Julian Ursyn Niemcewicz

O WIĘZIENIACH PUBLICZNYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WSTĘP.

RZECZ KRÓTKA.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

O WIĘZIENIACH PUBLICZNYCH

czyli domach pokuty, rzecz krótka

Niemcewicz Julian Ursyn

WSTĘP.

W chwilach, gdzie powrócenie imienia, i istności naszey, obudziło zrażone tylu nieszczęściami umysły, gdzie wielkie i dobroczynne zamiary Nayiaśnieyszego Pana, Rząd nasz tak czynnie, tak wykonywa gorliwie; mniemam, iż poddanie pod uwagę Rządu tego myśli, do ustaw, tak pożytecznych, tak nieodbicie w kraiu naszym potrzebnych, zgodnym będzie z tą. żądzą dobra publicznego, która i Panuiącego i urzędniów, i nas wszystkich tak dzielnie zażywia.

Już Wielkomyślny Alexander nadał nam świętą, ustawę; na którey spoczywać maią swobody, pewność osób, i własności naszych; ustawę, wlewaiącą ufność winieszkańcu, zachęcająca przychodnia. Skupiły się po rozproszeniu waleczne pułki nasze porządnieysze niż kiedy, urządzone wszelkie Administracyi gałęzie; zwrócona baczność na rolnictwo, przemysł, handel i porządek. Długo próżno leżące, wydobyte z łona ziemi kruszce, iuż się topić, i w pożyteczne narzędzia zaczynaią zamieniać. — Zakładaią się, prostuią i naprawiają drogi publiczne. Po prowincyach, w Stolicy powstaią nowe gmachy; zniszczone, okazałą przybieraią postać; wszędzie ruch i czynna gorliwość, lotny pęd czasu, zdaią się pracą wyścigać. Już zawiaduiący losami naszemi, zwracając troskliwą baczność na wszystkie publiczne ustanowienia, zaymuią się poprawą Kodexu penalnego, ten atoli Kodex, choćby naylepszy, niedopnie celu swego, ieźli nie nastąpi zbawiennieysze, niż było dotąd równie dla społeczeństwa, iak dla skazanych, urządzenie więzień publicznych. — Ufam, iż Mężom tak wielkim, zbawiennym trudniącym się przedmiotem, skreślenie wydoskonalonych, po innych kraiach więzień publicznych, stać się oboiętnym nie może.

Nie masz podobno w żadnym kraiu, tak doskonale urządzonych więzień piiblicznych, iak w Zjednoczonych Stanach Ameryki. Zaradzaią. one bezpieczeństwu towarzystwa, nieobrażaią ludzkości, skutecznie dążą do upamiętania i poprawy występnych. — Dziesięć lat pobytu w tym kraiu, zwiedzanie podobnych założeń, ścisłe zaznajomienie z Kwakrami, którzy wszędzie dozor maią. nad niemi, nie które notowane na mieyscu spostrzeżenia, inne czerpane w ulotnych w tey materyi pismach, pobudziły były piszącego w końcu ieszcze roku 1807. Rządowi na ówczas Xięstwa Warszawskiego, podać na piśmie myśli, względem urządzenia więzień naszych, na wzór więzień Amerykańskich,: zaginął ten rękopism, w czasie woien, zaburzeń, i gwałtownych przenosin naszych; próżnemi były w wynalezieniu go, zabiegi. — Dziś, gdy nastąpił czas, gdzie wszystkiem, co iest poźytecznem,. z ufnością zatrudniać się możemy, pozbierał piszący, iakie mógł znaleść materyały, i choć nie dokładnie powiązane z sobą., odważa się ie podać pod rozwagę Namiestnika Królewskiego, i Mężów u styru Rządu będących.

RZECZ KRÓTKA.

Po wyzwoleniu Zjednoczonych Stanów Ameryki, z pod panowania Wielkiey Brytanii, pierwszym ludu tego było niepodległości użyciem, zachować to wszystko, co się okazało zbawiennym w Konstytucyi Angielskiey, odmieinić lub poprawić to, co było błędnym, lub niezgadzaifcym się z prawidłami zupełnie wolnego i niepodległego narodu. Uznali nowi Prawodawcy ząstąnawiaiący się nad przedmiotami temi, iż Kodex Kryminalny, nietylko w jurnych Europeyskicli narodach, lecz w samey nawet Anglii, (gdzie iest doskonalszym, iak wszędzie), wielu ieszcze nadużyciom podpada, i że, zwłaszcza obchodzenie się z skazanemi na karę występnemi, pożyteczniey dla towarzystwa i ludzkości urządzonym "bydź mogło.

Ta gałęź Juresprudencyi, ( mówią oni w wstępie do Ustaw swoich), która ma za cel występki i kary, iest nayważnieyszą, naybardziey obchodzącą. w całym zbiorze praw naszych. Pokóy, bezpieczeństwo, powodzenie społeczeństwa, zawisły od mądrości i sprawiedliwości środków przedsięwziętych do zapobieżenia występkom. — W żadnym dotąd kraiu, nie przyłożyli Prawodawcy, tey głębokiey nad tym przedmiotem uwagi, którey wymaga jey ważność.

Kiedy cywilizacya odmienia stan i obyczaie towarzyskiego życia, Kodex Kryminalny Europeyskich Narodów, zachowywał ieszcze tego ducha krwi i zemsty, który mu czasy barbarzyńskie podały. Cnotliwi i dobrzy opłakiwali, złe spływaiące z kar tak okrutnych, i nie umiarkowanych, ale słodki głos ludzkości i rozsądku, do stopni tronów, ni do Izb prawodawczych przedrzeć się, niezdoła!. Gdy Państwo powiększało się przez podbicia, zbogacało przez handel, ozdabiało pięknemi gmachami, niezwracała się myśl, na nieszczęśliwe stworzenia, ięczące pod uciskiem praw tyrańskich. Kiedy wszystko nosiło w kraiu pozor, okazałości i szczęścia, omamione blaskiem tym oczy, niezwracały się do ciemnych lochów, gdzie ofiary niesprawiedliwości omdlewały w sród rozpaczy i nędzy.

Wynalazek, a raczey wolność druku, przez którą ieden nieznany człowiek, od całego świata słyszanym być moie, przygotowała drogę do odmian zbawiennych. — Montesquieu, wykazał błędy prawodawców, rozwinął zbawiennieysze Juresprudencyi zasady. — Wymówny Beccaria, obudził uwagę Europy, i przez silne odwołanie się do rozsądku i ludzkości, stał się sprawcą tych licznych usiłowań, w poprawie praw penałnych, które naywiększą chwałę wieku dzisieyszego stanowią. — Howard (1), ten czynny i niespracowany przyiaciel Człowieka, zwiedził turmy i więzienia Europy, z ciemnych i niezwiedzanych ustroń, wywiodł na światło, okropne nadużycia i ciężką nędze, sprawiane przez okrutne prawa, i zepsute Administracye, silniey obudził te uczucia sprawiedliwości i ludzkości, przez które prawodawca, uyrzał się być w stanie potrzeby, dokonania wielkiego dzieła poprawy. Lecz kiedy imiona Montesqieu, Beccaria., Howard, z uwielbieniem i wdzięcznością są wspominanemi, Prawodawcy i miłośnicy Zjednoczonych Stanów Ameryki, zapomnianemi być niepowinni. Dzieie Pensylwanii, wystawiaią nam męża, który pierwszy proponował Kodex Kryminalny, z którego, kara śmierci, (prócz umyślnego zabóystwa), wymazaną: była, podług którego, każdy występek odbierał karę, w miarę wielkości swoiey.

W Anglii, gdzie (sekretne zaskarżenia, na śmiech tylko wyznaczone sądy, tortury, wszystkie okrutne zabobonności, i despotyzmu wymysły, żeby zatrwożyć i zgubić zarowno winnego, iak niewinnego), nie były znanemi; gdzie wyborna ustawa sądów przez jury i rozsądna procedura, ustanowiona iest dla opieki oskarżonego, gdzie wolność bronione, była przez prawo, ukochaną od ludu; przecież i w tym oświeconym kraiu, są kary, iak krwawe, tak niesprawiedliwe, iak i w innych kraiach w Europie. — Winowayca posłany do więzienia, zapomnianym bywał, i cierpiał powiększenie swey kary, przez okropność samego więzienia, przez nieludzkie postępowania dozorców,

Nieczyniono często różnicy w wymierzaniu kary, dla złodzieia, i Oycoboycy, między tym co przyciśniony głodem, sprzątnął bułkę chleba; a tym, co nayprzód okradł, a potym zabił dobroczyńcę swego.

Kolonie Amerykańskie wyłamawszy się z pod zwierzchności i opieki Angielskiey, nie mogły długo cierpieć praw tak nieludzkich. William Penn, postępuiąc zawsze, iak prawy Chrześcijanin i Filozof, za rządów ieszcze Angielskich, domagał się o ich odmianę, napróżno atoli zostawionem było tak ważne dzieło, szczęśliwey chwili wybicia się i niepodległości.

Pierwsza Pensylwania, ustanowiła nowy Kodex penalny: wystawiła dom pokuty pod dozorem i zawiadywaniem Towarzystwa Kwakrów, Czyli przyiaciół. Zakład podobnych domów, wewnętrzne ich zarządzenie i ekonomika, po wszystkich prawie innych Zjednoczenia Stanach, szczęśliwie naśladowanemi były. Dosyć będzie opisać iedno z nayobszernieyszych, iakie się w NewJork znayduie.

(1) Pochwała Howarda, przez iednego naywymowniayszych Mężów wieku naszego nie może być powtarzaną, zbyt często. — " Niemogę wspomnieć imienia Howarda, (mowi Edmund Burk), bez uwagi, iak wiele prace i pisma męża tego, przyczy niły się do otwarcia oczu i serc ludzkich. Zwiedził on Europę całą, nie że by patrzeć na gmachy wspaniałe, wy. niosłe Swiatynie, nie żeby dokładnie zmierzać ostatki Rzymskiey wielkości, zbierać medale, rękopisma, lecz żeby się spuszczać w głębokości więzień, za nurzać się w jadach szpitalów, przypa trywać się przybytkom cierpienia i pła czu; zmierzać ich nędzę i rozpacz; od wiedząc zapomnianego, porównywać nieszczęśliwych z nieszczęśliwemi. Plan iego był oryginalny, zarówno geniuszu i ludzkości pełen. Byłą to podróż no wych odkryć, żegluga ludzkości. — Już skutki prac iego we wszystkich kraiach "czuć się daią; ufam, iż uprzedzi on ostateczną nadgrodę swoią, i uyrzy spełnio nemi wszystkie starania i życzenia swo ie: sam ieden tak on iuż zagarnął, tę całą gałęź ludzkości i iż następcom swo im niewiele pozostawi pola zasłużenia się podobnemi czynami. (2)

(2) Niespełniły sie przepowiedzenia Burka, cnotliwy Howard, umaił z zarazy w więzieniach Chersonn nabytey. — Mowa Burka, miana w Bristol przed Elekcyą, roku 1780.

ROZDZIAŁ I.

Opisanie Budowy warsztatów i Cell Domu pokuty w New - Jork.

Więzienie, o którym mówiemy, leży nad wchodnim brzegiem, rzeki Hudson, o dwie mile Angielskie od ratusza, zaczęto ie budować w. roku 1796. a skończono 1797. Gmach i dziedziniec, zawierai. cztery morgi ziemi. Przyiemnieyszego nad te i zdrowszego mieysca, ciężkoby było znaleść. Zachodnia facyata obrócona iest ku rzece, do którey za: mur otaczaiący wiezienie, wyciągnięto obszerne i wygodne nadbrzeże (Quai), z wyższych pomieszkań, odkrywa oko rozległy widok na miasto port, wyspy, i okoliczną krainę.

Cały gmach zawiera długości 204 stop; z każdego końca celney budowy, ciągnie się skrzydło ku rzece; podobneż skrzydła, lecz mnieysze, w teyże dyrekcyi, rozciągaią się od źródła. Nad pierwszym piętrem wznoszą się dwa drugie, 15 stop wysokie. Dach pokryty iest dachowką, środek onego wieńczy piękna kopuła. Cały gmach Doryckiego porządku, zawiera 54 izb, każda 18 stop długości, 12 szerokości maiąca; w każdey izbie ośmiu więźniów mieści się. Wskrzydle ku północy znayduie się wielka sala z galeryami w około, czysto wyporządzona, i przeznaczona na nabożeństwo. W środku gmachu, iest mieszkanie dla dozorcy i iego familii;

Kobiety zamknięte są w skrzydle od północy na dole, i maią podwórze zupełnie oddzielne od męszczyzn.

Gdyby izby dla więźniów tak mogły być zbudowane, iżby każdy z nich miał swoią osobną, łatwość zepsucia ieden, drugiego, i sposobność ucieczki, byłyby trudnieyszemi, i gmach cały więzienia niepotrzebowałby bydź tak mocno zbudowanym i obmurowanymi.

(1) Nie można nigdy polegać na grubości murów, nieprzerwaną tylko czuyność dozorcy, nieustaiąca strat w dzień i w noc zabezpieczyć ie mogą.

Na rogu każdego skrzydła, są dwie budowy z ciosowego kamienia, przeznaczone na Cele osobności; każda budowa zawiera siedm Celi. Cele te maią każda ośm stop długości, sześć szerokości, i czternaście wysokości. Okna podniesione są na ośm stop od podłogi. — Byłoby nierównie bezpieczniey, gdyby wszystkie cele i izby stykaiących się bów kradzenia, ale też iak maią odpowiadać, na indagacyach, iak się zapierać, iak nawet staie wytrzymywać kilka plag. Są Hersztowie złodzieiow, umieiący Kodex penalny, równie doskonale, iak najlepsi z Patronów, i wszystkich tych dobrodzieystw, i łagodności, których Prawo niewinnym udziela, owi winowaycy, usiłuią używać dla siebie skrzydeł, mogły mieć ieden tylko korytarz: na ówczas ta sama straż co pilnuie izb więźniów, mogłaby i celi pilnować. — Z tey to przyczyny zdarzały się przypadki ucieczek więźniów. W równie odległey linii od frontu, w tyłach dziedzińca, iest budowa z cegły 200 stóp długości, 20 szerokości maiąca, o dwóch piętrach, zawiera ona śklepy warsztatowe. Wewnątrz dziedzińca są. dwie pompy, z wyborną wodą, i duża sadzawka wody sprowadzoney z rzeki, w tey więźnie, zwłaszcza w letnich upałach kąpią się dla zdrowia i ochędostwa.

Cały obeym więzienia otoczony iest murem kamiennym 23 stóp wysokości, z jedney strony 50, z drugiey 279 stóp długości maiącym.

Północna strona zawarcia tego, przeznaczona iest na skład drzewa do opału, i inne materyały do więzienia potrzebne.

Podobneź mieysce od południa zawiera ogród, wybornie utrzymywany, ogród ten wydaie wszystkie warzywa na rozchód więzienia, dozorcy i iego familii.

(1) Nieodbitą iest potrzebą, aby i u nas wię źniowie koniecznie osobno trzymanemi byli. Trzymanie młodych ludzi, pierwszy raz dopuszczaiących się występku, razem z zatwardziałemi złoczyńcami, staie się dla pierwszych na całe życie zepsuciem i zgubą. — 'Tamto doświadczeni zbrodniarze, liczą młodych, nie tylko wszelkich sposo-

ROZDZIAŁ II.

O INSPEKTORACH.

Siedmiu iest Inspektorów więzienia, wyznaczonych przez Gubernatora Prowincyi i radę iego; zbieraj się oni raz w tydzień na radę, z tey liczby wybranych iest dwóch na Wizytorów. — Powinnością ich, wglądać w ogólny stan więzienia, przestrzegać by dozorcy byli pilnemi i wiernemi w odbywaniu powinności swoich, aby przystoyność, porządek i czystość, wszędzie zachowywanemi były, żeby z więźniami obchodzono się z ludzkością i sprawiedliwością; słuchaią oni zaskarżeń więźniów, napominaią złych, chwalą, dobrych, zachęcaią wszystkich do poprawy; daią im rady w sposob wzbudzaiący w nich cnotliwe uczucia, dążące do moralney i religiyney poprawy.

Te odwiedziny czynione, od czasu do czasu, w których więzień, odkrywa, w Wizytatorze wyraz dobroci, nie zaś pogardliwe zmarszczenie, nieczułego tyrana; zachęca skłonnych do dobrego, zmiękcza i takich nawet, co przez powtarzane zbrodnie zakamienili serca swoie. Upamiętywa łagodne obeyście zuchwałych, koi burzliwe poruszenia rozpaczy, i zamiast oboiętney wzgardy na wszystko, wzbudza uczucia nadziei, boiaźni, uszanowania, przygotowuie umysły do przyięcia wrażeń dążących do przyszłey poprawy. — Inspektorowie, z Sędziami Naywyższego Trybunatu, Prezydent miasta, Prokurator jeneralny, maią moc stanowić wewnętrzne więzieniów urządzenia, Gubernator, Vice Gubernator, Kanclerz i mieszkaiący w New-Jork duchowni, mogą iakie, gdy im się podoba, odwiedzać więzienia. Codziennie ieden z Inspektorów, Ajent, który także iest Inspektorem, odwiedzaią koleyno dom pokuty. Drugiego tygodnia, miesięcy Kwietnia i Lipca, gdy Naywyższy Trybunał zbiera się na sądy, Sędziowie sami odwiedzaią więzienia, i w stan ustanowienia tego wglądaią.

Oczywistem dowodem. iak zdrowemi być muszą prawidła, podług których więzienia te urządzonemi i prowadzonemi są, iest ta gorliwość, z którą Sędziowie wspierali wziętością swoią, te tak zbawienne ustanowienie.

Podobne odwiedziny, dla samychże Sędziów wielce pożytecznemi staią się.

Oswaiaiąc się oni z występnemi, zdolnieyszemi staią się, iak naturę i stopnie występków rozeznawać, i kary z większą stanowić pewnością, iak nabierać rozwagi, przezorności tak potrzebnych w osądzeniu tych odmian, tych cieniowań, co w kryminalnym Kodexie, tak potrzebnemi są ieszcze:

Z podobnie ustanowionym systema dozoru i wizyt, iest prawie rzeczą niepodobną, aby zepsucia, nadużycia, wcisnąć się mogły, a gdyby się nawet wcisnęły, nie mogą być długo niepostzeżonemi, ani też nie poprawionemi.

Inspektorowie, albo tez Ajent, zakupuią wszystkie artykuły na użytek więzienia potrzebne; surowe materyały do rękodzielni, narzędzia, i warsztaty potrzebne do rozmaitych rzemiosł: Scisły rachunek podobnych nabyć, trzymanym i corocznie Ciału Prawodawczemu, wraz z wykazem całego stanu więzienia iest podawanym.

Zawieraią się w raporcie tym, liczba i opis skazanych, przyiętych w biegu roku, tych co uwolnionemi, i co daley zatrzymanemi byli. — Rachunek sum wydanych na utrzymanie więźniów, na surowe materyały, narzędzia i t. d. rachunek pieniędzy odebranych od Rządu, iako tez tych, które ze sprzedaży wyrobionych artykułow wpłynęły.

Inspektorowie nie są płatni. Pobudzeni prawidłami dobroczynności, miłością sprawiedliwości i ludzkości, usługi swoie dobrowolnie ofiarowali. — Nieszukali oni inney nagrody, iak tych uczuć towarzyszących ludziom dobrym, gdy pracuią dla dobra społeczeństwa.

Ajent wyznaczony do skupowania ubiorów i materyałów, i do sprzedawania wyrobionych iuż artykułów, odbiera na rok 1, 000 Piastrów, 8, 000 Złotych Polskich. Ze rodzay urzędu iego prowadzi go codzień do więzienia, wybieranym iest Zwyczaynie z liczby Inspektorów, Inspektorowie maią. Pisarza, który mieszka w więzieniu, i ma 500 Piastrów rocznie. Powinnością iego iest, przepisywać rozkazy Inspektorów, trzymać Xiegę utworzoną iedynie do tego, gdzie są wpisane nazwiska wszystkich więźniów przyimowanych, i odchodzących, obok imienia każdego więźnia, iest zapisano, ile dzienna robota iego przyniosła, i ile ubiór i wyżywienie kosztowało: niemniey zapisane, tak artykuły sprowadzane do domu, na utrzymanie skazanych, iako też i te, co do wyrobienia były nabytemi.

Kiedy skazany więzień wysiedzi karę pokuty, i uwolnionym iest, sporządzony obrachunek iego podaie się Inspektorom, z opisaniem osoby iego, i sposobu życia, iaki odtąd prowadzić zamyśla. Magistrat Policyi uwiadomionym iest o uwolnieniu iego. -— Ogólna straż więźniów, powierzony iest prawom Inspektorów, w ich mocy iest wyznaczać, i odmieniać Dozorców, iak tego znaydą potrzebę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej