de Courtenay Baudouin

O ZADANIACH JĘZYKOZNAWSTWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

O ZADANIACH JĘZYKOZNAWSTWA

Odczyt pierwszy, miany w Dorpacie 25 marca / 6 kwietnia 1888 r. na korzyść Kasy imienia Mianowskiego*).

Jan Baudouin de Courtenay

Zadanie moje jest daleko trudniejsze od zadania innych prelegentów**). Pomijam brak czasu, nie pozwalający mi przygotować się do tego wykładu, tak, jakem tego sam pragnął, i jak ważność przedmiotu wymagała. To, co mię stawia w tak niekorzystne położenie, jestto niepopularność samej nauki, należącej do najmniej interesujących ogół ukształcony. Lekceważenie tej nauki znalazło obecnie wyraz, między innymi, w udzielonym mi pośrednio zdaniu, że lingwista może wykładać chyba tylko o tym, gdzie należy stawiać kropkę nad i. Być może, iż rzeczywiście istnieją lingwiści z takim bogatym zasobem wiedzy, podobnie jak mogą istnieć naturaliści i medycy, będący w stanie objaśniać jedynie sztukę strzyżenia owiec i dojenia krów. Jak nauki przyrodnicze nie ograniczają się jedynie podobnymi sztukami, tak samo lingwistyka nie polega na sztuce stawiania kropek i kresek nad literami. A chociaż ja sam mam prawo uważać siebie tylko za jednego z pośledniejszych przedstawicieli językoznawstwa czyli lingwistyki, to jednakże stać mię na cóś więcej, aniżeli tylko na recepty kaligraficzno-ortograficzne.

Ze względu głównie na podobne zdania o przedmiocie zajęć lingwistów postanowiłem sobie powiedzieć najprzód kilka słów o celach i zadaniach językoznawstwa wogóle, a następnie, dla dania bardziej szczegółowego wyobrażenia o charakterze naszej nauki, — objaśnić, wskutek jakich przyczyn język się zmienia***).

Do rozpowszechnienia i utrwalenia w publiczności zdań, podobnych do wyżej przytoczonego, wielce się przyczynia stanowisko, jakie zajmuje w szkole jedna z części językoznawstwa, gramatyka. Ogranicza się ona zwykle drobiazgowymi przepisami praktycznymi i sama o sobie twierdzi, że jej zadaniem jest: nauczyć poprawnie mówić i pisać pewnym językiem. Nie jestto wprawdzie „stawianie kropki nad i", ale w każdym razie bardzo skromny cel praktyczny.

Przedewszystkim muszę się zastrzec przeciwko bardzo rozpowszechnionemu mięszaniu językoznawstwa czyli lingwistyki z filologiją.

Filologija, tak jak rozwinęła się ona historycznie i jak ją przeważnie uprawiają jej przedstawiciele, jest uczonością, erudycyją, znajomością szczegółów, nie zaś nauką, nie umiejętnością w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, gdy tymczasem językoznawstwo jest jednolitą, ściśle określoną umiejętnością. Celem filologii jest powtarzanie i odtwarzanie w wyobraźni życia pewnego plemienia we wszystkich jego objawach.

Pierwsze miejsce między filologijami zajmuje tak zwana filologija klasyczna, której celem jest wszechstronne poznanie życia dwuch najznakomitszych narodów starożytności europejskiej, greków i rzymian. Zasługi tej filologii, rodzonej córy humanizmu epoki odrodzenia, zasługi jej dla oświaty, dla ludzkości europejskiej są niezmierne. Starożytni grecy i rzymianie a przedewszystkim grecy, byli o całe niebo wyżsi od sfanatyzowanej i skołowaciałej średniowieczności. Zaznajomienie się więc u samych źródeł z życiem starożytnym, z literaturą starożytną, z myślicielami starożytnymi musiało na podobieństwo błyskawicy wstrząsnąć zmniszałymi umysłami, musiało oswobodzić je z powijaków scholastyki i zaszczepić im szerokie jak naówczas poglądy.

Ta filologija, filologija klasyczna, ciągnęła się nieprzerwanie i dziś jeszcze kwitnie i jest gorliwie uprawianą. Rola jej jednak cywilizacyjna już się skończyła. — Karykatura filologii klasycznej, pielęgnowana sztucznie w gimnazyjach, może być tylko szkodliwą dla umysłów młodzieży. Jako nauka zaś, filologija musi się odrodzić i rozszerzyć widnokręgi, bo inaczej pozostanie antykiem, nie harmonizującym wcale z nowoczesnymi prądami naukowymi.

Obok filologii klasycznej powstały w Europie w nowszych czasach inne filologije: filologija indyjska, filologija semicka, filologija chińska, filologija giermańska, romańska, słowiańska itd., będące kopijami, po części koszlawymi, z filologii klasycznej. Rzecz naturalna, że niektóre z tych filologij, jak np. indyjska, semicka, chińska i t. d., powstały w nowszych czasach tylko w Europie; w swojej ojczyźnie zaś, w ojczyźnie ludów, będących ich przedmiotem, kwitły one od bardzo dawna, a np. chińska i indyjska nierównie dawniej, aniżeli dziecię Europy, filologija klasyczna.

W ściślejszym znaczeniu można mówić np. o filologii polskiej, jako o badaniu wszechstronnym uspołecznionego i posiadającego własne piśmiennictwo narodu polskiego.

Filologija, bez względu na to, jaki naród lub plemię jest przedmiotem jej badania, łączy w sobie oderwane wiadomości z zakresu różnych nauk, zajmujących się badaniem człowieka uspołecznionego. Jestto pewnego rodzaju encyklopedyja, w której znajdzie się miejsce i dla historyi pojęć ogólnych czyli dla historyi filozofii; i dla historyi twórczości literackiej i ruchu umysłowego czyli dla historyi literatury; i dla historyi uspołecznienia i walk polityczno-socyjalnych, t. j. dla tak zwanej historyi powszechnej (w związku z socyjologiją); i dla historyi organizacyi prawnej, dla historyi prawa zwyczajowego i prawodawstwa; i dla historyi zwyczajów i obyczajów czyli etologii; i dla historyi wierzeń czyli mitologii; i dla historyi języka czyli gramatyki w obszernym znaczeniu tego wyrazu, inaczej dla językoznawstwa.

Językoznawstwo zawdzięcza wszędzie swój początek filologomktórzy zaczęli się zajmować językiem najprzód dla swoich celów uważając go jedynie za środek do poznania innych stron życia umysłowego danego ludu, a następnie, zasmakowawszy w samym badaniu języka niezależnie od innych celów, stworzyli naukę gramatyki. Tak było w Indyjach, tak było u arabów, tak było nareszcie w Europie. Skutkiem tego językoznawstwo nosiło na sobie długi czas, a nawet po części dotychczas nosi piętno swego pochodzenia filologicznego. Stąd to osobny charakter, charakter filologiczny językoznawstwa, polegający na przewrotnej, nie naturalnej metodzie badania. Naturalista, zaczynający swoje badanie od form zaginionych i zachowanych jedynie w szczątkach, a następnie dopiero przechodzący do zapoznawania się ze światem, dostępnym dla zmysłów, jest dzisiaj niemożliwy. W językoznawstwie zaś jestto kierunek, dotychczas przeważający. Od starego do nowego, od niedostępnego do dostępnego, od literatury, od zabytków językowych do samego języka, od liter do głosek — oto zwykły porządek badania u przeważającej większości lingwistów. Historyja języka wyradza się w historyję zabytków albo nawet w chronologię prac o języku, a nawet w erudycyję, w biblijografiję rozumowaną, w znajomość książek. — Stąd lekceważenie dla świata otaczającego, dla linguae vulgares, arystokratyzm w stosunku do faktów. Pytano język: kto go rodzi? czy może chlubić się starożytnością dokumentów pisanych? czy może wykazać się z kilkudziesięciu pokoleń, które zstąpiły do grobu od czasu, kiedy zaczęto go używać do celów literackich? Dopiero język, który mógł się wylegitymować z podobnego szlachectwa, zasługiwał na badanie mężów uczonych. Stąd przecenianie ważności sanskrytu dla badania innych języków, stojących na dalszym stopniu rozwoju, przecenianie ważności łaciny i starogreckiego, gockiego, starosłowiańskiego przy badaniu późniejszych stadyjów rozwojów językowych w zakresie tej samej familii. Tymczasem daleko ważniejsze jest badanie języków nowych, dostępnych dla nas wszystkimi swoimi stronami. To moje powiedzenie wydaje się może dziwnym. Naturalista jednak odrazu je zrozumie. Dla paleontologii potrzebne jest przedewszystkim studyjum zoologii, botaniki itd., nie zaś naodwrót.

Jak sama nazwa wskazuje, językoznawstwo jest poznawaniem i badaniem naukowym języka czyli mowy ludzkiej w całej jej rozmaitości.

Jak wszelkie inne szeregi zjawisk, tak samo i zjawiska językowe przedstawiają na pierwszy rzut oka chaos, nieporządek, gmatwaninę. Umysłowi ludzkiemu wrodzoną jest zdolność oświecania tego mniemanego chaosu i odkrywania w nim ładu, porządku, systematyczności, związku przyczynowego. Skierowanie czynne porządkującego umysłu ludzkiego ku zjawiskom językowym stanowi właśnie językoznawstwo.

Przygotowawczych czynności porządkujących dokonywa tu nieświadomie, a po części nawet świadomie, każdy najzwyklejszy umysł ludzki, wcale naukowo nieprzygotowany. Każdy umysł ludzki systematyzuje, uogólnia, szuka przyczyn. W zastosowaniu do języka, każdy odróżnia przedewszystkim siebie od innych, swoją mowę od mowy innych ludzi; każdy odróżnia swój język ojczysty od innych języków, jeżeli tylko miał sposobność je słyszeć; każdy odróżnia zdania, zawierające myśl, od tego, co zdaniem nie jest; każdy wydziela pojedyńcze wyrazy z właściwym ich znaczeniem, w przeciwstawieniu do tego, co wyrazem nie jest; nikomu nie jest obcą różnica znaczenia, tak zwanej treści wewnętrznej, i połączeń głosowych, służących do oddania tego znaczenia. Być może, iż nie każdy zdaje sobie sprawę z tego swojego pojmowania, nie każdy jest w stanie wyrazić je i sformułować; ale że każdemu człowiekowi normalnemu, nie okaleczonemu umysłowo, właściwym jest takie pojmowanie, chociażby tylko w stanie drzemki nieświadomej, to nie ulega najmniejszej wątpliwości. Nauka językoznawstwa nie wprowadza tu nic bezwzględnie nowego; ona tylko udoskonala i oczyszcza myślenie, uwalnia je od balastu przypadkowości i grupę chwiejnych wyobrażeń zamienia na łańcuch świadomych, ściśle określonych pojęć.

Językoznawstwo zajmuje się badaniem języka czyli mowy ludzkiej w całej jej rozmaitości. Jeżeli jednak zwrócim uwagę choćby tylko na tę okoliczność, że języków plemiennych i narodowych jest może z kilka tysięcy, a życia ludzkiego, nawet przy największych zdolnościach, wystarcza na poznanie zaledwie małej tylko cząsteczki tego ogromu, to okaże się, że lingwistyka jest i pozostanie zawsze całością skończoną jedynie tylko w niedoścignionym ideale. Żadna książka nie może przedstawić całego systemu językoznawstwa. Żadna głowa ludzka nie jest w stanieobjąć całego ogromu faktów, tutaj się odnoszących. Każdy z badaczów języka mieści w swojej głowie tylko urywek, tylko niewielki odłamek całości, który jednak pozwala mu dochodzić do ogólnego poglądu na całość i utworzyć sobie mniej lub więcej dokładny obraz życia językowego wogóle.

Tu mimowolnie nastręcza się porównanie z kryształem, jako formą matematyczną idealną, i tymi okruchami kryształów, jakie spotykamy w rzeczywistości. Jak z kawałka kryształu umysł mineraloga odtwarza sobie obraz całości, tak samo z cząstki wiedzy przyswojonej możemy sobie utworzyć pojęcie o całości jednorodnej, do której ta cząstka należy.

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

Rozejrzmy się teraz w bogactwie kwestyj, których rozwiązanie jest zadaniem językoznawstwa. Podziału tych kwestyj czyli ich klasyfikacyi możemy dokonywać z rozmaitych stanowisk, stosownie do tego, z jakiej strony spojrzymy na język.

*) Ustępy wydrukowane odmiennym pismem, nie były wcale wygłoszone podczas samego odczytu.

**) Miałem tu na myśli inne ówczesne odczyty dorpackie na korzyść Kasy im. Mianowskiego, a mianowicie: dra St. Krysińskiego "O szczepieniu ochronnym w związku z bakteryjologiją" (6/18 i 13/25 marca), mag. fil. W. Lutosławskiego "O etyce czyli nauce moralności chińskiej Laotsego i Konfucyjusza" (16 / 28 marca i 20 marca / 1 kwietnia) i kand. chem. St. Thugutta "O przeszłości i przyszłości ziemi" (3 / 15 i 10/22 kwietnia).

***) Wskazanie ogólnych przyczyn zmian językowych stanowiło przedmiot odczytu drugiego, wygłoszonego 27 marca / 8 kwietnia 1888 r.

I.

Tak np. odróżniamy indywiduum w przeciwstawieniu do plemienia, do narodu; a więc z naszego stanowiska będziemy mieli język indywidualny i język plemienia albo narodu, rozwój indywidualno-językowy w różnicy od historyi języka całego plemienia lub narodu.

Rozwój indywidualno-językowy może być albo rozwojem normalnym od niemowlęctwa do mowy zupełnej dziecka, a następnie rozwojem mowy zupełnej od wieku dziecięcego do najpóźniejszej starości danego osobnika; albo też rozwojem anormalnym, zwyrodnieniem językowym.

To, co jest indywidualne, jest zarazem ogólne, ogólno-ludzkie. Najprostsze pierwiastki rozwoju indywidualnego powtarzają się u wszystkich ludzi. Tak więc dotknięta tutaj embryjologija i patologija językowa stanowi część językoznawstwa ogólnego, w różnicy od badania pojedyńczych języków lub też szczepów językowych.

Obok badania języka indywidualnego należy postawić badanie języków plemiennych i narodowych, t. j. języków, noszących nazwy plemienne lub narodowe i odróżniających jedno plemię lub naród od drugiego, jak np. język polski, czeski, serbski, ruski (rosyjski), małoruski itd., niemiecki, duński itd., francuski, włoski itd., litewski, łotewski, estoński, węgierski itd. — wszystko nazwy języków plemiennych lub narodowych.

Zachodzi teraz pytanie, czy możemy mówić o rozwoju podobnego rodzaju języków plemiennych.

Ażeby rozwój mógł być istotnie uważany za rozwój, powinien trwać bez przerwy. Takim jest rozwój tkanek w organizmie, rozwój pojedyńczych części składowych organizmu roślinnego lub zwierzęcego, rozwój nasienia w roślinę itd. Wszędzie spotykamy stałą, niezmienną podstawę, oraz stopniowe, nieprzerwane zmienianie się właściwości i uzdolnień.

Mamy różne rodzaje rozwoju. Najprostszą jego formę stanowi rozwój indywidualny jednolity. W zastosowaniu do zwierzęcia lub człowieka będzie to rozwój od stanu zarodkowego czyli embryjonalnego przez wszystkie stadyja życia danego indywiduum tak pod względem fizycznym, jako też pod względem umysłowym.

Bardziej złożoną formą jest rozwój peryjodyczny z indywiduum na indywiduum. Tutaj przedewszystkim należy proces rozradzania się istot żyjących. Jajko przeradza się, rozwija się w zwierzę, w istotę żywą, ta istota żywa rozwija się indywidualnie, ale obok tego część jej przeradza się w jajko, które znowu ze swej strony może dać początek nowej istocie żywej, i tak dalej bez końca. Podobnie nasienie rozwija się w roślinę, część rośliny w nasienie, nasienie znowu w roślinę itd.

Ten ciągły rozwój peryjodyczny może być skomplikowanym przez przekształcenie czyli metamorfozy, którym ulega osobnik w ciągu swojego indywidualnego istnienia. Tak n. p. z jajka motylego rodzi się nie motyl, ale gąsienica, z tej poczwarka, a dopiero z poczwarki motyl, składający znowu jajka, które w następstwie ulegają tym samym przeobrażeniom. Podobna forma rozwoju jest dosyć częstą w świecie zwierzęcym i roślinnym.

To wszystko odnosiło się do rozwoju całych organizmów. Podobnie rozwijają się także w nieprzerwanej ciągłości różne własności, uzdolnienia itd., np. uzdolnienia systemu nerwowego, uzdolnienia mięśni itp.

Co do języka, to można mówić o rozwoju uzdolnienia językowego tylko w indywiduum. Przy języku plemiennym mowy o tym być nie może. Najprzód wyłączamy z badania języka plemiennego cały rozwój języków indywidualnych przed dojściem dziecka do władania danym językiem w całej jego pełni. Następnie jakaż może być ciągłość rozwoju w obcowaniu językowym różnych indywiduów? Każde indywiduum rozpoczyna rozwój własnego języka na nowo, dziedzicząc może od przodków tylko różny stopień uzdolnienia językowego wogóle. Zapomocą środków zmysłowych, a głównie głosowych, indywiduum zostaje pobudzane do mówienia przez indywidua, je otaczające, a następnie samo na nie oddziaływa językowo. Bezpośredniej drogi, bezpośredniego mostu od zbiornika wyobrażeń językowych jednego indywiduum do zbiornika wyobrażeń drugiego indywiduum niema i być nie może. Istnieje tylko droga pośrednia, droga symbolów głosowych i wogóle zmysłowych, połączonych z treścią psychiczną związkami tak zwanej asocyjacyi czyli kojarzenia wyobrażeń.

Indywiduum może rozwijać się językowo tylko w społeczeństwie, ale język społeczny rozwoju nie posiada i posiadać nie może. On może mieć tylko historyję.

Historyja jest to następstwo zjawisk jednorodnych, ale różnych, powiązanych ze sobą przyczynowością nie bezpośrednią, ale tylko pośrednią. Takie następstwo zjawisk znajdujemy np. w gieologii; a jakie znaczenie ma pojęcie historyi w gieologii, dowiemy się zapewne z odczytów „o przeszłości i przyszłości ziemi" *).

Otóż tego rodzaju następstwo widzimy także w języku. Czyli: język plemienny, język narodowy, język społeczny może mieć tylko historyję, nigdy zaś rozwoju.

To był jeden z podziałów zadań językoznawstwa ze stanowiska różnicy jednostki i społeczeństwa ludzkiego.

*) Odczyty te wygłoszone zostały przez p. St. Thugutta 3/15 i 10/22 kwietnia 1888 r.

II.

Drugi podział zadań językoznawstwa otrzymujemy, zwróciwszy uwagę na początek języka, czyli jego powstanie w całym rodzaju, w całym gatunku ludzkim, w przeciwstawieniu do języka już złożonego, już gotowego.

Dla indywiduum początek jego języka jest początkiem rozwoju językowego, dla całego rodzaju ludzkiego początek języka jest początkiem jego historyi.

Przy stopniowym rozwijaniu się z niższych, przedludzkich gatunków gatunek dwurękich stał się ze stanowiska językowego ludzkim dopiero wtedy, kiedy rozwinął język czyli mowę taką, jaka go teraz cechuje.

Czy jednak zwierzęta są zupełnie pozbawione mowy? Staranne badania wykazały, że u różnych zwierząt spotykamy niby zarodki języka. Tak np. kotki, karmiące i pielęgnujące swoje małe, używają do dziesięciu modulacyj głosu dla wyrażenia bądź to groźby, bądź też pieszczoty, bądź też zachęty, bądź to dla przywabienia ku sobie itd. Także u gatunków, najbardziej zbliżonych do człowieka, tj. u małp, spostrzeżono zarodki języka. Takimi małpami są podobno orangutang, wyjce (Brüllaffen) itd. Jak rozmaitym jest język ptaków, zwłaszcza domowych, wiadomo każdemu, kto tylko miał sposobność je obserwować. W każdym razie nie można zaprzeczyć, że niektóre gatunki zwierząt posługują się modulacyjami głosu, jako środkiem wzajemnego porozumiewania się. Nie jest to jednak język ludzki, język, złożony z mnogości symbolów przypadkowych, najrozmaiciej połączonych. Głosy zwierząt noszą na sobie charakter konieczności, bezpośredniości i niezmienności,— wszystko cechy, wręcz przeciwne głównej naturze języka ludzkiego. Takie są przynajmniej głosy znanych nam ptaków i zwierząt domowych. Jak się rzecz ma z zarodkami językowymi orangutanga, nie wiem, bo nie miałem sposobności ani badać go, ani też przeczytać rozpraw w tym przedmiocie.

Z drugiej strony istnieją podobno plemiona ludzkie, których język znajduje się dopiero w stanie zarodkowym i nie może być wcale uważanym za język ludzki w pełnym znaczeniu tego wyrazu, a więc, które zajmują pod tym względem stopień pośredni między zwierzęciem a człowiekiem.

Zważywszy, że budowy różnych grup językowych są zasadniczo różne i nie dają się w żaden sposób sprowadzić do wspólnego mianownika, t. j. wyprowadzić się z jakiegoś dawniejszego wspólnego, jednakowego stanu, zważywszy następnie, że niektóre plemiona ludzkie pracują dopiero nad stworzeniem sobie języka, gdy tymczasem inne przeszły pod tym względem wiele bardzo stadyjów rozwoju i liczą swoje życie językowe prawdopodobnie na setki tysięcy lat, zważywszy to wszystko, musimy koniecznie przyjść do wniosku, że podanie czyli mit o pochodzeniu wszystkich ludzi od jednej pary nie może się ostać w nauce. Również nie może się ostać przypuszczenie naukowe powstania całego rodu ludzkiego w jednej jakiejś miejscowości z jednego stada zwierząt niższego gatunku. Rodzaj ludzki, jako gatunek uspołeczniony i językiem obdarzony powstawał w różnych miejscach i różnymi czasy, powstawał wiele razy całkiem od siebie niezależnie z różnych grup czyli stad niższego gatunku antropoidów.

Przy kwestyi o początku języka nastręcza się samo przez się pytanie: Dla czego za środek porozumiewania się językowego służy przeważnie to, co działa tylko na zmysł słuchu, tj. głos? Dla czego inne zmysły zewnętrzne nie biorą w tym udziału?

Rzecz naturalna, że o zmysłach powonienia i smaku mowy tu być nie może. Można wprawdzie wyrażać swoje uwielbienie i miłość dla kogo skrapianiem go wonnościami i kadzeniem mu; wprawdzie „natura przemawia nieraz do nas za pośrednictwem smaku i węchu", ostrzegając nas np. o niebezpieczeństwie; ale nie dalekobyśmy zaszli w urozmaiceniu porozumiewania się wzajemnego, używając do tego kończyn nerwowych, rozsianych w błonie śluzowej wnętrza nosa i powierzchni języka.

Dotyk działa tylko przez bezpośrednie dotknięcie, na minimalną odległość. Uszczypnięciem, kopnięciem, udeptaniem, szturchnięciem w bok, pogłaskaniem, pocałunkiem itp. można wyrazić swoje uczucia lub nawet zamiary, ale to sfera zbyt ograniczona, ażeby mogła posłużyć za materyjał do porozumienia się językowego.

Pozostają więc tylko wzrok i słuch, jako zmysły, działające na odległość, i przedstawiające największą rozmaitość wrażeń. Tylko oko i ucho mogą współubiegać się na polu zastosowania do potrzeb językowych. Że obok języka akustycznego, działającego na słuch, może istnieć także język optyczny, działający na oko, dowodem tego wysoce i w najrozmaitszy sposób rozwinięta mimika niektórych ludów, np. indyjan północno-amerykańskich, następnie mimika z konieczności przy porozumiewaniu się wzajemnym głuchoniemych, a nareszcie pismo, przedstawiające szereg symbolów optycznych, powiązanych bądź to bezpośrednio (jak w piśmie chińskim), bądź też pośrednio (przez pośredniczące ogniwo głosów) z szeregiem odpowiednich znaczeń. Mamy też prawo przypuszczać, że w pierwotnym stanie mowy ludzkiej działano ciągle jednocześnie na oba zmysły artystyczne człowieka, na wzrok i na słuch, pomagając głosowi żywą mimiką, co i teraz jeszcze często się spotyka, bądź to jako cecha plemienna, bądź też tylko jako właściwość indywidualna. Dla czego jednak później wybrano głos z pominięciem ruchów, działających na oko? Dla czego przy porozumiewaniu się językowym ograniczono się środkiem akustycznym, z pominięciem środka optycznego?

Odpowiedź na to wydaje mi się dosyć prostą: Głos można słyszeć w ciemności; głos można słyszeć przez nieprzejrzystą przegrodę; głos można słyszeć z takiej odległości, w jakiej tylko chyba wyjątkowo bystre oko byłoby w stanie rozróżniać ruchy mimiczne, nawet przy jak najkorzystniejszym oświetleniu. Powietrze, jako falujący (wibrujący) środek akustyczny, otacza człowieka wszędzie i zawsze; światło zaś mamy nie wszędzie i nie zawsze. Oto przyczyna, dla której mówimy głosem, a nie minami twarzy i poruszeniami palców, i dla czego towarzysząca niegdyś mówieniu mimika zanikała stopniowo i została sprowadzoną do bardzo skromnych rozmiarów.

Na zakończenie tego ustępu o początku języka, pozwolę sobie jeszcze zauważyć, że ludzie mogli zacząć mówić dopiero wtedy, kiedy, przestawszy chodzić na czworakach, zaczęli trzymać się na dwuch nogach z głową podniesioną do góry, z szyją wyprostowaną, z pierścieniami krtani i tchawicy, leżącymi jeden nad drugim, nie zaś stojącymi jeden obok drugiego. 0 ile stanie na dwuch nogach pomaga mechanizmowi mówienia, mamy najlepszy dowód na ptakach, wyuczających się naśladowania głosów mowy ludzkiej, gdy tymczasem dla najwyżej posuniętych czworonogów jest to rzeczą całkiem niedostępną. Dziecko może zacząć poruszać organami mównymi tak, jak to czynią dorośli, dopiero wtedy, kiedy już chodzi albo przynajmniej kiedy już trzyma się prosto.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej