ile więc możności, przeprowadzają ją u siebie.

W królestwie polskiem, urządzenie dóbr rządowych i oczynszowanie włościan poprzedziła regulacya; w cesarstwie, prócz dokonanego uregulowania gruntów włościan w dobrach państwa, zaprowadzone zostało tak zwane generalnoje mieżewanie, dla zniesienia wszelkich szachownic i uregulowania granic w całym kraju. — Rząd pruski uskutecznił regulacyą w najrozciąglejszem znaczeniu tego wyrazu i cieszy się już jej owocami: rolnictwo w gospodarstwach ukolonizowanych doszło do możliwej doskonałości. — Rząd austryacki w roku 1854 wezwał towarzystwo gospodarcze galicyjskie do przedłożenia swego zdania, w celu wydania prawnych rozporządzeń, które odpowiedni dobremu gospodarstwu rozkład gruntów ułatwić i uporządkować miały. Niektóre państwa niemieckie w podobnych razach do formalnego przymusu się uciekały. I tak, w Nassau, przy regulacyi w roku 1784, nie miano żadnego względu na nieuzasadniony opór wszystkich lub niektórych członków gminy, w Holsztynie zaś regulacya w roku 1786 wykonaną została z urzędu, a nawet bez przywołania osób interesowanych. Doświadczenie jednak przekonało, że najlepiej jest, gdy rząd, przy ogłoszeniu normalnych zasad rozgraniczenia, ogłasza jednocześnie termin, do którego strony dobrowolnie układać się między sobą. mogą, i dopiero po upływie onego, przystępuje do przymusowego rozgraniczenia.

W ogólnym tym rysie rozwoju prawa granicznego możemy dojrzeć dwie epoki, przedstawiające dwa różne kierunki. W pierwszym — władza krajowa bierze własność pod swoją, opiekę, wskazuje środki zachowania jej w całości, i podaje sposoby do odzyskania utraconych jej cząstek, pozostawiając zresztą osobom prywatnym wolny wybór pomiędzy działaniem lub bezczynnością. W epoce drugiej — rząd występuje czynnie, i naraz rozstrzyga wszelkie wątpliwości i spory. Kierunek pierwszy pojawia się nader wcześnie w każdem rozwiniętem społeczeństwie (1), i rodzi prawo stale odtąd na przyszłość obowiązujące; — kierunek drugi powstał niedawno ze względów ekonomicznych i, tamtego nie niszcząc, występuje owszem obok niego w charakterze ustawy przechodniej, działającej powszechnie, ale chwilowo; ztąd — w pewnych odstępach czasu ponawiać się musi. Pierwszy, wskazując drogę, na której można odzyskać naruszone prawa, a tem samem wszczęty spór zakończyć, ma na celu utrzymanie własności w jej dawnych granicach, szanuje prawa istniejące; — jest to właściwy proces graniczny, ulegający rozpoznaniu sądów. Drugi przeciwnie, zamienia jedne grunta na drugie, prostuje granice; jest krokiem bardziej administracyjnym i zowie się regulacyą.

Proces graniczny dąży, jak powiedziano, do utrzymania własności w pierwotnych jej granicach. W tej jego naturze mają źródło: najprzód, przepisy stanowiące kary na niszczących znaki graniczne, lub świadomie przywłaszczających sobie użytki z gruntów sąsiednich, do nich nie należących; — i powtóre, z natury procesu granicznego wypływa ta ogólna zasada, że każdy właściciel ma prawo żądać rozgraniczenia się ze swym sąsiadem. To daje początek akcyi o rozgraniczenie, zwanej w prawie francuzkiem l'action de bornage, (Kod. Cyw. art. 646). Obowiązek przyzwolenia na rozgraniczenie, ciążący na wszystkich właścicielach ziemi, ma na celu porządek publiczny, i dla tego uważany być może za służebność wieczystą.

Ztąd wypływa znowu druga zasada prawna, że akcya o rozgraniczenie nie ulega żadnemu przedawnieniu (2).

Jeżeli powodem do wytoczenia sprawy były pewne czyny, ubliżające prawu własności sąsiada, wtedy akcya zmienia swą, naturę, dąży bowiem do przywrócenia praw poszkodowanego do pierwotnego stanu, w jakim były przed ich naruszeniem; możnaby więc ja, nazwać akcya windykacyjną. Nie należy jednak mniemać, że akcya ta wynika z każdego czynu naruszającego własność. Wytaczanie jej uwarunkowane jest podwójnym stosunkiem poszkodowanego i naruszającego do przedmiotu własności. I tak, jeżeli naruszenie dopełnione jest samowolnie, i nie opiera się na żadnych, ani rzeczywistych, ani domniemalnych prawach, wtedy poszkodowany nie potrzebuje dowodzić swoich praw, skoro te nie są zaprzeczone, lecz tylko poszukuje wynagrodzenia szkód, lub żąda zadosyćuczynienia na drodze karnej. Inaczej się rzecz ma, gdy obie strony opierają się na podstawie jakichkolwiek praw. Porównanie i ocenienie ich należy do sądu i rozstrzyga się wyrokiem. Nim to nastąpi, w czyich rękach ma pozostać przedmiot sporu? — Domniemanie prawa jest za posiadaczem; rozwiązać więc naprzód należy, kto nim jest. Ale posiadanie, jakkolwiek jest najważniejszą funkcyą prawa własności, jakkolwiek stanowi najwyraźniejszy jego objaw, nie jest przeto samą, własnością. Strona zatem, której posiadanie nie zostało przyznanem,. winna mieć otwartą drogę do udowodnienia swego prawa własności. Tym sposobem windykacya naruszonych praw rozpada się na dwa rodzaje: na akcyą posesoryjną (in possessorio), gdy poszkodowany dowodzi naruszenia swych praw, których dotąd spokojnie używał, i żąda utrzymania go przy takowych; — i na petytoryjną akcyą (in petitorio), gdy powód stara się odzyskać grunta nieprawnie przez jego sąsiada przywłaszczone.

Kodeks francuzki dozwala wytoczyć akcya posesoryjną wciągu roku od daty zaszłych szkód i przeszkody w posiadaniu; po upływie tego czasu może ona być wytoczoną tylko in petitorio. — W procesie posesoryjnym strona roszcząca prawa do pewnego kawałka ziemi, nie potrzebuje przedstawiać tytułu własności, i opiera się jedynie na spokojnem posiadaniu spornego gruntu przez pewien, prawem oznaczony, przeciąg czasu; przeciwnik zaś nie dowodzi bynajmniej, aby miał lepsze od powoda prawa do własności, lecz zaprzecza mu spokojnego posiadania, dowodząc, że takowe było. przerywane via facti, to jest rozrządzaniem lub zbieraniem korzyści ze spornego gruntu przez pozwanego, albo — jakiemi krokami prawnemi. Kiedy zaś powód porywa sąsiada o kawał ziemi, wychodząc z tej zasady, że on leży w granicach jego majątku; kiedy, nie dowodząc bynajmniej, że ten grunt posiada oddawna i spokojnie, stara się tylko wykazać, iż on jest jego niezaprzeczoną własnością, pomimo tego, że się znajdować może w posiadaniu przeciwnika, i przedstawia na to dowody; kiedy i pozwany w obronie swej przytacza nie samo tylko posiadanie, ale i początek jego prawny, naprzykład, tytuł urzędowy, — wtedy dopiero sprawa jest petytoryjną, graniczną. W obudwóch razach może być użyty dowód ze świadków; ale w pierwszym — dowód ten jest głównym, a nawet jedynym, w drugim przypadku świadkowie występują dodatkowo. W sprawie posesoryjnej poświadczają oni w czyjem posiadaniu znajdowało się sporne miejsce; w granicznej zaś wskazują, jak daleko sięga własność jednej i drugiej strony, czyli, którędy idzie granica, a stosownie do tego zapada wyrok. Po ukończeniu sprawy posesoryjnej, można jeszcze wytaczać skargę na drogę zwyczajnego procesu granicznego; przeciwnie, wyrok graniczny rozstrzyga rzecz stanowczo, raz na zawsze.

* * *

Na szerokich płaszczyznach, ciągnących się od Odry do Wisły, odwiecznie zamieszkiwało plemię słowiańskie, któremu od obszernych pól, będących jego dziedziną, dano nazwę Polan. Najdawniejsze podania historyczne ukazują ten lud w stanie osiadłym, oddający się rolnictwu, a w części i pasterstwu, co nas przekonywa, że własność ziemska, rolna, już wtedy u nich istnieć musiała. Po tem, co się na wstępie powiedziało, wnosićby można na pierwszy rzut oka, że koniecznie istnieć już wtenczas musiały granice tej własności, jakieś znaki, wskazujące gdzie się ona rozpoczyna, a gdzie kończy, — że więc w razie sporu pomiędzy sąsiadami, jakaś władza go rozstrzygała, a rozstrzygała na zasadzie zwyczajów, miejsce prawa zastępujących.... Chcąc te pytania rozwiązać, należy pierwej powiedzieć słów kilka o naturze własności ziemskiej u Polan.

W owych dawnych wiekach, kraj cały, pokryty olbrzymiemi lasami, przedstawiał widok nieprzebytej puszczy. W sród tych lasów zamieszkiwała nieliczna ludność, rozrzucona w małych gromadkach, już to nad brzegami rzek, już w okolicach żyzniejszych. Gromadka każda, związana wspólnością rodu, miała własność ziemską wspólną, a rządziła się gminowładnie, zapewne przez wybranych starców.. Spory o granice pól pomiędzy członkami jednej gminy rzadko się mogły trafić, dla obszaru ziemi, do uprawienia której, rąk wtedy jeszcze było za mało. W każdym razie spór taki, jak i wszelki inny, sądzony był przez starszyznę. Rozsądek i doświadczenie były jedynemi przewodnikami tej ostatniej, a łączące ją z podwładnemi węzły pokrewieństwa, kładły tamę wszelkim reklamacyom. Spór z sąsiednią gminą, tem rzadzej mógł się zdarzyć, że lasy oddzielały jedną od drugiej, a do użytkowania z tych ostatnich nie wielką przywiązywano wagę. Jeśli zaś taka granica nie istniała, jeśli role dwóch gmin bezpośrednio się z sobą stykały, to albo rozstrzygano rzecz na wiecu całego opola, albo przemoc siły większej obstawała za wyrok.

W IX wieku ten stan rzeczy uległ nadzwyczajnie ważnym zmianom. Napady nieprzyjaciół skłoniły starszyznę opolów do ściślejszego połączenia, do poddania się władzy centralnej, powierzonej czasowo jednej osobie. Dłuższe trwanie niebezpieczeństwa posłużyło za powód do uznania dziedziczności nowej władzy, i udzieliło jej obszerniejsze atrybucye, tak dalece, że w drugiej połowie X stulecia monarcha polski był już w stanie zaprowadzić religią chrześciańską.

Wypadki te oddziałać musiały na prawo własności. Z chrześciaństwem przyszło do nas z zachodu pojęcie własności wyłącznej — alodyalnej, oraz prawo dziedziczenia i przekazywania własności testamentem. Monarchowie, chcąc utrwalić świeżo wprowadzoną dziedziczność tronu, starali się rozpowszechnić tę zasadę i we własności prywatnej. Coraz częściej rozdawali różne ziemie klasztorom i kościołom, a wreszcie, przyswoili sobie prawo do wszystkich puścizn w państwie. Tym sposobem, obok jedynej przed tem własności gminnej, ukazały się: dobra książęce, dobra instytutowe, dziedziny prywatne alodyalne, z nadania książęcego pochodzące — i dziedziny wyosobnione ze, wspólnych gruntów dawnej, gminy.

Pomiędzy tak różnorodnemi własnościami, łatwiej i częściej wynikały teraz spory o dziedziny i ich granice. Posiadanie ziemi zawsze nadzwyczaj było ważne, z powodu przywiązanego do niego używania praw politycznych; otóż teraz, przy mnożącej się szybko ludności, przy sprowadzaniu osadników z zagranicy, lub osadzaniu na roli jeńców wojennych, własność ziemska, w kraju, z natury swojej przeważnie rolniczym, jeszcze większej nabrała ceny. Zapewnić jej całość i nietykalność granic było pierwszym obowiązkiem władzy. Istotną ważność tego przedmiotu łatwo zrozumiemy, pamiętając, że panujący aż do końca XIV wieku wydawali wielką liczbę przywilei, przez które udzielali osobom obdarowanym prawo sądu cywilnego i karnego w granicach własnych dóbr. Sądy te, szczególniej też karne, będąc w owych czasach obfitem źródłem dochodów, z kar sądowych płynących, stały się zapewne jedną z ważniejszych przyczyn, iż obdarowany pilnie dbał o granice swej własności, które były zarazem granicami jego sądowej jurysdykcyi.

Ani też wątpić się godzi, że królowie i książęta ze szczególną pilnością strzegli nietykalności granic, i że z biegiem czasu wyrobiły się pewne prawidła, zastępujące miejsce nie istniejących jeszcze przepisów władzy prawodawczej. Późniejsze statuta, wskazujące mniej więcej szczegółowo porządek postępowania sądowego w sporach o granice, częste dopełnianie ich nowemi uchwałami, wreszcie, wykształcenie się osobnych jurysdykcyi granicznych i właściwej im procedury, dostatecznie przekonywają, jak dalece ta gałąź prawodawstwa ważną była dla kraju, jak bardzo zwracała uwagę prawodawców.

Tym sposobem proces graniczny polski, mając w zwyczajach prowincyonalnych rzucone pierwsze zasady, czerpane z natury samego sporu, stopniowo rozwijał się potem na drodze powszechnego prawodawstwa kraju, pozbywał się ważniejszych różnic, w pewnych tylko ziemiach popłacających, i wykształcił sobie doskonałe, wyłączne formy, stanowiące już pewną organiczną całość. Stopniowy ten rozwój procesu, jego kolejne przekształcanie się najłatwiej będzie poznać, przypatrując mu się częściowo — obejmując jego całość w każdej z kolei epoce.

Podzielimy więc ten przegląd na:

Okres I-szy — do panowania Władysława Łokietka;

Okres II-gi — do wydania statutu Wartskiego (1420);

Okres III-ci — do uchwały Piotrkowskiej z roku 1523;

Okres IV-ty — do końca XVIII wieku;

Okres V-ty — czasy późniejsze.

(1) W prawie rzymskiem znana była actio finium regundorum (Institut. L. IV, tit. VI, § 20).

(2) Z tych samych zasad wynika akcya o odnowienie granic, która jest tylko odcieniem akcyi o rozgraniczenie.

OKRES I.

OD NAJDAWNIEJSZYCH CZASÓW DO PANOWANIA ŁOKIETKA.

Źródła do tej epoki, jakkolwiek są różnorodne, nie wystarczają, przecież do skreślenia dokładnego obrazu prawa granicznego. Kroniki obejmują tylko bardzo szczupłe wzmianki. Z pomiędzy licznych dyplomatów z tego czasu rzadko który dotyczy granic, a i wtedy niewyraźne przedstawia ślady. Pomników prawodawczych brak zupełny; a najważniejsze źródło — księgi sądowe grodzkie i ziemskie, w następnej dopiero ukazują się epoce.

Jednocześnie z zaprowadzeniem rządu monarchicznego, władza sądownicza stała się wyłączną atrybucyą panującego. Bolesław Chrobry poustanawiał w całym kraju urzędników, którym powierzył rozsądzanie spraw niniejszej wagi. Sam zaś król, w towarzystwie dwunastu doradców, przejeżdżając po kraju, sądził wszelkie ważniejsze spory, oraz i te, które w drodze apelacyi od niższych sądów przychodziły. Praw stanowionych jeszcze nie było, — wola monarchy zastępowała ich miejsce. W tem położeniu, nie mogło być jeszcze mowy o specyalnem postępowaniu przy rozstrzyganiu sporów granicznych. Pod panowaniem następnych królów utrzymał się ten sam porządek: sądownictwo cywilne znajdowało się ciągle w ręku króla i wojewodów.

Dopiero po podziale kraju na drobne księztwa, zaszły niejakie zmiany. Każdy książe chciał mieć swego wojewodę, któremu część władzy sądowej zlecał. Ten ostatni, o ile mu pozwalał czas, wolny od wypraw wojennych, na których przewodzenie wojsku do niego należało, zajmował się sądzeniem drobniejszych sporów cywilnych, oraz czynnościami niespornemi, jak np. przyjmowaniem aktów dobrćj woli (1). Sprawy w większych przedmiotach, a mianowicie sprawy o dziedziny, czyli tak zwane causae haereditariae, do jakich liczyły się i sprawy graniczne, jedynie przed sądem panującego rozstrzygane być mogły. Atrybucya ta była uważana za tak dalece ważną, iż gdy w XIII wieku nadania, wyłączające z pod prawa polskiego, oraz z pod sądów wojewodzińskich i kasztelańskich, stały się bardzo pospolite, panujący, jak np. książe mazowiecki Konrad w roku 1222, a Bolesław Wstydliwy w roku 1278, zastrzegali w nich zwykle, iż w sprawach granicznych do nich samych sąd należy (2). Zastrzeżenie takie było zresztą bardzo naturalnem, już to dla tego, że nadana jurysdykcya rozciągała się tylko na grunt obdarowanego, a więc nie mogła doń należeć w sporze o granice z sąsiadem, tej jurysdykcyi nie ulegającym, już dla tego, że niepodobna było, aby strona była sędzią własnej sprawy. Przeciwnie, książe, jako nadawca, właściwym był sędzią do ocenienia granic onego; ta zaś jego kompetencya, tem rozległej była praktykowaną, gdy w ogóle powiedzieć można, że granice pojawiać się zaczęły dopiero za monarchii, a to głównie skutkiem licznych nadań.

Książe sam, lub z baronami ziemi, objeżdżał w około nadaną włość, i w miejscach swego przejazdu nakazywał postawić znaki graniczne, jak to zrobił roku 1254 Bolesław Wstydliwy w dobrach założonego przezeń klasztoru w Krzyżanowicach (3). Najskorszemi do stawiania znaków byli duchowni: nabywszy ziemię, czy to kupnem, czy zamianą, przedewszystkiem starali się oprowadzić ją w około granicami. Książe, przychylając się do takiego żądania, zalecał wykonanie go urzędnikowi, który albo sam czynił granice, albo zsyłał na grunt woźnego do sypania kopców (4).

Książęta znowu przejeżdżali ciągle przez podwładne im ziemie, zasiadali na sądzie otoczeni baronami, i rozstrzygali wszelkie spory, ostatecznie. Jeśli strona wniosła wtedy przed taki sąd sprawę o granice, książe powoływał pozwanego przez woźnego albo służebnika, lub też listem z pieczęcią książęcą, jeśli pozwany był z liczby uprzywilejowanych (5). W sprawach granicznych, wymagających najczęściej naocznego obejrzenia miejsca, gdy niepodobna było księciu wydołać temu, wysyłał on tam zwyczajnie jednego lub kilku towarzyszących mu urzędników dworskich, jakiemi byli komornicy i podkomorzowie. Ci zjeżdżali na grunt, już to w celu obejrzenia miejscowości, zbadania świadków, już to znowu celem prostego wykonania wyroku książęcego, to jest przeprowadzenia linii granicznej. Bywały wypadki, że zlecenie takie poruczano i innym urzędników. Leszek Czarny, naprzykład, polecił w roku 1285 cześnikowi i skarbnikowi sieradzkim, otoczyć granicami dobra biskupie kasztelanii wolborskiej (6). W ogóle jednak, sprawy tego rodzaju, potrzebujące specyalnego obznajmienia się z przedmiotem, załatwiali jedni i ciż sami urzędnicy, to jest komornicy i podkomorzowie, tak dalece, że z czasem drogą zwyczaju sprawy graniczne stały się wyłączną ich atrybucyą (7). Ich też książe zapytywał, którędy szła granica, jeżeli wytaczał się spór między dobrami, które oni właśnie poprzednio rozgraniczyli (8).

Przed rozpoczęciem czynności na gruncie, zwoływano sąsiadów i opola (evocata vicinia), aby byli obecni: pierwsi — tak dla świadczenia o niej w razie potrzeby, jako też dla tego, aby mogli pilnować praw swoich i nie mieli pozoru do protestowania przeciw granicom już przeprowadzonym; opola zaś — dla okazywania granicy. Za fałszywe okazanie granicy opole ulegało karze pieniężnej, opłacanej książęciu; pewna jej część szła na korzyść komornika (9). Rozpoczynano granice od miejsca, w którem zbiegało się kilka dziedzin, i prowadzano dalej, stawiając znaki po drodze, który to obowiązek leżał na woźnym.. Prowadząc granicę przez góry, porosłe lasami, aby nie zboczyć z linii prostej, zapalano w dolinie ogień i znaczono dukt, kierując się ku dymowi (10). Po ukończeniu całej czynności, urzędnik zdawał o niej sprawę księciu, a ten, zatwierdziwszy ją, wydawał, na prośbę strony, list o tem poświadczający, w którym sama linia graniczna szczegółowa była opisana (11). Odtąd, w przypadku sporu, strona posiadająca taki dokument, mogła nim dowodzić swych praw, które nieulegały już przedawnieniu.

Zdarzało się także, iż sprawę sądził kasztelan w obecności księcia, za zgodą, jego i stron. Był to więc rodzaj sądu polubownego, któremu obecność monarchy nadawała niezwykłą uroczystość i powagę. Wtedy i komornik, zgodnie przez strony obrany, oznaczał wątpliwe granice, co wszystko potem książe listem swym poświadczał (12).

Częste wojny w tej epoce były powodem, iż wojewoda bawiący na wyprawach, nie mógł regularnie wykonywać swych obowiązków sądowych. Zjawia się też zastępca wojewody — sędzia ziemski w XIII wieku. W drugiej połowie tego stulecia, sędzia coraz częściej występuje, aż w końcu sądy wojewodzińskie zupełnie na niego przechodzą; wojewoda zasiada już tylko w sądzie książęcym. Nadmienić tu należy, że wzrost możnowładztwa i idący za tem upadek powagi książąt sprawiły, że panujący, już nie sam, jak dawniej, ale razem z baronami zasiadał na sądach. Podkomorzowie, pierwotnie delegowani jedynie ad koc, do każdej czynności, w końcu XIII wieku, także już staie występują, jako urzędnicy ziemscy, — a komornicy, ich dawni przełożeni, spadają na stanowisko pomocników, spełniających polecenia podkomorzych.

Tak więc już wtedy uświęcona była zasada, że każdy ma prawo żądać rozgraniczenia z sąsiadem; już wtedy otwarta była droga dobrowolnym w tym przedmiocie układom. A jeśli one nie mogły dojść do skutku, to istniały dwie instancye rozstrzygające spory, zaś oddzielnie ku temu przeznaczeni urzędnicy wykonywali czynności wszelkie na gruncie.

Byty to już silne podstawy dalszego rozwoju procesu granicznego; zobaczymy, o ile on z nich istotnie skorzystał.

(1) Bandtkie, Historya prawa polskiego, str. 199.

(2) Rzyszezewski, Codex diplomaticus Poloniae, t. I, str. 27 "... excepta causa de sere fractura. " ("Serra pro sera, " zamek. "Serra interdum pro Clausura sumitur"... "Vitalis Agrimensor: A sextaneo Tero si vis sequi limitem, rectam Serram sequeris" etc. Ducange, Glossar. — Z dalszych, objaśnień — znaczy linią graniczną" tak jak Clausura). Rzyszezewski, Cod. dipl. Pol, tom I, str. 103: "... nec citetur, et citatus non compareat,... nisi pro gadibus hereditatum".

(3) Rzyszczewski, Cod. dipl. Pol., I, 74; ob. także III, 9.

(4) Tamże, II, 109 i 160; III, 5. — Liber fundationis claustri S. Mariae V. in Heinrichow, ed Gr. A. Stenzel, str. 39, 45, 59, 72, 73 i 194.

(5) Rzyszczewski, I, 102 i 103 et passim.

(6) Tamże, II, 109.

(7) Ta specyalność czynności przybiera prawie charakter dziedziczenia urzędu. Urzędy wprawdzie z zasady nie były dziedziczne, ale biegiem naturalnym rzeczy, ojciec szukał dla syna karyery w swoim własnym zawodzie; sprzyjało temu zachowywanie tradycyi rodowych. Tak w roku 1209 był na dworze wrocławskim Słup Domasławiez komornik czy podkomorzy (akt w Uebersicht der Arbeiten und Veränderungen der schlesischen Gesellschaft für vaterland. Kultur za rok 1840, str. 122), który załatwiał głównie czynności dotyczące granic. Owóż w trzydzieści kilka lat potem spotykamy jego syna, Pawła Słupowicza, o którym powiedziano, że "tempore antiquorum ducum et tunc temporis cum hec agerentur (1244) erat multarum hereditatum circuitor auetoritate dueum" (Liber fundat. claustri Henric. str. 53 i porów. str. 160 i 36). Tak samo bywało z obowiązkiem włodarza czyli prokuratora. Wr. 1313 przy ks. Trojdenie prokuratorem czerskim był Leonard (Lubomirskiego Kodeks mazowiecki, str. 39); a przy synu Trojdenowym, Ziemowicie III, prokuratorem czerskim jest syn Leonarda Paweł (Raczyński, Codex diplomaticus Majoris Poloniae, str. 107, akt r. 1350). Ma z tem pewną, analogię spostrzeżenie Helcla, iż jedne rodziny szły po urzędach dworskich do godności wojewodzińskiej, inne zaś przez stopnie Wojskiego posuwały się na coraz wyższe kasztelanie (O klasztorze Jędrzejowskim etc).

(8) Liber fundat. claustri Henric. str. 53.

(9) Szczegóły o opolu wyjęliśmy z układu, w roku 1261 między Konradem II ks. szląskim a biskupem wrocławskim i kapitułą głogowska zawartego (Tzschoppe und Stenzel, Urkundenbuch zur Geschichte des Ursprungs der Städte... in Schlesien. str. 349). Ob, także wyrok z r. 1237 poniżej w nocie powołany.

(10) Liber fundat. claustri Henric. str. 59.

(11) Porów. Rzyszczewskiego, Codex II, 109, 160 i 161.

(12) Rzyszczewski, I, 41, wyrok z roku 1237. Jest to najdawniejszy, znany nam, proces graniczny.

OKRES II.

OD ŁOKIETKA DO WYDANIA STATUTU WARTSKIEGO (1420).

Epoka ta obejmuje w sobie świetny okres prawodawstwa Kazimierza Wielkiego. Stosunki, wyrabiające się dotąd na drodze zwyczajów prowincyonalnych, utrwalone zostały na przyszłość sankcyi prawa, a nadto w duchu nowych potrzeb dodano nowe postanowienia. Nie tylko silnie a jednostajnie w całym kraju ukonstytuowano instancye, niedość że zaprowadzono posadach księgi, zabezpieczając tem jednostajny wymiar sprawiedliwości, ale i w samych głównych przepisach porobiono zmiany i dodatki, doświadczeniem wskazane.

Wśród tego powszechnego ruchu prawodawczego w Koronie i na Mazowszu, nie zapomniano także i o prawie granicznem. Przedewszystkiem, jak łatwo zrozumieć, miano na widoku zabezpieczenie nietykalności istniejących granic. Jeśli kto wyrąbał trzy drzewa z ciosnami czyli znakami granicznemi, lub rozsypał trzy kopce, ten, wedle statutu Wiślickiego, winien był zapłacić na skarb królewski karę czyli winę, zwaną "siedmdziesiąt", a równającą się czternastu grzywnom. Jeśli w lesie, przez który szła granica, ktoś za jej obrębem drzewa wycinał, mógł być za to przez właściciela "ciążony", fantowany, to jest wolno było zabrać mu jaki przedmiot, na pewność, że uiści winne wynagrodzenie (1). Zabezpieczono się również od zmian sprawianych przez siły przyrodzone. I tak, na przypadek, gdyby rzeka, stanowiąca granicę, sama zmieniła koryto, postanowiono, że granica jak dawniej powinna iść starem łożyskiem; gdyby zaś jeden z sąsiadów przekopał takiej rzece nowe łożysko przez własne grunta, to już to nowe koryto ma stanowić granicę (2).

Istniejąca już zasada, dozwalając każdemu żądać rozgraniczenia z sąsiadem, lub dobrowolnie z nim się umawiać o nią, zyskała nowe uświęcenie; a Kazimierz W., zakładając w roku 1346 miasteczko Kunigesburg, pozwala wójtom pokłaść w około znaki na wskazanej przez niego w akcie granicy, wedle tego, jak za dobre uznają; z tem jednak zastrzeżeniem, aby nie naruszali przy tem praw osób trzecich, to jest sąsiadów (3).

Jeszcze w poprzedniej epoce był zwyczaj, że sprzedawca dawał nabywcy ewikcyą co do nietykalności sprzedanej dziedziwy, a nawet, jak to zrobił w roku 1232 Michał biskup kujawski, zobowiązywał się odstąpioną przezeń wieś granicami opatrzyć i wszystko co do niej należy, przywrócić (4). Zwyczaj ten, przy niepewnych w owe wieki granicach, był konieczną dla nabywcy gwarancyą i przeciągnął się w tej epoce. Gdy jednak zastrzeżenie takie już nie wystarczało, po upływie bowiem czasu ewikcyi, występowali dopiero sąsiedzi z pretensyami co do granic, okazała się potrzeba oznaczenia terminu stałego, po którym jużby wszelkie takie pretensye ulegały prekluzyi. Statut mazowiecki księcia Ziemowita IV z roku 1397 stanów w tym razie przedawnienie trzech lat (5). Prawodawca zaś wiślicki oświadcza, iż dla siedzących na jednej dziedzinie pretensye o nieprawne wystawienie płotu, dwoma się tylko laty przedawniają, (6). Nakoniec, dla ochronienia małoletnich od szkody, zabroniono opiekunowi działać w sprawach o granice, czyli — że małoletność strony była przeszkodą do rozgraniczenia (7). Wszakże, o ile z ducha związkowych artykułów statutu wnosić można, sprawa rozpoczęta za życia ojca niemogła być przerwaną dla małoletności pozostałych po nim dzieci (8).

O ile zresztą prawo nie przewidziało jakich okoliczności, o ile nie postanowiło wyraźnego przepisu, kierowano się dawnemi zwyczajami: "iuxta iuris formam et terrae consuetudinem, " mówi dwukrotnie podkomorzy sandomierski w akcie z roku 1412 (9). Za taki zwyczaj możemy uważać uchwałę ziemi sieradzkiej z roku 1416, stanowiącą karę pietnadziestą na tego, kto samowolnie, bez pokomorzego lub jego komornika, czynił sobie granice (10). Przepis ten znajdziemy, w następnym okresie, obowiązującym jeszcze na Mazowszu.

Zasada sądów granicznych utrzymała się taż sama, chociaż ich urządzenie ukształciło się znacznie. Ważnym na tej drodze krokiem było odróżnienie spraw granicznych od posesoryjnych. Dwa te bowiem rodzaje spraw pozornie tak ściśle z sobą spokrewnione, jak na wstępie wykazano, w istocie rzeczy nadzwyczajnie się różnią. Prawo ówczesne polskie, tak ściśle zasady teoretyczne przeprowadziło w swych przepisach, że w każdej sprawie akcya o zrządzone szkody od dzielało od właściwej akcyi granicznej. Różnica ta wten sposób była zastosowana w praktyce, że dla każdego z dwóch rodzajów spraw właściwe ustanowiono instancye, i kiedy sprawy posesoryjne stanowczo rozsądzane były przez zwyczajnych sędziów i podsędków, graniczne sprawy właściwą miały juryzdykcyą u podkomorzych. Wyraźny tego dowód mamy w akcie z roku 1402: sędzia i podsędek sochaczewscy, rozpoznając sprawę między dziedzicami Szczytna i dziedzicami Orłów, o granice poprowadzone przez pierwszych, oraz o dziedzinę Ruda, wydali wyrok tylko co do tej ostatniej, nie tykając wcale kwestyi granic (11). Wreszcie, co do właściwości sądów wspomnieć wypada o postanowieniu Kazimierza W. który "wyłączył wyraźnie z pod jurysdykcyi sądów ziemskich quaestionem haereditariam — spór o własność gruntową, nakazał aby sędzia o takowym zachodzącym sporze uwiadamiał samego króla, zachował sobie samemu jej osądzenie, a zastrzegł na przypadek przeszkody, dodanie przez siebie sędziemu lub podsędkowi sześciu lub przynajmniej czterech barones, z którymiby mocen był spór ten odsądzać" (12). Na Mazowszu podobny też zachowywano praktykę.

Strona, roszcząca prawo do nadgranicznego kawałka ziemi, wnosiła skargę de sędziego, który naznaczał termin — "rok" do stawienia się tak powodowi, jak pozwanemu. W oznaczonym dniu, sąd ziemski, we wskazanym wyżej komplecie, słuchał żądań obojga stron, rozbierał przytaczane przez nie dowody i stosownie do położenia rzeczy, albo uznawał sprawę za: posesoryjną, a w takim razie temu, kto wykazał posiadanie, przyznawał grunta sporne (13); albo, jak to było w powołanym wyżej akcie z roku 1402, rozdzielał żądania i wydawał wyrok co da dziedziny, a kwestyą sporu granicznego pomijał.

Właściwą bowiem instancyą dla sporów granicznych były wieca (judicium regale, colloquium generale) na których zasiadali baronowie pod prezydencyą samego króla; w jego nieobecności prezydował wojewoda lub też sędzia (14). Odbywały się te sądy w pewnych oznaczonych porach roku i miejscach, a ztąd zwano je także fermini generales (15). Tu strony rozpierały się pomiędzy sobą, to jest przedstawiały zasady swych żądań. Najważniejszym z dowodów był dokument urzędowy, akt graniczny: widzimy go użytym w wyroku z roku 1420, jako jedyną zasadę skaźni wiecowej (16). Jeśli obiedwie strony utrzymywały, że po swojej stronie miały znaki graniczne, należało zbadać rzecz na miejscu, i sąd albo ewentualnie wydawał wyrok na korzyść tego, kto lepsze wiarogodniejsze znaki ukaże, albo zawieszał zdecydowanie aż do wyjaśnienia słuszności. Są ślady, że były już pewne prawidła co do przyznawania powództwa czyli pierwszeństwa strony do wskazywania granicy (17). W sprawach ważniejszych sam podkomorzy zjeżdżał na grunt; w raniej ważnych posyłał komornika z woźnym. Ten lub ów oglądał znaki, jak kopce na polach, naciosy drzewne na kształt krzyża w lasach (signa ad instar crucis), albo pale w bagnach; badał świadków i odbierał od nich przysięgę, oraz i od strony, a to wszystko wedle wskazówki przez sąd mu udzielonej. Rotę przysięgi ze względu, że odbierana była zwykle od włościan, przepisywano po polsku. Czasem, po dokonaniu tego wszystkiego przez komornika, zjeżdżał jeszcze na granice sam podkomorzy, często w towarzystwie innych urzędników, i po sprawdzeniu dopełnionych przez komornika działań, spisywał tam akt, w którym opisywał linią graniczną, wzmiankując o najdrobniejszych okolicznościach, wymieniał wreszcie nazwiska komornika, woźnego i obecnych, oraz datę i miejsce całej czynności (18). Tak sporządzony dokument przedstawiano na następnem zebraniu wieca. W razie zaszłej przeszkody wpoprowadzeniu granicy, odwoływano się do tejże władzy. Tak na wiecach sieradzkich w roku 1398, komornik z woźnym przedstawili, że jeden z wyznaczonych świadków wykonał przysięgę, ale zmieniwszy przepisaną rotę (co do formy tylko, nie zmieniając wcale myśli). Sędziowie wiecowi postanowili tedy, iżby wszyscy świadkowie w obec nich przysięgę powtórnie wykonali (19). Na wiecach wyznaczano roty przysiąg i termin ich wykonania; na wiecach w pewnych razach stanowiono, że tam na przyszłość będzie granica, którędy skieruje swego konia jedna ze stron, albo wybrany do tego urzędnik (20). Zjeżdżano w tym celu powtórnie na grunt; podkomorzy opisywał miejscowość i przedstawiał relacyą na wiecach, które stanowiły, że taka ma odtąd być granica (21). Ostateczną, czynność postawienia znaków granicznych dopełniał najczęściej komornik z woźnym; czasem temu ostatniemu powierzano sypanie kopców (22). Poczynając od narożnika, to jest węgielnego kopca kilku dziedzin (scopulus acialis, capitalis, caput, angularis), sypano co pewną, odległość mniejsze kopce (fodillae, monticuli, promonticuli, comuli, signa, limitationes, septiones) z ziemi, z kamienia, z obojga razem, albo naprzemian; pospolicie kopce te były okrągłe; niekiedy przedstawiały postać piramidy czworokątnej. Kopce miewały swoje nazwiska: proboszcz, marszałek i t. p. (23), boża stopka (24). W bagnach kopano rowy lub bito pale, na drzewach naciosywano znaki, usypywano wały, ustawiano na linii granicznej kamienie. Wszystkie te szczegóły zapisywano w akcie, wzmiankując odległości jednego znaku od drugiego. Miary używane były następujące: sznur mierniczy (cordarnensuralis), obejmował dziesięć prętów (virga), z których każdy długi był na piętnaście stóp (pes) (25).

Jeśli rozgraniczenie trwało dzień tylko, dawano suknią albo pół grzywny; jeśli dłużej się przeciągnęło, podkomorzy mógł, na mocy statutu wiślickiego, żądać trzech grzywien, dwóch siekier i dwóch rydli lub motyk (26). "Kto naganił wyrok podkomorzego, " to jest odwołał się odeń, dać mu powinien sześć grzywien, komornikowi zaś sześć skot (27).

Na Czerwonej Rusi rozsądzanie spraw granicznych stanowiło atrybucyą starosty: w roku 1351, służebnik przysłany przez starostę "wyjeżdżał granice" sprzedanego dworzyszcza (28). Po wytoczeniu skargi przed starostę, zasiadającego na sądzie z ziemianami, strony rozprawiały się przed nim. Starosta naznaczał im "rok zawity" na wywiedzenie granicy; kto na nim granice wykazał lepszym dokumentem lub znakami, ten wygrywał. Niestawający zaś w tym terminie osobiście, ani przez pełnomocnika, tracił rzecz raz na zawsze; a ku odnowieniu znaków, starosta zjeżdżał na granice, i miejscem wskazanem przez wygrywającego objeżdżał, a odtąd tamtędy już szła granica (29).

Z powyższego przedstawienia rzeczy wypływa ten wniosek, że na określenie form postępowania sądowego granicznego składały się dwa żywioły: prawo stanowione, mniej więcej powszechne, oraz zwyczaje prowincyonalne, już spisane, już tylko na tradycyi oparte. Stosunek wzajemny tych dwojga żywiołów nie był, jak się zdaje, ściśle oznaczonym, a praktyka bodaj nieraz wolała stosować się raczej do zwyczajów, aniżeli do prawa. Ztąd jej chwiejność i rozmaitość prowincyonalna (30).

Istniejące instancye sądowe, w niczem nie mogły krępować dobrej woli stron: umawiać się wolno im było, bez uciekania się do pośrednictwa sądu. Rozgraniczenie uskuteczniały wówczas same strony w obec komornika, a potem zeznawały tylko w sądzie warunki umowy; sędzia spisawszy je, zatwierdzał i sporządzonym dokumentem nadawał im niewzruszony, urzędowy charakter. Czasem znowu wzywano podkomorzego tylko do przeprowadzenia duktu granicznego, co on uskuteczniał w obec większej lub mniejszej liczby urzędników, i spisany o tem rodzaj protokółu wręczał stronom interesowanym (31). Nadmienić tu wypada, że chociaż poświadczenie zaszłej umowy wydawał sędzia ziemski, zeznanie wszelako o zawartym układzie składano na wiecach (in iudicio regali) (32).

Nawet po wytoczeniu sprawy na drogę sądowa, można było przerwać spór za wzajemnem zezwoleniem. Wtedy, przy pośrednictwie króla, zasiadającego na wiecach, umawiano się o warunki, o osoby mające prowadzić granice, wyznaczano na to termin i t. p. (33), albo znowu zawieszano spór tylko czasowo, np. na lat dwadzieścia, po upływie których miała nastąpić stanowcza rozprawa. Jako osobliwość można przytoczyć losowe oznaczenie takiego terminu: strony postanowiły zawiesić spór aż do śmierci starosty, który zapewne wpływał osobiście do sprawy, o czem jednak zapiska nie wspomina (34).

(1) Helcel, Starodawne prawa polskiego pomniki, I, str. 166, 167 i 36.

(2) Helcel, tamże, I, str. 48.

(3) Rzyszczewski, Cod. II, 698.

(4) Rzyszczewski, I, 35.

(5) Helcel, tamże, str. 278.

(6) Tamże, str. 15 i 84.

(7) Akta grodz, sieradz. fol. 35, roku 1406 in vigilia B. Jacobi. Wiele wyimków z tych akt pomieścił W. A. Maciejowski w VI tomie Historyi prawodawstw słowiańskich.

(8) Helcel, tamże, str. 34, 134 i 135.

(9) Rzyszczewski, II, 379.

(10) Ułamkowy tekst tej uchwały zamieszczamy na końcu, w dodatku.

(11) Rzyszczewski, I, 274.

(12) Bandtkie, Historya prawa polskiego, str. 206. — Volum. leg. I, str. 6 i 7.

(13) Rzyszczewski, II, 322, akt z roku 1374.

(14) Tamże, II, 300 i 303, akta z lat 1354 i 1356.

(15) Bandtkie, 1. e. 205.

(16) Rzyszczewski, II, 391.

(17) Jedna wskazówkę daje przywilej Kazimierza W. przyznający arcybiskupowi gnieźnieńskiemu powództwo w sprawach granicznych (Olszowski de Archiepiscopatu Gnesnensi). Z listu znowu sędziego kujawskiego z roku 1348 dowiadujemy się, że archidyakon Przecław rozpierał się o granice ze Mścigniewem sądownie, w obec króla, sędziego i baronów; gdy naznaczono im termin do stawienia się przed sędzią, Mścigniew pokrzywdził archidyakona, głównie tem, że syn Mścigniewa oćwiczył sług archidyakonowych. Sędzia tedy, pełniąc rozkaz króla i rady baronów, osądził stanowczo: że którędy archidyakon dla prowadzenia granicy, konia swego skieruje, tam sędzia z woźnym wieczyste granice oznaczy; co też dopełnionem zostało (Rzyszczewski, II, 277). Przypadek ten, dokładnie podchodzi pod późniejszy przepis, odbierający powództwo temu, kto pobije stronę przeciwną lub jej świadków, o czem będzie obszerniej w następnych okresach.

(18) Tamże, II, 381, akt z roku 1412.

(19) Maciejowski ! Hisiorya prawodawstw słowiańskich, wyd. 2. VI, 10.

(20) Rzyszczewski, II, 277, akt z roku 1348. — Maciejowski, l c. VI, 5, akta łęczyckie z roku 1387.

(21) Maciejowski, tamże, zapiska następna.

(22) Mechaniczna czynność stawiania znaków granicznych była tak dalece specyalnością woźnego, że według jednej zapiski sądowej z końca XIV wieku, gdy stryj z synoweem podzielili się wioską, woźnemu zlecono wykonanie tego działu na gruncie: "Kapusta datus est ad diuidendum predium (Helcel, 1. c. I, str. 235, nr. 85).

(23) Akta sieradzkie z roku 1413.

(24) Na Pomorzu, Rzyszczewski, II, 679.

(25) Rzyszczewski, Cod. II, 698. akt z roku 1346.

(26) Helcel, 1. c. str. 153. (7) Tamże, str. 118.

(27) Maciejowski, 1. c. VI, 147.

(28) Maciejowski, 1. c. VI, 149, akt z roku 1401.

(29) W aktach dawnych nie jedno się kryje. Jako ciekawy przykład prawa zwyczajowego, nie objętego statutem kaźmirzowskim i dotąd naukowo jeszcze nie zbadanego, przytaczamy tu za prof. Przyborowskim, "rozstrzyganie sporów granicznych za pomocą opolników, którzy aż pod sam. koniec panowania Władysława Jagiełły swoje funkcye, lubo z znacznem ścieśnieniem zachowali. Ścieśnienie to prawa zwyczajowego nastąpiło mocą ustawy wydanej w roku 1415, która dotąd światu uczonemu nie jest znana, lecz w archiwum poznańskiem się znajduje... Rozumie się samo przez się, że prawa zwyczajowe wedle okolic różne były: i tak opole pozostanie może wyłączną własnością Wielkopolski; przynajmniej dotąd nie znaleźli śladów opola w archiwach innych dawnej Polski ci, którzy je w celach naukowych przezierali". (Józef Przyborowski, Znaczenie wsteczy; w Bibliotece Warszawskiej). Tenże badacz wzmiankuje dalej o pewnej sprawie granicznej z roku 1404, która "miała być rozstrzygnięta przez opolników, do czego za panowania Władysława Jagiełły z ramienia sądu wyznaczono woźnego, nim z usunięciem opola, sprawy graniczne nie przeszły na wydział podkomorzego. Ponieważ rozgraniczenie przez opolników nie przyszło do skutku, woźny zwykłym w takich razach trybem wyznaczył termin przed sądem" (ibidem), Oto jest wszystko, co dotąd wiemy o sądach opolników w sprawach granicznych; jest to zbyt mało, abyśmy się w bliższy rozbiór wdawać mogli, nieznając zwłaszcza tekstu ustawy z roku 1415. — Wspomniemy tylko, że wyraz vicinia (opole) i poźniej był używany, ale w znaczeniu zwykłego sąsiedztwa. W prawie np. z roku 1523 powiedziano, że gdyby świadkowi granicznemu zarzucono nieszlachectwo, pozostali pięciu świadków mają go wyświadczyć, że między sąsiady (inter vicinos) miany jest za szlachcica ( Vol. leg. I, 412, § Si verocitatus); Inwentarz zaś Wagi kładzie w tem miejscu słowa: "et habetur in vicinia pro nobili".

(30) Rzyszczewski, II, 205, 282, 283 i 379, akta z lat 1315, 1349 i 1412.

(31) Ale i te, nie zbyt krepujące ugodę dobrowolną, formalności mogły być pomijane. Mamy, naprzykład, prywatne pismo wydane w r. 1357 przez niejakiego Andrzeja z Żórawic, w którem potwierdza stare granice swojej wsi z dobrami tynieckiemi; przy czem zamieszcza takie zastrzeżenie, że gdyby która ze stron, lub ich przyszłych następców, chciała granice te naruszyć, przedewszystkiem winna stronie przeciwnej, granice trzymającej (gades tenenti) zapłacić 40 grzywien, i dopiero po wypłacie "ad. renovandas gades procedat. " (Rzyszczewski, III, 252).

(32) Tamże, II, 263, akt z roku 1339.

(33) Akta sieradzkie z lat 1394 i 1422.

Koniec wersji demonstracyjnej.

OKRES III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OKRES IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROCES ZAOCZNY (PER CONTUMACIAM).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROCES OCZNY (PER CONTROVERSIAM).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EKSCEPCYE (ACCESSORIA).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROCES O ODNOWIENIE GRANIC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROCES MIĘDZY DOBRAMI ODDAWNA NIE ROZGRANICZONEMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SAD ARBITRÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZGRANICZENIE Z MOCY KOMPLANACYI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZCZEGÓLNE FORMY W SPRAWACH Z DUCHOWNEMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZCZEGÓLNE FORMY DLA DÓBR NA GRANICY PROWINCYI LEŻĄCYCH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRAWIDŁA OGÓLNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W LITWIE.

I.

II.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OKRES V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRAWO DLA LITWY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRAWO DLA KORONY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRAWO O NORMALNEM ROZGRANICZENIU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej