Henri-Dominique Lacordaire

O SPOŁECZNOŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

O SPOŁECZNOŚCI KATOLICKIEJ

konferencyje miane w Kościele N. P. Maryi w Paryżu

Lacordaire Henri-Dominique

przekład A. Nowosielskiego

I.

O POKORZE STWORZONEJ W DUSZY PRZEZ NAUKĘ KATOLICKĄ.

Każda doktryna może być rozważaną bądź w ciele nauczającem, co ją posiada i rozszerza, bądź w źródłach co ją zawierają, w skutkach jakie wywiera, w założycielu, bądź nareszcie w samej jej istocie. Oto dlaczego, panowie, będąc powołanym do wyłożenia wam na kazalnicy tej zasad nauki katolickiej, traktowałem nasamprzód o kościele, o charakterach jego, jego konstytucyi, powadze, o stosunkach jego do władzy świeckiej; potem o źródłach jego nauki, jakoto: o podaniu, piśmie, rozumie, wierze, a nareszcie, w roku zeszłym przeszedłem do tych wpływów, jakie nauka ta wywiera na umysł nasz. Widzieliście, że tworzy ona w nim przeświadczenie rozumowe, tojest: przekonanie oparte na rozmyśle, absolutne, niewzruszone, a oprócz tego jeszcze daje przeświadczenie nadumysłowe, tojest: przekonanie nie piśmienne, czyste światła pewności, wyłączające wszelką wątpliwość; potem daje ona jeszcze wiedzę, co przez rozciągłość swoję, przez swoję głębokość i jasność przechodzi wszelką wiedzę ludzką. Nareszcie wykazałem, że pomiędzy rozumem ludzkim i rozumem katolickim zachodzą stosunki zgody, pojetności, analogii, wzajemnego stwierdzania prawd, ale zawsze na stronę rozumu katolickiego objawia się wszędzie pierwszeństwo i wyższość.

Dziś, panowie, pójdziemy dalej po tej drodze, którąśmy odkryli przed wami, bo wynikłości umysłowe nie są jeszcze ostatecznemi wynikłościami człowieka; kiedy człowiek ujrzał co kiedy światłem, co tli w niem, odkrył on, jakby to nie było daleko, przedmiot jakiś; natychmiast objawia się w nim inna strona, inna potęga ducha, a tą potęgą jest uczucie. Do przedmiotu tego pociąga coś człowieka, aż się objawi w nim trzecia władza, siedlisko jego potęgi: owłada tem uczuciem, kieruje nim, wydaje czyny wewnętrzne i zewnętrzne i porusza całem jego życiem.

Dlatego to, panowie, potrzeba wiedzieć, potem, kiedy już nauka katolicka wywołała w umyśle naszym przeświadczenie o swojej rzetelności, przekonanie wyrozumowane, potrzeba, powiadam, zbadać co ona tworzy w uczuciu i w woli naszej, albo, jeżeli wolicie, potrzeba poznać, jakie wpływy wywiera ona na duszę. Taki jest przedmiot tegorocznych naszych konferencyj. Rozpocznę je bez innego wstępu, ostrzegłszy was tylko przed tem, że słowo ludzkie. nie jest niczem samo przez się i że wszelka wymowa jest czczym tylko dźwiękiem, jeżeli duch boży nie zapłodni jej wprzódy. Proszę więc tych z was, którzy są chrześcianami, aby wznieśli serca swoje do Boga, by błogosławieństwo Jego zstąpiło na nas; a tych co nie mają szczęścia być chrześcianami, by przyczynili się ze swej strony dobrą wolą do usiłowań słowa, które usłyszą tutaj, i do chęci bratnich tych serc wszystkich, bo będą pomagać temu słowu, by ono przyjęło je i podniosło do prawdy.

Najpierwszym i najnaturalniejszym przedmiotem poznania ludzkiego jest sam człowiek. Na siebie samego pada jego najpierwszy pogląd i do siebie zawsze on w końcu powraca; może on oderwać się od wszelkiej myśli, nawet od myśli o Bogu, myśli o świecie; ale choćby jak zamykał wzrok ducha swego, nigdy przecież nic zdoła on oderwać się od swojej własnej istoty. I dlatego to, panowie, przeświadczenie, jakie człowiek ma o sobie samym, jest tu największego znaczenia. Wszelkie inne uczucie, jakieby ono nie było potężne, może być podbite, może być pokonane przez człowieka, bo zawsze może się on oddzielić od przedmiotów, co je wydały; ale od uczucia o sobie samym, od uczucia, odpowiadającego wzrokowi, który człowiek ustawicznie zatapia w sobie, ani na jednę chwilę nawet uwolnić się nie jest on w stanie... A ponieważ uczucie przypiera do woli, a wola jest sprężyną wszelkiego działania, możecie wiec pojąć, że kwestya o świadomości samego siebie jest kapitalną kwestyą, w rzeczy moralnej istoty człowieka.

Otwieram więc ze strachem serce człowieka i wcale nie mam potrzeby zachodzić w niem bardzo daleko; niestety! dość jest bym odkrył tylko moje własne serce, aby się dowiedzieć co się. dzieje w duszy ludzkiej. Otwieram więc serce człowieka i widzę tam, że kocha samego siebie. Kocha siebie i wcale go za to nie ganię: dlaczegóż-bo miałby się on nienawidzieć? Ale miłość ta jest wyłączną: on kocha tylko siebie, ukochał nadewszystko, ukochał aż do pychy, aż do chęci stania się pierwszym, najpierwszym w całym świecie... Wejdźmy w siebie: czy urodziliśmy się na tronie, czy w jakiej walącej się chacie rzemieślnika, w duszy naszej, od chwili w której życie moralne obudziło się w nas z uśpienia, nie przestawaliśmy wzdychać do wyniesienia się społecznego. Cezar, mówią, przejeżdżając raz przez jakąś wioskę alpejską i postrzegając na placu jej ruch wielki z powodu wyboru naczelnika, zatrzymał się na chwilę przed tem widowiskiem. Towarzysze otaczający go dziwili się temu: czyż i tu sa zabiegi o pierwszeństwo? A Cezar, jako wielki człowiek, powiedział im te pamiętne słowa: "Wolałbym być pierwszym w tej nędznej wiosczynie, niż drugim w Rzymie." Jestto prawdziwy wykrzyk natury. Gdziebyśmy nie byli, chcemy koniecznie być pierwszemi. Artyści, których powołaniem odtwarzać przyrodę dłutem lub pędzlem, mówcy, umiejący obudzać myśli wielkie w duszach tłumów, wodzowie dowodzący pułkami i obiecujący im porażkę nieprzyjaciół, ministrowie rządzący państwami, mocarze niespokojni pod purpurą: wszyscy wzdychamy do pierwszeństwa, do pierwszeństwa samotnego. Wtedy tylko jesteśmy zadowoleni, kiedy mierząc wzrokiem to co nas otacza, znajdujemy w około czczość, a po za tą czczością, jak można najdalej, cały świat tarzający się w prochu i czczący nas jak bóstwo.

Młodzian jakiś otrzymał od przyrody szczęśliwy wyraz twarzy: ma on włosy jasne, oczy błękitne, czoło wyniosłe, uśmiech wdzięczny; istota lekka, myślicie może, że wzdycha do przeznaczenia kwiatka polnego: ale mylicie się, i on marzy o pierwszeństwie i władzy. Z temi słabemi związkami, co łączą serca, stara się on być jednodziennym przedmiotem podziwu na tym świecie, gdzie się schodzą wszelkie czary i chwały, i te więdnące w tejże chwili, w której właśnie powstały.

Jednem słowem, panowie, zawsze i wszędzie dążymy do pierwszeństwa nawet przez to, co jest zupełnie niczem. Nie będę się więcej rozwodził nad tą prawdą, bo stała się już ona wytartym ogólnikiem, a ja, za łaską Bożą, mam wstręt do wszelkich podobnych komunałów.

Ale oto co ztąd wypływa: kiedy człowiek tak upojony swoją własną godnością, popatrzy w około siebie, czyż znajduje on cokolwiek, coby odpowiadało tym pysznym złudzeniom jego? Nie! Znajduje on zupełnie co innego: postrzega już sformowane szeregi, w których nie masz wcale dla niego miejsca; hierarchia rodowa, wspomnienia starej sławy, co przeszło wieki całe na czole nawet człowieka bez zasługi, bije blaskiem wspomnień dziejowych; hierarchia daru, jaki przyroda rozdała w przystępie swoich kaprysów; hierarchia, która, pomimo wszelkich zżymań się naszych, staje wyżej od nas i zadaje naszej dumie niezagojone rany; hierarchia majątku, powstała z cnót, z występków, albo z prostej przebiegłości; hierarchia wszelkiego kształtu i imienia, oparta na prawach, podaniach, oparta na konieczności, na przepaściach wreszcie, gotowych zawsze rozstąpić się kiedy tylko powstają na to, co czas wystawił w pośród krwi i znoju. Widząc to wszystko, człowiek spadły z nicości wpośród wszystkich tych majestatów, co go wyzywają do boju, zżyma się, oburza; oddziaływa z całą mocą energii będącej w nim, a gotowej nawet powstać przeciw samej przyrodzie, jak Ajax, mający umrzeć, groził ułamkiem miecza swego samemu majestatowi bogów. Duma wzburzona wyzywa wszystko; nienawiść dla wyższości, co go przerasta zewsząd, łączy się w jego sercu z nienawiścią równości, którą odtrąca z pogardą. Mahomet zdaje się powiedział gdzieś:

"Równi! już oddawna Mahomet nie ma sobie równych!"

Nie wiecież, że cezar wieków nowych, odebrawszy w Egipcie list od członka Instytutu, poczynający się od słów: "Mój kochany kolego, " mnąc papier ten ręką, co podpisywała zwycięztwo, powtarzał z pogardą: "Mój kochany kolego! co za styl!" Napróżno, panowie, stanowimy równość w konstytucyach: duma nie zgodzi się na nią, chyba dlatego tylko, by poniżyć wyższych od nas, a wcale nie dlatego, aby podnieść tych, co są niżej. Nienawiść wyższości, zarówno ściąga dla siebie nienawiść równości i pogardę niższości. Gdybyż przynajmniej w sercu tem opętanem żądzą pierwszeństwa, panowała prawdziwa wyższość! Ale pycha łączy się aż nadto dobrze z niskością; skryta niskość żyje w dumie i zadaje sobie męki, jakichby nie wymyślił pewno najokrutniejszy tyran. To sumienie tak delikatne na wszelkie słabości tych co stoją wyżej, to sumienie, powiadam, sprzedaje się i kupuje: poniża się by się podnieść; na klęczkach żebrze o purpurę, którą pokryje nagość swoję; przyjmuje pogardę, byle tylko przez to nabyć prawa oddać ją z lichwą.

Oto, panowie, człowiek, jakim jest, poczucie jakie ma o sobie i następstwa normalne tego poczucia. Jakoż, mówie, że widocznie i bez wielkich wysiłków logiki, uczucie to uważać należy za fałszywe, nieludzkie, zgubne! Uczucie to jest fałszywe, bo niepodobieństwem jest, by wszyscy byli pierwszemi, a następnie myślą przyrody, albo Opatrzności, jakiegobyście w tym względzie nie użyli wyrazu, nie mogło być powołanie nas wszystkich do pierwszeństwa społecznego. Gdyby podobne naczelnictwo było istotnie celem naszym i powołaniem, byłaby tylko jedna istota, a nawet i wtedy nie byłaby ona pierwszą, bo koniecznie, aby mogła być pierwszą, potrzebaby było, aby była ostatnią.

Uczucie to jest nieludzkie, bo uważa za niegodne to wszystko, co nie zdołało podnieść się do pierwszeństwa, bo pogardza wszystkiem co nic było tak Szczęśliwem, albo tak mocnem, aby sobie wyrobić wyższe stanowisko.

Nareszcie jest to uczucie zgubne, bo zostaje w wyraźnej sprzeczności ze wszelkiemi warunkami życia.

Pycha żąda bez końca, a życie udziela bardzo mało, tem okrutniej, że obdarza kilku, a ukazuje zdala zziajanej dumie tych kilku szczęśliwców, jakoby normę żywota ludzkiego. Pycha mówi wyrobnikowi, że jest władzcą, i biedak ten odchodzi z myślą pełną tej mniemanej władzy, wyciągać na ulicy rękę po pracę, która zawsze przychodzi, a którą on zawczasu hańbi swojemi nałogami. Jakże chcecie, żeby szczęście istniało w sprzeczności tak bolesnej pomiędzy tem co czujemy, i tem co jest istotnie?

Nauka katolicka, panowie moi, założyła sobie zmienić z gruntu to zdanie, jakie mamy od natury o sobie samych. Powstała ona przeciw niemu, podczas kiedy jeszcze wydawało się ono niezgładzonem, kiedy zdawało się być samą istotą naszą: nauka katolicka zamierzała wpoić w nas inne, wcale odmienne od tego przekonanie, i podziwiam tę jej nadzieję i tę pewność w jej zmierzaniu do celu. Podziwiam naukę, co nie boi się wywrócić naturę ludzką do gruntu, co nietylko chce wykorzenić w człowieku jego uczucie zasadnicze, ale owszem tworzy na miejscu jego uczucie zupełnie przeciwne pierwszemu i obiecuje sobie zaszczepić je w samej głębinie serca. Człowiek żył pychą, odtąd żyć będzie pokorą. A co to jest pokora? Jest przyjęcie dobrowolne stanowiska, wyznaczonego nam w społeczności istot nam równych, posiadanie siebie z umiarkowaniem równem temu, co nie jest nas warte. Pycha starała się podnieść, pokora usiłuje zniżyć; pycha obejmowała w sobie nienawiść wyższości, pogardę niższości; pokora mieści w sobie miłość i cześć dla wyższości w tych, których Opatrzność postanowiła nad nami, miłość i cześć dla równości w tych, których Opatrzność uczyniła nam równemi, miłość i cześć dla niższości nietylko w tych, których Opatrzność uczyniła niższemi od nas, ale nawet dla nas samych i w sposobie bezwzględnym. Pycha starała się być pierwszą, pokora chciałaby zająć ostatni szczebel; pycha chciała być władzcą, pokora chce stać się sługą. Uczucie dziwne, nie mające nawet przedtem nazwy w mowach ludzkich, a wyrabiające sobie imię, dzieje i sławę.

Powiedziałem sławę, bo nie myślcie, żeby pycha miała na celu poniżyć was, owszem miała ona za cel wywyższyć was; żadna inna doktryna, panowie moi, nie miała tyle chęci podniesienia duszy ludzkiej, ile nauka katolicka; żadna inna nie okazała jej równie wielkiej i równie nadzwyczajnej ambicyi. Ona mówi ustawicznie duszy naszej o jej pochodzeniu i o jej celach boskich; zastępuje dla niej nieśmiertelność wiecznością, daje jej Boga za brata, a niebo za ojczyznę; napełniają takiem poszanowaniem dla niej samej, że najmniejsze pomroczenie prawości i sumienia przejmuje ją strachem i darmoby starała się żyć spokojną, gdyby najlżejsza plamka splamiła czystość jej osobistej godności. Tak więc najwyższe podniesienie duszy powinno łączyć się i łączy się istotnie, w nauce katolickiej, z najgłębszą pokorą. Jakże to się dzieje? Jakże nieograniczona duma może się zgodzić z dążnością całkiem jej przeciwną?

Mógłbym, panowie moi, nie szukać wcale wyjaśnienia tej zagadki, traktuję bowiem tylko o fenomenach samych nauki katolickiej; jednakże, nie od rzeczy jest, czas od czasu, dotknąć samego wewnętrznego rdzenia przedmiotu naszego. Znieśmy więc sprzeczność pozorną, co nas zajmuje w tej chwili i przedrzyjmy się do samej istoty pokory. Wiedźcie więc, panowie, że prawdziwe wyniesienie się nie jest w wyniesieniu porządku materyalnego, albo zewnętrznego istot. Prawdziwe wyniesienie, wyniesienie istotne i wieczne: to wyniesienie zasługi, wyniesienie cnoty. Urodzenie, majątek, jeniusz są niczem w obliczu Boga. Bo czem może być urodzenie w oczach Boga, który nie miał nigdy początku? Czem są dostatki u Boga, który cały świat stworzył? Czem jest geniusz w oczach Boga, który jest duchem nieskończonym, i od kogo mamy ten płomyczek dziwny, który zwiemy tem pięknem imieniem? Widocznie wszystko to jest niczem. To co znaczy cośkolwiek u Boga, co nas zbliża do Niego, jest wyniesieniem się osobistemi, powstałem z usiłowań cnoty, która, na jakimbyśmy szczeblu nie byli postawieni, zawsze odbija w duszy poważny obraz Bóstwa. Jakoż, im więcej cnota wznosi się z pozycyi nizkiej, tem większą jest jej zasługa. Naśladować Boga, kiedy się jest prawie u podnóża tronu Jego, kiedy się Go widzi prawie twarz w twarz, łatwą jest rzeczą; ale niechno istota postawiona na nizkim stopniu, niech człowiek prosty, bez urodzenia, bez mienia, bez geniuszu, zgarbiony nad narzędziami rzemiosła swego i oddany najniższym pracom; niechno, mówię, taki człowiek, popędem serca wiedziony, podniesie się do Boga, niech wyleje z piersi swojej potok niepokalanej miłości, niech przyniesie na ofiarę Bogu, choć tak daleki od Niego, obraz Jego samego: zapewne poniżenie jego w hierarchii naturalnej powiększy tylko jego wyniesienie się w hierarchii zasługi. Pokora więc nie wyłącza podniesienia, a służy mu, owszem wydaje je. Bo co to jest cnota, która stanowi hierarchią zasługi? Cnota oczywiście nie jest niczem innem, jak tylko poświęceniem się dla innych; jakoż, możnaż się poświęcić, nie wyrzekłszy się samego siebie? Możnaż się zaofiarować bez tego, aby najpierwszą ofiarą, nie była ofiara z pychy własnej? Bo czemże jest pycha, jeżeli nie samym egoizmem? A tak jak egoizm i cnota są dwoma wzajemnie wyłączającemi się wyrazami, wypada z tego, że pycha i cnota wyłączają się takoż, aby pokazać wyraźnie, że cnota i pokora mają tylko jedno określenie, i że poniżyć się znaczy to samo, co podnieść się. Pycha jest tylko pewnym kształtem egoizmu: namiętność, nicość, co się skupia w sobie, aby ugnieść wszystko; pokora jest postacią miłości, chęcią istoty prawdziwie wielkiej, która chce stać się maluczką, by się lepiej oddać innym. Jakoż Bóg jest najpokorniejszą istotą: On, co nie ma sobie równego, ma równych sobie w Trójcy osobowości bóstwa; On, co jest wysokością bez miary, zniżył się do nicości; aby stworzyć istotę, zniżył się do człowieka, aby wziąć na się naturę jego. O Nimto daleko lepiej, niż o owym cesarzu rzymskim powiedzieć można:

"I stanąwszy u szczytu, zstąpić usiłuje. "

Takiem jest, panowie, uczucie, które nauka katolicka usiłowała wpoić w człowieka we względzie jego samego. Czy udało się jej to? Osądźcie sami. Czy istotnie stworzyła ona w człowieku pokorę? Czy natchnęła ona w człowieka chęć do zstępowania dobrowolnego na dół? Wy wiecie to wszyscy; dzieje katolicyzmu są wam znane; wiecie jakie uczucie napełniało świętych Pańskich, jakiemi uczuciami kościół napawa was samych. Katolicyzmto ufundował na świecie miłość szczerą wyższości; on wydał uczucie równości i braterstwa, wedle tego wyrażenia apostoła: "Deligite caritatem fraternitatis, " Kochajcie miłość braterstwa. Nareszcie Onto natchnął nas chęcią zostania małemi, zstąpienia ze stopni urodzenia, dostatków, blasku geniuszu; sławne przykłady idą od samych mocarzy świata i dokonywają się dotąd codziennie, skromnie, cicho przez tysiące dusz pobożnych, naśladujących pokorę kalwaryjską, wpośród straszliwej pychy, co dotąd panuje w ludzkości, chociaż nie nad ludzkością.

Teraz, panowie, co mamy wnieść z tego wszystkiego? Zobaczymy.

Pokora jest cnotą. Muszę dowieść tego najsamprzód dla wniosków późniejszych, do których zejdę jeszcze.

Pokora, mówię, jest cnotą., bo cnota jest potęgą, opierającą się złemu, a pełniącą dobro: pokora zaś nosi na sobie wszystkie te cechy. Jest ona potęgą, bo przemaga skłonność naszego przyrodzenia ku egoizmowi pierwszeństwa; opiera się ona złemu, a pełni dobro, zło bowiem jest stosunkiem fałszywym, a dobro stosunkiem rzetelnym uczuć i czynów do istot. Każdą razą kiedy tylko jesteśmy w stosunku rzetelnym, słusznym, zgodnym z istotami, nie przez sam umysł tylko, boby to było wynikiem wiedzy, ale sercem i czynem, jesteśmy zawsze na drodze dobrej. Jakoż pycha, będąc uczuciem fałszywem, nieludzkiem, nieszczęśliwem, uczuciem wynaturzającem wszelkie stosunki z hierarchią istot, wypływa ztąd jawnie, że pokora, która nas wprawia na nowo w stosunek rzetelny, ludzki i pomyślny z istotami, jest i musi być koniecznie cnotą. Pycha zamącą wszystkie istoty, poczynając od niej samej; pokora zaś uspokaja wszystkie istoty, poczynając także od niej samej: jest ona cnotą zasadniczą, jak pycha jest zasadniczą przywarą.

Tak określiwszy tę myśl moję, utrzymuję, że sama tylko prawda może wydać cnotę, i że błąd nie jest do tego zdolny. Istotnie, błąd wprawia umysł nasz w stosunek fałszywy względem istot; wystawia on nam je takiemi, jakiemi one nie są, i porusza następnie serce nasze pozorem fałszywym. Serce naszę wzruszone pozorem fałszywym przez istoty wystawione mu w świetle fałszywem, jakże chcecie, by to serce przyszło do uczuć prawdziwych, a wola nasza do uczynków słusznych? To niepodobna. Wiecie bardzo dobrze, panowie moi, że uczucie idzie za wzrokiem ducha, a uczynki idą za popędem uczucia. Tak jest urządzona hierarchia działalności naszej tak wewnętrznej, jak i zewnętrznej. Człowiek naprzód widzi a w miarę tego jak widzi, doznaje w uczuciu sympatyi albo też wstrętu, i w miarę tego jak doznaje pociągu lub wstrętu, kieruje w sobie wolą, a potem działa zewnętrznie. Ale jeżeli punkt wyjścia, w tym szeregu czynności, organizacyi czynnej, jest błędnym; jeżeli naprzykład widzę jako złe, co jest istotnie dobrem; jeżeli w Bogu widzę tyrana, zamiast widzieć w Nim ojca: czyż nie prawda, że uczucie moje, poruszone tą. fałszywą ideą bóstwa, nakłoni się ku temu, aby Go nienawidzieć. Przeciwnie, kiedy będę mieć rzetelne wyobrażenie o Bogu, jeżeli rozumiem najpierwsze słowo modlącego się chrześcianina: " Ojcze nasz, któryś jest w niebiesiech" nieprawdaż, że uczucie moje mimowoli będzie się skłaniać ku Niemu, pod postacią miłości synowskiej?

Dziwicie się co chwila, że spotykacie dusze dobre i dobrze uposażone, których uczucie jednakże i uczynki, w niektórych względach, razą was boleśnie; mówicie sobie: Jak ci ludzie, co się wydają nam prawemi, zdolni są pisać, albo czynić tak haniebne rzeczy? Eh! panowie moi, to dlatego, że ludzie ci źle widzą. Myślicie, że serce w oczach Boga zawsze jest równie winnem, jak się ono nam wydaje? Myślicież wy, że żyjąc wśród społeczności, w której umysł ustawicznie jest napastowany od fałszu, myślicie, mówie, że przy podobnym stanie rzeczy odpowiedzialność uczuć i czynności jest ta sama jak w epokach, w których prawda sama nauczała i rządziła światem? Od czasu do czasu, chrześcianie, prześladują zacność waszę, publicznem oszczerstwem, a wy mówicie: tylko pióro zbrodnicze może wynaleźć podobne obelgi. Mylicie się: może być, że napadają na was w dobrej wierze, olśnieni fałszem, który, mniej więcej, zaraził umysły ludzkie. To co wy nazywacie pchnięciem puginału, jest często uczciwem złożeniem się pałasza w oczach tego, co was uderza; nie zna on kościoła, nie zna grodu bożego; postrzega on go przez burze wieku, jako zaporę ku temu, co on sam uważa za odrodzenie idei, za przyszłość świata, za rozwój cywilizacyi; on widzi wszystko przeciwne temu, co wy widzicie, a następnie czyni przeciwne temu, co wy czynicie. Fałsz, panowie moi, fałsz! oto źródło najpłodniejsze zła, i, w każdym razie, źródło, z którego nie może wypłynąć żadne dobro, żadna cnota. Dowiodłem tego.

Chcemyż poznać, czy nauka jaka jest prawdą? Potrzeba tylko rzucić okiem na uczucia i czynności, jakie z niej wypływają. Każda nauka wydająca cnotę jest koniecznie prawdziwą; cnota jest owocem prawdy, owocem, którego nic udać nie potrafi.

No i cóż? Pokora jest cnotą, cnotą podstawioną w miejsce najgorszej przywary, cnotą zasadniczą, wydającą powagę, braterstwo, miłość świętą ubogiego, stawiącą człowieka na jego właściwem stanowisku, nawet na samem ostatniem, za jego dobrowolną zgodą: więc nauka katolicka, której ona jest skutkiem, jest wielką prawdą, wielką, najpierwszą, zasadniczą prawdą.

Ale, panowie moi, to jeszcze nie wszystko! Nie dość jest samej prawdy do wydania cnoty; prawda może być nieudolną w tej wielkiej sprawie, chociaż zawsze jest ona tu konieczną. Prawda pokazując nam rzetelne stosunki istot pomiędzy sobą, jest bez wątpienia najpierwszym zarodem cnoty; ale zaród ten może się poronić, jeżeli tylko nie rozwinie w sercu uczucia, a to wcale nie jest to samo co dać uczucie, a dać idee. Wiem jak się udzielają idee. Człowiek otwiera usta pobłogosławione od Boga, mówi, wykłada szereg propozycyi zawierających światło; światło to przechodzi z jego umysłu do głowy tego, co go słucha. Ale widzieć nie jest to czuć; przejść od widzenia do uczucia jestto przejść z jednego obrębu do drugiego. Światło nic wystarcza już do objaśnienia tego nowego zjawiska. Codziennie patrzymy, widzimy i pozostajemy nieczułemi. Wychodzę na ulicę, spotykam nędzarza, wyciągającego do mnie rękę.... Widzę jego nędzę, ale moje serce może pozostać niemem. Pojmuje to dobrze, że stosunek tego człowieka do mnie jest stosunkiem ubóstwa do mienia, żebrzącego do tego, co może się ulitować i wspomódz; jednakże, pomimo to wszystko przechodzę nie pobłogosławiwszy go ani słowem, ani sercem, ani skinieniem ręki nawet. Posiadam ja prawdę w stosunku do tego żebraka, ale braknie mi miłosierdzia. Kto mi da miłosierdzie? Oczywista inna jakaś potęga od prawdy, przcież potęga taka, co będzie połączoną z prawdą, jak ciepło ze światłem: potęga, co będzie w stanie poruszyć mnie, dotknąć, zachwycić. Tak np. wymienisz mi ojczyznę. Każdemu wiadomo, co to jest ojczyzna. Ale kiedy nieprzyjaciel jest u granic, kiedy idzie o to, by dać krew swoję w jej obronie, którą czasami nawet, uważa się za nieużyteczną, bo słabość serca często wystawia nam ofiarę jako rzecz, nie przynoszącą żadnej korzyści: czegoż potrzeba będzie wówczas, by nas poruszyć? Oto potrzeba będzie, by jakieś natchnienie sympatyczne dla ojczyzny zstąpiło na nas zkądsiś i ogrzało skrzepłe serce, by z niego dobyć krwi, której nie chcemy utoczyć. Więc, by przeprowadzić prawdę do stanu uczucia, potrzeba natchnienia sympatycznego; dopóki natchnienie to nie zstąpi, uczucie nie objawi się w duszy. Ztądto pochodzi tak często nieudolność słowa; oświeca ono nie grzejąc, bo sam mówca jest zimny, bo nie dość jest przepełniony tą elektrycznością sympatyczną, która w momencie obiega rzesze całe, bo nikt nie da tego, czego sam nie posiada. Nauka nie mająca w sobie inspiracyi sympatycznej i nie udzielająca jej sercu człowieka, jest nauką niepłodną dla cnoty, jakąby nie była w niej zkądinąd ilość prawdy; i każdą razą, jak tylko nauka porusza i prze-

I kształca serca, jawną jest rzeczą, że jest sympatyczną w najwyższym stopniu, a następnie, że jest rzetelną nie tylko dla umysłu, ale i dla serca. Jakoż nauka katolicka zrodziła w człowieku uczucie nieznane dotąd ludzkości: jak Mojżesz uderzyła ona rószczką w opokę jego pychy i uczyniła go łagodnym, prostym, posłusznym, zadowolonym z najlichszego stanowiska; zdziałała ona cud, wymagający najdziwniejszego natchnienia sympatycznego: wiec jest ona rzetelną równie dla serca, jak umysłu. To jeszcze nie wszystko: w cnocie jest jeszcze co innego: oprócz prawdy znanej i uczutej, jest w niej jeszcze siła działająca. Można widzieć prawdę, można smakować w niej sobie i pomimo to można nie mieć siły dostatecznej, by chcieć jej i pełnić ją. Jest to nawet wypadek zwyczajny. Czego nam najwięcej braknie wszystkim — to właśnie mocy, męztwa; u spodu naszego posągu nie możnaby było napisać, jak napisano niegdyś u spodu posągu jednego wielkiego człowieka: vir (mąż). Słabość jest nieszczęściem naszej przyrody, którego najtrudniej się jest pozbyć. Jeszcze spostrzegamy prawdę dość prędko; kochamy ją bez wielkiej trudności; ale przeobrażenie jej ostateczne w cnotę, ale ostatni akt bez którego maż nie jest mężem, oto Jest usiłowanie równie rzadkie, jak jest najwyższem. O, taż nauka katolicka, co wydała na świat ideę i uczucie pokory, wydała także siłę do objawienia jej w czynie. Uczyniła ona istotnie pokornych tak czynem jak myślą i uczuciem; wydała ona cnotę pokory w zupełnej jej istocie. A ponieważ nikt nie daje tego, czego sam nie posiada, nie ulega więc żadnej wątpliwości, że nauka katolicka posiada moc tworzącą pokornych. Ale jaką moc, i jakiego rodzaju? Oczywista moc, której nie ma w przyrodzie, która wyższą jest nad przyrodę, bo pycha zdetronizowana przez pokorę jest wrodzoną człowiekowi; a więc pokora nie będąc mu właściwą, potrzeba było koniecznie, by człowiek wziął ją i pełnił: siłę nie pochodzącą z przyrodzenia, a więc siłę Bożą, bo pojmujemy tylko dwa rodzaje potęgi: przyrodę i Boga. Więc nauka katolicka, która jest, jakeśmy już tego dowiedli, prawdą umysłu i prawdą serca, jest takoż prawdą boską.

Stwierdzę rezultat ten udowadniając nieudolność wszystkich innych doktryn, do wydania w człowieku cnoty pokory.

Po za granicami nauki katolickiej są tylko trzy doktryny: racyonalizm, protestantyzm i wyznania niechrześciańskie. Mógłbym nie mówić wcale o wyznaniach niechrześciańskich, bo oddawna czas ich przeszedł już na świecie i walka ostateczna widocznie toczy się już teraz pomiędzy nauką katolicką z jednej strony, a racyonalizmem i protestantyzmem z drugiej. Dlatego, ponieważ niestaje nam czasu, słówko tylko o tem powiemy.

Racyonalizm jest usiłowaniem umysłu wyjaśnić sobie tajemnice przeznaczeń, mocą własną, bez pomocy wszelkiego objawienia, wszelkiego podania, wszelkiej powagi. Wyraz ten, panowie moi, jest wyrazem nowym. Katolicy XIX wieku stworzyli go; i jest on bardzo szczęśliwego układu, bo jest to wyraz pełen słuszności. Kiedy racyonalizm, to jest, kiedy to oderwanie się od wszelkiego objawienia, od wszelkiego podania, od wszelkiej powagi, objawiło się w świecie, katolicy zostali zakłopotani: nie mogli oni tego usiłowania umysłu nazwać filozofią, bo sami oni mają filozofią: jest filozofia chrześciańska, filozofia katolicka. Dać racyonalizmowi imię filozofii, znaczyło dać mu imię, które w oczach katolików stało się świętem, i przenieść je na rodzaj spekulacyi, całkiem przeciwny ich nauce i metodzie. Niektórzy apologetycy nazwali nową filozofią mianem filozofizmu; ale ta nazwa, rzucona tam i sam, nie mogła ani się ostać, ani zyskać powszechnego przyjęcia w mowie, dlatego właśnie, że kryła w sobie obelgę. Kto mówi filozofizm, wyraża tem słowem miłość sofizmu; ale można być racyonalistą bądź przez wpływ wychowania, bądź przez rodzaj umysłowości, bądź też przez jakie nieszczęście; można szukać w sobie samym, we własnym umyśle, tłumaczenia tajemnic przeznaczeń i z tem wszystkiem nie być koniecznie sercem oddanym sofizmowi. Wyraz więc był niewłaściwym. Katolicy XIX wieku utworzyli inny, miano racyonalizmu, wyraz używany dziś powszechnie we wszystkich mowach Europy, co właśnie jest oznaką niemylną wyrazu dobrze utworzonego. I istotnie wyraz jest dobrze ułożonym, bo wyraża bez obelgi to, co chciał oznaczyć.

Racyonalizm nie ma nawet pretensyi natchnąć ludzkość. Widzi on rany pychy; sądzę przynajmniej, że je widzi; szuka w skromności przeciwwagi temu złemu uczuciu przyrody naszej; ale skromność jest tylko naśladowaniem artystycznem pokory: kryje ona pychę, nieznosząc jej; kryje ją, pycha bowiem jest dotyla uczuciem zgubnem dla ludzkości, że niepodobieństwem jest dla człowieka okazać ją. Bądź największym geniuszem świata, noś na czole niewypowiedzianą ustami sławę; skoro tylko duma wypłynie na wierzch, jesteś już człowiekiem znienawidzonym i zgubionym. Świat udziela sławy z tym tylko warunkiem, że będzie się ją nosić obojętnie, okazując się jeszcze większym od niej. Dlatego skromność jest sztuką pierwszego rzędu, którą racyonalizm ocenia z konieczności.

Uznaję, że nietylko jest fałszywa skromność, która służy niejako za zasłonę dumie, ale że jest takoż skromność szczera, pewien spokój, zadowolenie z siebie umiarkowane, które sprawiają, że człowiek doszedłszy do pewnego stopnia godności, przestaje na nim i nie żąda więcej.

Ale jest w tem tylko cnota mędrca uprzywilejowanego, cnota gabinetowa i salonowa, cnota nie przeciskająca się do wnętrzności człowieka: jest niejako uspokojeniem, ukołysaniem dumy zaspokojonej, miarkującej rozsądkiem próżność przyszłych zabiegów. Racyonalizm nie ma nawet żadnego udziału w tym lekkim śnie pychy; jest on raczej dziełem umiarkowanej natury człowieka, a nie tej doktryny, co czyniąc z umysłu indywidualnego zasadę i prawidło wyłączne prawdy, staje się przez to założycielką osobliwszej, najgwałtowniejszej ze wszystkich dumy. Ludzie zwyczajni chciwi są pierwszeństwa urodzenia, majątku, geniuszu, chwały, władzy; racyonalistą zdolny pogardzić tem wszystkiem, stawi tron swój jeszcze wyżej, i bez podziwu będzie on poglądał na dzień ten, w którym, przez jaki wniosek logiczny, dojdzie do tego, że się zacznie uważać za Boga, lub za absolut.

Protestantyzm jest dążnością umysłu, aby objąć objawienie bez pomocy żadnej powagi. Zkąd widzicie odrazu, że protestantyzm nie jest czem innem, jak tylko racyonalizmem umiarkowanym. Racyonalizm przedstawia się jako niepodległość myśli, jakby chcący ze samego siebie wyciągnąć prawdę; protestantyzm, przyjmując objawienie, chce wszakże wejść w stosunek ze słowem Bożem indywidualną usilnością duszy. On nie chce mieć pomiędzy sobą a Bogiem człowieka, bo człowiek poniża człowieka; pycha religijna niszcząca społeczność duchową, jak pycha zwyczajna niszczy społeczność ludzką. Jakoż ludzie i czyny pokory, tak liczni w kościele katolickim, nie pojawili się nigdy w protestantyzmie, a nadto, charakter chrześciański, w tym względzie, został widocznie nadwerężonym u ludów protestanckich. Jeżeli kiedy zdarzyło się wam zbliżyć do ludności, ukształconych na wzorze tej nauki, odrazu poznaliście po języku i po fizyonomii, że rzucaliście granice pokory, żeby wejść w dziedzinę pychy. Nic nie ma tak sławnego np., jak owa sztywność sukcessyjna stolicy kalwinizmu.

Anglia, za którą powinniśmy się wszyscy modlić, bo, chociaż ona od trzech wieków oddaliła się od prawdy katolickiej, i przelewała krew wielu z braci naszej, przecież jutrzenka dnia jaśniejszego błysła dla niej; Anglia takoż przedstawia nam, od pierwszego rzutu oka widoczny upadek pokory chrześciańskiej. Nie mówie tego z goryczą; wolno jest miłości samej spojrzeć czasami na czoło anioła upadłego, aby lepiej poznać cechę prawdy w jej pomroczeniu nawet, albo w jej zagładzie. Chcecież zobaczyć następstwa fałszywej nauki, objawione w kraju wielkim? Przypatrzcie się stanowi domownictwa w Anglii. Nic nie masz suchszego, twardszego, mniej ludzkiego, jak obejście się Anglika ze swoim służącym. Bóstwo domownika jest tam nie uznane; nie wiedzą tam już więcej, że Jezus Chrystus był najpierwszym sługą świata. Pogarda człowieka objawiła się natychmiast z pofałszowaniem nauki katolickiej, a widok ten staje się jeszcze więcej nauczającym, jeżeli zwracając myśl naszę do pięknych wspomnień własnego kraju, przypomnimy sobie czem byli służący u nas, domownicy: starzec, który nas piastował kiedyś na swoich kolanach, mamka, co nas wykarmiła; jaką podporę i jaką cześć znajdowali oni po starych zamkach feodalizmu i po wszystkich domach świętych chrześciańskiego państwa. Zapewne, obyczaje te nie są już naszemi, przynajmniej w tym samym stopniu co kiedyś; ale co je zmieniło, jeżeli nie osłabienie wiary, jeżeli nie wpływ racyonalizmu i wszystkich tych doktryn, pobudzających człowieka do pychy, mówiąc mu razem o braterstwie. Słowo ludzkie, jakieby ono nie było, niejest dość silnem, by zastąpić w organizacyi społecznej arteryę pychy, arteryą pokory. Zapewne można chcieć, choćby tylko dla wstydu, naśladować idee i uczucia prawdziwego chrześcianizmu; ale to samo naśladowanie, swojem niedołęztwem, objawia w nauce katolickiej to nasienie, które samo tylko otrzymało dar skuteczności, a z niem razem charakter niezgładzony bóstwa.

Co się dotyczy wyznań niechrześciańskich, nic o nich nie powiem. Są to trupy na pobojowisku, gdzie fałsz z prawdą, toczą bój o panowanie nad światem. Cóż chcecie, abym wam powiedział o Jowiszu, o Merkurym? Grecya, Rzym, sam Mahomet pochlebiali namiętnościom człowieka. Cóż chcecie, abym o nich powiedział więcej, z powodu pokory? Kiedy zwycięztwo pogrzebało pod krwią i zwaliskami tych co obaliło, chcecież aby mówca przyszedł kiedy na tę mogiłę zaśpiewać pieśń tryumfu i dowieść, że ci co umarli, nie posiadali ani prawdy, ani cnoty? Wszelka nauka, wyjąwszy nauki katolickiej, pochlebia dumie i zepsutym skłonnościom człowieka, bądź w tym, bądź w innym względzie: Zenon równie jak Epikur; a gdyby się znalazła nauka jaka pochodzenia ludzkiego, coby miała architektoniki prawdy, dowiodłaby pewnie swojem niedołęztwem, że prawda nawet nie wystarcza, kiedy idzie o cnoty potężniejsze od człowieka.

Najpierwszym więc skarbem, młodzi chrześciańska, jest skarb pokory: skarb, co dał wam pokój, skarb któremu winniście braci i przyjaciół, którychby pycha nigdy wam nie dała. Tam, powiadam, najpierwszy, największy wasz skarb osobisty; ale jest to takoż skarb dla całej ludzkości i dla naszej wspólnej, a kochanej ojczyzny. Odkryjecie go kiedyś dla jednej, albo dla drugiej; nauczycie na nowo pokolenia, zaburzone ambicyami, które się nigdy nie zaspokoją, tego, co jeden, współczesny nam człowiek stanu nazwał świętą szkołą poszanowania, a ja dodaję od siebie: świętą szkołą poszanowania w miłości i miłości w poszanowaniu. Nauczycie je na nowo poszanowania i miłości wyższości, poszanowania i miłości równości, miłości i poszanowania niższości. Pogodzicie pomiędzy sobą. stany i losy nie czczemi frazesami, ale uczuciami głębokiemi, uczynkami w których biedny pozna swoję wielkość, uczynkami, które zbliżając go do człowieka, przybliżą takoż do Boga, Wypełniając to chwalebne zadanie, które wam jednym tylko przynależy, nie dacie się zbałamucić krzykami, co was będą oskarżać o wykroczenie przeciw Bogu i ludziom; wystawicie przeciwko nim ten sam skarb pokory; zaczerpniecie w nim dla siebie zadowolenie darowanej zniewagi. Wcześniej lub później świat będzie was potrzebował; wypróbowanie zacności obcych wam doktryn, odbędzie się przed otwartemi oczami rodzaju ludzkiego. Dość dla was będzie żebyście zaczekali; cierpliwość jest także owocem pokory! Jedyni synowie tej cnoty, święci patryoci czasu, bo jesteście patryotami wieczności, wstąpcie do kapitolu, a tam, trzymając w ręku berło z trzciny, z czołem uwieńczonem cierniami, z ramiony osłoniętemi krwawą purpurą, stańcie śmiele przed zniewagą i czekajcie spokojnie przyszłości, szukającej was i która was znajdzie niechybnie: nie przyszłości spokoju, ale przyszłości, w której wzrośnie liczba tych co uwierzą, co ukochają i ucierpią z wami; bo dopóki będzie królestwo Boże królestwem pokoju, nie będzie w niem chwały bez poniżenia, zwycięztwa bez przegranej, wesela bez boleści. Wy jesteście podobni oceanowi, którego prawą dążnością jest powiększyć brzegi swoje, ale który wie także, że powiększając je, powiększa razem swoje nawałnice.

II.

O CZYSTOŚCI, SPRAWIONEJ W DUSZY NAUKĄ KATOLICKĄ.

Panowie!.

Pojęliście potęgę i płodność gruntu, na któryśmy teraz zstąpili. Opuściliśmy spekulacyjne obszary idei, by wejść na pole praktyczne uczucia i cnoty, a więc pomiędzy gruntem, na którym byliśmy, a gruntem na którym teraz jesteśmy, zachodzi różnica tego, co się sprawdza umysłem, od tego, co się sprawdza więcej przystępnemi realnościami; jeżeliście więc zrozumieli dobrze myśl moję, musieliście takoż pojąć, że są cnoty zachowane szczególnie, jako znak nauki bożej. Bo, panowie moi, czujecie to sami dobrze, że jeżeli jest jakaś nauka boska, jeżeli to prawda, że Bóg raczył ustanowić na ziemi słowo spadłe z ust Jego, że jeżeli od czasu w którym On jest na świecie, tojest: od czasu jak stworzył świat, On przemawia, przemawia głośno i cicho, przemawia do świata całego i do każdej od siebie stworzonej duszy; jeżeli to prawda, mówię, więc widzicie to dobrze, że wypada koniecznie, aby nauka boża wydała coś, czego z kolei nigdy nie wyda słowo ludzkie, chociażby była jak największa chęć jego naśladowania tych znaków wszechmocnych. Bóg więc, panowie moi, zachował dla siebie prawdy pewne, zachował dla siebie pewne cnoty, pewne instytucye, a największym dowodem Chrystyanizmu, jego dowodem potocznym, chlebem powszednim udowodnienia, nie jest wcale cud, co się staje i przechodzi, nawet kiedy wskrzesza umarłych; nie jest proroctwo, chociaż to dłużej trwa od cudu; nie: dowodem ustawicznym i żywym Chrystyanizmu jest to, że każde oko, trochę wcześniej lub później, odkrywa w nim prawdy, cnoty i instytucye wyłączne; to, że Bóg postępuje w nim jak król, który oprócz wspaniałości zewnętrznych pałaców swoich, ma jeszcze wewnątrz, w miejscach ukrytych, skarb z rzeczy prywatnych, którego tajemnicę powierza tylko najszczerszym swoim przyjaciołom.

Najpierwszą z cnót wyłącznych, powiedzieliśmy, jest pokora. Bóg sam, przez naukę katolicką czyni pokornych; wszystkie nauki ludzkie, bez wyjątku, od Platona aż do Kanta, wszystkie rodzą pychę: poznacie je po tym niezawodnym znaku. Jeżeli kiedy czytając książkę, albo słuchając jakiego słowa, uczujecie, że pokora wstępuje wam w duszę, choćby książkę tę podpisał ostatni z żebraków, choćby słowo to wyrzekł ostatni nędzarz, powiedzcie sobie w duchu: to Bóg sam w ten sposób porozumiewa się ze mną. Prawidło to nie ma wyjątku. I zauważcie to dobrze, panowie moi, że pokora równie jak każda inna cnota zawarowana, nie jest wcale cnotą mistyczną, pożyteczną tylko dla cenobity, ukrytego w swoim klasztorze, oddanego życiu surowemu, które świat nazwie może dziwacznem. Nie, panowie moi, Bóg kiedy chce robić znaki, lepiej tu sobie postępuje. Pokora, jak wszystkie inne cnoty zawarowane od Boga, jest cnotą ziemską, cnotą moralną, społeczną; cnotą, której człowiek potrzebuje, której szuka, której mu braknie w każdej chwili, a z braku której cierpi okropnie.

Bez pokory wszelka hierarchia jest niepodobną, bo hierarchia składa się ze szczebli podrzędnych, z których jedne są pierwszemi, inne ostatniemi: gdzie wszystkie zależą i mają wzajemną potrzebę pokory, bądź by przyjąć swoje stanowisko, o ile to jest nizkiem, bądź by inni je przyjęli, o ile ono jest wyższem. Żadna kombinacya nie zdoła zastąpić w tej pozycyi bratniej oliwy pokory, i bez jej pomocy hierarchia wszelka jest tylko tyranią od góry, powstaniem od dołu, nienawiścią, która wstępuje i schodzi pod protekcyą konieczności.

Dodaję tylko tych kilka wyrazów do mojej ostatniej konferencyi i przechodzę do drugiej cnoty zawarowanej od Boga. Tą drugą cnotą zawarowaną, jest czystość. Dowiodę wam, że człowiek nie mógł jej wydać, i pokażę, jak nauce katolickiej udało się to dokonać. Spodziewam się, panowie moi, że za łaską bożą utrzymam się we właściwej powołaniu memu wierze, i że wy z waszej strony wzniesiecie serca swoje do czystości dusznej, która właśnie jest konieczną w podobnych rozmowach. W wieku, w którym jesteśmy wszyscy, wolno nam jest spojrzeć, przy świetle mowy surowej, na rzeczy zagrzebane najgłębiej we wnętrznościach ludzkości.

Dusza nie jest samą w człowieku: łączy się ona z ciałem, a ciało ludzkie nie jest takie, jak ciało zwierzęcia, nie jest ono uregulowane wedle instynktów niezmiennych, utrzymujących je w granicach właściwych celom jego przeznaczenia. Całe ciało nasze jest, mniej lub więcej, zbuntowane przeciw duszy, która ma niem rządzić. Jakkolwiekbądź, dusza rządzi dość dobrze niektóremi działaczami organicznemi, które zwiemy zmysłami; może ona mocą przyrody, z pomocą filozofii uczciwej i duchowej, utrzymać dość zręcznie wodze największej części swojej administracyi. Ale jest jeden zmysł osobliwy, jedyny właśnie, który nie jest do podtrzymania życia, i który zostawiony bez wypełnienia funkcyj swoich, nawet prawych, nic tem nie szkodzi grze i rozwojowi naszego organizmu; zmysł ten, który, na pozór, powinienby być najłatwiejszym do rządzenia, bo wolen jest wypełniać, lub nie wypełniać swego przeznaczenia, jest właśnie zmysłem, będącym w ciągłem nieposłuszeństwie duszy, w skutek pewnej tajemnicy, której nie mogę teraz wyjaśnić, której nie znam — jeżeli chcecie, ale która jest największą tajemnicą przyrody naszej, bo dotyczy najgłębszego zagadnienia dobra i zła.

Zmysł o którym mówię nie jest tylko zbuntowanym, ale jest on nadto zepsutym.

Nazywam zmysłem zepsutym ten zmysł, co nie troszczy się o swoje prawdziwe funkcye, ale działa za wodzą instynktu egoizmu, obcego wszelkiemu przeznaczeniu. Widoczna jest, że w tem jest zepsucie porządku przyrodzonego, bo przyroda dąży zawsze do celu prawego, określonego i skutecznego. Jakoż zmysł, o którym mówię, nie troszczy się o cel swój; cel jego jest mu wcale obcym. Jeżeli szuka czego, to zapewne samego siebie, zadośćuczynienia niezależnego od wszelkie dobra, któreby go pokryło swoją pożytecznością i swoją świętością. Podczas kiedy wszystkie inne zmysły działają w interesie życia, nawet kiedy się nadużywają, podczas kiedy sen pokrzepia, pokarm posila, uszy słyszą słowa, głos wydaje wyrazy, jednem słowem, kiedy wszystkie zmysły nasze, nawet w nadużyciu samem, spełniają coś rzetelnego; ten jeden nie przestaje knować przeciw życiu naszemu. Zużywa on bezpłodnie najdroższe nasze organa, pożera bezczelnie najdziwniejsze nasze władze. Nie zdarzałoż się wam spotykać tych ludzi, którzy w kwiecie wieku jeszcze, zaledwie uczczeni znakami męzkości, noszą już uwiędłość czasu: ludzi, co zgrzybieli, nim jeszcze doszli zupełnego rozwinięcia własnej istoty, z usty nieudolnemi do wyrażenia dobroci, włóczą przy słońcu młodości resztki starości przedwczesnej. Kto uczynił tych trupów ? Kto dotknął to dziecko? Kto odjął mu świeżość jego latek wiosennych? Kto mu wycisnął na licu, ślady całych wieków zepsucia? Czyż nie tento zmysł zepsuty, ów nieprzyjaciel życia ludzkiego? Ofiara jego zepsucia, nieszczęśliwy ten żył samotny, tęsknił tylko do wstrząsnień egoistycznych, do tych straszliwych pulsacyj, od których człowiek i niebo odwracają się, by ich nie widzieć; i tak nędznik ten kończy swój zawód: napiły śmiercią, pogardzony od wszystkich, schodzi do grobu, gdzie występki jego zasną z nim razem i zbezczeszczą proch jego aż do dnia ostatecznego.

Ach! jeżeli to niejest zmysł zepsuty, jakież imię inne mamy dać jemu? Imię jeszcze twardsze, panowie moi, dodaję bowiem, że to jest zmysł nikczemny. Jestto zmysł nikczemny, bo zabija serce, bo podstawia wzruszenie krwi w miejsce wzruszenia duszy. W życiu mojem widziałem wielu młodzianów, i mówię to wam szczerze, że nigdy nie znalazłem czułości serca w młodzieńcu rozpustnym; spotykałem tylko dusze kochające w piersiach albo nie znających zła, albo bojujących z niem. Raz przywykłszy do wzruszeń gwałtownych, jakże chcecie, by serce, roślina tak delikatna, roślina żywiąca się kilką kroplami rosy, spadającej dla niej tam i sam z nieba, roślina poruszająca się lekkiemi podmuchy, szczęśliwa na całe dnie wspomnieniem słówka wyrzeczonego, spojrzeniem rzuconem, ośmieleniem danem usty matki, albo ręką przyjaciela; serce, którego bicie tak spokojne, kiedy nie wychodzi ze swego przyrodzenia, prawie nieczułe dla sa. mej jego czułości i bojaźni, by czasami nie pękło od jednej kropli miłości, gdyby Bóg stworzył je mniej głębokiem: jakże, mówię, chcecie, by serce to przeciwstawiło swoje łagodne i wątłe uciechy, uciechom grubym i przesadzonym zmysłu zepsutego? Jedno jest egoistą, drugie wspaniałem; jedno żyje sobą i dla siebie, drugie żyje dla innych: pomiędzy temi dwoma dążnościami, jedna powinna wziąć górę. Jeżeli weźmie przewagę zmysł zepsuty, serce więdnie, mało pomału nie czuje już uroku spokojnych rozkoszy, nie nachyla się do bliźniego, nareszcie kończy na tem, że bije już tylko dlatego, by krew krążyła, w ciele, i żeby oznaczać godziny tego pełnego ohydy czasu, którego rozpusta popędza ku końcowi. Ale cóż jest więcej nikczemnego, jak zabić serce w człowieku? Co pozostaje z człowieka, gdy serce jego już więcej nie żyje? A przecież zmysł zepsuty więcej jeszcze czyni; żaden występek, jak żadna cnota, nie ograniczają się nigdy samym wpływem na jednostki: oboje mają w społeczności przeciwwagę swego działania. Pod tym względem, zmysł zepsuty jest tyranią i zgubą świata.

Mówią wiele o swobodzie, i z mojej strony będę mówił równie śmiało jak inni, bo, niech będzie Bogu chwała, jest swoboda słuszna i święta, i nie masz żadnego wyrazu w mowie ludzkiej, któryby nie miał swego prawego zastosowania. Bóg i szatan posługują się jednemi wyrazy, i szatan nie może złorzeczyć ani jednemu, tak jak nie może zakląć ani jednej idei nadużywając jej przewrotnie. Bóg jest ojcem swobody; pobłogosławił On jej, dając ją człowiekowi; trzyma On przed nami rękami swego kościoła sztandar jej zawsze wspaniały i podniesiony. Mówię więc o wolności i oskarżam przed wami z trybuny ludzkości, tam gdzie jej obowiązki i jej prawa, podtrzymując się wzajemnie, zawsze znajdywały mowców i męczenników. Oskarżam przed wami despotyzm okrutny i nikczemny, despotyzm zmysłu zepsutego, nastający na resztę rasy ludzkiej; bo bezecnik ten nie ogranicza się sobą, chociaż sobą tylko żyje; wychodzi on z siebie, ale dlatego tylko, by robić ofiary, i jakie jeszcze ofiary!

Ach! panowie moi, rzucając to zgromadzenie, wyszukajcie jednę z tych ulic, gdzie tuli się nędza; nie będziecie mieli potrzeby szukać bardzo daleko. Wejdźcie na te ciemne schody, a znajdziecie się przed strasznem widowiskiem. Te twarze zwiędłe, a tak jeszcze młode, były wdzięczne; te członki, obudzające tylko pokusy przerażenia, były kiedyś żywe; te istoty zbezczeszczone miały braci i siostry: dziś już ich nie mają, nie mają już nic na świecie: nawet zgryzot sumienia. Któż je odarł, pokaleczył, rzucił nędzy, zniewadze, niewiadomości nawet o swej niedoli? Kto? Wiecie sami dobrze. Podły o tyle, ile egoistyczny, zmysł zepsuty nie czepia się do człowieka w sile wieku, ale czatuje na istotę słabą; nie pójdzie on kusić tego, co spojrzy mu śmiało w oczy, ale jak robak ziemski, wślizga się on ukradkiem w łono kwiatów, którym wiosna otworzyła kielichy, i które dzień tylko jeden mają przed sobą. Kusi tego, co się bronić nie umie; zaleca się istocie słabej i nazbyt łatwej do zwiedzenia, bo sama kiedyś uwiodła pierwsza; przedstawia się jej pod postacią serca wzruszonego. Ten hypokryta śmie kłaść rękę na tę część piersi; kryje rozpustę i zdradę pod giestem miłości i wiary, a potem, po upływie godziny, kiedy już zniszczył to, co się nie daje naprawić, opuszcza swoję ofiarę, odchodzi pocieszać się po wstręcie którego doznaje, wstrętem który ma jeszcze przyjść z kolei. Jakiż ucisk inny może być jeszcze na świecie, jeżeli to nie jest uciskiem, i jakie jeszcze mogą być ruiny, jeżeli to, co mam wam wystawić, nie może liczyć się do ruin?

Kiedy rzucicie okiem na dzieje narodu naszego i ujrzycie w nich wszystkie te imiona wsławione, które stały się ich koroną, koroną barona, koroną hrabiowską, koroną margrabiowską, koroną książęcą, wszystkiemi temi staremi koronami, składającemi całkowitą koronę kraju; kiedy potem spojrzycie na rasy te w czasie obecnym, i ujrzycie jak się one uginają pod brzemieniem starożytności własnej; na tych potomków, których ojcowie ciężką szablicą rozszerzali granice ojczyzny i prawdy, a którzy dziś nie są w stanie nic zdziałać ani dla jednej, ani dla drugiej: zaiste, nie trudno jest wam odgadnąć przyczynę tego zjawiska. Występek przeszedł po tych rasach starych i pogryzł w nich te mocne nerwy. Nie oszczędza on nawet narodów całych. Przychodzi czas, powiadam, w którym dzieje cywilizacyi następują po czasach bohaterskich; charaktery upadają, ciała karłowacieją, siły fizyczne i moralne opuszczają zwolna zbiorowe massy, a w dali słychać stąpanie barbarzyńca, który zbliża się i pogląda, azali przyszła już godzina pogrzeźć tego trupa narodowego? Kiedy godzina ta wybije, kiedy kraj jaki poczuje dreszcz swojego przeznaczenia, które go owionie, mimowoli pytamy się, co dotknęło ten naród ? Jaki podmuch zgubny wysuszył w nim źródła jego żywota? Zawsze to samo, panowie moi; śmierć wiecznie ma jednego współdziałacza. Naród ten znikczemniał w zabójczych rozkoszach zmysłowości; toczył krew własną po kropli, a nie strugami, jak dawniej, na polu poświęceń: jakoż krew, wylana w ten sposób, ściąga niechybną karę, pomstę, której ulegają ludy spodlone, gnąc szyję w jarzmie niewoli, w pośród ruin i zniszczenia.

Wybaczcie mi, panowie, jeżeli nie pójdę dalej za myślą moją; ale widzę tu wiele młodzieży: niech pomyślą więc sobie każdą razą, kiedy kusiciel uczepi się do nich, że jest on nieprzyjacielem życia, wdzięku, dobroci, siły, chwały, że jest nieprzyjacielem powszechnym i narodowym. Eh! panowie moi, gdyby Tatarzyn zapukał do drzwi waszych, proponując wam zdradę kraju, jakie byłoby wasze oburzenie? A przecież zmysł zepsuty nie co innego czyni; krew, której od was wymaga, choćby nie była krwią wieczności, będzie jeszcze krwią ojczyzny i przyszłości.

Oh, mój Boże! cóż pocznie dusza nasza przed tym nieprzyjacielem? Otrzymałaż ona jaką siłę, rozwinęłaż ona jaką potęgę przeciw temu wrogowi? Dość jest wziąć dzieje do rąk, a one wam odpowiedzą.

Prawda, dusza była nieraz słabą; mogła ona wprawdzie uczynić coś dla sprawiedliwości, dla roztropności, dla umiarkowania, nawet dla siły; wydała ona Annibala, Scypiona, Katona z Uttyki, wydała tylu mężów wielkich, mających odwagę żyć i umrzeć w trudnych okolicznościach; wydała ona bohaterów, ale nie mogła utworzyć ludzi czystych. Widząc się tak niedołężną, a chcąc koniecznie żyć z honorem, bo w tem właśnie jest jej instynkt, posunęła szaleństwo swoje do tego stopnia, że postanowiła uszlachetnić sam zmysł zepsuty. Nie przestała na swobodzie, nie wymagała u świata tego tylko, by zmysł zepsuty był wolnym; ale chciała, by on był jeszcze w poszanowaniu, we czci: i świat zgodził się na to. Dziś jeszcze, panowie moi, pomimo nauki Chrystyanizmu, świat stara się podtrzymać cześć zmysłu zepsutego. Mężobójstwo jest w pogardzie u świata; ale kalacz przysiąg najświętszych, gwałciciel świętości domowego ogniska, w końcu cudzołóżca, przechodzi w nim z czołem wzniesionem. Dlatego to świat i ewangelia nie mogą się zrozumieć: ewangelia nic tak nie potępia, jak zmysł zepsuty; świat go podtrzymuje jeszcze i czci do końca samą bezecność.

Cześć zmysłu zepsutego nie zadowolniła duszy, chciała ona jeszcze dla niego jawności, stanu publicznego. Bo, panowie moi, to tylko jest prawdziwie wielkiem, co przychodzi do stanu publicznego, do jawności; dopóki coś nie wytrzymuje jawności, nie jest jeszcze u szczytu swojej potęgi. Czyż uwierzylibyście, że zmysł zepsuty dążył do jawności, i dzięki przychylności dlań duszy, otrzymał ją! Nie mogę, panowie, iść dalej... słowo chrześciańskie odmawia posługi do samego wymienienia tego, na co słońce niegdyś patrzyło; ale Bóg dozwolił, by Tacyt i Swetoniusz napisali o tem karty, które aż do dnia sądu ostatecznego doniosą do wiadomości człowieka, krwawe dzieje jego własnego zepsucia. Nie przypominacież sobie widoku państwa rzymskiego, w czasie jego upadku? Nie przypominacież sobie Nerona, okazującego się publicznie państwu rzymskiemu, potomkom sławnej rzeczypospolitej, Nerona władzcy tylu ludzi, którego zadaniem było przedstawiać to, co Anglik jeden nazwał bardzo szczęśliwie majestatem narodu; Nerona, następcę Fabiuszów, Scypionów, wszystkich rodzin konsularnych, okrytego wszystkiemi purpurami, uzbieranemi tylu cnotami i tylu wiekami; Nerona stojącego przed mogiłami ojczyzny, przed jej świątyniami, przed Forum, otoczonego... Jakże będę mógł oddać to? I cały lud widział go, ale lud przygotowany najstraszliwszemi widowiskami do tego ostatniego widowiska. Niktże nie przyjdzie na pomoc duszy? Niktże nie wyda siebie, dla powrócenia jej choć trochę odwagi i honoru? Czyż nie było filozofów w owe czasy? O! byli filozofowie, nie mówię tego z przekąsem, były geniusze potężne, umiejące odkrywać wielkie prawdy, choć nie odkryły prawdy całej. Ale filozofowie ci nic nie mogli dokazać; zmysł zepsuty miał był nawet swoję własną filozofią, bo utworzono mu nawet filozofia! Nie tylko panowie, miał on swoję filozofią, ale miał jeszcze swoich kapłanów, swoich ofiarników!

Kapłan! wyraz ten maluje nam odrazu w myśli człowieka ubielonego wiekiem, i w podaniu męża, co zwiedził państwa prawdy, co przebiegał wszystkie wybrzeża błędu, zkąd przyniosł na korzyść ludzką, mądrość wyższą od mądrości wieku swego; wzrok, którego ludy przychodzą się radzić, aby wyczytać w nim myśli szlachetne. No i cóż powiecie! zmysł zepsuty miał kapłanów, kapłanów obowiązanych wypełniać jakby służbę świętą, owę okropną służbę zepsucia!

Co powiedziałem, kapłanów! Miał on świątynie nawet! Świątynie! miły Boże! Kiedy człowiek nie wydążą już w życiu, kiedy już syt dni swoich i nie może już podnieść ciężaru żywota, rzuca wszystko i idzie zastukać do drzwi świątyni; pada na kolana, modli się, wznosi do Boga w tych murach, co są jego mieszkaniem; dusza jego oddycha nadzieją i zapachem lepszego żywota: oto świątynia. I rozpusta ją pokalała! Człowiekowi, przychodzącemu wytchnąć po ciężkich snach życia, ukazywała się na ołtarzu rozpusta i mówiła mu: jestem ostatnim bogiem świata!

Nie myślcie jednakże, panowie moi, by rodzaj ludzki nie sromał się tego i nie dążył do rzucenia jarzma spodlenia. Owszem dążył do tego. Miał on Westalki, znał on wyraz czystości, miał kilka jej sławnych przykładów, jak wstrzemięźliwość Scypiona w sławnem pewnem zdarzeniu. Ale byłyto tylko przebłyski, chęci, widma dobra; dobro samo było podbite. Człowiek przez cztery tysiące lat zostawał pod wodzą zmysłu zepsutego, aż zegar wieczności wybił godzinę, a godzina ta mówiła: "Zbawca się wam narodził, chwała Bogu na wysokościach, a pokój ludziom dobrej woli na ziemi!"

Pozostaje nam zobaczyć skutek tego prostego słowa na świat, i jak słowo to wydało w nim cnotę zawarowaną czystości.

Rzym był spokojnym władzcą świata; zebrał był on w łonie swojem wszystkie występki pokoleń, które podbił, a chcąc oznaczyć pomnikiem pełność swej chwały i religii, wzniósł w środku swoim świątynię wszystkim bogom, swój Panteon, gdzie bogi zepsucia miały także swoje posągi, kapłanów swoich i kadzidła. Pewnego dnia kilku wieśniaków, wyszłych z dolin kraju bez rozgłosu, przyszło i zatrzymało się na tem miejscu, gdzie wszystkie bogi Rzymu były zamknięte pod potrójną powagą czasu, zwycięztwa i wiary. Przyszli, obejrzeli wokoło siebie wszystkie potęgi, zgromadzone tam dla obrony hańby i rozpusty ubóstwionej, a zrobiwszy nad nimi święty znak krzyża, poszli uderzyć swoją laską podróżną w podwoje Panteonu. Otwarły się one przed nimi. Były tam wszystkie bogi starożytności uszykowane szeregiem: wszystkie błędy przeszłe, wszystkie sławne zbrodnie, wszystko to panowało tam w złocie, marmurze i kości słoniowej. Wieśniacy nasi przynieśli tylko przeciw nim wszystkim serce czyste; ale ono okazało się w końcu potężniejszem od całego tego blasku. Czystość wetknęła w Panteonie swój znak podwójny: krzyż najprzód, ciało ludzkie, cierpiące przez dobrowolną ofiarę; a obok, obraz Dziewicy przeczystej: oba znaki zwiastujące rodowi ludzkiemu, że ojcem świata nie była krew przelana w rozkoszy, ale krew przelana w boleści; oba uczyły go, że matką świata nie była wcale płodność, nawet prawa, ale dziewiczość, owa siostra młodości, piękności, dobroci, geniuszu, siły, siostra i matka razem wszystkich cnót, a z niemi matka świata całego.

Tryumf był wielki i nowy. Cześć i jawność zepsucia, czcią i jawnością czystości. Ale duchowieństwo potrzebnem jest tak do utrzymania, jak i do krzewienia każdej świętej nauki; jakiemże winno było być duchowieństwo czystości, jeżeli nie duchowieństwem ludzi dziewiczych? Nauka katolicka odważyła się pokusić o to, nie dla pewnej jakiej cząstki, przeznaczonej jak niegdyś Westalki, do okazania światu osobliwszej próbki cnoty, ale dla wszystkich bez wyjątku, dla wszystkich, w każdym czasie, na każdem miejscu, pod każdem słońcem. Do tyla ośmieliła się ona liczyć na się, że poważyła się była nawet wymagać za najpierwszy warunek od duchowieństwa swego wstrzemięźliwości zupełnej, chcąc powierzyć się tylko niewinności zachowanej na zawsze, albo odzyskanej na zawsze przez skruchę. Bezwątpienia, nikt nie może dać tego, czego nie posiada, i sama tylko czystość mogła mieć przywilej zrodzić czystość.

No i cóż, panowie moi, co o tem mówicie? Taka była pretensya nauki katolickiej; czy ją spełniła? Stworzyłaż ona dla całej ziemi, u wszystkich ludów, pokolenie kapłanów czystych, wyrzekając się tego, co przez cztery tysiące lat wydawało się ludzkości być konieczną osłodą życia? Dokonałaż ona tego? I zauważcie to dobrze: nauka katolicka wybiera sobie na kapłanów nie starców, których lody wieku ich uczyniły niezdolnemi do grzechu; nie, wybiera ona młodzieńców, wybiera ludzi w największym rozkwicie ich żywota: to Jan święty, zasypiający na piersi mistrza; to Paweł bieżący do Damaszku w pełnym galopie; to Antoni święty, unoszący wiosnę życia swego na puszczę Kolsimską. Takim jest kapłan katolicki, wedle reguły powszechnej. Kościół bierze za włosy młodzież żywą, oddaną sercem, ujętą wyobraźnią; oczyszcza ją w modlitwie i pokucie, wznosi ją rozmyślaniem, wygina ją posłuszeństwem, przeobraża pokorą, i pewnego dnia, obalając ją o ziemię w swoich bazylikach, namaszcza słowem i jedną kroplą oleju: i oto młodzież ta staje się czystą! Pójdzie ona na całą ziemię pod strażą cnoty; przedrze się do sanctum sanctorum, do najskrytszej kryjówki duszy człowieka; będzie słuchać najstraszniejszych tajemnic, zobaczy wszystko, pozna wszystko, tysiące burz przejdzie po jej sercu. Serce to będzie ognistem miłosierdziem, granitowem czystością. Po tym znaku zawsze i wszędzie ludy ziemi rozpoznają kapłana. Kapłan będzie mógł być sknera, pysznym, faryzeuszem; charakter jego zapewne będzie mógł ucierpieć od tych występków wstydliwych: jednakże dopóki znak czystości pozostanie na jego czole, Bóg i ludzie wiele mu wybaczą! Czego ci ostatni nie wybaczą mu nigdy, to winy, czasami nawet cienia jednego winy, słabości: tak dalece w oczach wszystkich, kapłaństwo i czystość stały się jedną i tą samą godnością, jednym i tym samym wyrazem Boga, który zbawił ludzkość na krzyżu. Bogu niech będzie chwała, panowie moi, kapłaństwo katolickie uległo tej probie, ulega jej, niedługo będzie dwadzieścia wieków. Nieprzyjaciele jego śledzili je w teraźniejszości i w dziejach, wykazali mu zgorszenia cząstkowe; ale całe ciało wyszło niepokalanem. Wiara pokoleń uważnych nie myli się w tem: wierzy w cnotę, której doświadczyła; przyprowadza ona do stóp naszych dzieci lat szesnastu, serca szesnasto-letnie, wyznania szesnasto-letnie; przyprowadza je tam w obliczu świata całego i na podziw niedowiarka; przyprowadza tam matkę z jej córką; wczesne zmartwienia i zgryzoty zestarzałe; to czego ucho męża nie słyszy, czego nie wie ucho brata, czego ucho przyjaciela najszczerszego nie podejrzywał nigdy. Ludzkość ogłasza tą ufnością cudowną świętość kapłaństwa katolickiego, a wściekłość jego nieprzyjaciół rozbija się zawsze o tę arkę, którą ono nosi ze sobą. Będą ją ścigać, jak zastępy Faraonowe, aż do głębin morskich; ale mur, kryształ czystości, wzniesie się zawsze pomiędzy niemi a nami; będą złorzeczyć temu owocowi bożemu, co się rodzi w nas i co nas osłania; będą mu złorzeczyć napróżno, bo złorzeczenie padające na cnotę, jak złorzeczenie padające na krzyż odkupienia, jest przeddniem zmartwychwstania.

Nauka katolicka utworzyła kapłaństwo czyste. Nie jest w tem jeszcze jej cud największy. Kapłan został wybranym, przygotowanym i poświęconym; ale nauka katolicka oczyści także serce najmniej ostrożne, najmniej przygotowane: serce kobiety. Stworzy ona święte pokolenia chrześcianek, żyjących swobodnie w pośród świata, powierzone sobie samym, strzegąc własnemi obyczajami czystości obyczajów powszechnych, biorących w społeczności nową władzę i wydających z poszanowania miłość, nie znaną starożytności.

Spieszę, panowie moi, pilno mi przyjść do was samych, do was, owocu ostatniego i najwięcej namaszczonego od Boga czystością. Mniej od kobiety jeszcze jesteście strzeżeni od przyrody i społeczności; pozostawiona wam swoboda tak wielka, jak wielkiemi są wasze żądze. Możecie wszystko przeciwko sobie i możecie z najdłuższą bezkarnością. Jednakże krzyż dotknął was także; przeczysta dziewica objawiła się sercu waszemu, upojonemu życiem; oboje wyuczyli wielu z was szczęśliwej męki wstrzemięźliwości, a wiara otoczyła się wami jak sławną szkółką ogrodniczą (pépinière), jak młodą strażą honorową, strzegącą jej lepiej od piersi jej męczenników, od mieczów jej doktorów. Wy wszyscy nie odrazu doszliście do tej świetnej gloryi dziewiczej, opromieniającej dziś duszę waszą: wielu z was utraciło już jej pierwotną sukienkę; odpadli od chrztu świętego, przeszli oni przez rózgę namiętności; młodość powróciła im przecież, co dzieciństwo odjęło im. Inni bojują jeszcze dotąd z jadem wlanym w ich żyły; wznoszą, oni codziennie ku Bogu gorące modlitwy, uczą się w samej walce, poznając lepiej ułomność przyrody, rozróżniać w cnocie palec Boży, co sam jeden uzdrawia i sam jeden sprawia odrodzenie tego, co już było obumarło.

Tak więc, panowie moi, kapłaństwo czyste, niewiasty czyste, młodzież czysta, oto dzieło nauki katolickiej w pośród świata, który zapewne nie przestał być zepsutym, ale który, w samej części zbuntowanej przeciw jarzmu świętości, odbiera od niego wpływy zbawienne, i nie pozwala żadnemu człowiekowi rozsądnemu, mieszać, w tym względzie, stan ogólny chrześciaństwa z obyczajami społeczności pogańskiej. Nie będę dochodzić dziś następstw logicznych tak wielkiego przeobrażenia; już je zapewne przewidujecie sami. Przeczuwacie czego będę wymagał od doktryn ludzkich w imieniu czystości, nietylko od samych doktryn, jakie już przeszły, ale od doktryn żywych. Wnioski nasze więcej będą przekonywające od wniosków wyciągniętych przedtem z pokory, bo pokora nie jest tyle objawiającą się na zewnątrz cnotą, ile czystość, i pycha nie ma tak widocznych ran, ile zepsucie zmysłowe.

Zakończę kilką słowami, przeznaczonemi dla części chrześciańskiej młodzieży.Żyjecie, panowie moi, w kraju, w którym moralność i wiara były zawsze ściślej połączone z sobą niż gdzieindziej. Inne ludy odebrały od Boga inne dary, nasz zaś naród otrzymał od Niego dar nieugiętej logiki, przenoszącej do czynów to, co wyciągnęła z myśli. Francya będzie zawsze mieć wiarę, wyrażoną i bronioną wielkiemi obyczajami. W tem jest jej przyrodzony instynkt, jedno z jej praw do chwały. Zostańcie wierni temu, panowie moi, i rozważcie dobrze następstwa cnót waszych; wiek zeszły nie pierwej ujrzał wiarę ginącą we Francyi, aż napatrzył się był do syta ginącemu wstydowi; kapłaństwo uległo powszechnemu upadkowi wtedy dopiero, aż niestało już zupełnie młodzieży, któraby się poświęciła czystości. Dnia tego, w którym ten święty zastęp został rozwiązanym, przeznaczenie świętego i starego państwa naszego zostało spełnionem. Wyście wskrzesili, panowie, owę młodą i świętą straż prawdy; ta jest najlepszą dla nas wróżbą, najpewniejszą podwaliną nadziei naszej, najchwalebniejszym sztandarem powiewającym nad nami. Wiara was zaklina, w imieniu chwiejącego się świata, zachować i pomnożyć jej chwałę.

III.

O NIEUDOLNOŚCI INNYCH DOKTRYN DO WYDANIA CZYSTOŚCI.

Panowie!

Czystość jest cnotą wydaną na świat przez naukę katolicką, cnotą, co nastąpiła była po najpowszechniejszem i najstraszniejszem zepsuciu; nie w tem jednak znaczeniu, by sam świat chrześciański nie był zepsutym, ale w tem, że on walczy z zepsuciem, i że nauka katolicka stworzyła w nim kapłaństwo czyste, niewiasty czyste, młodzież czystą. Pokazawszy wam to przy świetle pewnem dziejów, zdaje się mi, panowie moi, że powinienbym przejść niezwłocznie do wniosków wypływających z tego założenia tak nadzwyczajnego czystości; ale za nauką katolicką inne doktryny pospieszyły w ślady, aby jej wydrzeć jej władzę, i doktryny te, w różnych okolicznościach, mniej lub więcej, dość pomyślnie z nią bojowały. Pożyteczną, poniekąd konieczną i ciekawą jest nawet rzeczą obaczyć, co te obce doktryny uczyniły dla czystości; nauczającą jest rzeczą, raz ugruntowawszy cnotę, spojrzeć z boku, by ujrzeć, co wydały w tej mierze doktryny obce, by wytrzymać porównanie z nauką katolicką. Na to zwracam dziś uwagę waszą, panowie moi. Dotknę przedmiotów mniej więcej nam współczesnych; dotknę ich śmiele, z energią, ale niemniej z pobłażaniem tak wielkiem, jak wielką jest nauka, której poślubiłem wiarę moję i którą mam zaszczyt bronić dziś w waszem obliczu.

Niepodobna jest mi, panowie, iść za wszystkiemi teoryami, przechowanemi nam przez dzieje umysłowości ducha ludzkiego w ciągu XVIII wieków. Potrzebaby było zgubić się zupełnie w tym labiryncie, potrzebaby przywołać przed was wszystkie idee, które przeszły kiedykolwiek przez myśl ludzką, z niniejszem lub większem powodzeniem: byłabyto praca niezmierna, równie jak bezkorzystna, bo zawsze tak bywa, że jedna jakaś idea bierze górę nad innemi, wypływa ponad inne z mocą i przewagą, ściąga na się uwagę, odkrywając razem to wszystko, co się dzieje w warstwie niższej od tej, jaką ona sama zajmuje. Jakoż od nastania nauki katolickiej, widzieliśmy obok niej trzy nowe, główne doktryny: islamizm, protestantyzm i racyonalizm. Nie mówię tu nic o kościele greckim, bo kościół ten, zostając zewnątrz wszelkiego istotnego ruchu, nie jest niczem innem, jak tylko nauką katolicką w tym stanie, w jakim była w VIII wieku ery naszej.

Sześć wieków upłynęło od czasu opowiadania ewangelii. W tej chwili, na jednym punkcie kuli ziemskiej, oddzielonym od całego świata piasczystemi pustyniami, pomiędzy Egiptem a Palestyną, w łonie plemienia, pochodzącego od Abrahama i przechowującego święcie sławne o tem podanie, w cieniu najmilszego imienia, oznaczającego kiedykolwiek uchu ludzkiemu imię ojczyzny, w Arabii, jednem słowem, narodził się człowiek pewien. Przychodził on późno, by założyć nową naukę religijną, bo przyszedł już po Chrystusie, w czasie, w którym już całe państwo rzymskie uległo było krzyżowi, i kiedy mocne konary tego rozłożystego drzewa krzyżowały się od Syryi do Egiptu i Abissynii. I nie uląkł się przecież tego; znał on ewangelią.: rozważył, czytając ją, niższość swego kraju, podzielonego pomiędzy bałwochwalstwem i wspomnieniami patryarchalnemi, a nie przyjmując jarzma Chrystusowego, pogardzając równie zawodem założyciela nowej herezyi, jak charakterem wiernego zakonowi bożemu, stanął pomiędzy światem starożytnym, wydającym ostatnie tchnienie, u światem nowym, powstającym ze wszech stron, spodziewając się zgnieść je oba, i uczynić się na zwaliskach obydwóch, nauczycielem i jedynym władzcą. rodu ludzkiego. Ustanowił Islam, który możnaby było nazwać herezyą, z powodu pewnych, wyraźnych podobieństw z systematem chrześciańskim, gdyby nie oddzielał się od nich całkowicie zaprzeczeniem wyraźnem dogmatu Trójcy i Bóstwa Jezusa Chrystusa, co czyni z niego, w istocie, naukę theizmu tradycyjnego, mającego za normę, mniej więcej wierną, wierzenia i obyczaje czasów patryarchalnych. Imię Abrahama napełnia cały koran; jest ono życiem Islamu. Abrahama chciał Mahomet podstawić na miejscu Chrystusa; przez niego spodziewał się on obalić odrazu chrystyanizm i bałwochwalstwo; Abraham był dlań tem, czem pierwsze wieki Chrystyanizmu były potem dla Lutra. Mahomet zwrócił się do przeszłości i wybrał w niej punkt jeden, który uznał za prawdziwy punkt czasu i prawdy.

Udało się to jemu, panowie moi; założył swoję naukę, i po XII wiekach, wiele ludów znaczą, jeszcze dzieje swoje jego zwycięzką hegirą.. Ale co z tego wypłynęło dla ich obyczajów? Jakim był, w stosunku do czystości, owoc tej przesławnej instytucyi? Nie mam potrzeby mówić wam o tem, panowie moi; znacie dobrze zepsucie ludów mahometańskich, ludów spadłych niżej nawet od ludów Grecyi i Rzymu; ludów, żyjących w skutek swego zakonu wwielożeństwie najwyuzdańszem, wtrąciwszy u siebie niewiastę w niewolę i sromotę większe daleko od tych, w jakie je była pogrążyła społeczność pogańska, i objawiając światu brzydoty, których słowo ludzkie wzdryga się wypowiedzieć. Nie myślcie, by Mahomet chciał był tego. Nie, panowie, Mahomet nie chciał tego. Mahomet, jak każdy założyciel, chciał podnieść naród swój i w pewnych względach dokonał zamierzonego celu. Widoczna jest, że staraniem i dumą jego było powołać do życia cywilizacyą przechodnią patryarchów, i dowodem tego jest wielożeństwo, równie jak duch gościnności, którym oddycha koran. Mahomet nie chciał był wcale psuć Arabii, ale chciał odrodzić ją, przyprowadzić ją do czasów jej sławnych i pobożnych przodków. Dlaczegóż tego nie uczynił istotnie ? Bo nie mógł tego dokazać. Ani serce jego nie było czystem dostatecznie, ani jego ręka dość silną, aby nałożyć na ludności, któremi chciał kierować, zakon świętości i czystości. Arab, jak koń niepokonany, usłuchał swego pana, kiedy pan ten puścił go w świat, ubodłszy go ostrogą, obiecującą mu zwycięztwo; rzucił się on z zapaloną głową, nogą lekką, z włosem najeżonym, by porównać ludy w swoim potężnym pochodzie; ale kiedy potrzeba było włożyć mu w usta wędzidła czystości, pogryzł on zębami jego stalowe ogniwa i pokazało się w końcu, że nauka, która gnała go na podbicie świata mniej była zahartowaną, jak jego muskuły i napierśnik stalowy.

Powiedziałem tylko tych kilka wyrazów. Zajrzyjcie do koranu: nie znajdziecie w nim ani jednego znaku zepsucia umyślnego i wyrachowanego. Wielożeństwo było patryarchalnem podaniem; co zaś do obmierzłych nagród, obiecywanych jakoby przez Mahometa w życiu przyszłem jego wiernym wyznawcom, jeżeli taki sens potrzeba dawać tym ciemnym wyrażeniom, to przyznać potrzeba, że sens ten tak jest ukrytym w Islamie, że trudno jest pomyśleć, że zepsucie było rzeczywistym celem, a nawet środkiem w ręku założyciela. Zepsucie przyszło w skutek konieczności z istoty rzeczy wypływającej, jak wyjdzie ono zawsze, w postaci pianki, na wierzch każdej nauki ludzkiej. Nam samym chrześcianom, pomimo krwi, ewangelii napuszczonej w żyły nasze, jakiejżeto nie potrzeba było energii do sprzeciwienia się napływowi obyczajów muzułmańskich, więcej jeszcze niż do obronienia się przeciw ich wojskom! Nie jeden krzyżowiec, przynosząc ze Wschodu herby swoje, przyniósł ztamtąd obyczaje zarażone; a kiedy Fryderyk II, w męczarniach dumy swojej, wybąknął był te słowa pamiętne: "Saladyn szczęśliwszym jest, bo nie ma Papieża, któryby zabronił mu czynić to, co się mu podoba, " to wyrazy te można uważać za wykrzyk Araba, albo Turka, za wykrzyk islamizmu, wydzierający się z piersi cesarza w obronie obyczai, którym się był napatrzył i których pożądał.

Nareszcie wyrwaliśmy się z tej matni, chociaż z wielkim kłopotem; a w kilka wieków potem, społeczność katolicka, zawsze mniej lub więcej niespokojna, stanęła oko w oko z innym momentem sławnym, a fatalnym. Nie będę wam wystawiał nieszczęść kościoła w owe czasy. Ojcowie nasi dokonali tego odważnie i z prostotą. Kościół nie ma żadnego interesu ukrywać, nie powiem błędów swoich, ale błędów dzieci swoich. Dość jest on silnym, by wyznać ich słabości przed całym światem. Dlatego gotów jestem przyjąć co do tego wieku wszystko, co tylko sami zechcecie, jak zapaśnik złożony na łożu chorobą, przyjmuje obelgi przeciwników swoich, zeszłych się dokoła niego, by popatrzeć na jego ręce wycieńczone i wyszukać w nich oznak blizkiej śmierci swojego wroga; pewny siły własnej, pozwala ich ciekawości tego nędznego ukontentowania zniewagi; mocne bicia serca jego pokrzepiają go w niedoli, bo mówią mu o tej odpowiedzi, jaką da im wkrótce w imieniu życia, na te ich szydercze pytania o śmierci, której z taką, niecierpliwością, oczekują od niego.

Jakkolwiekbądź był mąż, który chciał nas zreformować; i dla czegożby nie? My właśnie mówimy ustawicznie światu o reformie. W klasztorach, na katedrach biskupich, na katedrze apostolskiej, w najpierwszym szeregu świętych, widzę wszędzie siedzących reformatorów, i wszędzie gdzie tylko są ludzie, wcześniej czy później musi się objawić potęga reformy, tak samo jak na oceanie np., kiedy długo stał pogodny i nie objawiał żeglującym po nim nawom mocy swej i zuchwałości, odrazu zrywa się burza na widnokręgu, oznajmująca okrętowej czeladzi, że czas jej sztuką i energią walczyć z tym nieprzyjacielem, co, w istocie, jest tylko reformatorem ich uśpionej miękkości.

Bogu najwyższemu chwała! reformacya jest dzieckiem kościoła, i imię reformatora jest najpiękniejszem, jakie tylko udziela dzieciom swoim, po imieniu założyciela. Niekiedy jeden nie ustępuje nawet drugiemu, i Bernard święty śmiało stoi obok Benedykta świętego.

Jakoż, w wieku XVI, w jednym zakątku Saxonii, znalazł się człowiek, któremu przyszło na myśl zreformować kościół; i zapewne miał on więcej do tego prawa, niż kto inny w owym wieku: otrzymał od Boga wymowę, tryskającą z ust jego, albo płynącą z pod jego pióra z równą płodnością; dusza gorąca, zdolna zatrzymać miłością o tyle, o ile była zdolna podbić nauką, dusza, której nic nie brakło w charakterze do zapewnienia mocy umysłu. Dodajcie do tego, że byłto jeszcze cenobita; kościół wziął go z pośrodka świata, okrył sukienka, 'rzucił pod włosienice i popiół pokuty; uczuł on szczęśliwa rózgę posłuszeństwa, ukontentowania, pokory, i ta mieszanina natury pięknej z mocną łaską, przedziwnie go była usposobiła do oddania innym wszystkich tych darów bożych, które przechodząc przez jego serce własne, jeszcze stały się większemi. Czegóż więcej? Człowiek geniuszu, mowca, pisarz, zakonnik, wszystkie potęgi i wszystkie chwały skupiły się w tej młodej ręce! Pozwólmyż mu spełnić jego dzieło.

Dokonał je, panowie, ale gdzież je znajdujemy? już nie w świętem ognisku namiotu cenobity, ale u ogniska zwyczajnego domu, z nogami wyciągnionemi u komina, z żoną u boku! On, dwa razy poświęcony dziewictwu, namaszczeniem kapłańskiem i ślubami klasztornemi; on, którego kościół uczynił był Chrystusem; on dla którego kościół nie dość był jeszcze czystym: otóż on żonaty, nie samotny! Słowo jego zerwało zapory starych klasztorów niemieckich; zamąciło ono czystość wiekową starca, i tę drugą, bielszą jeszcze daleko czystość młodzieńca; wywołało ono z grobu wszystkie pożądliwości ciała. Bóg, przez naukę katolicką, nietylko podniósł kapłanów swoich do wstrzemięźliwości zupełnej; natchnął On jeszcze upodobaniem do niej i rozdzielił dar ten pomiędzy tysiące. Przygotował On dla każdej niedoli świata dziewiczość pewną, co miała się stać dla niej matką i siostrą: człowiek ten wszystko to zniszczył. Zwędził on kapłaństwo w samem jego korzeniu, odejmując mu stygmata Jezusa Chrystusa, które ono przez czystość musi nosić na swojem ukrzyżowanem ciele. Powrócił światu dusze uprzywilejowane, które odjęła mu ewangelia; wyludnił ustronia, w których modlitwa czuwała pod strażą umartwień. Całe to serce, cały. ten geniusz, cała owa wymowa, cała owa moc duszy wszystkie te plany reformy przytknęły nie do potopu, ale do małżeństwa powszechnego!

Słowo to niejest moje, panowie, jest ono Erazma. Znacie wszyscy Erazma. Byłto, w owym czasie, najpierwszy akademik w świecie. W wigilią burz, co miały wstrząsnąć Europą i kościołem, obrabiał on prozę z giętkością osobliwszą. Wydzierano sobie w świecie każdy z jego bilecików. Książęta pisywali do niego z dumą. Ale, kiedy zagrzmiały gromy, kiedy potrzeba się było oddać albo błędowi, albo prawdzie, oddać tej albo tamtemu swoje słowo, swoję sławę i krew swoję: poczciwiec ten miał był odwagę pozostać akademikiem i zgasł wreszcie w Rotterdamie, nie dokończywszy pięknego jeszcze, ale pogardzonego już frazesu. Widział on, przed śmiercią, wcale dla niego niespodziane owoce reformy i zemścił się nad nią słówkiem dowcipnem, które tylko co się mi wymknęło.

Ale myślicież, że reformatorowie chcieli byli przyjść do tego? Nie, panowie moi, oni wcale sobie tego nie życzyli. Myślicież, że dziś jeszcze życzą sobie tego? Sądzicie, że kościoły protestanckie, jakby się one nie zwały, nie wzdychałyby, gdyby tylko mogły, do tego, by mieć duchowieństwo, coby mogło ubiegać się o pierwszeństwo w czystości z duchowieństwem katolickiem? Ach! panowie moi, Anglia, sama jedna, wydaje dwadzieścia pięć milionów rocznie na rozsyłanie po całym świecie missyonarzy żonatych: otóż, wiedzcie o tem, że Anglia chętnie oddałaby te 25 milionów za to tylko, aby mogła utworzyć choć jednego kapłana czystego! Ale 25 milionów protestanckich nie wystarczą na to, co kościołowi katolickiemu kosztuje tylko jednę kroplę oleju. Każdemu swoje. Tuż obok kościoła anglikańskiego, najbogatszego w świecie, wznosi się kościół irlandzki najuboższy ze wszystkich, kościół, co żebrze chleba kawałka pode drzwiami swoich wiernych: otóż kościół irlandzki ma dzieci, co go szanują; ma kapłanów, co podzielają powszechna nędzę i pocieszają w niej owieczki swoję; ma apostołów, co roznoszą wiarę świętą w najodleglejsze kończyny świata: tymczasem kościół anglikański, w połączeniu z kościołem ewangelickim pruskim, nie mógł był kiedyś wysłać do Jerozolimy kogoś innego, dla przedstawienia go u grobu Zbawiciela ludzi, nad zwyczajnego żonatego biskupa.

Mahomet założył, Luter zreformował; wiek XVIII zażądał dzieła kompletniejszego jeszcze, dzieła nowszego, i, jeżeli można tak powiedzieć, dzieła najwspanialszego o jakie kiedykolwiek pokusili się byli ludzie: zażądał on przeobrażenia ludzkości. Do tego czasu ludzkość żyła opierając się na wierze; wiek XVIII postanowił zerwać to przymierze i założyć na całej ziemi panowanie czystego rozumu. Czyżeśmy nie otrzymali od Boga, mówił on, rozumu, wypływającego z myśli bożej? Czyżeśmy nie otrzymali od niego sumienia, będącego odbiciem jego wiecznej sprawiedliwości?

Człowiek, jako istota umysłowa i moralna, nie Jestże istotą zupełną, wolną, udarowaną prawdą, znającą dobro i zło, mogącą kierować się w drogach swoich? I jeżeli tak jest istotnie, jeżeli człowiek ma sumienie prawe, umysł rzetelny, jeden we wszystkich wiekach i we wszystkich krajach, pocóż te różne wiary, ubiegające się o cześć prowadzenia go do prawdy, którą wzajemnie wyklinają? Podczas kiedy umysł jest jeden, powszechny, spokojny: wiary, owoc niepojętych marzeń, powiększają w wieku każdym długi regestr swoich rodzajów i czynią ze świata pole zażartej bitwy; poganie przeciw chrześcianom, protestanci przeciw katolikom, luteranie przeciw kalwinistom, Grecy, Ormianie, Mahometanie, Indyanie, plemiona bez liku targują ludzkość w skrwawionych pieluchach. Nie poraz już powrócić jej, albo nadać jedność, bądź że ją utraciła, bądź też że potrzebowała ona długiego wychowania moralnego, zanim do niej przyjść miała? Taką była, panowie moi, myśl XVIII wieku, i szczęśliwym trafem zdarzyła się, by ją wypełnić, plejada cała umysłów wyższych, poetów, dziejopisów, moralistów, romansopisarzy, prawników, ludzi znakomitych we wszystkich rodzajach utworów literackich i naukowych, ludzi zdolnych burzyć i wznosić. Nigdy nie widziano tylu umysłów zjednoczonych w jednej sprawie, a wiek szczęśliwy co ich wydał, mógł śmiele, patrząc na ich działanie i zapał, powiedzieć sobie, że istotnie dzieło Opatrzności przypadło na niego, i że wkrótce ujrzy jego fantastyczne spełnienie.

Pozdrówcie, panowie, pozdrówcie te nadzieje umysłu ludzkiego, te śmiałe obietnice, tę wycieczkę daleką do nieznanych okolic prawdy; pozdrówcie, panowie, tych argonautów, co wkrótce, z rozwiniętemi żaglami, przejdą kolumny herkulesowe ludzkości, i którzy postrzegają już przed sobą wyspy szczęśliwe przyszłości.

Cóż tymczasem czyni kościół? Kościół zdaje się blednąc, Bossuet nie wydaje już więcej wyroczni; Fenelon usypia w swojej harmonijnej pamięci; Paskal roztrzaskał o kamień grobu swoje geometryczne pióro; Burdalu nie przemawia więcej w obecności królów; Massilion rzucił na cztery wiatry świata ostatnie dźwięki chrześciańskiej wymowy. Hiszpania, Włochy, Francya milczą; przysłuchują się do całego świata katolickiego i znikąd głos żaden nie odpowiada na jęk spotwarzonego Chrystusa. Nieprzyjaciele jego rosną z dniem każdym: trony łączą się do ich spisków. Katarzyna II ze stepów krymskich, po zwycięztwie na morzu, albo na pustyni, pisze czułe listy do tych szczęśliwych geniuszów wieku; Fryderyk II wyciąga im rękę, pomiędzy jednem zwycięztwem a drugiem; Józef II przyjeżdża odwiedzić ich i składa powagę świętego państwa rzymskiego u progu ich akademij. Coż na to powiecie? Co powiecie o tem milczeń a Boga? Co On czyni? Już świat naznaczył dzień Jego upadku; poczekajcie: pierwsza, druga, trzecia godzina.... jutro rano pogrzebią Chrystusa. Oh! śliczny Mu sprawią pogrzeb: przygotowali przepyszną processyą; będą do niej należeć stare katedry katolickie, po parze w ordynku; pójdą one powoli jak rzeki płynące do morza, by zginąć w niem z ostatnim szmerem fali. Co powiecie o tem, jeszcze raz pytam, panowie moi? Prawda, Bóg milczał, zrobił się maluczkim. Odjął On wszystko kościołowi swemu, wszystko, oprócz siebie samego; wszystko, oprócz tryumfu błędu, nad samem błędem. Nigdy Bóg, dotąd, nie pozwolił był błędowi jego zupełnego rozwicia; zdławił On go wprzód, nim się rozwielmożnił. Tą razą, pozwolił mu gospodarować do końca. Zaczekajmy z kolei i popatrzmy, nim nastąpi koniec tego wszystkiego, jakie to były skutki w obyczaju tego tryumfu czystego rozumu.

Co robiła na świecie czystość, ta dziewica wywołana z grobu przez naukę katolicką? Co ona tam porabiała? Oto pałac królów chrześciańskich: w pokoju, w którym sypiał Ludwik święty, wyciąga się Sardanapal; Stambuł przeszedł do Wersalu; niewiasty wyrwane z ostatniego błota nędzy bawiły się koroną Francyi; następcy krzyżowców napełniali pochlebstwy swemi przedpokoje spodlone, i całowali, przechodząc, kraj sukni wszetecznicy, przynosząc od tronu do domów swoich występki, które czcili, pogardę świętych praw małżeństwa, naśladowanie saturnaliów Rzymu, zaprawnych bezbożnością, której nie znali nawet sami zausznicy Neronowi. Zamiast szermowania pałaszem, albo kierowania pługiem, nieczysta młodzież ówczesna umiała tylko szermować szyderstwem przeciwko Bogu, a bezwstydem przeciw człowiekowi. Niżej ciągnęło się mieszczaństwo, mniej więcej starające się podrzeźniać temu królewskiemu zepsuciu, i prowadzące za sobą ogon dzieci nieprawych, jak widujemy obok potężnych mocarzy pustyni, zwierzęta mniejsze i nikczemniejsze, czyhające na sposobność polizania rozlanej posoki.

Pewnego dnia dzień boży zaświtał: stary ród Franków oburzył się taką bezecnością; wyciągnął prawicę, wstrząsnął tą społecznością wpadła w odszczepieństwo cnoty, i jednym zamachem obalił ją o ziemię, ku wielkiemu podziwieniu wszystkich tych mocarzy, schlebiających czystemu rozumowi! Rusztowanie zastąpiło tron królów, zmiatając z obojętnością wszystko, co mu podawano: królów, królowe, starców, dzieci, dziewczęta, kapłanów, filozofów, winnych i niewinnych, wszystkich wmieszanych do solidarności wieku i do tryumfu przeciw Chrystusowi. Ostatnia scena zakończyła zemstę Bożą. Rozum czysty chciał obchodzić ślubowiny swoje, bo na rusztowaniu obchodził był dopiero zaręczyny swoje; chciał więc pójść dalej i wyprawić sobie wesele. Podwoje tej katedry metropolitalnej otwarły się były na jego rozkaz wszechwładny; tłuszcza nieprzeliczona zalała przysionek, prowadząc do ołtarza bóstwo, gotowane dla niego przez lat sześćdziesiąt. Wymienięż jego imię? Starożytność miała obrazy, wyobrażające zepsucie ku czci ludu; tu zaś była rzeczywistość: żywy marmur ciała nierządnicy.... Zamilczę, panowie moi; pozwólmy, niech ten lud wielbi ostatnie bóstwo świata, i obchodzi bez tajemnicy zaślubiny nieśmiertelne rozumu czystego.

Założenie, reforma, przeobrażenie; Mahomet, Luter i Wolter: wszystko dążyło do jednego następstwa, do wywrócenia mniej więcej zupełnego czystości. Ktokolwiek dotknął się nauki katolickiej, jakieby nie były jego śluby i zamiary, dotknął przez to samo do arki świętej cnoty. Nie będę szukał na zakończenie tego innych dowodów, nad wasze własne doświadczenie. Zaklinam was wszystkich, panowie, przyznajcie się sami, czyż jad zła moralnego nie wcisnął się do serca waszego wraz z jadem niedowiarstwa? Objawienie się tego podwójnego zjawiska nie jestże współczesnem w duszy waszej? Czy racyonalizm usłużył wam kiedy przeciwko waszym namiętnościom? Czyż nie był on owszem ich wymówką i pochlebcą? Nauka katolicka uczyniła was czystemi; odstąpienie od niej oznaczyło się upadkiem waszym, i za każdą razą, kiedy tknięci stanem waszym, wzdychacie do czystego powietrza, pytam was jeszcze i na nowo zaklinam, powiedzcie, do kogo kierujecie nadzieje wasze i waszą ucieczkę? Oto obracacie oczy do świątyń Pańskich, w których pozostawiliście wspomnienia pokoju i honoru; powracacie do nauki katolickiej, do jej kapłanów, do jej zakonników, do jej spowiedzi, do jej stołu świętego, do wszystkich tych pobożnych tajemnic, których doznaliście już skuteczności. Nie żądam nic więcej; powierzam sercu waszemu tę ostatnią uwagę i spieszę do wniosków mojego założenia.

Nauka katolicka sama jedna, z wyłączeniem wszelkiej innej nauki, wydaje zupełny fenomen czystości. A czystość niejest bynajmniej cnotą mystyczną, cnotą klasztoru i wtajemniczonych; jestto cnota moralna i społeczna, cnota potrzebna koniecznie do żywota rodzaju ludzkiego. Bez niej życie więdnie w źródłach swoich, krasa znika z twarzy, dobroć opuszcza serce, rodziny wyczerpują się i znikają, narody tracą powoli pierwiastek oporu i rozszerzania się, poszanowanie dla hierarchii gaśnie w zgorszeniach; wszystkie klęski wreszcie wchodzą tą drogą, wszystkie niewole i wszystkie ruiny przeszły tędy. To ich wielki szlak. Ale chcę wam pokazać jeszcze, choć w krótkości, konieczność tej cnoty pod innym względem, i myslę, że nie będziecie się dziwić wcale memu obstawaniu przy tym przedmiocie, bo wywody moje mają, spocząć na tych dwóch punktach, że cnota jest cnotą pożyteczną, i do tego cnotą zawarowaną od Boga dla nauki katolickiej.

Jest, panowie moi, w ekonomii politycznej, albo społecznej, jedno główne pytanie, a mianowicie pytanie dotyczące rozwoju regularnego ludności. Nie będę go roztrząsał z gruntu i nie mam też tego potrzeby. Przypomnę wam tylko, że zasoby przyrody, w ich przedziwnem rozwinięciu sztuką i pracą, nie są wcale odpowiedne w stosunku wzrostu ludności, zostawionemu jego własnym instynktom. Pismo Św. mówi nam, że jednem z przekleństw bożych spadłych na człowieka po jego upadku było takie: "powiększę twoje poczęcia; " rzeczywistość dowodzi nam, że istotnie pod tym względem zachodzi brak równowagi, potrzebujący być poprawionym. Niewola i wojna pełna zniszczenia zapobiegała temu u starożytnych; nauka katolicka pomogła temu, wpajając w rodziny cześć, poszanowanie i pełnienie czystości. Musiała mieć w tem powodzenie, kiedy ekonomiści wieku zeszłego zarzucali jej utrzymywanie ludności na stopnia niszczącym pełność jej rozwicia i tą właśnie bronią podkopywano byt licznych zgromadzeń oddanych bezżeństwu. Dziś, panowie, broń ta obróciła się przeciw samym swoim wynalazcom. Fala wzbierająca ludności, współubiegania się i nędzy, aż nadto wyraźnie oznajmia ludziom myślącym nową trudność społeczną, trudność powiększającą się właśnie dobrodziejstwami cywilizacyi. Pokój coraz stałej usadawia się w świecie; dąży on, jak to już oddawna głosił zawczasu prorok Izajasz, do tego, by się stać jeszcze stalszym i powszechniejszym. Równocześnie zdrowie publiczne robi wielkie postępy; administracya coraz więcej świadoma, nietylko oddala od nas głód i powietrze, ale nawet te wpływy ukryte, co podkopują zwolna zdrowie narodów. Wszystko przyczynia się do powiększenia długości średniej żywota ludzkiego; i już w 50 leciech, pomimo długich wojen, Francya widziała ludność swoję postępującą bystro w górę tym ruchem wzrastającym. Podział własności inną jest ieszcze widoczną tego przyczyną; wnosząc wygody i byt zapewniony do większej liczby rodzin, pobudza je do ufniejszego ojcowstwa. Ograniczam się tym tylko poglądem ogólnym i pytam się, gdzie się znajdzie środek przeciw temu zbytkowi, który wszyscy przewidują. Jest jeden środek, może aż nadto znany, aż nadto praktykujący się, środek, co z bojaźni życia, napada na nie u jego źródła i podstawia w miejsce czystości środek zaspakajający egoizm, a straszący tylko cnotę. Ale my nie możemy liczyć występku pomiędzy sposoby rozwiązania logicznie i moralnie problematów ludzkości.

Gdzieindziej zdaje się spostrzegać chęć ustanowienia warunków do swobodnego zawierania związków małżeńskich, i do uczynienia tego przybytku rodziny mniej przystępnym dla ubogiego. Ale ten ubogi! Któż ma więcej od niego potrzeby pomocy i przywiązania rodzinnego? On sam jeden na świecie; nic nie masz dla niego dla zmysłów i próżności: mieszka on w wilgotnej i nędznej jamie, do której jednakże może docisnąć się miłość, bo ona wszędzie przenika. Kiedy temu biedakowi zimno, bierze on na kolana dzieci swoje; czuje wówczas, że i on jest człowiekiem, bo jest ojcem. Możnaż mu odebrać tę jedyną rozkosz w imię ekonomii politycznej? Możnaż postąpić z nim jak postępuje myśliwy ze zwierzem dzikiem, odbierając wilczycy jej drobne szczenięta? Sama tylko wiara ma prawo nie nakazywać, ale radzić człowiekowi ofiarę rodzinnego życia, bo Bóg, dając sam powołanie, wraca człowiekowi co się Mu oddaje: ojca, matkę, braci, siostry, córki i synów.

Pytanie pozostaje nierozwiązanem. Widoczna jest, że odrzuciwszy występek, odłożywszy na stronę wojnę, niewolę i wszystkie plagi, rodzaj ludzki bojuje zawsze z nadmiarem życia, o którym nie można nawet mieć wyobrażenia, bo traci on oprócz tego w rozpuście ogromną ilość tego życia, które mu jeszcze cięży. Potrzebaż, by ekonomia społeczna wezwała sobie do pomocy występek i zbrodnią, i ogłosiła je za urodzonych opiekunów naszego rodzaju, swoją niezbędną opatrznością, i środkiem normalnym sprowadzenia krwi swojej do granic możebnych i rzetelnych? Rzecz osobliwsza! życie nam cięży, a jeżeli kiedy biedna jaka dziewczyna strudzona światem i wzgardzona od niego, zaniesie dziewiczość swoję w mury klasztorne; jeżeli z wyboru, z upodobania, dlatego, że Bóg dał jej serce zdolne żyć niem samem tylko, ukryje kwiat swej młodości w pracy i dobrowolnem posłuszeństwie, jak gołębica owa, co bierze swe pisklęta pod skrzydła i leci z nimi do lasu: znajdzież się tak wyrodna opinia, by uznać za polityczne odszczepieństwo, za konfiskatę jednej głowy ze szkodą społeczności, tę ucieczkę biednego dziewczęcia, co nic nie posiada i o nic nie prosi ludzi, tylko o to jedno, by pozwolili jej pozostać czystą i zarabiać sobie na chleba kawałek w wspólnictwie serc jej równych? Życie nam cięży; chcianoby uregulować bieg jego; cierpią nad tem, że ginie ono w rozpuście, rozrzucają je zbrodniczo na cztery wiatry: ale skupić je czystością, wzmocnić je potęgą cnoty, by rozlewało się po świecie regularnemi, pełnemi i wymierzonemu kanały, staje się w oczach wielu niedarowanem roszczeniem nauki, która wszystko sobą zagarnia. Starają się o wynikłości materyalne czystości, bo są. one potrzebne do ruchu machiny społecznej; ale nie chcą cnoty, bo cnota pochodzi od Boga, a świat stawi w rzędzie najpierwszych potrzeb swoich, by Bóg nie wybijał się zanadto na powierzchni życia naszego.

Streszczam się nareszcie, panowie moi, i wnoszę: czystość jest cnotą potrzebną do ruchu powszechnego świata, który nie jest wstanie niczem zastąpić jej skutków w rzeczy rozrządzenia życiem, chyba tylko nędzą, niewolą, zbrodnią i niemoralnością ostatnią. Cofnijcie wszystkie te przyczyny, utrzymujące jako tako pewną równowagę w rozwoju ludności; cofnijcie je myślą, by na ich miejscu zaprowadzić dobry i uczciwy bieg rzeczy, a przyjdziecie niezawodnie do tego wniosku, że trzecia część świata powołaną jest do zupełnej czystości, a dwie inne trzecie do wstrzemięźliwości umiarkowanej. Takie jest prawo. Później lub wcześniej, panowie moi, czystość obejmie na nowo miejsce swoje wpośród świata; odzyska napowrót prawa swoje; podniosą na nowo. jej ołtarze, uczczą je w tem oto przekonaniu, że niepodobna żyć bez czystości, a słowa te, które dziś tu wymawiam, może przyczynią się kiedyś do tego. Urzędnicy, prawodawcy, pisarze, czembyście nie byli z czasem na wstrząśnionej scenie świata, przyjdzie zapewne zręczność dla was do usłużenia sprawie rodzaju ludzkiego, a to służąc sprawie czystości dobrowolnej. Spodziewam się, że wówczas okażecie się wiernymi tej sprawie; że odrzucicie spadek XVI i XVIII wieków; jak Gelon, w sławnym owym czynie, zasłużycie się światu, ale już nie znosząc, a stanowiąc wolną ofiarę krwi ludzkiej.

Czystość jest ofiarą potrzebną ludzkości; wychodzę z tęgo punktu. Jakoż ludzkość nie ma tej cnoty, deptała ja nogami aż do przyjścia Jezusa Chrystusa, i każdą razą, kiedy tylko chciała ona tknąć się dzieła Chrystusowego, bądź przez mahometanizm, bądź przez protestantyzm lub racyonalizm, udało się jej wprawdzie zniszczyć, mniej więcej, cnotę czystości, ale zarazem wywołała ona przez to, na nowo, widowisko sromotne obyczajów pogańskich. Cóż z tego wypływa? Oto wypływa ta ważna prawda, panowie moi, że człowiek nie jest w swoim rzetelnym, przyrodzonym stanie; bo nic potrzebnego nie mogłoby braknąć istocie będącej w rzetelności swojej przyrody. Jeżeli tedy człowiek nie jest w rzetelności przyrody swojej, więc odpadł od niej; bo gdyby od niej nie odpadł, wypadłoby, że się urodził poza granicami własnego przyrodzenia, co nie ma żadnego sensu. Człowiek więc jest w stanie upadku, jak istotnie naucza tego nauka katolicka; i nic tak nie da mu dowodu na to, jak to, czego doświadcza codziennie, z tej strony spodlonej i tyranicznej istoty swojej.

Ale oprócz tego, i to jest mój drugi wniosek: ponieważ nauka katolicka przywraca człowiekowi czystość, nie tylko czystość względną, ale zupełną, absolutną; wypada ztąd, że nauka katolicka jest odnowicielką ludzkości upadłej, a odnowicielką mocą nadludzką: bo gdyby mocą ludzką była ona tyle skuteczną, nie sama jedna posiadałaby tę siłę. Co jest ludzkim, to należy do człowieka. Dlaczegóż człowiek przez żadną inną naukę nie doszedł do tej następności? Nie sama nauka katolicka radzi człowiekowi czystość: wszystkie nauki duchowne, a wielka ich jest liczba, radzą mu to. Dlaczegóż więc nauka katolicka sama jedna przykłada do słowa swego skuteczność taką, owe działanie przeobrażające, nie odbywające się tylko w okolicy duszy samej, ale opanowujące nawet zmysł najniekarniejszy od wszystkich, zmuszając go do posłuszeństwa, które on odtrąca nawet przyjmując? Widocznie jest w głębi tej nauki osobliwszej skutkami swemi coś, co nie jest z człowieka, i dla tego coś, co nie jest z człowieka, znam tylko jedno imię: — Bóg!

IV.

O MIŁOSIERDZIU APOSTOLSTWA, UDZIELAJĄCEM SIĘ DUSZY PRZEZ NAUKĘ KATOLICKĄ.

Panowie!

Trzecią cnotą zawarowane, od Boga nauce katolickiej jest miłosierdzie. Miłosierdzie, wzięte w znaczeniu swojem najogólniejszem jest oddaniem się: jeżeli odnosi się ono do Boga, jest więc oddaniem się Bogu; jeżeli zmierza do człowieka, jest oddaniem się ludzkości. Nie jest moim zamiarem mówić dziś o miłosierdziu względem Boga, ale tylko o miłosierdziu względem człowieka; a nawet pod tym względem objawiam je, jako rzecz należącą wyłącznie do nauki katolickiej, nie w tem jednakże znaczeniu, jakoby człowiek, zostawiony swemu naturalnemu popędowi nie oddaje się mu nigdy; owszem oddaje się on rodzinie swojej, przyjaciołom, oddaje się ojczyznie, wreszcie w pewnej mierze. Bo gdyby Bóg, po zewnątrz nauki boskiej, nie udzielił człowiekowi daru oddania się, ludzkość nie mogłaby się ostać na chwilkę nawet. Jakkolwiek pierwiastek ten jest najpierwszej konieczności do życia ludzkiego, przecież, by tryumf nauki bożej był zupełnym, Bóg zachował całkowite rojzwinięcie oddania się człowieka działaniu nauki swojej na duszę.

Człowiek jest złożony; ma on wiele do oddania, więc nie mogę objąć odrazu dziejów tego oddania się człowieka. Jestto ciężarem dla mówcy, ale ciężarem, którego może on sobie powinszować, bo trud ten przynosi cześć wielkości bliźnich jego.

Człowiek może się oddać o ile jest umysłem, o ile jest uczuciem, o ile jest życiem zewnętrznem; a ztąd miłosierdzie obejmuje oddanie siebie samego pod tym potrójnym względem. Człowiek, o ile umysłowość, jest doktryną; a oddanie się pod tym względem, nie jest niczem więcej jak darem nauki, będącym żywotem umysłu naszego. Jakoż, utrzymuję, że miłosierdzie doktryny, że oddanie się, co do nauki jest cnotą wyłączną nauki katolickiej. Utrzymuję, że nauka katolicka była najpierwszą, która ukochała człowieczeństwo, jedyną dotąd, która kocha ludzkość, która jej szuka, która się jej oddaje, która się poświęca dla niej. Utrzymuję, że zewnątrz niej, pomimo pychy, popychającej wynalazców doktryn nowych do rozsiewania i do uwielbiania ich myśli, są oni skazani na niewielkie rozszerzenie ich, niepłodne i bez oddania się ludzkości. Najpierwszą i jedyna nauka katolicka jest udarowaną siłą oddania się; najpierwszą i jedyna, tchnęła ona w człowieka dar oddania się co do umysłu i prawdy. Czego właśnie postaram się dowieść wam, jeżeli się tylko Bogu podoba.

Niech człowiek odda mienie swoje, ziemię, co ma pod nogami, to już wiele; przecież to dar tylko obcej mu rzeczy. Niech odda serce własne, to już więcej; ale serce to, jakby ono nie było drogiem, jest darem zmiennym i znikomym: przyjdzie czas, w którym nie będzie ono zdolnem uczynić najmniejszego poruszenia koniecznego, aby się mogło oddać. Jakoż jest w człowieku coś, co będąc nim, jest razem więcej od niego; coś, co nie przechodzi, nie zmienia się, nie umiera; co mówię? co jest więcej nawet niż nieśmiertelne, co jest wieczne. Bo, powiedział to Leibnic, człowiek jest mieszanina czasu i wieczności, i wieczność wchodzi do jego składu przez prawdę. Córa wieczności, wieczna sama, prawda spadła do czasu, spadając domyśli ludzkiej, a będąc zmuszoną, przez to pożycie wspólne, uledz prawom przyrodzenia naszego, udziela nam także prawa swojego. Podczas kiedy wszystko się w nas zmienia, nawet uczucia serca i władze duszy, prawda zachowuje niewzruszony swój żywot; i dając ją innym, dajemy im coś co nas przeżywa, co przeżywa wszystko, co kwitnie na grobach, co stroi się w stulecia, jakby we wdzięki nowe, przybyłe do jej młodości wiekuistej.

Oto dlaczego, panowie moi, dar tej części nas samych jest darem siebie przedewszystkiem, a miłosierdzie nauki jest najcelniejszem miłosierdziem; miłosierdziem tem więcej potrzebnem, że człowiek nie lubi prawdy, nie uznaje jej dobroci i przeciwstawi jej stale gnuśność niecnoty i działalność błędu. Podobna do chorego, który odmawia, albo fałszuje lekarstwo, ludzkość, ten wielki chory, odtrąca jedną ręką upartą wieczny napój prawdy, ktorą Bóg zsyła mu z nieba. Dlatego więc nietylko potrzebną jest nauce chęć oddania się, ale jeszcze miłość, odwaga, cierpliwość, męztwo, heroizm, heroizm posunięty nawet aż do męczeństwa samego.

Jeżeli jest istotnie nauka boża, jeżeli Bóg przemówił do ludzi, nie czujecież, że miłosierdzie nauki takowej, pochodzącej od Boga, powinno być wyższem nad wszelkie porównanie ? Bo jeżeli Bóg dał swoje słowo światu, jak to jest widoczne, a dał je tylko z miłości, musiał włożyć On w słowo to, przeznaczone dla rodu ludzkiego, łaskę pewną, poświęcenie się, siłę oddania się, której żadna inna nauka nie potrafiła naśladować, co sprawiło właśnie, że w obecności jej każde inne oddanie się naukowe było słabem, bezdusznem, martwem; musiał On chcieć tego, by słowo ludzkie było potokiem wyschłym, podczas kiedy słowo Boże, bijące miłością i życiem, płynęłoby wezbrane w ludzkości, jak prądy wszystkich źródeł i rzek, rozłączone i razem połączone, biegną bez ustanku po powierzchni i w łonie ziemi, aby ją orzeźwić i ożywić.

Czuję się na siłach dowieść wam, że tak jest istotnie; że wszelka nauka ludzka, pod względem rozszerzenia, jest tylko trupem, i że przeciwnie nauka katolicka, pod tymże samym względem, jest nauką żywą, będącą wiecznie dla ludzkości tem, czem jest dla czułego oblubieńca dziewica młoda, która przystępuje do ołtarza i składa przed nim swoje najpierwsze a radosne przysięgi.

Zacznijmy porównanie nasze od starożytności.

Chiny, Indye, Persya, Egipt, Grecya, Rzym, oto, jeżeli się nie mylę, starożytność cała. Otóż w całej tej starożytności wielolicowej, obszernej, długiej, usianej faktami, gdzie tyle narodów odgrywało rolę dobrze od nas znaną, uczuliżeście kiedykolwiek tętno jakiej doktryny? Napotkaliżeście w niej apostolstwo, ale apostolstwo, któreby miało za cel rodzaj ludzki ?

Co uczyniły kiedy Chiny dla prawdy? jakie one wysyłały okręty z wybrzeży swoich, by zanieść światu słowo jakie, w imieniu człowieka i w imieniu Boga? Gdzie są ich mandaryni? Kto ich kiedy napotkał po za granicą niebieskiego państwa. Kto ich słyszał? Gdzie jest świadectwo krwi ich ? Potrzeba było, aby ich poznać, wysłać do nich, z kończyn ziemi, ludzi umyślnych, których pycha ich odrzuciła, odmawiając ucha ludzkości, odmówiwszy im wprzódy ust swoich, odmówiwszy słowa: równie nieudolni nauczać, jak zostać nauczonymi.

Co uczyniły Indye dla prawdy? Spowite po wielokrotnie w pieluchy kast swoich, uczyniły to samo, co dziecię płaczące dość głośno, by być usłyszanem od swojei mamki. Słyszę głos ich pomiędzy Immausem i morzem, nawet po za niem, ale zawsze w określonem kółku; jej bramini, jej filozofie, jej odszczepieństwa i herezye, sławne z tego względu, że je badamy, zjednały jej ruch miejscowy, co pozostał sławą i skutkiem niższym od głosu, który wydały.

Persya, ze swoim Zoroastrem nie uczyniła nic ani lepszego, ani więcej. Co do Egiptu, owej świątyni starożytnej, ziemi najsławniejszej pomiędzy najsławniejszemi, kiedy wejdę do niego, w ślad za nauką, spółczesną, cóż tam znajduje? Oto mumie w podziemiach, piramidy przechowujące prochy bez imienia, sfinxy u wchodu do świątyń, hieroglify tajemnicze, bo tu wszędzie napotykasz tajemnicę w głębi budowli olbrzymich, jak i w głębi grobów. Lud ten bał się przemówić, i kiedy jakiemu uczonemu uda się wyczytać trzy wiersze jego pisma, umiera wsławiony na zawsze.

Ale oto Grecya, ta przynajmniej przemówi; świat usłyszy jej głos. Nie jestże ona ojczyzną Homera, Hezyoda, Orfeusza, Eurypida i tylu innych mężów? Muza, jak się wyraża jeden poeta, nie użyczyłaż jej geniuszu wymowy? Prawda, że usta jej i pióro wszystko wsławiły. Wykopujemy dotąd z jej ziemi klassycznej prześliczne marmury; idziemy mierzyć facyaty jej świątyń; przynosimy do muzeów naszych kamienie, które ona dotknęła swoim palcem natchnionym; pamięć jej goni za nami: a przecież, z darami tak rzadkiemi i z temi nieśmiertelnemi czynami nawet, cóż uczyniła ona dla prawdy są ślady jej apostolstwa, gdzież jej missyonarze? jej męczennicy? Wymienia nam Sokratesa, to jej arcydzieło: Sokrates, który naucza o Bogu kilku uczniów wybranych, a umiera, nakazując im, z ostatniem tchnieniem swojem, ofiarę bogom fałszywym!

Oto całe dzieje i rozszerzenie nauki w starożytności, dodając jeszcze Rzym, który, oprócz dumy swojej, nic nie miał powszechnego. Krótka to historya i nie dziwcie się temu: fałsz i prawda potrzebują tylko jednego rzutu oka, by zostać odkrytemi; Bóg dał im obojgu cechy niezmienne, i lepiej jeszcze od Tacyta Bóg wszystko streszcza.

Widzieliście śmierć, chcecież ujrzeć teraz życie? Widzieliście egoizm, chcecież ujrzeć miłosierdzie? Jezus Chrystus ma opuścić uczniów swoich i świat, ma im objawić ostatnie słowo swoje,. swój ostatni testament. Posłuchajmy, jest on krótki: "Idźcie i nauczajcie wszystkie narody. " Idźcie, nie czekajcie na ludzkość, ale idźcie naprzeciw niej. Nauczajcie nie po filozofsku, sprzeczając się i dowodząc, ale z powagą, występującą jako nieomylność; mówcie, nie do pewnego narodu, nie do pewnego kraju, nie do pewnego wieku, ale na cztery wiatry nieba i przyszłości, ale do najoddaleńszych kończyn przestrzeni i czasu, i, w miarę jak śmiałość lub szczęście człowieka odkryje nowe ziemie, idźcie tak prędko jak śmiałość jego i jego szczęście, uprzedźcie nawet to oboje, i niech nauka, której jesteście zwiastunami, będzie wszędzie najpierwszą i razem ostatnią. Jaki testament, panowie moi! Trzy tylko w nim wyrazy, ale żaden człowiek nie poważył się wyrzec je. Szukajcie gdzie tylko sami zechcecie, nigdzie nie natraficie na te trzy wyrazy: Idźcie i nauczajcie wszystkie narody! Jeden tylko człowiek wypowiedział je, bo jeden tylko mógł je powiedzieć: człowiek pewien skuteczności słowa swojego. Pojmujem to sami, że kiedy się umiera z chęcią zostawienia czegoś po sobie, wówczas waży się dobrze swoje ostatnie rozkazy, i że wówczas nie wydaje się takich, którymby okoliczności późniejsze mogły zadać kłamstwo lub też obwinie o próżność. Słowo tak absolutne jak to 'oto: Idźcie i nauczajcie wszystkie narody! dowodzi nieskończonej pewności rzutu oka proroczego, które, mając się zakryć, widzi jeszcze u grobu swego ludzkość całą uważną i posłuszną. Owoż słowo to zostało wyrzeczone przez Jezusa Chrystusa; najpierwszy On wyrzekł je, ostatni i sam jeden On wyrzekł je! Wszelakoż, wyznaję, że to tylko jeszcze słowo samo; potrzeba się jeszcze przekonać, czy skutek odpowie mu godnie.

Jakiś czas po wyrzeczeniu słowa tego, stał się w ludzkości fenomen osobliwy. Świat, to coś, co znika i trwa razem, co cierpi i śmieje się., godzi się i wojuje, co strąca i namaszcza króle, co rusza się, nie wiedząc tego zkąd pochodzi i dokąd dąży, ten chaos nareszcie, przysłuchuje się w osłupieniu szumowi, którego dotąd nie słyszał i którego nie wyobrażał sobie nawet podobnym. Tak jak w nocy czasem, kiedy wszystko milczy, słyszymy wedle siebie, jakby się coś zbliżało do nas z dali; tak i świat owoczesny posłyszał po raz pierwszy słowo żywe, ruszające się, będące razem w Jerozolimie, w Antyochii, w Koryncie, Efezie, Atenach, Alexandryi, Rzymie, Gallii, nad Dunajem, ponad Eufratem i nawet dalej; słowo, co zaszło dalej od Krassa i jego zastępów, dalej od Cezara; słowo co przemawia do Scytów równie jak i do Greków; co nie zna ni obcych, ni przyjaciół; słowo, co się nie sprzedaje, ani kupuje, co nie zna ani bojaźni ani pychy; słowo proste, co mówi: jestem prawda i nic nie masz nademnie. Paweł święty stanął przed areopagiem i zadziwił nowością swojej nauki tych wiekowych poszukiwaczów nowości; stworzyli oni słowo dla wyrażenia podziwu swego, słowo bardzo szczęśliwego układu, charakteryzujące wybornie fenomen, którego świat poczyna już przeczuwać cała siłę: "Czego chce od nas, mówią oni, ten rozsiewacz słów ? Filozofowie ci widzieli dotąd ludzi, którzy tylko rozumowali, rozdzielali peryody, analizowali rzecz, dowodzili założenia, co wzbogacali się i wsławiali retoryką, lub filozofią; nie widzieli oni dotąd nikogo, coby siał prawdę w rodzie ludzkim, jak ziarno plenne, które wschodzi w swojej porze i nie potrzebuje nic, oprócz swojej mocy wewnętrznej, by zakwitnąć i wydać owoc.

Rzecz została nareszcie dokonaną. Państwo rzymskie nie mogło już ukryć przed sobą tego, że powstała w niem jakaś realność nowa, nie pochodząca od niego, co pomimoto jednak usadowiła się w niem, bez niego i co już rozkrzewiła się szerzej, niż sięgały nawet granice jego. Zaczęło więc radzić o tem. Politycy, ludzie widzący z góry i zdaleka, ludzie, znający przeznaczenie narodów i którzy zawczasu wyznaczają im wieki ich trwania i ich godzinę: cała ta rzesza zebrała się na górze Palatyńskiej, przed obliczem Cezara, by się namyśleć nad tem, coby to było za zjawisko, co bez pozwolenia prefekta pretorium, pozwoliło sobie przebiegać państwo całe, od Indyi do Iberyi, aż do tych kończyn ziemi, po za które nie szły już dalej rozkazy cesarskie. Bądźmy bezstronni: widzieli oni dobrze siłę tej idei nowej i swoję słabość własną; wiedzieli oni dobrze, że ludzkość nie posiadała żadnego słowa, coby mogło pójść zmierzyć się z tem objawiającem się słowem, i pozostawał im tylko wybór, albo przyjąć je, jako czyn weszły w skład przeznaczeń ludzkich, albo też spróbować, w braku lepszego środka, potęgi krwawej kata. Wybrali to ostatnie, bo do przyjęcia pierwszego, potrzeba było więcej niż geniuszu, potrzeba było pokory. Cezary nie mieli do niej pretensyi. Spodziewali się tego od przemocy, czego nie spodziewali się od soków nauki, nagromadzonych od czterdziestu wieków w naczyniach ludzkości. Już nie szło tylko o to nauce katolickiej, by się oddać prostem wylaniem nauki; państwo potężne powstało do uduszenia słowa w uściech apostolstwa. Potrzeba było albo zamilknąć, lub umrzeć; potrzeba było umrzeć z wiarą, że krew lepiej niż słowo przemawia za prawdą,. Nawet wyświeciło się pytanie przygotowawcze: czy potrzeba było kochać ludzkość niewdzięczną, i bratobójczą, aż do skonania za nią? Czyż nie lepiej byłoby oddalić się od niej i posiadając spokojnie prawdę, zostawić świat tak jak on był?

Ale prawda jest miłosierdziem, a miłosierdzie nie jest wcale oddaniem się przyjaciołom swoim, krewnym, współrodakom; jest ono oddaniem się obcym i wrogom, oddaniem się wszystkim bez wyjątku. Ewangelia przewidziała była dobrze wypadek ten i wyrzekła: "Błogosławieni ci, co cierpią prześladowanie za prawdę. " Dodała jeszcze: "Kochajcie nieprzyjacioł wasze, czyńcie dobrze tym, którzy was mają w nienawiści, a módlcie się za prześladujące i potwarzające was, abyście byli synami Ojca waszego, co jest w niebiesiech: który czyni że słońce jego wschodzi na dobre i złe. " (Math. Roz. V. w. 44, 45). Co zaś do skuteczności krwi wylanej na świadectwo prawdy, Chrystus także przewidział to. Czyż nie nawrócił On w ostatniej chwili swojem tchnieniem ostatniem setnika, pilnującego Jego męki, a nawet, po samej swojej śmierci, uderzenie dzidą, która przebodła Mu bok, czyż nie uczyniło z żołnierza ojcobójcy, wiernego i świętego? Były w tem rady prorocze, było w tem braterstwo apostolstwa i męczeństwa objawione wymownie. Pozostano więc wiernemi. Kiedy państwo rzymskie zażądało od apostołów krwi dla zatamowania ich słowa, wiedzieli oni, że krew jest słowem w jego najwyższej potędze; umierali więc, by mówić lepiej po śmierci, niż za żywota: stało się to omal prawem, że żadna ziemia nie podniesie się ku Bogu, jeżeli się nie ornyje krwią męczenników.

Teraz, panowie, zadanie moje aż nadto jest łatwem; nie mamy czasu do stracenia na samo wyliczenie czynów znanych dobrze każdemu. Państwo rzymskie stało się chrześciańskiem przez apostolstwo; barbarzyńcy nawrócili się także z kolei tą samą drogą; a kiedy świat nowy odkrył się przed Wasko-de-Gamem i Krzysztofem Kolumbem, całe zastępy missyonarzy poszły za nimi: Indye, Chiny, Japonia, wyspy i królestwa niezliczone, miały opowiadane słowo Boże. Od jezior Kanady, aż do brzegów Paragwaju, Ameryka została nawiedzona słowem Chrystusa; mieszkało ono po lasach, na rzekach i w pieczarach skalnych; zhołdowało ono Karaiba i Irokieza; kochało i było kochane miłością jedyną przez tysiące plemion, zabłąkanych w tych obszernych krajach. I dziś nawet, pomimo nieszczęść, jakie wyniszczyły missyę w Europie, i co zdawały się wysuszyć mleko w ich piersi, ciągną one dalej dzieło dalekie rozszerzenia wiary. Oceania, ten świat rozrzucony po morzu, przyjmuje na skałach nagich swoich ostrowów naukę, która podbiła sobie lądy wlepcie; dawne missyę odmładzają się, nowe się tworzą i krew płynie jeszcze za prawdę, jak za czasów Galeryusza i Dyoklecyana. Macie widok ten przed oczami, panowie moi; miłosierdzie nauki katolickiej nie jest wcale jakąś starożytnością muzealną; żyje ono pomiędzy wami, wychodzi od was: bracia wasi rodzeni i rodacy, w tej samej chwili, w której wam to mówie, napełniają głosem swoim i cnotą wszystkie punkta ziemi. Roczniki rozkrzewienia wiary, są dalszym ciągiem listów budujących i ciekawych, te zaś legend wieków średnich, a legendy Dziejów apostolskich; codziennie dla jednej sprawy ludzie wrzucają się do więzienia, kaleczą się, rozrywają, są pożerani skwarem, głodem, pragnieniem, są zapomniani od wszystkich, ale zawsze niewzruszeni i zadowoleni, bo zostali oni wybrani do spełnienia testamentu Chrystusowego: Idźcie i nauczajcie wszystkie narody!

Nie ma wcale potrzeby obstawać więcej jeszcze przy tem zadaniu: aż nadto jasną jest rzeczą, że nauka katolicka była najpierwszą, co skłoniła człowieka do oddania się, co do umysłu, najpierwszą, w której prawda stała się miłosierdziem. Dodaję jeszcze, iż sama jedna dotąd posiada ona ten przywilej, przywilej dziwniejszy jeszcze dziś, niż był w świecie starożytnym. Bo dawniej można było myśleć, że tajemnica apostolstwa nie była jeszcze znaną; ale dziś, kiedy jest ona jawną, posiadanie jej, zawarowane zawsze w obrębie nauki katolickiej, z wyłączeniem wszelkiej innej nauki, bezwątpienia jest zjawiskiem równie ciekawem, jak nauczającem.

Wracam do mego podziału onegdajszego. Powiedzieliśmy byli, iż są tylko trzy nauki, ścierające się o pierwszeństwo z nauką katolicką: mahometanizm, protestantyzm i racyonalizm.

Mahometanizm, przyszedłszy w sześć wieków po Chrystusie, ujrzał naukę katolicką w pełnym blasku jej rozszerzającego się prozelityzmu. Był to fakt trwający, fakt, którego Mahomet sam był świadkiem. Mahomet wystąpiwszy sam jako założyciel nowej wiary, powinien był sam z kolei wymówić swoje fiat; powinien był także powiedzieć ze swojej strony: Idźcie i nauczajcie wszystkie narody! I istotnie, panowie, potrzeba mu oddać tę sprawiedliwość, fiat ten wymówił on o tyle, o ile może wymówić go człowiek. Fiat ten oddania się doktrynalnego, rozszerzenia się prawdy, Mahomet ośmielił się wyrzec, ale z pewną zmianą, która wykazuje odrazu człowieka, na miejscu Boga. Mahomet powiedział wprawdzie: Idźcie! Byłoto już wiele, ale posłuchajcie dalej: Idźcie i podbijcie wszystkie narody! Odwołuje się on nie do słowa, ale do pałasza. A dlaczego! Dlaczego człowiek ten nie znalazł sobie dwunastu apostołów? Dlaczego, nie umierający, ale w pełnym uroku władzy swojej nawet, nie ośmielił się powierzyć słowa swego, słowom, mającym przeżyć jego własne? Ech! panowie! był w tem ślad wielkiego geniuszu! Mahomet jak Cezarowie rzymscy, nie dawno, widział bardzo dobrze, że po jego śmierci, fascynacya jego orlego oka zgaśnie odrazu, i że kiedy przyjdą potem spojrzeć nań w trumnie, znajdą tylko w kościach jego czaszki te dwie kule bezduszne, co już nic nikomu nie obiecują! Wiedział on to wszystko: dlatego nie liczył nic na grób własny. I jeszcze raz, było w tem wszystkiem wiele geniuszu i wiele. mocy. Ale jak z drugiej strony chciał się przeżyć, ważąc w swojej gorącej dłoni przeznaczenie świata, zrozumiał on to dobrze, że nie wypadało sobie postąpić tak jak czynili Cezarowie, którzy darmo zabijali ludzi, w ręku których miecz był tylko samem przeczeniem. Wyjął więc z pochew miecz własny, jako twierdzenie. Połączył naukę swoją z przeznaczeniami wojny ogromnej i kazał zastępom swoim, by zapuszczając pociski swoje w serce ludzkości, ryli w niem ostrzem żelaza głoski jego koranu. Uczynił on z żelaza to, czego dotąd nikt jeszcze z niego nie zrobił: uczynił zeń żywą naukę, apostolstwo. Człowiek, kiedy chce kogo przekonać, otwiera usta i duszę całą; Mahomet raz je tylko otworzył, potem rzucał światu słowo swoje, jak rozkaz nieodwołalny; nie mówił on mu: Idź! ale kazał je nieść hufcom, a jak świat cały przycichł już raz, by usłyszeć mocne kroki prawdy, przycichł był znowu powtórnie na odgłos pochodu Mahometa, ale byłoto już milczenie niewolnika, milczenie pokonanego, milczenie hańbiące go w dziejach świata.

Bo panowie moi, otrzymać naukę na końcu pałasza, czyż nie jestto to samo, co wyrzec się siebie samego? Pojmuję jeszcze błąd, co się przedstawia i co dość jeszcze' ufa sobie samemu, by spróbować przekonać mię rozumem; ale co do tego gladyatora nędznego, co mi podaje jedną ręką Alkoran, a drugą śmierć, dla niego nie moge mieć nic więcej nad wzgardę, i jeżeli jestem tyle nikczemnym, że go słucham, tem większa wzgarda dla mnie samego.

Takiem jednakże było dzieło Mahometa; tak on rozkrzewił swoję naukę, tak on naśladował to wielkie słowo: Idźcie i nauczajcie wszystkie narody!

Przejdziemy do protestantyzmu. Tu już jest co innego: miło mi jest oddać tu sprawiedliwość prawu obcemu. Kiedy się ma za obowiązek mówić przeciw błędowi, jestto nie małem szczęściem jak i koniecznym obowiązkiem razem oddać sprawiedliwość temu wszystkiemu, co w nim jest pięknego. Wiek nasz widział, panowie moi, wielkie zadośćuczynienie błędu przeciwko prawdzie, zadośćuczynienie tem więcej ważne, że było ono poprzedzone długiem prześladowaniem. Anglia, po trzech wiekach nieubłaganego prawodawstwa przeciw katolikom, zerwała nareszcie dobrowolnie łańcuchy naszej niewoli i obwołała, pod imieniem emancypacyi, zupełną i całkowitą swobodę wyznania na ziemi swoich państw obszernych. Przyjmuje dziś ona naszych księży, biskupów, naszych zakonników, nawet tych, co nie mają, u nich prawa narodowości; czyni to bez bojaźni i wspomnień, z największym liberalizmem w świecie, i sądziłbym ubliżyć świętości apostolstwa katolickiego, gdybym z wysokości tej kazalnicy, przed tem, nim powiem tu co mam wyrzec o protestantyzmie, nie oddał temu czynowi nowemu w dziejach ludzkich, wiecznej czci, która się mu słusznie przynależy.

Protestantyzm nie jest pozbawiony prozelityzmu; pisze on, drukuje, rozrzuca książki obficie; posyła on nawet missyonarzy, wprawdzie nie do Chin i Japonii, gdzie można krew wylać, ale tam, gdzie konsulowie ich mogą dosięgnąć i obronić grozą majestatu brytańskiego: tam protestantyzm naraża swoich apostołów. Zapewne jest to działanie, ale działanie nie stanowiące apostolstwa. Prozelityzm pisarzy nie wymaga żadnego oddania się trudnego i niebezpiecznego; słowo idzie, pismo nie idzie; słowo jest oddaniem się człowieka całkowitego, pismo jest tylko oddaniem się jego ducha. Tysiące ofiar, nielicząc ofiary krwi, wypływa z poświęcenia słowa; bardzo mało z poświęcenia pisma. W ciepłym kąciku, przy kominku, zaopatrzywszy się poprzednio we wszelkie wygódki, zamknąwszy drzwi szczelnie, zapuściwszy okna firankami, dżentelmen bierze się do pióra, rozmyśla spokojnie pomiędzy obiadem a wieczerzą, zapisuje wreszcie karty które druk opłaca, z warunkiem zostania opłaconym z kolei od księgarza, płacącego znowu tragarzowi, ktory ściśle rzecz uważając, odprawia sam jeden missya apostolstwa. Porównanie nie daje się utrzymać pod względem poświęceń; nie da się równie, pod innemi względami.

Prozelityzm piśmienny nie wymaga żadnej cnoty ze strony tego, co go wypełnia. Najostatniejszy z nędzników, nie wymieniając się, albo się nawet wymieniając, może władać mocno piórem, choćby pióro to było zbezczeszczonem. Niech tylko pisarz będzie obyczajów uczciwych, dość dla niego; inaczej się ma wcale z człowiekiem poświęcającym się posłudze słowa, osobliwie słowom wiary. By wystąpić w społeczności jakiej w imieniu Bożem, potrzeba mieć namaszczenie i dzieje wzniosłego żywota. Cycero, chociaż poganin, praktykujący tylko wymowę świecką, określił był mówcę, jako człowieka prawego, biegłego w sztuce mówienia. Tytuł ten człowieka prawego nie wystarcza już człowiekowi ewangelicznemu; dla niego potrzeba koniecznie świętości, świętości nacechowanej stałą ofiarą, czystości, bezinteresowności, trudu, oddaleniem się od ojczyzny, wyraźnem odbiciem się prawdy w akcencie i w całej postaci. Dzicy nawet nie dadzą się oszukać bez tych znaków; na pierwszy rzut oka rozróżniają oni, po jednem dźwięku słowa apostoła prawdziwego. Zanieśże im dopiero książki, albo nawet słowo wiary, ożenione z kobietą?

Czy powiecie, panowie moi, co jest najdziwniejszego w wieku naszym? Właśnie ten fakt, że po raz pierwszy, od stworzenia świata, prozelityzm pisany, wzmocniony ogromnie prassą, otrzymał moc, idącą w zawody z prozelityzmem słowa; że prozelityzm, niewymagający ani poświęcenia, ni cnót żadnych, ani nawet imienia, usiłuje obalić prozelityzm wymagający imienia, cnoty i poświęcenia się. Nie odrzucamy wcale tej nowej potęgi zrodzonej w ludzkości, owszem posługujemy się nią także; korzystna ta pomocnica, przyszła w pomoc słowu, zagrożonemu zewsząd uciskiem, i nawet napadając na prawdę, służy ona nam, służy temu samemu słowu, któremu zazdrości i którego pożąda władzy. Dlatego, pokazując wam niebespieczeństwo, wypływające z bezosobowości pisma, wskazuję wam razem jego korzyści. Kiedy wielka jaka potęga objawia się na świecie, wychodzi ona najaśnią mocą wielkiego powodu; a tym wielkim powodem jest zawsze jakaś potrzeba prawdy. Wszystko mą miejsce za wodzą Opatrzności bożej, i Bóg czyni wszystko dla wybranych swoich: omnia propter electos. Czy to więc państwo nowe panuje, albo upada, czy słońce zapala się lub gaśnie, czy wiatr wieje od wschodu lub zachodu, oczekujcie tu zawsze Boga; zawsze Bóg się objawia: chociaż często pod pyłem, sprawionym Jego przybyciem, długo niedostrzegalny postaci Jego i Jego tajemnicy.

Powiem tylko słówko o racyonalizmie, z powodu pytania, które nas teraz zajmuje: nie słyszałem nigdy o racyonaliście, któryby otrzymał kije w Kochinchinie. Umysły te są aż nadto grzeczne, by się miały nastręczać na podobną sławę, w obronie prawdy. Zawsze więc będzie jeszcze dość czasu by się zająć nimi, w czasie ostatniego wakansu w Akademii. Zanadto jesteśmy dobrze wychowanemi ludźmi, by im podać co innego, jak gałązkę lauru, a zasługują na nią bez wszelkiej opozycyi.

Kończę, panowie moi: wszystko to com powiedział, upoważnia mię do zrobienia tego wniosku, że miłosierdzie nauki, objawione apostolstwem, należy wyłącznie do nauki katolickiej. A jeżeli mię spytacie dlaczego, jaka przyczyna ukryta tego zjawiska; odpowiem wam, iż jedna prawda jest miłosierdziem, i że sami jedni posiadając prawdę, sami też jedni posiadamy jej nieudzielające się ciepło. My pochodzimy z szerokiego i powszechnego łona bożego; pochodzimy z kraju, w którym światło i miłość w wiecznym są z sobą uścisku. Rzeka wypływająca z gór wysokich, pokrywa naturalnie płaszczyznę swemi tysiącznemi kanałami. Wszelka inna doktryna pochodzi z dołu; pochodzi od człowieka, z jego ciasnego serca, z jego ciaśniejszego jeszcze umysłu, z jego pychy ciaśniejszej od tych obojga: pochodzi ona z egoizmu i wraca do egoizmu. Nie idzie sama do świata, a woła świat do siebie samej. Dla nas, dzieci bożych, zrodzonych w wieczności słowem ducha Jego, miłosierdzie wiecznie nas popycha, zostawiając nam tylko spoczynek ofiary, co był dla nas od początku kolebką.

Paweł święty, będąc na rozwalinach Troi, ujrzał w widzeniu Macedończyka, który stał nad nim, prosząc go:

Przyszedłszy, mówił mu, do Macedonii, ratuj nas. " (Dzieje Apost. R. XVI. w. 9). Ten Macedończyk, panowie, to ludzkość cała, prosząca Boga o prawdę, a Paweł święty to my sami, wierzący z nim, cośmy, jak on, odebrali pierwociny ducha żywota i miłości. Dziś, jak wówczas, leżąc na ruinach Troi, na tym żywym obrazie ruin świata tego, Macedończyk staje przed nami; prosi on nas stojąc, bo mu pilno: "przyszedłszy, mówi on, do Macedonii, ratuj nas!" A jeżeli obawa oddania się wstrzymuje nas, jeżeli trudy, podróże, głód, pragnienie lub męczarnie straszą nas; to Bóg przemawia do nas, jak mówił On do Pawła świętego w innem widzeniu, w widzeniu korynckiem: " Nie bój się, ale mów i nie milcz, albowiem ja wielki lud mam w tem mieście. " (Dzieje Apost. R. XVIII. w. 9, 10). Jakże mamy zamilczeć? Jakże ręka ludzka ma nam zatkać usta? Bóg popycha nas ciągle, lud wielki czeka nas zawsze. Macie tu, panowie, widok tego i razem dowód; a nawet zebranie to, chociaż jest tak wielkiem, nie jest jeszcze całem mojem audytoryum: — jest niem cała ludzkość. Słowo moje, wymówione do was, odbija się nań, jak owe kamyki ciśnięte na powierzchnią morską: w ustawicznych podskokach po nad wodą, dościgają, wreszcie daleko swojego celu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej