Artur Gruszecki

O WOLNOŚĆ I GODNOŚĆ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XL.

XIII.

XIV.

O WOLNOŚĆ I GODNOŚĆ

Gruszecki Artur

I.

— Stasiu, skończyłeś? — spytała dźwięcznym, harmonijnym głosem, bardzo ładna, smukła szatynka, otwierając drzwi do gabinetu.

— Zaraz! — odpowiedział, nie odrywając oczu od zapisanego papieru, a po chwili dodał: — czy stało się co nowego?

— Nie!... Kończ, ja zaczekam, — weszła cichym, elastycznym krokiem do gabinetu, a widząc nieład na pobocznym stoliku, jęła porządkować gazety i książki.

Uporządkowawszy stół, spojrzała z lekką niecierpliwością na piszącego i szła w stronę okna, ażeby poprawić firankę białą, którą wiatr trochę przekrzywił.

Przechodziła obok lustra, mimowolnie popatrzyła, przystanęła i naturalnie przyjrzała się sobie, poprawiając fryzurę i kołnierzyk koronkowy.

Nie była ona klasyczną pięknością, ale posiadała bardzo wiele wdzięku i uroku w całej swej postaci. Nad jasnem czołem wznosiły się ciemne włosy z połyskiem złocistym, płeć miała matową, od której przedziwnie odbijały ciemne, dobre, mądre oczy i ślicznie wykrojone usteczka.

Jak na codzienne zajęcia była może ta sukienka fularowa za strojna, ale jej mieniąca się, delikatna barwa była doskonale zastosowana do cery i włosów.

— Nareszcie! — zawołał Stach Tożyński, odrzucając pióro, i zwrócił swą młodą, wesołą twarz na żonę, — co mi powiesz Krzysiu?

— Chciałam cię zapytać, co robisz dziś popołudniu?

— Pojadę do kosiarzy, bo chciałbym dziś skończyć z koszeniem łąki, a następnie pojadę do żyta... wiesz do tego pod lasem... tam grunt piaszczysty, może żyto dojrzało, — a widząc, że słucha go jakby w roztargnieniu dodał: — a dlaczego pytałaś?

— Tak sobie.

— A może miałaś inne projekta?

— Nie.

— No, przyznaj się, Krzysiu, — uśmiechnął się, — może chcesz pojechać w sąsiedztwo?... do Kańskich?

— Ależ nie, — nachmurzyła się.

— Ależ tak! — przekomarzał się, — takaś strojna... Wprawdzie mi nie na rękę wizyta, ale pojadę.

— Nie! Nie chcę ci przeszkadzać, — zwróciła się ku drzwiom, — tyś teraz taki zajęty, że zapominasz o wszystkiem, — kończyła z żalem.

— O wszystkiem? — zdziwił się, — Krzysiu, i o czem naprzykład, — wstał i zagrodził jej drogę do drzwi.

— Jeszcze się pytasz? — spojrzała z wyrzutem, — przypomnij sobie sam.

Zastanowił się przez chwilę i patrząc na nią miłośnie swemi czarnemi błyszczącemi oczyma powiedział:

— Wiesz, Krzysiu, nic a nic nie mogę sobie przypomnieć.

— Nic!? — uśmiechnęła się z lekką ironią, — bo przestałeś mnie kochać.

— Ja!? Ależ Krzysiu, co tobie?

— A tak... co tobie? — powtórzyła za nim irocznie, — ale powiedz mi, którego dzisiaj?

Drugiego lipca, — odpowiedział obojętnie, i na co ci data?

— I teraz nic nie pamiętasz? — zawołała.

— Nie, jak cię kocham.

— A nasza rocznica? — spojrzała mu w oczy?... A tak... tak... daruj mi Krzysiu, — ucałował jej rękę, — ale wiesz... tyle zajęcia, interesów...

— Jakiś ty niedobry, — zaśmiała się, — od samego rana czekam, czy też sobie przypomnisz, obiad był ten sam, co wówczas i ja...

— Ach, prawda! — zawołał z uśmiechem, więc dlatego tak się wystroiłaś... że też zapomniałem... no, ale ty mogłaś mi jednak przypomnieć, zrobić aluzyę...

— Poco jeśli sam nie pamiętasz.

— Ależ pamiętam... pamiętam doskonale... mogę ci powtórzyć, coś mi powiedziała...

— Nie, nie to, ale co ty mi powiedziałeś.

— Że cię kocham i kocham zawsze.

— Nie to... tylko jeszcze...

— Co jeszcze? — zaśmiał się, — pierwszy raz pocałowałaś mnie i...

— Nieprawda, bo ty mnie ucałowałeś, ale co jeszcze powiedziałeś?

— Jeszcze?

— O szczęściu, Stachu.

— A prawda... to też jestem bardzo szczęśliwy z tobą, — objął ją i całował.

— Stachu, — wysunęła mu się z ramion, — a co będzie dzisiaj? Czy pojedziesz do kosiarzy?

— Do kosiarzy?... Nie, nie pojadę, zostanę z tobą... ale wiesz, możebyśmy poszli razem na łąkę... a potem, wiesz, do naszej ławki.

— Dobrze... a może weźmiemy Władysia ze sobą.

Zwrócili się na drogę wjazdową wysadzaną bujnie rozrośniętemi topolami nadwiślańskiemi. Pomiędzy potężnemi pniami widać było w oddali wieś rozłożoną nad rzeczułką Krętą.

Smukła wieżyczka kościoła rysowała się czystą linią na tle pogodnego nieba. Wokoło panowała wiejska cisza, przerywana szczebiotem ptaków, brzęczeniem pszczół i owadów, a od czasu do czasu odzywały się dalekie porykiwania pasącego się bydła.

— Czy i tobie, Stasiu, tutaj tak dobrze i miło?

— Najlepiej mi w domu, przy tobie.

— I wiesz, byłabym najszczęśliwsza, gdyby nie obawa o ciebie.

— Ach, nie! wówczas nie mieliśmy syna... będzie przeszkadzał.

Wyszli przed dwór murowany, według mody z czasów Napoleona I. z charakterystycznemi kolumnami pseudo-klasycznemi, otoczony klombami drzew i koszami kwiatów.

— O mnie? Cóż złego może mnie spotkać? — zaśmiał się, — jestem zdrów, młody, silny... urodzaj zapowiada się świetny, czegóż chcieć więcej ?

— Nie to mnie niepokoi, ale, — zniżyła głos i dodała szeptem: — ale ten Kraków, i jeśli oni się dowiedzą...

— Skądże takie przypuszczenia?

— Gdyby ciebie zabrali i powlekli gdzieś na Sybir, zginęłabym z bólu i rozpaczy.

— A któżby Władka wychował? Zastanów się, Krzysiu.

— Ach, więc ty coś wiesz o tem, gdy mnie tak uspokajasz, — patrzała mu w twarz badawczo i z obawą, — powiedz Stachu, czy oni już wiedzą?

— Ależ, Krzysiu, nie pozwalaj tak hulać swym nerwom, — zaśmiał się, — nic mi nie grozi, o niczem nie wiem... zresztą, jak wiesz, tam jestem pod pseudonimem: Krzyś, a nazwisko moje powiedziałem tylko komendantowi.

— Jak można było wybrać taki pseudonim, — mówiła z wyrzutem, — każdy kto zna ciebie, domyśli się, że to ty.

— Tak... ale każdy musiałby wiedzieć, żeś ty Krzysia, a ty nie jesteś znów tak sławna i rozgłośna, — zaśmiał się wesoło.

— Tobie żarty w głowie, a ja mówię seryo... i tak się boję o ciebie. Budzę się w nocy cała drżąca, bo często śni mi się, że jesteś w więzieniu.. że czeka cię katorga... a może coś gorszego.

— Nie bierz tak tragicznie, — zaśmiał się, — co najwyżej zdarliby ze mnie łapówkę sutą.

— Ach, gdyby łapówka pomogła!? — westchnęła, — oddalibyśmy im wszystko, nieprawdaż?

— O, nie! tak hojny nie jestem.

— Ale zważ, że służyłeś w wojsku, należysz do armii moskiewskiej, i gdyby odkryli, że jesteś w organizacyi... Boże! Co oniby z tobą zrobili, — kończyła z wielkim żalem.

— Dajże pokój, Krzysiu, skąd ci te obawy, jeszcze wywróżysz mi śmierć.

— Odwołaj, Stachu! Odwołaj te słowa! — zawołała ostro.

— Dobrze, odwołuję... ale nie mówmy o tej sprawie, niepotrzebnie się tylko denerwujesz... Patrz, jaki śliczny zachód słońca.

Istotnie, promienne słońce, zapadało za lasem, złocąc rozległe pola uprawne, na których falowały wykłoszone żyta i pszenice, zieleniły się owsy i jęczmiona.

— Widzę; chyba nigdzie nie jest tak pięknie, jak u nas, w Zalesiu, — rozgłądała się, — i słyszysz... tam, w wiklinach, rozpoczyna słowik.

— Prawda... teraz ścieżką na prawo, dojdziemy do łąki.

Szli zwolna, wśród szumu zboża, sięgającego im do ramion, wśród miodnych zapachów, w promieniach słońca, oboje młodzi, piękni, rozkochani, że zdawało się, iż są posłami szczęścia, miłości, spokoju. Doszli do gruszy, stojącej na miedzy, skąd widać było nadbrzeżną łąkę. Dziesięciu kosiarzy podnosiło rytmicznie kosy w górę, a ostrza ich w promieniach słońca błyszczały srebrem, znów złotem, albo czerwienią.

— Wiesz Stachu, te kosy wyglądają, jak skrwawione miecze, — patrzała posępnie na kosiarzy.

— To odbicie promieni, — rzeki obojętnie, — zaczekaj tu na mnie, pójdę do Gwizdka, — wskazał na ekonoma, który konno zbliżał się do kosiarzy, — i powiem mu, ażeby pojechał do żyta pod lasem.

Patrzała za oddalającym się z miłością, ale i z trwogą, pilnie śledząc każdy ruch energicznej, smukłej postaci męża, jak gdyby chciała wykuć go w marmurze pamięci. A gdy on zaczął rozmawiać z ekonomem i kosiarzami, poczęła zastanawiać się nad tem, skąd przyszły te jej obawy o niego, i to dzisiaj, w rocznicę jego oświadczyn? Wszak do organizacyi strzelców należy on od roku, i nigdy nie lękała się o niego tak, jak dzisiaj. Jestem zdenerwowana, tłómaczyła sobie, i niepotrzebnie psuję dzień dzisiejszy. Nie wspomnę już o tem, przyrzekała sobie, chociaż czuła potrzebę rozmowy właśnie o tej sprawie, pożądając uspokajających słów męża.

— Cóż? Znudziłaś się? — zawołał wesoło zbliżając się.

— Wcale nie, tu tak ładnie. Cóż, skończą łąkę? — wstała i oboje wracali tą samą ścieżką wśród zbóż i kwiatów, rozmawiając o sprawach gospodarczych.

Ody weszli w aleję wjazdową, ogarnął ich chłód cienistej drogi. Krzysia poczuła dreszcz zimny i znów zawładnęły nią obawy.

— Stasiu, jest co nowego w gazetach? bo nie czytałam dzisiaj.

— Nic szczególnego... Są tylko artykuły rozumowane, że Austrya po zabójstwie arcyksięcia zażąda od Serbii ukarania spiskowców.

— A ty, Stachu, co myślisz o tem?

— Nic nie wiem, nie jestem od polityki, — zaśmiał się, — przypuszczam jednak, że na Bałkanie zacznie się zawierucha.

— A niech tam sobie będzie, — uśmiechnęła się, byle do nas nie doszła.

Szli jakiś czas w milczeniu, wreszcie spytała:

— Stachu, czy strzelcy mogą pójść na Bałkan?

— Co ci się śni, Krzysiu? — zaśmiał się.

— No, jako pomoc dla Austryi.

— Jakaś ty naiwna, Krzysiu! Nasza organizacya ma jeden cel, jedyny, walczyć z Moskalami.

— Ciszej, Stachu, — obejrzała się trwożliwie, — jeszcze ktoś posłyszy... Stachu, czy teraz może wybuchnąć powstanie?

— Zdaje mi się, że nie... chyba... chyba... — umilkł.

— Chyba, że co? — spytała z żywością.

— Gdyby Rosya ruszyła z pomocą Serbii, ale o tem ani myśleć.

— Naprawdę Stachu? — spojrzała weselsza na niego.

— Takie mam przekonanie. Rosya nie jest przygotowana... może straszyć Austryę, ale wojny nie rozpocznie.

— To dobrze, bardzo dobrze, — uśmiechnęła się przyjemnie.

— Dlaczego, Krzysiu?

— Bo ty zostaniesz ze mną i postaram się, ażeby ci było dobrze.

Posłyszeli daleki, jękliwy głos dzwonka.

— Może to do nas? — zaniepokoiła się Krzysia.

— Z dzwonkiem to nie do nas. Ktoś jedzie gościńcem, pewno żyd, — rzekł obojętnie i oboje skręcili z zajazdu dworskiego w ogród parkowy otaczający dwór.

— Idziemy do ławki, gdzie mnie usidliłaś pocałunkiem, — mówił wesoło.

— Proszę cię, Stasiu, — rzekła surowo, — nie mów tak. Wiesz, że to nieprawda, a gdyby kto posłyszał te twoje niemądre żarty...

— Powiedziałbym mu, że ta niewola jest mojem szczęściem... zresztą czy kłamię? czy nie pocałowałaś mnie?

— Nie pamiętam, a ty drwisz sobie z naszej miłości.

— Wcale nie drwię, ale co prawda, to prawda, i na to nie poradzisz.

— Dokuczasz mi, i kiedyś pożałujesz tego.

— Kiedy, Krzysiu? — śmiał się.

— Ody nie będę z tobą.

Dzwonek zajęczał bliżej, jak gdyby z owocowego ogrodu rozciągającego się za parkiem.

— To do nas, — wstrzymała kroki.

— Może i tak... chyba ktoś z kolei, — spojrzał na zegarek.

Teraz usłyszeli nietylko dzwonek, ale turkot kół.

— Chodźmy do domu, — powiedziała pospiesznie, byle nie dużo gości, bo nie mam nic gotowego na kolacyę.

Szli dość szybko w stronę dworu, a on rozmyślał głośno:

— Kto to być może? Żadnego kupca i urzędnika nie spodziewam się... chyba ktoś z Warszawy, bo to godzina przyjazdu z pociągu.

Tożyński stanął na ganku w chwili, gdy przez bramę wjazdową wjeżdżała furmanka żydowska, którą obskoczyły psy ujadając zajadle. Na tylnem siedzeniu bryczki siedział młody mężczyzna w miejskiem, spacerowem ubraniu.

Na odgłos dzwonka i ujadanie psów wybiegł z dworu lokajczyk, a gospodarz rozkazał:

— Odpędź psy!

Przejezdny, kłaniając się miękkim, filcowym kapeluszem, zawołał wesoło z bryczki:

— Witaj kolego!

Tożyński zbiegł po schodach i ściskając podaną rękę rzekł uradowany:

— Porwa!... Z nieba spadłeś?

— Nie, tylko z furmanki żydowskiej; ależ się strząsłem, — wyjął portmonetkę i rozpłacił się z żydem, który zdjąwszy czapkę prosił:

— Jaśnie panie, czy mogą konie odpocząć?

— Zajedź pod stajnie.

— Nu, a psy? — wskazał batem na warczące z daleka psy.

— Nie zjedzą cię, — zaśmiał się, i do gościa: — chodźmy, pewnoś głodny, — weszli do obszernego przedpokoju.

— Dosyć, ale wpierw muszę się umyć, — spojrzał na swe zabrudzone ręce.

— Zrobisz to w swym pokoju, — i rzekł do lokajczyka: — Michaś! Wody, ręcznika do gościnnego pokoju, — szli w głąb dworu.

— Przyjechałem na kilka dni, — mówił Porwa, szczupły, wysoki, zgrabny blondyn z twarzą wesołą, z błyszczącemi, szaremi oczyma, — mam w okolicy kilka spraw do załatwienia, i zamieszkam u ciebie... wszak pozwolisz?

— Pytanie zbyteczne, jesteś dla mnie najmilszym gościem, zostań jak najdłużej... żyję tu, jak na pustyni, ludzi ze świecą szukać.

— Będziemy szukali, — zaśmiał się Porwa i wchodząc do pokoju dodał: — nareszcie odpocznę i wyśpię się... jak tu miło, i ten zapach kwiatów z ogrodu! — zachwycał się.

— Zostawię cię na chwilę, ale szybko odpraw ablucyę... jedzenie czeka.

Wyszedł i szukał żony.

— Moja Krzysiu, każ przygotować jedzenie i napitki.

— Już nakrywa, a kto przyjechał?

— Mój kolega, bardzo miły i dzielny.

— Jak się nazywa?

— Nazywa się... Porwa.

— Cóż to za nazwisko? — zdziwiła się.

— Właściwie, to przezwisko, a jak się nazywa, nie wiem.

— Ach, rozumiem... i skąd przyjechał?

— Nie pytałem.

— Stasiu, czy on po ciebie przyjechał? — spytała z przygnębieniem.

— Ależ nie! Zostanie u nas przez tydzień... może dłużej.

— A jednak ja czuję, że on po ciebie przyjechał... przeczuwałam to, i teraz rozumiem mój niepokój dzisiejszy... Ach, Stasiu! Stasiu! — zarzuciła mu ręce na szyję, ucałowała, szepcąc: — ja się tak boję o ciebie.

— Dzieciństwo, — odsunął się lekko, — obawy czysto kobiece... wstydź się!

— Te spiski i konspiracye są straszne, — mówiła wzruszona, — schwycą was, zduszą, zgnębią, bez żadnego pożytku dla kraju.

— Albo nie rozumiesz, albo nie chcesz rozumieć, że niewolnik za każdą cenę dąży do wolności... ale dość o tem, idę po niego i bądź miłą gospodynią, jak ty to umiesz, — uśmiechnął się do niej przyjemnie.

Przy stole w jadalnym pokoju, Porwa mówiąc o swej podróży kończył:

— Ale wszystkie niewygody zniknęły, gdy tu przyjechałem. Dwór jak z bajki, wśród drzew i kwiatów, przepiórki dzwonią, słowik śpiewa, tu tylko żyć, nie umierać.

— Ja również lubię Zalesie i niechętnie wyjeżdżam, — rzekła pani.

— Czy masz miłe sąsiedztwo Krzysiu? — pytał Porwa, nabierając z półmiska.

Lokaj spojrzał zdziwiony na panią, która zarumieniła się gwałtownie i z oburzeniem spojrzała na gościa.

— Nie nazywaj mnie tak, — powiedział Tożyński po francusku, — mów mi po imieniu: Stanisław, bo wiesz, służba...

— Przepraszam cię... nie wiedziałem.

Pani uspokoiła się i w czasie dalszej rozmowy spytała Porwę:

— Czy przywiózł pan jakie nowiny polityczne?

— Teraz każda chwila może przynieść bardzo ważne nowiny. Jesteśmy w przededniu wojny.

Pani obejrzała pokój, a widząc Michasia powiedziała:

— Przygotuj lichtarze ogrodowe i podasz herbatę na werandę, — a po jego wyjściu zwróciła się do gościa: — musimy być zawsze ostrożni tu, w Siedleckiem. Jesteśmy otoczeni szpiegami.

— Czyż tak dalece? — uśmiechnął się Porwa niedowierzająco.

— Niestety, smutna to prawda, — objaśniał gospodarz. — W każdej wsi jest pop, diak, pałamar i kilku prawosławnych. Ci uważają za swój najpierwszy obowiązek szpiegować polską ludność, co im się zresztą opłaca, bo rząd dobre donosy nagradza.

— No, jeszcze na wsi mogą szpiegować, podsłuchiwać, — rzekł Porwa, — ale we dworze?

— Wprawdzie jestem pewny swoich ludzi, — mówił Tożyński, ale mogą się wygadać z tem lub owem, dojdzie do naczalstwa i śledztwo... łapówki... kara.

— O, to wy biedni tutaj i w ciężkiej niewoli... ale to skończy się wkrótce.

— Może przejdziemy na werandę, — wstała pani, — tam podadzą herbatę.

— Krzysiu, czy nie lepiej wina? — zaproponował mąż.

— Dobrze, Stasiu.

— Ach, teraz rozumiem, — zaśmiał się Porwa, gdy szli na werandę.

— Co takiego? — spytał gospodarz.

— Wpierw pytanie jedno: czy dawno państwo po ślubie?

— Pięć lat.

— Aż pięć!? — zdziwił się.

— Tak, panie, — rzekła Krzysia, — mamy syna czteroletniego.

— No, no, ja myślałem, że miłość małżeńska trwa tylko przez miodowe miesiące, a ona ciągnie się latami, jak widzę na was.

— Na nas? — zdziwiła się pani, — nie miał pan chyba jeszcze czasu poznać nas tak dalece.

— O, aż nadto, — mówił wesoło, — gdy Stach nazwał przed chwilą panią po imieniu, zrozumiałem jego rycerski pseudonim. Dawni rycerze walczyli pod godłem bogdanek, a dzisiejsi pod godłem żon. Co za zmiana szalona!?

— Wiesz, Porwa, wybór pseudonimu był tak sobie odruchowy, — tłómaczył się Tożyński, pokrywając uśmiechem lekkie zmieszanie. — Wiem, wiem, — mówił Porwa z miną poważną, — to był żywiołowy odruch miłości.

— Ten pseudonim męża nie podoba mi się z różnych względów, — odezwała się pani, — i jeśli można zmienić, byłabym zadowolona.

— Zmiana jest możliwa, ale dopiero gdy wyruszymy na pole walki, — odpowiedział uprzejmie Porwa.

— Ale kiedy to będzie? — westchnął Tożyński.

— Prędzej, aniżeli się spodziewasz... ale o tem pomówimy później, — spojrzał kątem oczu na gospodynię.

— Możesz Porwa mówić śmiało i otwarcie, Krzysia jest nietylko moją żoną, ale najlepszym przyjacielem.

Krzysia zarumieniła się uradowana, a Porwa uścisnął rękę gospodarza mówiąc:

— Winszuję ci i zazdroszczę, bo przyjaciel więcej wart od żony i kochanki.

— Nie mów pan tak, to obraża kobiety.

— Ale nie panią, — uśmiechnął się, — zresztą niechaj inne postarają się o takie zaufanie.

W pokoju przylegającym do werandy ogrodowej rozległ się tupot nóżek dziecinnych, a pani zawołała:

— Władyś! Władyś, chodź tutaj... chcę zaprezentować panu mego syna.

Wbiegł chłopczyk, w stroju chłopskim, miejscowym, z czarnemi, krótko przyciętemi włosami, z ciemną, niemal oliwkową z opalenia twarzą, a zobaczywszy obcego stanął zmieszany.

— Władyś — przyciągnęła go matka za rączkę do siebie, — to nasz przyjaciel, — wskazała oczyma na Porwę.

— I twój, Władysiu, — uśmiechnął się przyjaźnie gość.

— Dlaczegoś taki zmęczony? — dopytywała się matka, — i skąd ta szrama na twarzy? Co to było Władysiu?

— Wojna, — szepnął półgłosem.

— Gdzie, Władysiu? — spytał łagodnie ojciec.

— W ogrodzie, tatusiu.

— I kto zwyciężył?

— Ja, — wyprostował się chłopczyna.

— I kogo zwyciężyłeś? — wmieszał się Porwa.

Dziecko spojrzało podejrzliwie na gościa, potem na matkę i milczało.

— No, Władyś, powiedz, ten pan to Polak i przyjaciel, — zachęcała matka, — więc kogo zwyciężyłeś?

— Moskali.

— Niechże cię uściskam mój bohaterze, — wstał Porwa i zbliżył się do dziecka, — oby się sprawdziły twe słowa, — chciał uściskać malca, ale Władyś przycisnął się do kolan matki i dał tylko rączkę zabrudzoną do uścisku.

— Któż był Moskalem? — uśmiechnął się uradowany ojciec.

— Walek.

— Sam jeden?

— Nie, była i Hanka, i Marynka.

— A ty z kim?

— Ja i Zośka.

— Władyś, a podwieczorek jadłeś?

— Nie, mamusiu.

— Idź do panny Stefci i zjedz grzecznie.

— Dobrze, mamusiu, — wybiegł z werandy.

— Doskonały dzieciak, — chwalił Porwa,— i warto się ożenić, ażeby mieć takiego chłopaka.

— A teraz, mój kochany, mów nowiny, jestem bardzo ciekaw, — rzekł gospodarz podając mu papierosy.

— Nowiny? — puścił kłąb dymu, — jeśli was szpiegują, chodźmy na gazon, tam będzie bezpiecznie.

We troje zeszli na drogę wjazdową a Porwa rzekł:

— Pierwsza rzecz... wojna jest niemal pewna. Serbia, to tylko filia Rosyi na Bałkanie, i w sprawie zabójstwa arcyksięcia brała pośredni udział rozdmuchując zachcianki i pretensye Serbii.

— Tak, to prawdopodobne, — skinął głową Tożyński.

— Austrya nie puści płazem tego zabójstwa, zechce ukarać Serbię, a za nią stanie Rosya. Rzecz jasna i chyba dowodzenia nie potrzebuje.

— No, tak, — mówił Tożyński, — jeśli tylko Serbia się nie upokorzy i nie przyjmie warunków Austryi.

— To mało prawdopodobne, bo Serbia odmówi czując, że ma za sobą Rosyę, a w takim razie wojna Rosyi z Austryą nieunikniona, i my rozpoczynamy grę, — zaśmiał się wesoło.

— Oby się stało, — rzekł radośnie Tożyński. — Hej! Na Moskala! Co za cudowne hasło! Dusza mi się raduje i czuję nowy przypływ siły.

— Tak samo i my wszyscy, — mówił gorączkowo Porwa, — ale nie trzeba dozwolić, ażeby Polacy bili się z Polakami, i w tym celu nie ja jeden przyjechałem do Królestwa.

— I jak? — rzucił pytanie gospodarz.

— Należy przeszkodzić mobilizacyi i poborowych zwerbować do nas. Wówczas stworzymy armię polską stutysięczną a może i liczniejszą, i zaważymy na szali wojny.

— To pomysł cudowny, — zapalał się Tożyński, — jestem pewny, że gdy rzucimy hasło chłopom i rzemieślnikom, ażeby nie stawali do poboru, sześć dziesiątych usłucha, a gdybyśmy w krótkim czasie wkroczyli, znajdziemy kilkanaście tysięcy szeregowców. Słyszysz Krzysiu, Polska powstaje, i my będziemy wolni!... Wolni! — rozkoszował się dźwiękiem tego słowa, i pod wpływem radości ucałował żonę, następnie Porwę mówiąc: — jesteś posłem najcudowniejszej wieści, bo my zwyciężymy!

— Plan wyborny, — odezwała się Krzysia, — ale jak go wykonać?

— Na razie trzeba nam ludzi pozyskać, — mówił zwolna i dobitnie Porwa, — ludzi pewnych i bezpiecznych, a takich co mają mir w okolicy. Tych wtajemniczy się w sprawę, ażeby przy sposobności oddziaływali na opinię o naszym ruchu, i do nich w swoim czasie przyszłe się odezwy do rozrzucenia pomiędzy lud.

— Trudna to będzie sprawa, — nachmurzył się Tożyński, — ale musimy spróbować.

— Następnie trzeba werbować ochotników do strzelców.

— To już łatwiej, — uśmiechnął się gospodarz, — chętnych do bicia Moskali znajdzie się dosyć.

— Wreszcie musimy się odwołać do ofiarności. W naszym skarbie wojennym mało pieniędzy, a brak nam broni, amunicyi i mundurów.

— Ach, pieniądze, — zawołał lekceważąco Tożyński, — te się znajdą, każdy da chętnie.

— Ja oddam całą moją biżuteryę, — odezwała się Krzysia, — zatrzymam tylko pierścionek zaręczynowy.

— Dziękuję pani w imieniu skarbu wojennego, — podał jej rękę Porwa, — na razie nie wezmę, ale powiem skarbnikowi. Pierwszy to raz spotykam się z taką ofiarnością.

— Bo pan napewno nie zwracał się z tem do kobiet, ale każda z nas da chętnie. Naprawdę wstyd byłoby Polsce, gdyby dla braku pieniędzy nie było broni i mundurów.

Jakiś czas szli w milczeniu, oblani światłem księżycowem, przy miłosnym śpiewie rozkochanych słowików.

— Streszczając twą misyę, — przemówił Tożyński, — najpierw mamy wyszukać ludzi, którzyby wpłynęli na opinię sprzyjającą naszym zamysłom... Jak myślisz Krzysiu, a gdyby tak zaprosić Krzyckiego, poważny, uczciwy, dobry Polak...

— Myślałam i ja o nim... ale mam pewne wątpliwości. On jest radcą Towarzystwa, może nie zechce się narażać, a już napewno nie podejmie się szerzenia odezwy.

— Znajdziemy innych do agitacyi, młodszych, — mówił Porwa, — lecz jeśli tego pana poważają, dobrzeby było usposobić go przyjaźnie dla nas.

— Dobrze, zaproszę go, — rzekł gospodarz, — no, Krzysiu, a gdyby tak Szubarowskiego? Uprzejmy, gościnny...

— O nie! On przyjaźni się z naczelnikiem powiatu.

— Przyjaźni się? — żachnął się mąż, — musi go przyjmować, gdy go najeżdża, co ma robić?

— A dlaczego do nas naczelnik nie zajeżdża? albo do Krzyckiego?

— Hm... to prawda.

Skończyło się na tem, że postanowiono zaprosić: Krzyckiego i Puszczkowskiego.

Sprawa werbunku wydała się Tożyńskiemu łatwiejszą.

— Z młodymi dam sobie radę. W gospodarstwie znajdę kilku... tak samo Kański dostarczy mi kilku, a może i sam pójdzie.

— Kański? — powątpiewała pani, — on ma matkę, dwie siostry i sam jeden gospodaruje. Nie można od ludzi żądać nad miarę.

— Ależ tu idzie o Polskę! O walkę z Moskalami! — zawołał Porwa. — Wobec tego wszelkie inne względy powinny umilknąć.

— Powinny? — powtórzyła Krzysia, — ale czy umilkną? Zresztą on sam ma usposobienie spokojne, trochę marzycielskie i wydaje mi się nieskory do czynu.

— Może masz i racyę, — rzekł mąż, — zwłaszcza, że o ile mi się zdaje, zakochał się na dobre. A kogo aż cztery kobiety trzymają, temu trudno się oderwać, — zaśmiał się.

— Z jedną łatwiej, — uśmiechnął się Porwa, — a swoją drogą mam wielki szacunek dla pani. Inne żony lub matki, gdy mąż lub syn idzie do strzelców, płaczą, proszą, zaklinają, ażeby nie szedł, a pani zgadza się spokojnie.

Krzysia skorzystała z cienia, ażeby ukryć łzy. Czuła się ogromnie wzruszoną, znękaną i przybitą, gdy posłyszała o blizkiej wojnie i rozłączeniu się z mężem.

— Ach, nie zawsze ona tak spokojna, — dorzucił mąż żartobliwie.

— Chciałbym z panią spiskować, — zaśmiał się Porwa.

— Tylko nie spiski, — przemówiła poważnie,— nie lubię ich. Co innego gdy idzie o walkę otwartą za wolność naszą, w takiej chwili spełniam obowiązek wyprawiając męża lub syna na wojnę.

— Dzielna z pani kobieta i prawdziwa Polka. Mąż zaś nie zważając na obecność Porwy, wziął ją w objęcia i całując serdecznie mówił wzruszony:

— Kocham cię Krzysiu! Bardzo kocham!

II.

W jadalnym pokoju przy stole, nakrytym do herbaty, oświetlonym wiszącą lampą, siedziała Krzysia, mając przed sobą otwartą książkę. Czytała, ale częściej oparłszy głowę na ręku zastanawiała się nad swem życiem, które dotychczas tak pogodne, jasne, prostolinijne, niespodzianie zasnuwa się chmurami, mroczy się i wikła.

Pod pierwszym wpływem wieści o podjęciu walki o wolność, gotowa była zgodzić się nietylko na rozłączenie z ukochanym mężem, ale na wysłanie go na wojnę, gdzie każdej chwili grozi mu kalectwo lub śmierć. Teraz opadły ją wyrzuty sumienia, że zgodziła się tak łatwo, że nie próbowała zatrzymać go, wytłómaczyć, że nietylko ten służy tej wielkiej sprawie, kto idzie z bronią w ręku, ale i ten, kto dostarcza żywności wojsku, pilnuje magazynów, dostarcza potrzebnych rzeczy i amunicyi... Wprawdzie wspomniała mu o tem, ale zbył ją śmiechem, mówiąc, że takie zajęcie dobre dla starych, niedołężnych lub tchórzów, ale nie dla  niego.

Zaczęły się przed nią przesuwać obrazy blizkiej przyszłości. Zostanie sama w tym dworze dotychczas tak pełnym szczęścia i rozkoszy, sama jedna. Ani przemówić do kogo, ani podzielić się ze smutkiem lub radością i ten wieczny niepokój i trwoga o niego. Czuła, że takiej męczarni życia nie zniesie, że oszaleje...

Pojadę z nim, będę przynajmniej wiedziała gdzie jest, co się z nim dzieje, a gdyby był ranny uratuję go, dopilnuję, wyleczę...

Ale Władyś!? Samego przecież nie może zostawić... Mogłaby go oddać do ciotki, ale to stara panna, choruje na przestrzeganie form i konwenansów, nie lubi jej męża, a z nią jest chłodno. Pobyt tam dla Władysia, gdyby się ciotka nawet zgodziła, zmroziłby chłopca, zwiądłby tam jak kwiatek bez słońca, a Władyś taki wrażliwy, taki kochający i przywiązany, że omal nie rozchorował się, gdy nie było jej przez dwa dni w domu, a był przecież ojciec. Cóżby się z nim stało u ciotki?

Rozmyślając o Władysiu zaniepokoiła się, bo chłopak skarżył się na ból głowy. Wstała, poszła do dziecka, które spało spokojnie, z uśmiechem na ładnej twarzyczce.

Widok Władysia tak ją rozczulił, że zaniechała myśli oddania go do ciotki i była zdumiona, że podobna myśl przyszła jej do głowy.

Spojrzała na zegar ścienny, który wskazywał pół do jedenastej, i zaniepokojona tak długą nieobecnością męża, wyszła na werandę nasłuchując turkotu powozu.

Mąż i Porwa wyjechali po pierwszem śniadaniu do pana Krzyckiego, który mieszkał od Zalesia o trzy mile, obiecując że wrócą przed zachodem, a może wcześniej.

Napróżno jednak Krzysia wytężała słuch, prócz szumu drzew i szmeru strumyka, prócz nawoływań nocnych stróży, nic nie posłyszała. Wróciła tedy do pokoju jadalnego, usiłowała czytać, a w tem do uszu jej doleciało parskanie koni.

Zerwała się z krzesła, a poleciwszy zaspanemu lokajowi rozstawienie zimnej przekąski i herbaty, szła witać przybyłych.

— Krzysiu, znów czekałaś, — rzekł z wymówką mąż po przywitaniu.

— Wiesz przecież, że i tak nie mogłabym usnąć, — uśmiechnęła się przyjemnie, — pewno jesteście głodni, siadajcie, zaraz podadzą herbatę.

— Tej chętnie się napiję, — siadł Porwa do stołu, bo wy, tu, na wsi, więcej jecie, aniżeli pijecie, to też jesteście ociężali.

— Chyba nie mój mąż, — uśmiechnęła się Krzysia.

— Stach jest wyjątkiem, nietylko dla pani, ale dla całej okolicy.

— Tylko bez przesady, — upomniał go gospodarz.

— Ależ nie! Dzisiaj było na obiedzie do trzydziestu osób...

— Stasiu, — przerwała Porwie Krzysia, — czy to dziś nie imieniny pani Krzyckiej?

— Tak jest.

— Przepraszam za przerwę, panie Porwa... słucham.

— Otóż na różne sposoby starałem się wydobyć z nich iskrę, nie to zapału, ale żywszego zajęcia, możliwością wojny, przypuszczalnej klęski Rosyi, uwolnienia Polski... płuca wygadałem do nich.

— No i co?

— No i nic! Dyplomatyczne potakiwania, a częściej przeczenia i zdumiewające przeświadczenia o sile i potędze Rosyi. Byłem tak zniechęcony, zgorzkniały, że chciałem plunąć i wyjechać.

— I byłby pan postąpił niesprawiedliwie, — zarumieniła się Krzysia, — ich dyplomatyczne jak pan nazywa zachowanie, to przymusowa maska. Czy wie pan, że w czasie wojny japońskiej, nie wolno było pod grozą kary za zdradę i ubliżenie wojsku, mówić o klęskach. Rosya wszędzie i zawsze zwyciężała. Cóż dziwnego, że wobec pana, im nieznanego, nie chcieli, a może i obawiali się wyjawiać swe przekonania.

— Ależ ja przyjechałem ze Stachem.

— Widocznie to im nie wystarczało... i cóż, rozmówiliście się panowie?

— Krzycki obiecał przyjechać do nas za ośm dni, — powiedział mąż.

— A u pana Puszczkowskiego byliście?

— Nie. Zaledwie zdołaliśmy się wymknąć od Krzyckich po kolacyi... Pojedziemy do niego w tych dniach.

— Widocznie sądzono mi być u was dłużej, aniżeli przypuszczałem, — zachmurzył się Porwa.

— Czy panu tak źle u nas? — uśmiechnęła się Krzysia.

— Anielsko! — zaśmiał się, — ale czuję, że wulkan tam wre, kipi, i lada chwila wybuchnie, a ja tu na uwięzi, bo muszę spełnić rozkazy.

— Krzysiu, a posłałaś do Kańskiego?

— Odpowiedział, że jutro będzie u nas na obiedzie.

— No, nie martw się Porwa, nie stracisz czasu, jutro zaczniemy werbunek, a teraz pora spać i wypocząć.

— Zwłaszcza po tej wizycie u mamutów. Czy i Kański z tego gatunku?

— O nie! On młody i wrażliwy, — objaśnił Tożyński.

Nazajutrz gospodarz poszedł z Porwą do stajni, ażeby mu pokazać konie. Stangret wyprowadził ze stajni na dziedziniec, cztery konie cugowe, dobrane, tak co do maści gniadej jabłkowitej, jak wzrostu i chodu. Następnie przyszła kolej na wierzchowce. Jeden z nich złotogniady, anglik w trzech czwartych, zwany Lordem, znany był z chyżości, i na polowaniach żaden koń z okolicy nie mógł się z nim mierzyć. Drugi, Bułat, ze stajni sanguszkowskiej, był reproduktorem, a trzecia, wierzchówka, klacz biała, czysta arabka, Mimi, nadzwyczaj składna, z mądremi oczyma, była ulubienicą obojga Tożyńskich i należała do Krzysi.

Porwy nie interesowały konie, i nudził się, słuchając o ich zaletach, wreszcie rzekł:

— Wiesz, Stachu, to są konie zbytkowne. Na twojem miejscu sprzedałbym wszystkie, bo zmarnieją bez ciebie.

— O, żona ich dopilnuje... Może zresztą uda mi się wziąć ze sobą Lorda lub Mimi, byłyby pyszne do kawaleryi.

— W takim razie nie sprzedawaj, bo nam ogromnie brakuje koni kawaleryjskich i pociągowych, a do taborów są bardzo potrzebne.

— Chodźmy na gumno, pokażę ci moje konie folwarczne, u was służyłyby za cugowe, — zaśmiał się ironicznie.

Konie folwarczne były pod dozorem Jakuba Brzozy.

— Hej, Kuba! Pokaż nam swoje konie, rozkazał gospodarz.

Kuba, chłop rosły, silny, blondyn, z twarzą wesołą, z lekkiemi śladami ospy, wyprowadzał kolejno czwórki fornalskie i o każdej umiał powiedzieć coś dobrego. Przy ostatniej, ciemnogniadej, dobranej, rzekł:

— Te cztery hamany, nie to wóz naładowany zbożem, ale armatę powiozłyby lekko.

— Służyłeś w wojsku? — spytał Porwa.

— Tak jest, przy dragonach, — wyprostował się po wojskowemu.

— Ten byłby dobry dla nas, — rzekł Porwa po francusku.

— Spróbuję, — odpowiedział Tożyński i zwrócił się do dozorcy: — Jestem kontent z ciebie, konie dobrze wyglądają, odprowadź tę czwórkę i przyjdź tu do nas.

Stanął wyprostowany, jak do raportu, czekając rozkazu i nie odwracając swych niebieskich oczu z twarzy pana.

— Co usłyszysz teraz, zachowasz przy sobie, ani słowa przed nikim. Rozumiesz?

— Tak jest.

— Jadę za granicę i chciałbym wziąć ciebie ze sobą. Pojedziesz?

— Wedle rozkazu. Dlaczegóżby nie?

— Ale zważ, to nie na dzień, nie na tydzień lub miesiąc, ale na dłużej.

— Na dłużej? — zastanowił się chwilę, — ale na jesień będziemy z powrotem?

— Wątpię, a dlaczego na jesień?

— Zmówiliśmy się z dziewczyną, i na jesieni ma być ślub.

— Na jesieni, wątpię czy ślub będzie, bo może zabawimy do wiosny.

— Do wiosny? — patrzał w ziemię, ważył coś w myśli, wreszcie wyprostował się i spytał z pewną nieśmiałością: — a czy mam jechać tak sobie? po próżnicy?

— Nie. To będzie służba, ale co ja będę robił, będziesz i ty. Musisz pracować tak samo, jak i ja, ani mniej ani więcej. Nie będę ci panem ale towarzyszem.

Jakiś czas wpatrywał się w twarz pana, ważył coś, miarkował, wreszcie rzekł:

— Proszę łaski pana, ale ja nic nie rozumiem. Jak biedny człowiek jedzie na kraj świata za zarobkiem, to ma racyę, ale pan jest bogacz, ja mam gruntu trochę, to i poco szukać roboty?

— Słuchaj, Kuba... gdyby ktoś twoją matkę sponiewierał, skopał, uwięził; braci pozabijał; siostry zbeszcześcił, czy darowałbyś mu? siedziałbyś cicho w chałupie przy żonie?

Twarz Kuby stała się srogą i zawziętą, oczy zabłysły mu złowrogo i rzekł:

— Takiego psubrata wyszukałbym pod ziemią i darłbym pasy z niego.

— A teraz pomyśl, kto nas gnębi i morduje za wiarę, za język, za szkoły... wiesz, kto?

— Wiem.

— Przyszła chwila obrachunku, pójdziesz?

— To się wie, — uśmiechnął się, — jak rozkaz, to rozkaz. Choćby dziś pojadę z panem... odpłacę im za knuty, któremi pokrwawili ojca.

— Ale pamiętaj Kuba, ani słowa nikomu, poco? naco? gdzie?... Jedziesz ze mną i nie wiesz kiedy wrócisz, a piśniesz słowo, to zgubisz siebie i mnie.

— Czy ja nie wiem? Znam dobrze tych przeklętników.

— Ubrania tyle bierz, co na drogę, bieliznę na zmianę, a co ci będzie trzeba dostaniesz na miejscu.

— Słucham pana.

— No, bywaj zdrów, i ani słowa nikomu.

— To już wiem.

Uszli kilka kroków, gdy Kuba podbiegł i rzekł:

— Proszę łaski pana, jeśli trzeba to zmówię chłopców we wsi. Pójdą ochotnie, bo niema we wsi takiego, któregoby oni nie skrzywdzili.

— Na razie milcz przed każdym, a co do innych namyślę się i powiem ci później.

— Ty, Stachu, — rzekł Porwa gdy zostali sami, — byłbyś dobrym agitatorem i posiadasz całe me uznanie.

— Wiesz, wśród swoich ludzi łatwo agitować, z obcymi trudniej. Że lud tu taki uświadomiony.

— Ani się spodziewałem, — mówił Porwa,—

— Czy uświadomiony w twojem rozumieniu, nie wiem, ale całe Podlasie, Lubelskie i bardzo znaczna część Siedleckiego, żywiołowo nienawidzą Moskali, za ich prześladowania, znęcania się i barbarzyństwa. Lud w tych stronach to palny materyał, rzuć iskrę, a buchnie płomieniem.

— Jaka szkoda, że nie byliśmy dokładnie poinformowani o nastroju tutejszym, — westchnął Porwa, — moglibyśmy byli utworzyć kilka pułków.

— Jeszcze nic utraconego, — upewniał Tożyński, — jeśli zdołamy tu się przedrzeć, cały lud stanie za nami.

— Daleka nam droga, — rzekł Porwa smutnie, — zanim tu dotrzemy, Moskale wyłowią wszystkich i wcielą do armii.

— Porwa, iluż nas jest wszystkich?

— Ilu?... Mówią o dwudziestu tysiącach, ale to przesada, naprawdę sam nie wiem ilu nas jest.

Wyszli z gumna na drogę wjazdową, a Tożyński wskazując na majaczący w oddali wózek, zaprzężony czwórką w lic, zawołał:

— Jedzie Kański!

— Gdzie?

— Widzisz te dwa siwki na przedzie... to on.

— Wprawdzie nie widzę ani wózka, ani siwków... ale ci wierzę.

— Porwa, jakże poradzisz sobie na wojnie, gdyś taki ślepy? — zaśmiał się, — Moskale cię otoczą i wezmą jak barana.

— Więc dowiedz się, obywatelu ze Siedleckiego, i zawiadom swych wpółwierników, że optyka wynalazła dalekowidze, sprawniejsze od oczu sokolich. Trochę nauki i inteligencyi nie zawadziłoby wam, obywatelom.

— Złośliwy jesteś, — śmiał się gospodarz.

— Czy u was, słowo baran, uchodzi za komplement?

— Powiedziałem tak sobie.

— I ja, tak sobie, — zaśmiał się Porwa. Kański, widząc idących, zrzucił płótniankę od kurzu i zatrzymawszy konie, zeskoczył z ładnego wózka resorowego, wołając wesoło:

— Dobry dzień, Stachu!

— Witaj Janku! — odkrzyknął gopodarz. Z uśmiechem na młodej, opalonej twarzy, podkręciwszy płowe, wąsiki, szedł naprzeciw idących, wtem spostrzegł, że jakiś obcy, ubrany z miejska, towarzyszy Tożyńskiemu, w pierwszej chwili sądził, że to któryś z sąsiadów.

Na widok obcego zmieszał się, onieśmielił, zwolnił kroku i nie wiedząc co zrobić z rękami, obie włożył w kieszenie spodni. Po chwili spostrzegł się, wyjął ręce, ruchem niezgrabnym zdjął kapelusz mówiąc:

— Wezwałeś mnie... to też przyjechałem.

— Bardzo dobrze zrobiłeś, — uścisnął Tożyński rękę przybyłego i przedstawiając ich dodał z lekkim naciskiem do rzeczywistego nazwiska Porwy:

— Przyjechał wprost z Krakowa.

— A... z Krakowa! — ściskał podaną rękę i nie spuszczał z Porwy swych łagodnych, niebieskich oczu.

— Cóż mnie pan tak ogląda? — zaśmiał się Porwa, — nie jestem dziwolągiem.

— Przepraszam, — zarumienił się, — to mimowoli.

— Nic nie szkodzi, — uśmiechnął się Porwa, i wszyscy trzej szli ku dworowi.

Kański, chcąc pokryć swe zmieszanie, zaczął gorączkowo mówić o swem gospodarstwie, o rozpoczętych żniwach, o drożyźnie robotnika, o próbnym omłocie... Porwa zaś pogwizdując zlekka, przypatrywał się to tym, to owym roślinom, był bowiem z zawodu botanikiem, aż wreszcie rzekł:

— Czy wiesz pan, panie Kański, że zanosi się na wojnę?

— To możliwe... Byłem wczoraj w Siedlcach, mówiono mi, że wkrótce będzie asenterunek koni do wojska w naszej gubernii... nawet przebąkują coś o mobilizacyi.

— A co Stachu, — zawołał Porwa uradowany, — zaczyna się gra.

— Byłem tego pewny, — odpowiedział Stach, i wiesz Janku... idę na wojnę.

Kański przystanął a po chwili zastanowienia rzekł:

— Żal mi cię Stachu, wiem, że musisz iść, ale może się wykpisz lub też wykupisz. U nas pieniądzmi da się wszystko zrobić.

— Ależ Janku, ja idę bić Moskali!

— Ty!? Moskali?! — stanął zdumiony, a po chwili rzekł z niechęcią: — nie bierz mnie na fundusz, to niewłaściwe żarty.

— Wcale nie żarty, daję ci słowo, że idę bić Moskali.

— Z kim?

— Z wojskiem polskiem.

— Jakiem?

— W Krakowie jest już gotowy pułk strzelców, i ja należę do niego, a Porwa jest wysłannikiem wojska polskiego. Cóż ty na to?

— Dajże mi odetchnąć ze zdumienia, — pochylił swą rosłą, barczystą postać, spuścił oczy i rzekł po chwili, — więc to polskie wojsko jest w Austryi, i ona ma prowadzić wojnę z Rosyą.

— Tak jest.

— I sądzisz, że Austrya da radę takiemu kolosowi?

— Jeśli mała Japonia zwyciężyła, dlaczego Austrya przy naszej pomocy, przy ogólnem powstaniu, nie miałaby zwyciężyć?

— Hm... jest w tem pewna racya... zatem ty chcesz bić Moskali?

— Tak jest.

— A czy wiesz, że jak cię złapią będziesz wisiał?

— Wiem.

— A gdy się dowiedzą, że tam jesteś, skonfiskują i majątek?

— To skonfiskują.

— No, a żona? a syn?

— Mój Janku, wpierw byłem Polakiem, aniżeli mężem i ojcem. I pomyśl, jakie życie prowadzimy w tej upokarzającej niewoli? Czy jest kto z nas pewny dnia i godziny? Przylecą, zakują i powleką na szubienicę lub na Sybir. Trzeba walczyć i ginąć, ażeby nasze dzieci i wnuki były wolne w wolnej Polsce.

— Masz słuszność i jakiś ty dzielny! — zachwycał się szczerze.

— A ty, Janku co myślisz?

— Ja? Pozwól mi się namyśleć, prawdę powiedziawszy, jestem tem wszystkiem oszołomiony i boję się dać się porwać uczuciu, a potem żałować, męczyć się, i nic nie zrobiwszy, ustać w pół drogi.

Przyszedł lokaj prosząc do stołu, a Tożyński rzekł z uśmiechem:

— Będziesz miał Janku dosyć czasu do namysłu, zanim skończy się obiad.

Wszyscy byli młodzi, nic dziwnego tedy, że przy stole rozmawiano o miłości. Porwa był zdania, że miłość przychodzi na człowieka nagle i niespodziewanie.

— Porównałbym miłość, — mówił on, — z rodzajem choroby, dżumy lub cholery...

— Ładne porównanie, — zaśmiała się pani, — miłość a dżuma!?

— Ale prawdziwe, — rzekł Porwa niezmieszany. — Choroby te powstają z bakcylów, które przy sprzyjających warunkach udzielają się drugim i rozwijają się bardzo gwałtownie. Mojem zdaniem w każdym człowieku jest bakcyl miłości i tylko potrzebuje korzystnego dla siebie zetknięcia lub powinowactwa, ażeby nagle owładnęła daną jednostką choroba zwana pospolicie miłością, która rzadziej kończy się

wyzdrowieniem, lecz najczęściej śmiercią czyli małżeństwem.

— Ależ pan bluźni, — zawołała pani, — miłość dopiero w małżeństwie naprawdę rozwija się w cudowny kwiat.

— Tak jest, — uśmiechnął się, — najlepszy dowód: „Romeo i Julia", „Dziady", „Werters Leiden", „W Szwajcaryi"...

— Ach, to poezye, a co innego życie, — broniła się Krzysia.

— O, pani, miłość bez skrzydeł poezyi, jest tylko robakiem! — zawołał Porwa.

— Czy doznałeś już tej choroby miłosnej? spytał gospodarz.

— Naturalnie... Mówię z doświadczenia.

— I co? — spojrzała na niego zaciekawiona.

— Stało się ze mną to, co czyni zawsze bóg czasu, on zjada swoje dzieci, a u mnie większa miłość pożarła mniejszą.

Oboje Tożyńscy zrozumieli jego słowa, Kański jednak nie zoryentował się i rzekł z uśmiechem:

— Pokochał pan tedy inną.

— Tak jest... i wznoszę zdrowie tej najpiękniejszej, najdroższej umiłowanej nad życie kochanki... Polski!

Wypito duszkiem, a gdy minęło pierwsze wrażenie, rzekł Kański do Porwy, prawie pokornie:

— Daruj mi pan... nie zrozumiałem słów pana.

To odezwanie się rozbroiło Porwę i powiedział przyjaźnie:

— Głupstwo... to się zdarza każdemu... widocznie niejasno się wyraziłem... No, a jakie zdanie pana w kwestyi miłości?

— Miłość dla mnie, — mówił twardo i stanowcze, jak gdyby kogoś przekonywał, — rodzi się i polega na pragnieniu uszczęśliwienia kochanej osoby. Jeśli chcę to urzeczywistnić, muszę uwzględnić warunki i obmyśleć sposoby, i dlatego tej nagłej miłości nie rozumiem i nie uznaję.

— Zgadzam się z panem, — pospieszyła Krzysia, — bo i dla mnie miłość jest wyrzeczeniem się swego ja na korzyść ukochanej osoby.

— Moi państwo, — zaśmiał się Porwa, nie powiedzieliście nic nowego, bo każda miłość pragnie uszczęśliwienia wzajemnego, w jeden jedyny wypróbowany sposób...

—Tak jest! Masz racyę! — zawołał wesoło gospodarz.

— Każdy kochanek jest przekonany, że kochankę on jeden potrafi uszczęśliwić, i tego samego zdania jest także kochanka wobec kochanego, a wszystko to dzieje się z rozkazu natury, która ma na celu jedynie utrzymanie gatunku.

— Pan jesteś materyalistą, — rzekł zgorszony Kański.

— Nie, panie, jestem właśnie idealistą, — uśmiechnął się Porwa, — bo widząc sidła natury i znając jej niecne cele, stawiam im opór...

— Idealny! — zaśmiała się Krzysia, — wszyscy wy jednacy.

— A kobiety? — spytał Porwa.

— My jesteśmy inne, wy nas nie znacie, ale co głuchemu mówić o muzyce...

— Dusz zjednoczonych, — dokończył Porwa z powagą, co wywołało śmiech panów.

Wtem wszedł lokaj meldując:

— Przyjechał naczelnik straży ziemskiej z dwoma oficerami.

— Proś ich do kancelaryi.

— Stasiu!... Możeby do salonu, — pospieszyła żona, — zawsze to naczelnik.

— W salonie naprawiają posadzkę... zaprowadź do kancelaryi, — a po wyjścu lokaja dodał: — wkrótce batem przepędzę takich gości.

— Stasiu! Ciszej!... Czy pan Porwa wyjdzie do nich?

— Naturalnie. Gdyby nie wyszedł, ściągnąłby na siebie podejrzenie... a kto wie, czy nie przyjechał tylko dla Porwy?

Wstał z krzesła na wychodnem dodał:

— Krzysiu, każ przygotować tutaj wódkę, przekąski i herbatę... może trzeba będzie ich ugłaskać.

— Miłe stosunki, niema co? — uśmiechnął się Porwa.

— Niech tylko pan będzie ostrożny, — prosiła Krzysia, — i mów pan z nimi tylko o kobietach, kartach, koniach.

— Kiedy, proszę pani, o kobietach nie lubię mówić, w karty nie gram, a na koniach się nie znam, — odpowiedział z powagą Porwa.

—Niech pan nie żartuje, — upomniała Krzysia, — u nas tak łatwo ściągnąć na siebie podejrzenie rządu.

— Co mogą mi zrobić, jeśli nie mają dowodu, że popełniłem coś przeciwnego ich prawom, — rzekł Porwa, — i zdaje mi się, że z was przemawia lękliwość, nic więcej.

— A wie pan, co to jest administracyjny porządek? — spytał Kański.

— Nie.

— Administracyjny porządek zależy tylko od osobistego poglądu urzędnika na daną rzecz lub osobę. Wystarczy, ażeby wyższej swej władzy doniósł, iż taki a taki zagraża porządkowi, i bez sądu wysyła się na Sybir lub w oddalone gubernie. Takim wszechwładnym urzędnikiem jest naczelnik straży ziemskiej i radzę ostrożność.

— Tak, panie Porwa, jest u nas, — westchnęła Krzysia.

W takim razie wolę ich nie widzieć, — zadecydował Porwa.

— Nie można, bo napewno wie przez strażników o panu, a kto ukrywa się, ten podejrzany wyjaśniła Krzysia.

Wszedł lokaj i zameldował:

— Pan dziedzic prosi obydwóch panów.

— Odzie pan? — spytała Krzysia.

— Poszedł z nimi do stajni dworskiej. Porwa szedł z Kańskim, a gdy dostrzegli gospodarza w otoczeniu przybyłych, Kański objaśniał:

— Ten nizki, z wąsami opuszczonemi na usta, to naczelnik straży.

— Widzę... twarz ma dobroduszną.

— O tak, — szeptał Kański, — on bardzo dobrze udaje dobrodusznego i przyjacielskiego ale jest chytry i podobno kat dla więźniów.

— Dobrze wiedzieć, — uśmiechnął się Porwa, powiesimy go przy sposobności. A tamci, co za jedni.

— Nie znam ich... z mundurów sądząc, jeden, ten barczysty, z krótkiemi, przyciętemi wąsami, to rotmistrz dragonów... a ten drugi, to oficer kozacki... O, wyprowadzają konie, pewno przyjechali za kupnem.

Zbliżył się, gospodarz przedstawiał, wymieniając nazwiska: Marszuk, naczelnik straży ziemskiej, Sacharowicz, rotmistrz i Żomkowicz, oficer kozaków liniowych.

— Nu, my znakomi, — rzekł naczelnik z przyjaznym uśmiechem podając rękę Kańskiemu, — a wy u nas projezdom, — podał rękę Porwie, który ją lekko uścisnął, — kakże wam nrawiło sia u nas?

— Nie umiem po rosyjsku.

— Nu, żałko... ale to nie szkodzi, — mówił wcale dobrze po polsku, — tak pan przyjechał do przyjaciela, co?

— Jak pan widzi.

— A wolno spytać skąd? bo zdaje mi się, że widzieliśmy się w Warszawie.

— Nie przypominam sobie.

W tej chwili rotmistrz Sacharowicz zawołał na naczelnika skarżąc się, że gospodarz nie chce sprzedać Lorda.

— Stanisławie Władysławowiczu, — zwrócił się naczelnik po rosyjsku do Tożyńskiego, — radzę wam po starej przyjaźni naszej sprzedajcie konia, kiedy kupiec się trafia. Powiem wam pod sekretem, że jest już rozpisany pobór koni w naszej gubernii, i napewno wezmą wasze konie za małe pieniądze. Ja też dlatego do was przywiozłem moich przyjaciół, bo żal mnie was... Mało zapłaci rząd i konie się zmarnują.

—To zależy od ceny, — odpowiedział właściciel.

Rotmistrz dowiedziawszy się, że koń ostrzelany, wydobył rewolwer i strzelił tuż przy koniu, który nie drgnął, a gdy ujrzał jego chody pod chłopcem stajennym, zapalił się i do ofiarowanej ceny tysiąca rubli dodał dwieście.

— Od dwóch tysięcy nie oddam, — rzekł Tożyński.

Po dość długich targach postąpił rotmistrz do tysiąca ośmset, ale właściciel uparł się i nie godził się na tę cenę. Naczelnik powstrzymywał rotmistrza, ten jednak rzekł szorstko do niego:

— Pawle Mikołajewiczu, nie znacie się na tem, to koń wojenny, i chyba wy panie gospodarzu, wiecie już, że wojna się zbliża, kiedy się tak drożycie.

— Żałuję, że nie wiedziałem, — zaśmiał się Tożyński, — byłbym zażądał  więcej, a z drugiej strony żal mi wyzbywać się konia tego, chociaż na wojnie różnie bywa i koń od wroga przechodzi do prawego właściciela.

— Stanisławie Władysławowiczu, — spytał dobrodusznie naczelnik, — co wy rozumiecie pod waszemi słowami?

— Rzecz zwykłą... zwycięzca bierze konia od zwyciężonego.

— Nu, jak on mój, — zaśmiał się rotmistrz Sacharowicz, — to sam czort nie odbierze mi go, a cóż dopiero Austryjcy!?

— Więc to wojna z Austryą? — spytał Porwa z miną niewinną.

— Tak mówią, — odpowiedział rotmistrz wstrzemięźliwie.

— Nu, i pokazało się, że pan rozumie po rosyjsku, — tryumfował dobrodusznie naczelnik, — ot żartowniś z pana, tak teraz mówmy już po rusku. Co?

— Piąte przez dziesiąte, jako język słowiański rozumiem, ale mówić nie umiem.

— To pan chyba zagraniczny.

— Nie, Polak jestem i jestem w Polsce.

— Aha, rozumiem teraz, — obrzucił go badawczem spojrzeniem i przystąpił do targujących się o konia.

Ostatecznie rotmistrz dał żądaną cenę, i zaczął popierać oficera kozaków, Żomkowicza, który upierał się przy kupnie Mimi.

— Nie sprzedam i koniec rzekł twardo właściciel.

— W takim razie rząd ją weźmie, — nachmurzył się kozak.

— Nie weźmie, — oświadczył Tożyński, — bo to czystej krwi Arabka, a rasowe konie nie podpadają poborowi, jak panu wiadomo.

— Ona mi się tak podobała, — zawołał podrażnionym głosem kozak, — że nabędę ją wbrew woli pana. Nie opierajcie się, bo to wojna, a na wojnie my rozkazujemy, i zechcę, to konia zabiorę.

— Taki koń przynosi nieszczęście na wojnie.

— No, nie mnie, — wyprostował się kozak Żomkowicz dumnie, — nam kozakom, nic się nie ostoi.

— Zobaczymy... ale Mimi nie dam.

Nasrożył się kozak, ale wmieszał się naczelnik, na stronie coś szepnął kozakowi, a ten zwrócił się uprzejmie do Tożyńskiego i rzekł:

— Ta klacz tak mi się podobała, że aż się trochę uniosłem, ale dla kawalerzysty koń jest wszystkiem. Niechże pan to zrozumie, i radzę panu, sprzedaj mi ją pan, ja pieniędzy nie pożałuję.

Zrozumiał Tożyński grę, był niemal pewny, że naczelnik obiecał kozakowi nabycie Mimi przy poborze, ale oburzał go ten nacisk moskiewski i powiedział twardo:

— Nie sprzedam, a na przemoc znajdzie się... sposób... A teraz proszę panów na mohorycz.

Szli zgodnie do dworu, kozak jednak był rozgoryczony, a idąc obok Porwy skarżył się:

— Ot, żal! Tyle mil tłukł się człowiek i wraca z pustemi rękami.

— Tak to bywa, — uśmiechnął się Porwa, — nie zawsze wraca się z pełnemi rękami i kieszeniami.

Kozak niebardzo rozumiał po polsku, ale naczelnik spojrzał bystro na Porwę i rzekł żartobliwie:

— Oj cienkie wasze słowo i kłujące, ale my to rozumiemy.

Kański, którego bardzo zaniepokoiło zachowanie się Porwy wobec naczelnika, korzystał ze sposobności i szepnął:

— Ostrożnie, panie, żarty pana mogą źle się skończyć.

— Dziękuję za przestrogę, ale już ją słyszałem kilkakrotnie.

— On każe aresztować pana.

— Głupstwo, czy z aresztu nie wychodzą ludzie? — zaśmiał się.

Weszli do pokoju jadalnego, lokaj ponalewał wódkę w kieliszki, ale po wypiciu jej, trzej Moskale skrzywili się, a naczelnik rzekł:

— To, Stanisławie Władysławowiczu polska wódka, ona wam smakuje, ale nam dajcie ruskiego stołowego wina, jeśli chcecie nas ugościć.

— Walenty, podaj czterdziestostopniową wódkę, — polecił gospodarz, a gdy lokaj postawił na stole flaszkę z etykietą zawołał naczelnik wesoło:

— Ot, nasze ruskie wino i dajcie kiszonego ogórka na przekąskę, to więcej nam nie trzeba. W czasie rozmowy zwrócił się naczelnik do Porwy z nieoczekiwanem pytaniem:

— A wy w Krakowie polskie wojsko formujecie na nas, co?

— Może, ale ja o tem nie wiem, siedzę w laboratoryum i pracuję.

— Nu, tak pan uczony, a czem się pan zajmuje?

— Botaniką.

— Aha, to kwiatkami niby... to ładnie, bardzo ładnie... i nie dość kwiatków jest w Zalesiu, kiedy pan ich szukał u Krzyckiego, — śmiał się dobrodusznie.

— Mój przyjaciel, odezwał się gospodarz, — towarzyszył mi na imieniny Krzyckiej.

— Ja to wiem... ale to wasze wojsko, panie uczony, skończy się zsyłką i konfiskatą... ot, żal młodych ludzi, żal pięknego kraju, westchnął ze współczuciem.

Porwa lekko przybladł, ale zmusił się do uśmiechu i odpowiedział tonem żartu:

— Nie wszystkie proroctwa się spełniają... nawet Joana Kronsztadzkiego, chociaż to podobno świątobliwy człowiek.

— Nu, z was diersklj maładiec! — zaśmiał się głośno rotmistrz, — a wasz atwiet istinno aficerskij!

Tożyński chcąc przerwać tę rozmowę, zachęcał do picia i opowiedział naczelnikowi, że u Krzyckich trzy razy z rzędu wzięła bank dama.

Naczelnik namiętny gracz, opowiedział podobny przypadek i zawołał do oficerów:

— Panowie, a gdyby tak banczek? Obydwaj zgodzili się bardzo chętnie, ale gospodarz oświadczył, że niema kart w domu. Naczelnik, którym owładnęła namiętność gry, zaproponował wspólną przejażdżkę do pana Szubarowskiego, mieszkającego o dwie mile, gdzie napewno są karty, a goście będą mile widziani. Oficerowie zgodzili się chętnie. Tożyński wymówił się obecnością gościa z Krakowa, który nie rozróżnia waleta od króla.

Wypito jeszcze strzemiennego i Moskale odjechali.

Wyszła Krzysia ze swych pokojów, pochwaliła sprzedaż Lorda i zatrzymanie Mimi.

— Jakże panu podobali się ci goście? — zwróciła się do Porwy.

— Można udusić się w tych stosunkach, — odpowiedział chmurny, — i sto lat takich rządów musiało zdeprawować naród.

— Wcale nie! — mówił trochę za gorąco

Tożyński, — nauczyliśmy się cierpliwości i przebiegłości, ale tem twardziej stoimy przy swojem.

— Tacy jak ty, ale słabsze charaktery ulegają tej dżumie moskiewskiej, i sądzę, że większość jest zgangrenowana.

— Zdarza się i to, ale bardzo rzadko, jednak i do tych można zastosować słowa: „grattez un Polonais, vous trouverez toujurs un patriote".

— To optymizm, — powiedział lekceważąco Porwa, — nie chcesz spojrzeć prawdzie w oczy.

— Kto kocha kraj, ten jest zawsze optymistą i nigdy nie złorzeczy swemu narodowi. Wam, z Galicyi, zdaje się, że od was dopiero zaczyna się patryotyzm i przychodzicie dawać nam lekcye, a my od stu lat trzymamy w górę sztandar narodowy i nigdy nie zabrakło u nas chorążych, chociaż wszyscy ginęli na szubienicy, w Nerczyńsku, lub gnili w tajgach sybirskich.

— To było, ale nie jest... może byliście dzielni, ale my dopiero natchnęliśmy proletaryat żądzą wolności.

— Ach, Porwa! Porwa! — zawołał tonem litości gospodarz, — czy sądzisz, że zrobilibyście coś z tłumem, gdyby nie rok trzydziesty pierwszy i sześćdziesiąty trzeci? A policz, ilu jest w strzelcach Królewiaków a ilu Galicyan?

Dla Kańskiego ten spór by? przykry, obawiał się, że przyjdzie do kłótni, więc stanął pomiędzy nimi uspokajając:

— Dajcie pokój... proszę was... i jedni są dobrzy i drudzy.

To wdanie się Kańskiego rozśmieszyło Krzysię i zawołała wesoło:

— Dajże pan pokój... to przecież takie szlachetne i mile współzawodnictwo dwóch kochanków, kto z nich lepiej, goręcej i ofiarniej kocha.

— To prawda, — rzekł Tożyński z dobrym uśmiechem, — poco ja się unoszę, gdy w jednym szeregu będziemy walczyli za tę samą sprawę.

— Masz słuszność, — uśmiechnął się Porwa przyjaźnie, — no, a pan panie Kański, namyśliłeś się?

Zapytany zmieszał się, usiadł na krześle i odpowiedział niepewnym głosem:

— Tak jest... a właściwie niezupełnie... w każdym razie bardzo wątpię... prawie pewny jestem, — umilkł zmęczony.

— Śmiało, panie Kański, — zażartował Porwa, — nie jestem naczelnikiem straży ziemskiej.

Kański spojrzał złemi oczyma i jak na niego niezwykle ostro odpowiedział:

— Niewłaściwy żart, tu idzie nie o moje 'życie, ale o przyszłość rodziny, za którą jestem odpowiedzialny.

— No, Janku, bez gniewu, mów szczerze, jak do przyjaciół, — zachęcał Tożyński.

— Hm... widzicie... na majątku jest dożywocie mamy i posag dwóch sióstr. Grunta dobre, lasu spory kawałek, ale są długi i te muszę spłacić, bo nie puszczę mamy i sióstr na żebry... Sam jestem ekonomem, pisarzem, gumiennym, dozorcą, ale z tem się nie liczę, bo za pieniądze, które ja kosztuję, możnaby nająć kogoś... Ale mama chorowita, młodsza siostra dziecko prawie, a starsza idzie za mąż i w jesieni ślub.

— Czy za pana Rzepowicza? — spytała Krzysia.

— Tak jest... Mama uciułała trochę ze swego gospodarstwa na wyprawę, ale trzeba dodać... i jeśli ja pójdę z domu, wszystko zmarnieje, a długi zjedzą majątek.

Słowa jego wzruszyły Tożyńskich, bo jako sąsiedzi znali jego stosunki, ale Porwa słuchał obojętnie i rzekł suchym odmierzonym głosem:

— Panie Kański, przypuśćmy, że pan dzisiaj umiera, czy sądzi pan, że zarazem skończy się życie, byt i przyszłość rodziny pańskiej? Że majątek przepadnie?... Nikt nie Jest nieodzowny na świecie, zawsze ktoś wypełni szczerbę, bo nie było nas, był las, nie będzie nas będzie las.

— Pan ma zupełną słuszność, — odpowiedział z powagą, — tylko zachodzi ta różnica, że gdy umieram, porzucam obowiązki nie z mej winy, a następnie, jako trup nic nie widzę, nie słyszę, nie czuję.

— No, tak, mój Janku, — odezwał się gospodarz, — może i masz słuszność, ale niezmiernie mi żal, że nie jedziesz z nami na tę ucztę.

— Nie utrudniaj mi Stachu położenia, gdybyś wiedział, jak mi przykro.

Wtem na werandzie pokazał się Władyś, a Porwa zawołał czule:

— Władyś, chodź do mnie! Mój Władysiu!

— A czego?

— Opowiem ci o wojnie.

Chłopczyna wbiegł i stanąwszy przy Porwie rzekł:

— Opowiadaj!

— Władyś siadł na Mimi...

— Nie, ja wolę Bułata, on wielki.

— Władyś siadł na Bułata, a tu Moskal nadbiega i bije Władysia, i co ty zrobiłeś?

— Zabiłem Moskala w samą głowę.

— To ślicznie Władysiu... bo inny chłopczyk płacze, jęczy, narzeka, że go Moskal bije, ale siedzi cichutko za piecem.

— On brzydki, — zadecydował Władyś, a posłyszawszy głosy dzieci w ogrodzie wybiegł.

— Panie Porwa, jeśli pan chce mi łaskę zrobić, — mówił pobladły Kański, przyjedź pan jutro ze Stachem do mnie, i może pani raczy z Władysiem... Nie zwykłem decydować się na poczekaniu, bez namysłu... zresztą, proszę was bardzo o te odwiedziny.

— Bardzo chętnie będę u pana, — odparł uprzejmie Porwa.

— Jeszcze jedna sprawa Janku, przemówił gospodarz.

— Słucham. Co takiego?

— Jeśli masz pewnych i zaufanych młodych parobczaków, którzyby z nami poszli, zwerbuj ich. Instrukcyę co do podróży, przejścia przez granicę, również mundur i broń dostaną później.

— Dobrze, postaram się, — pożegnał się i odjechał.

— Porwa, byłeś nielitościwy dla niego, — zauważył gospodarz.

— Głupstwo! Albo kocha się kraj i wolność, albo nie, nic pośredniego dla mnie nie istnieje.

— Ale wiesz, Porwa, ten naczelnik mnie niepokoi, coś zanadto interesował się tobą.

— Głupstwo! Pasport mam w porządku.

— Jeśli masz jakie podejrzane listy, papiery, odezwy, gazety, proszę cię, spal.

— A tak... mam trochę szpargałów, ale są mi potrzebne.

— Oddaj mi pan, — przemówiła Krzysia, — schowam, a na odjezdnem zwrócę panu. Zrób pan to dla mego spokoju.

— Dobrze... jutro wręczę pani.

— Nie! dzisiaj... Stasiu, idź z panem Porwą i przynieś mi papiery, tylko wszystkie a wszystkie.

— Przyzwyczaiłeś Stachu panią do despotycznych rządów, — uśmiechnął się Porwa, — i ja muszę ulegać.

— I dobrze robisz. U nas rewizye są na porządku dziennym, i nim zasnę, zawsze robię rachunek sumienia, czy nie zostawiłem gdzie na wierzchu dowodu nieprawomyślności.

— U was jednak duszno i straszno jak za inkwizycyi.

— Minie i to, — zaśmiał się Tożyński, — już świta dzień wolności.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej