de Courtenay Baudouin

O ZJEŹDZIE SLAWISTÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

O ZJEŹDZIE SLAWISTÓW I O PANSLAWIZMIE "PLATONICZNYM"

dwa odczyty wygłoszone w Krakowie 16 i 18 czerwca 1903 r. na korzyść Towarzystwa Pomocy Naukowej dla Polek im. Kraszewskiego

Jan Baudouin de Courtenay

I.

Dzieje ludzkości są prawie wyłącznie wynikiem czynów, dokonywanych w stanie półsennym. Nie mówię tu o śnie urzędowo uznanym, o śnie fizjologicznym, ale mam na myśli sen lub też pół-sen psychiczny, t. j. stan nieświadomości. Jak we śnie fizjologicznym, nie będąc wcale lunatykami, pod wpływem nieokiełznanych wyobrażeń, doznajemy nieraz dotkliwych skutków i dopuszczamy się czynów, na którebyśmy na jawie nigdy się nie odważyli, tak też sen lub pół-sen psychiczny, z zachowaniem wszelkich pozorów czuwania, umożebnia postępki, do których nigdy nie byłby zdolnym żaden człowiek psychicznie obudzony, t. j. żyjący w całej pełni świadomości indywidualnej. Można się gwałtownie zapalać, entuzjazmować, wybuchać, można niszczyć, znęcać się, mordować, można przewodzić, -podpisywać wyroki, wydawać rozkazy i rozporządzenia nawet z wyżyny tronu, można być wodzem, prawodawcą, »filozofem«, prorokiem, »wieszczem narodowym, można tworzyć stronnictwa, wyznania, ....a jednak pomimo tego wszystkiego spać, spać nieprzerwanie.

A już wszelkie tak zwane »zbrodnie tłumowe«, choćby najkrwawsze i najgłośniejsze, są zawsze i wszędzie objawami snu psychicznego. Człowiek, psychicznie obudzony, nie mógłby przyjmować udziału w takich zbrodniach. Tłumy, owe tłumy, co to »się nigdy nie mylą«, a jak uderzą, to zawsze trafią, te tłumy śpią. A usypia je, hypnotyzuje je państwo z całą swoją organizacją wojskową i administracyjną, usypia je kościół, usypia je szkoła, usypia je prasa. Bęben, choć głośny, usypia, a tłum, maszerujący w takt bębna, śpi. Tresura wyznaniowa ze wszystkiem, co do niej należy, odurza i podtrzymuje senność. Szkoła, nietylko religijnie, ale także państwowo i narodowo wyznaniowa, szkoła, jednakowa dla wszystkich i zabijająca indywidualność, szkoła z nieprzebraną kopalnią »prawd« i »uogólnień«, roztaczanych przedewszystkiem w katechizmie i w historji, zwłaszcza w historji »świętej« i »ojczystej«, szkoła taka przyzwyczaja do myślenia na komendę i wdraża do snu psychicznego już w latach młodocianych. A cóż dopiero mówić o bezmyślnej prasie, podtrzymującej dzień w dzień drzemkę duchową czytelników!

Ci, co stoją na czele tych wszystkich instytucji, albo sami także śpią duchem, albo też, ze względu na własną korzyść, świadomie podtrzymują sen mas bezwładnych, usypiając je makiem nonsensów i bezmyślności, upajając jadem nienawiści międzywyznaniowej i międzynarodowej.

Luli, mój maleńki, luli!

Przecież łatwiej cię będzie prowadzić tam, dokąd ja zechcę, łatwiej utrzymywać cię w stanie zwierzęcym, łatwiej osiągnąć ideał owczarni i pasterza. A kto cię zechce budzić, z tym damy sobie radę. Od czegóż z jednej strony stosy, szubienice, więzienie, wygnanie, z drugiej zaś podjudzanie »opinji publicznej «, wyklinanie z kazalnic, bojkotowanie, wybijanie szyb, kocie muzyki, a w razie potrzeby tępienie przez tłumy sfanatyzowane?

I wszystko w porządku. Niestety jednak opajany i usypiany myli się czasami co do kierunku i zwraca się przeciwko swym opajaczom i usypiaczom z całą wściekłością bestji zahypnotyzowanej.

Główną cechą tego snu lub też pół-snu psychicznego jest pomięszanie pojęć. Zamiast ścisłego rozbioru pojęć i ich dokładnego rozróżniania poddajemy się, jak w zwykłym śnie, panowaniu asocjacji czysto wyrazowych i wywoływanym przez nie wrażeniom. Rządzi nami nie myśl jasna i trzeźwa, nie chłodna rozwaga, ale nastroje, powstałe pod działaniem tych lub owych wyrazów. A w takim stanie pewnego rodzaju »sylogizmy« potężnie działają. Jakież to bowiem uczucia i wnioskowania wywołują w nas wyrazy w rodzaju »ateusz«, »papista«, »nihilista«, »socjalista«, »arystokrata«, »tyran«, »goj«, »giaur«, »żyd«... na widok osobników lub też grupy osobników, dających się podprowadzić' pod odpowiedni sylogizm! A od sylogizmu do działania, mającego na celu ubezwładnienie i tępienie, tylko krok jeden.

I oto właśnie w odczytach swych chciałbym potrącić o tę dziedzinę pomieszania pojęć, powlekającego mgłą umysły ludzkie i powodującego w nich sen lub pół-sen duchowy.

Boć proszę tylko pomyśleć: »słowianin« — »slawista« — »panslawista«, — to przecież wszystko jedno. »Zjazd slawistów«, toć to przecie zjazd »panslawistów«, — można więc pięście zaciskać i zęby wyszczerzać. W Petersburgu odbył się w kwietniu r. b. (od 10/23 do 15/28 kwietnia) »zjazd przedwstępny filologów rosyjskich«, a w jesieni r. 1904 ma się odbyć »zjazd międzynarodowy filologów i historyków słowiańskich«. Tu, jeżeli już nie pięście zaciskać i zęby wyszczerzać, to w każdym razie możemy węszyć coś bardzo podejrzanego. A jednak to rzeczy całkiem niewinne. Jeżeli zaś brzmieniem swych nazw wywołują w pewnych indywiduach nastrój nieprzyjazny, to jedynie dlatego, że prawie każdy wyraz w tych nazwach złożonych daje powód do nieporozumień i pomięszania pojęć.

A przedewszystkiem »filolog«, »filologja«, »filolog rosyjski«, »filolog słowiański« — co to takiego ?

Nie wdając się w historję pojęcia filologji i pomijając jego chwiejność i nieokreśloność w dzisiejszem użyciu popularnem, mamy prawo uznać dziś za najwłaściwsze następujące określenie filologa :

Filolog jestto człowiek, bądźto badający objawy życia socjalno-psychicznego pewnych narodów lub plemion, bądź też tylko przyswajający sobie biernie wiedzę, stworzoną dzięki takim badaniom.

Ale już dodanie do wyrazu filolog określeń w rodzaju »rosyjski« (ruski) lub »słowiański« powoduje dwuznaczność, tak, że słusznie możemy się zapytać: kogo mamy tu na myśli? czy wszelkiego rodzaju filologów, należących z pochodzenia do narodu rosyjskiego lub też do plemienia słowiańskiego, czy też uczonych rozmaitego pochodzenia, zajmujących się poznawaniem i badaniem gromad ludzkich, mówiących rozmaitemi odmianami bądź to ruskiego, bądź też słowiańskiego obszaru językowego. W danym wypadku owe dodatki należy brać jedynie w tem drugiem znaczeniu.

Podobna dwuznaczność byłaby całkiem wykluczoną przy użyciu wyrażenia »filolog klasyczny«, a to po prostu dlatego, że narody i plemiona »klasyczne« nigdy nie istniały, »klasykami« zaś nazwano studjowanych i ubóstwianych, ale dziś dawno już nieistniejących autorów starożytności grecko-rzymskiej.

Dla uniknienia dwuznaczności, przy użyciu wyrażenia »filolog słowiański « możnaby w owem drugiem znaczeniu, w znaczeniu badacza i uczonego, zastępować to wyrażenie wyrazem »slawista«, podobnie jak się mówi »orjentalista«, »polonista«, »germanista«, »romanista« i t. p. Ale cóż, kiedy, dzięki skojarzeniu wyobrażeń przez podobieństwo, wyraz »slawista« w głowach półsennych wywołuje widmo »panslawisty« ?

Za przykładem jednokrąjowych lub też międzynarodowych zjazdów przedstawicieli rozmaitych nauk i ich zastosowań (matematyków, przyrodników, medyków, archeologów, historyków, prawników, pedagogów ....), zaczęto też już od dość dawna urządzać zjazdy filologów rozmaitych odcieni, t. j. ludzi różnych wyznań i narodowości (a nawet bezwyznaniowych i beznarodowych), którzy zajmują się poznawaniem i badaniem objawów życia społeczno-psychicznego pewnych ludów. Odbywały się więc w rozmaitych krajach i miastach zjazdy filologów klasycznych, filologów romańskich czyli romanistów, filologów germańskich czyli germanistów, filologów orjentalistów i t. d. Nic więc dziwnego, że powstała też myśl zwołania zjazdu filologów słowiańskich czyli slawistów.

Inicjatywę takiego zjazdu powzięło kilku, zwłaszcza młodszych, uczonych czeskich, profesorów i docentów uniwersytetu czeskiego w Pradze. W czerwcu r. 1899 zredagowali oni odpowiedni cyrkularz i rozesłali go wszystkim bardziej znanym przedstawicielom slawistyki, którzy chyba wszyscy myśl tę w zasadzie zaaprobowali. Zakomunikowano też to życzenie publicznie na zjeździe archeologicznym, odbytym w parę miesięcy później, ale w tym samym roku 1899, w Kijowie. Oczywiście zjazd archeologiczny uznał spełnienie życzenia uczonych czeskich za bardzo pożądane. . Ów zjazd slawistów, proponowany przez uczonych czeskich, miał się odbyć w Pradze w r. 1901 lub też 1902. Niestety jednak nie przyszedł on do skutku. Niektórzy obwiniają o to centralny rząd wiedeński. Skargom tym ludzie łatwo dają posłuch wobec tylokrotnie stwierdzonej ciasnoty pojęć i senności umysłowej pewnych »miarodajnych« sfer wiedeńskich, mieszających wogóle naukę z polityką, a w szczególności »slawistów« z »panslawistami« *).

W danym jednak wypadku skargi to niesłuszne. O ile wiem, nikt formalnie i urzędowo nie prosił rządu wiedeńskiego o pozwolenie na odbycie podobnego zjazdu. A ja ze swej strony jestem przekonany, że gdyby prascy i wiedeńscy dygnitarze slawistyki zgodnie i energicznie o to się postarali, to i lunatycy wiedeńscy, pomimo całej swej niechęci do .... »panslawistów«, musieliby ustąpić. Tymczasem nikt tak znowu nie wziął do serca owego zjazdu, nikt ze »starszych« nie chciał narażać się na kłopoty i małe nieprzyjemności; natomiast miały podobno miejsce jakieś kwasy, niechęci i zawiści osobiste. Jednem słowem zamierzony w Pradze zjazd filologów słowiańskich przeszedł do dziedziny niespełnionych życzeń pobożnych.

Jednakże myśl urządzenia międzynarodowego zjazdu slawistów nie została pogrzebaną. Między innemi kijowski profesor Fłorinskij, porozumiawszy się najprzód ustnie w r. 1902 z niektórymi członkami wydziału 2-go ces. Akademji nauk w Petersburgu, wystosował następnie do tego wydziału memorjał, uzasadniający potrzebę zwołania pierwszego zjazdu slawistów, z inicjatywy Akademji nauk.

Dzięki temu w niedalekiej przyszłości ma się odbyć w Petersburgu zjazd międzynarodowy filologów i historyków słowiańskich.

I tu znowu powtarzam z naciskiem, że należy unikać mieszania pojęć, rodzącego się skutkiem stosowania do tego zjazdu nazw niewłaściwych i niedokładnych. Niektórzy nazywają ten zamierzony zjazd po prostu zjazdem „wszechsłowiańskim", omal że nie »panslawistycznym«. Innym podobają się nazwy: „ivszechsło-wiański zjazd specjalistów filologji i historji słowiańskiej«, »zjazd przedstawicieli nauki słowiańskiej" (coś niby w rodzaju zjazdu wszystkich uczonych Słowian) i t. d.

Otóż są to nazwy nieścisłe i niedokładne. Przedewszystkiem niema tu i nie będzie żadnej »wszechslowiańskości«. Jak najznakomitszym nawet »Alldeutsche« niema wstępu na zjazdy germanistów czyli filologów germańskich, jak przed najzajadlejszymi nawet »wszechpolakami« zamknięto-by drzwi zjazdu polonistów czyli filologów polskich, tak też na zamierzonym zjeździe slawistów nie ma miejsca dla najznakomitszych nawet »wszechsłowian«, o ile oczywiście nie dali się poznać także pracami naukowemi na polu filologji i historji słowiańskiej.

Nie będzie to też »zjazd uczonych słowiańskich«. Przyjmą w nim udział filolodzy i historycy słowiańscy, t. j. nie filolodzy i historycy pochodzenia słowiańskiego, ale filolodzy i historycy, zajmujący się badaniem plemion słowiańskich. Faktycznie znakomita większość slawistów i historyków słowiańskich pochodzi ze Słowian, tak że w przyszłym zjeździe przyjmą udział przeważnie »Słowianie« różnonarodowi, ale przecież badaniem Słowian zajmują się też i nie-słowianie, tak że możnaby sobie wystawić slawistykę bez Słowian-slawistów, oraz zjazd slawistów, złożony z samych nie-Słowian.

Nie będzie to nareszcie zjazd przedstawicieli nauki słowiańskiej, choćby po prostu dla tego, że żadnej nauki słowiańskiej niema. Właściwie istnieje tylko jedna jedyna nauka ogólnie ludzka. Jeżeli się zaś mówi np. o nauce niemieckiej, francuskiej, rosyjskiej, polskiej ...., to ma się przy tem na myśli ogół wszystkich nauk, uprawianych przez uczonych danej narodowości, a nie samą tylko filologję i historję.

Jednem słowem, »międzynarodowy zjazd filologów i historyków słowiańskich« będzie zjazdem nie filologów i historyków Słowian z pochodzenia, ale zjazdem uczonych, zajmujących się badaniem Słowiańszczyzny. Przyjmą więc w nim udział obok rozmaitych Słowian także Niemcy, Francuzi, Anglicy i Amerykanie, Skandynawowie, Finnowie, Madziarzy i t. d.

Najwłaściwszą nazwą, tego zjazdu byłoby: »międzynarodowy zjazd slawistów«, lub też »międzynarodowy zjazd przedstawicieli slawistyki«; całkiem zaś dokładnie można określić charakter tego zjazdu w sposób następujący: »Zjazd uczonych, zajmujących się badaniem objawów życia tych rozmaitych grup ludzkich, które łączą się w jedną całość, w różnicy od innych takich grup, oczywistem podobieństwem właściwych im języków słowiańskich, w najobszerniejszem znaczeniu tego wyrazu«.

Urządzeniem tego zjazdu mógłby się oczywiście zająć sam Wydział drugi Akademji nauk w Petersburgu. Ale członkowie tego wydziału chcieli też przedewszystkiem wysłuchać uwag i rad innych specjalistów i do nich się o ile możności zastosować. W tym też celu zwołano w kwietniu r. b. tymczasowy, przygotowawczy zjazd, nazwawszy go niedokładnie »przedwstępnym zjazdem filologów rosyjskich« (пpeдвapитeльный cъяэдъ рyccкихъ филoлoгoвъ). Nazwa to niedokładna, bo, z jednej strony, nie wszyscy filologowie rosyjscy brali udział w tym zjeździe (brakło w nim rosyjskich filologów klasycznych, brakło w nim rosyjskich orjentalistów, germanistów, romanistów i t. d., o ile oczywiście nie stykają się w ten lub ów sposób z filologją słowiańską), z drugiej zaś strony nie byli to tylko »rusiści« czyli ludzie, zajmujący się wyłącznie filologją rosyjską. Nie byli też to tylko filolodzy, ale również przedstawiciele innych nauk, blizkich filologji. Zaproszono na ten zjazd, z jednej strony, reprezentantów wszystkich uniwersytetów w państwie rosyjskiem (nie zapominając i o uniwersytecie Helsingforskim)**), oraz innych instytucyj naukowych lub półnaukowych, z drugiej zaś pojedynczych uczonych, znanych ze swych prac w zakresie slawistyki i nauk pokrewnych. Prócz tego skorzystano ze stałej lub też chwilowej obecności w Petersburgu uczonych różnych narodowości. Obok tedy przeważającej liczby Rosjan wzięli udział w zjeździe, choć w bardzo ograniczonej liczbie, Polacy, Serbowie, Bułgarzy, Słoweńcy, Czesi, Niemcy, Finnowie. Z zagranicy zaproszono tylko profesora V. Jagića z Wiednia, jako członka Wydziału 2-go Akademji. Jemu też wypadło być głównym przewodniczącym zjazdu, obok dwuch innych akademików, Pypina i Łamańskiego.

Nazwanie niedawno odbytego zjazdu »przedwstępnym zjazdem filologów rosyjskich« jest o tyle niedokładne, że następny, właściwy zjazd będzie co do swego składu nosił całkiem inny charakter, charakter międzynarodowy, t. j. nie jednopaństwowy, nie jednonarodowy.

Zresztą rzecz nie w nazwie, ale w treści, w samym przebiegu zjazdu.

Z natury rzeczy zajęcia tego zjazdu przedwstępnego były przeważnie administracyjne i przygotowawcze. Chodziło o omówienie i rozwinięcie zadań, wskazanych dla przyszłego zjazdu międzynarodowego przez Akademję nauk, oraz o wytknięcie, w razie potrzeby, nowych zadań.

Posiedzenia zjazdu były dwojakiego rodzaju: jedne z nich ogólne, drugie zaś sekcyjne.

Na pierwszem posiedzeniu ogólnem, po uroczystem otwarciu zjazdu przez prezydenta Akademji, wielkiego księcia Konstantego, ukonstytuowano się, t. j. ogłoszono nazwiska pięciu prezesów honorowych, trzech przewodniczących zjazdu, oraz sekretarza, a następnie omówiono szczegółowo, z jednej strony, potrzebę przyszłego zjazdu międzynarodowego slawistów, z drugiej zaś sześć głównych zadań specjalnych, zgodnie z któremi ustanowiono też sześć sekcji. Na drugiem posiedzeniu ogólnem potrącono o sprawę wewnętrzną, czysto rosyjską, nie pozostającą w bezpośrednim związku z międzynarodowym zjazdem slawistow. Chodziło mianowicie o wzmocnienie wykładu slawistyki w uniwersytetach rosyjskich, o pomnożenie liczby odpowiednich katedr, o uzyskanie większych środków pomocniczych. Postanowiono prosić o to ministra oświaty. Sprawa ta pozostaje w związku z niedostatecznem, a poniekąd nawet nędznem uposażeniem uniwersytetów rosyjskich wogóle.

3-e posiedzenie ogólne poświęcono roztrząsaniu sprawy sekcyjnej, sprawy sekcji 6-ej, sprawy handlu księgarskiego.

Na 4-em posiedzeniu ogólnem odczytano sprawozdania z posiedzeń sekcyjnych, zatwierdzono je i zamknięto zjazd.

Co do prac sekcyjnych minionego zjazdu, to pozwolę sobie ograniczyć się ogólną wzmianką o zamierzonym słowniku starocerkiewno-słowiańskim (sekcja 3-a), o wydaniu zabytków cerkiewno-słowiańskich (sekcja 5-a), o prowadzeniu prawidłowo organizowanych prac w zakresie bibliografji slawistyki (sekcja 4-a), a zastanowię się nieco szczegółowiej nad kwestją praktyczną handlu księgarskiego (sekcja 6-a), nad zamierzonem opracowaniem i wydaniem »encyklopedji slawistyki« (sekcja 2-a) i nad obradami co do sposobu urządzenia zjazdu (sekcja 1-a).

Chociaż handel księgarski i wzajemna wymiana książek nie jest wcale kwestją naukową, nie mniej przeto jestto sprawa bardzo ważna dla wszystkich pracowników nietylko w dziedzinie slawistyki. Wiadomo powszechnie, z jakiemi to trudnościami i kosztami połączone jest dostawanie książek rosyjskich poza granicami Rosji, oraz książek innosłowiańskich w granicach państwa rosyjskiego. Cierpi na tem nie sentymentalizm słowiański, ale najżywotniejsze, najrealniejsze interesy naukowe ludzi, interesujących się, bez względu na swe pochodzenie, życiem umysłowem Słowian. Między innemi na minionym zjeździe uskarżał się na zupełny brak jakiejkolwiek organizacji w tej dziedzinie profesor historji kościelnej uniwersytetu w Bonn, Niemiec, Goetz: wychodzi np. w Kazaniu jakieś potrzebne mu dzieło o historji kościoła, ale o jego wyjściu dowiaduje się on przypadkowo po upływie pięciu lat; kiedy zaś zwraca się do księgarza z prośbą o wysłanie mu tego dzieła, okazuje się, że ono już od dwu lat wyczerpane.

Co do samego handlu księgarskiego międzysłowiańskiego, to oczywiście brak dla niego dostatecznych danych i materjałów. Przy istniejących warunkach, przy braku dostatecznej ilości zamówień, pozostaje to dotychczas przedsiębiorstwem nie-zyskownem albo nawet deficytowem. A trudno chyba wymagać od księgarzy i od kupców wogóle jakiejś szczególnej ofiarności w imię jedynie »wzajemności słowiańskiej«.

Co zaś do swobodnej wymiany dzieł i wydawnictw, to stoją jej na przeszkodzie rozmaite siły wyższe (forces majeures), paraliżujące wszelki ruch w tej dziedzinie. Między innemi wskazano na minionym zjeździe na tę okoliczność, że do Rosji nie mają wstępu, z jednej strony, pewne wydania lwowskie za właściwy im język i pisownię, z drugiej zaś strony, niektóre wydawnictwa Akademji umiejętności w Krakowie.

Ostatecznie postanowiono kwestję handlu księgarskiego, jako praktyczną, przekazać wystawie słowiańskiej, zamierzonej w r. 1905. Na wystawę tę zjadą się oczywiście ludzie praktyczni, rozumiejący należycie geszeft i interes. Akademja nauk zaś ofiarowała się pośredniczyć w sprowadzaniu dziel naukowych i w ułatwianiu ich wymiany, co też przyjęto z wdzięcznością do wiadomości.

Drugą kwestją, na którą chciałbym tu zwrócić uwagę, jest opracowanie i wydanie »Encyklopedji slawistyki«. Ma to być krótki rys danych z zakresu różnych nauk, wchodzących w skład pojęcia filologji słowiańskiej (językoznawstwa, etnografji, literatury, socjologji i historji), o ile materjału do nich dostarczają objawy życia socjalno-psychicznego ludzi, mówiących językami słowiańskimi, dziś jeszcze istniejącemi, lub też już wymarłemi.

Od dość już dawna wychodzą w Niemczech tak zwane »Grundriss'y« różnych filologij: filologji klasycznej, germańskiej, romańskiej, aryjskiej itd. Stąd jasną zdaje się być potrzeba takiego podręcznika także dla filologji słowiańskiej. To też jeszcze w r. 1894 redaktor »Archiv'u fur slavische Philologie« i najwszechstronniejszy ze wszystkich dzisiejszych slawistów, Jagić, powziął myśl wydania podobnego »Grundriss'u der slavischen Philologie«, i wkrótce potem zaczął rozsyłać do różnych specjalistów w zakresie slawistyki zaproszenia do wzięcia udziału w tem wydawnictwie zbiorowem. Prawie wszyscy zgodziłi się przyjąć udział i obiecali opracowanie tego lub owego działu, ale tylko dwuch dotrzymało obietnicy. Przyczyną tej niesłowności było po części niedostateczne przygotowanie do podobnych prac, po części brak u wielu pracowników czasu wolnego i możności skoncentrowania się na jednym przedmiocie, po części nareszcie, o ile dotyczyło to Słowian rodowitych, brak wytrwałości i przyzwyczajenia do punktualnego wypełniania wziętych na się zobowiązań.

Bądź jak bądź przedsięwzięcie Jagić'a nie udało się. Włączono je następnie do programu slawistów, zamierzonego w Pradze, ale tylko po to, ażeby je wraz z tym zjazdem ponownie pogrzebać. Obecnie, jak się zdaje, sprawę tę postawiono na serjo, i można mieć nadzieję, że, przy czynnym udziale i kierownictwie wydziału 2-go Akademji nauk w Petersburgu, będzie z tej mąki chleb.

Ze względu na ważność przedmiotu, nietylko omawiano w sekcji ogólny plan wydawnictwa, ale także podzielono się na 4 podsekcje, 1) języka, 2) literatury, 3) etnografji, 4) historji, — i w nich wypracowano szczegółowe plany każdego działu. Oczywiście nierównie jest łatwiej układać programy i plany, choćby jak najszczegółowsze, aniżeli je dokładnie wykonywać.

Niepotrzebnie, zdaniem mojem, do zamierzonej »Encyklopedji slawistyki« włączono także historję Słowian. Niefortunny to pomysł uczonych rosyjskich, rozszerzających zakres filologii słowiańskiej przez gwałtowne wciskanie do niej historji narodów słowiańskich. Można jednak być pewnym, że pod kontrolą naukową wydziału 2-go petersburskiej Akademji nauk także dział historyczny »Encyklopedji« będzie całkowicie wolny od wszelkich przymieszek nienaukowych, od wszelkiej tendencyjności.

Błędnem jest mniemanie, jakoby »Encyklopedja slawistyki« była przedsięwzięciem ogólno-słowiańskiem. Jest ona przedsięwzięciem nietyle ogólno-słowiańskiem, ile raczej ogólno-ludzkiem, co, według mnie, bez porównania ważniejsze. Układa się ją też i wydaje nie dla ułatwienia wzajemych stosunków między Słowianami (wielu nawet wysoko ukształconych »Słowian« wcale się nie troszczy o filologję słowiańską), ale jedynie dla ułatwienia prac nad tym wycinkiem rozmaitych nauk, który się nazywa »filologją słowiańską« lub też »slawistyką«.

Roztrząsano też bardzo poważnie kwestję języka tej »Encyklopedji slawistyki«. Pierwotnie, na posiedzeniach poufnych, na kilka miesięcy przed minionym »zjazdem filologów rosyjskich«, wypowiedziano zdanie, że dzieło takie mogłoby być wielojęzykowem, t. j. składać się z prac, wydrukowanych w oryginale w tych językach, jakich użyją różnoplemienni i różnojęzyczni współpracownicy »Encyklopedji«. Różne jednak względy praktyczne skłoniły do odstąpienia od tej myśli. Jednojęzykowość każdego wydawnictwa stanowi jego niezaprzeczoną zaletę. Ostatecznie więc zatrzymano się na języku rosyjskim, na który zostaną przełożone prace, napisane w innych językach, pozostawiając redakcji możność układu ze współpracownikami co do jednoczesnego wydania ich oryginałów nie-rosyjskich. Prócz tego Akademja nie stawia żadnych przeszkód co do przekładu i przeróbek całości dzieła lub też jego części na wszelkie możliwe języki.

Zamiast języka rosyjskiego proponowano łacinę a potem język niemiecki***), ale wnioski te prawie jednomyślnie odrzucono.

Dlaczego jednak wybrano język rosyjski?

Niektórzy fałszerze opinji twierdzą, że język rosyjski wybrano jako »wszechsłowiański«. Otóż jest to wierutne kłamstwo. Wyborem języka rosyjskiego dla zamierzonej »Encyklopedji slawistyki« kierowała nie jego »wszechsłowiańskość«; nie kierowały też nim jakieś względy »patryjotyczne«. Wcale nie. Język rosyjski wybrano po prostu dlatego, że wydawnictwem »Encyklopedji« ma się zająć »wydział języka i literatury rosyjskiej« rosyjskiej  Akademji nauk. A przecież chyba nikomu nie przyszłoby do głowy wymagać np. od berlińskiej Akademji wydania podobnego ogromnego dzieła nie już w języku rosyjskim, ale choćby nawet we francuskim lub angielskim. Podobnie niktby nie miał pretensji do paryskiej Akademji za wydanie czegoś podobnego wyłącznie po francusku, albo też do krakowskiej Akademji umiejętności za wydanie wyłącznie polskie.

Można się też spodziewać, że wobec dzisiejszego względnego rozprzestrzenienia języka rosyjskiego poza granicami Rosji, nawet w Ameryce, wydanie rosyjskie »Encyklopedji slawistyki« będzie się rozchodzić nietylko w Rosji; a jeżeli będzie to wydawnictwo udatne, znajdzie się z pewnością jakiś nakładca niemiecki, który się postara o wydanie przekładu niemieckiego z odpowiedniemi przeróbkami i dopełnieniami.

Chociaż samo urządzenie przyszłego zjazdu slawistów było przedmiotem obrad sekcji 1-ej minionego »zjazdu filologów rosyjskich«, ja jednak pozwoliłem sobie zachować je na sam koniec.

Miejscem zjazdu będzie oczywiście Petersburg. Co zaś do czasu, to zachodziły pewne wątpliwości i wypowiadano rozmaite zdania. Przy tej sposobności sama Akademja dała dowód wielkiego taktu i delikatności, z uwzględnieniem cudzych sympatji i antypa-tji; obawiała się bowiem, ażeby nie posądzono jej o schodzenie z gruntu ściśle naukowego i o zabarwianie przyszłego zjazdu choćby nawet najsłabszym cieniem polityki. Obawa ta zachodziła nawet może za daleko.

Tak np., ze względu na przypuszczalny »charakter polityczny« zamierzonej w r. 1905 wystawy wszechsłowiańskiej, ażeby od zjazdu slawistów nie odstraszyć »Polaków« i »Niemców«, postanowiono wszelkimi sposoby unikać jednoczesności zjazdu z wystawą. Zdaje mi się jednak, że była to obawa całkiem zbyteczna. Prawdziwi uczeni, choćby nawet »Polacy« i »Niemcy«, nie powinniby się krępować podobnemi względami. Przecież zjazd slawistów i wystawa wszechsłowiańska mogłyby zejść się chronologicznie, a pomimo to nie mieć ze sobą nic wspólnego. Przytem zjazd potrwa co najwyżej dwa tygodnie, a wystawa kilka miesięcy. A zresztą czyż np. dla etnografów, biorących udział w zjeździe, nie byłoby interesującem zajrzeć także na wystawę słowiańską? Co więcej, bardzo interesującą rzeczą byłoby także zobaczyć takie okazy antropologiczne, jak np. Wisarjon Komarów i inni jemu podobni aranżerowie wystawy.

No, ale ostatecznie stanowczo odstąpiono od myśli jednoczesności zjazdu z wystawą, także ze względu na mogące nastąpić w najbliższej przyszłości komplikacje polityczne, uniemożebniające zwołanie zjazdu. Trzeba korzystać ze zdobytego z wielką trudnością pozwolenia i urządzać zjazd jak najprędzej, a więc już w r. 1904, w sierpniu lub we wrześniu.

Punktem wyjścia do debatów o czasie urządzenia zjazdu było oświadczenie Spasowicza, wypowiedziane przezeń w imieniu grupy uczonych polskich w Warszawie, którzy wstrzymaliby się od udziału w zjeździe w razie jego równoczesności z politycznie zabarwioną wystawą. Przy tej sposobności Spasowicz dodał, że w urządzaniu wystawy bierze udział Słowiańskie towarzystwo dobroczynności, »które, jak wiadomo, nie cieszy się sympatjami«. To oświadczenie dało powód do »oburzenia się« na Spasowicza; oburzeniu temu dano wyraz w spóźnionym proteście, podpisanym przez kilku członków Towarzystwa słowiańskiego, a wydrukowanym w biuletynach zjazdu.

Dla tem skuteczniejszej pracy nad organizacją przyszłego zjazdu wyrażono życzenie, ażeby potworzyły się komitety miejscowe nietylko zagranicą, ale także w Rosji. Między innemi ma powstać w Warszawie taki komitet, złożony z miejscowych uczonych Polaków.

Udział w przyszłym zjeździe wezmą tylko zaproszeni przez petersburską Akademję nauk przedstawiciele towarzystw i insty-tucyj naukowych, oraz pojedynczy specjaliści, oczywiście zgodnie ze wskazówkami komitetów miejscowych i różnych innych specjalistów. Z tego wynikają następujące konsekwencje:

a) członkowie zjazdu, jako goście Akademji nauk, będą wolni od opłaty wpisowego, praktykowanego na innych zjazdach;

b) komitet zjazdu postara się o wyjednanie dla nich zniżek na kolejach żelaznych, jako też

c) o darmowe mieszkanie w Petersburgu.

Te dwie ostatnie ulgi bywają przyznawane także uczestnikom innych zjazdów naukowych.

Co do sekcji, na jakie ma się rozpaść przyszły zjazd, to obecnie proponowano następujące: 1) języka, 2) etnografji, 3) literatury, 3) historji, 5) archeologji, 6) prawa, 7) kwestji ogólnych, ogólnie naukowych, zarówno interesujących dla członków różnych sekcyj. Przy sekcji historycznej proponowaną jest podsekcja bałtycka czyli litewsko-łotewska, poświęcona przeglądowi wszelkich objawów życia socjalno-psychicznego plemienia aistskiego czyli bałtyckiego (Litwinów, Łotyszów, starożytnych Prusów).

Tematy dla referatów będą dwojakiego rodzaju:

a) jedne z góry obmyślane i postawione, z wyznaczonymi ad hoc referentami,

b) dowolne, tylko z warunkiem zawiadomienia o nich zawczasu komitetu, organizującego zjazd.

Pod pewnym względem drażliwą kwestję mógł stanowić wybór języka czy też języków dla referatów i debatów.

Ze względu na brak jednego języka, którym mogliby władać swobodnie wszyscy uczestnicy zjazdu, wydział 2-gi Akademji nauk zaproponował dopuszczenie wszystkich »narzeczy« słowiańskich, oraz języków francuskiego i niemieckiego. Miniony zjazd rozszerzył tę tolerancję językową, dodawszy jeszcze języki angielski i włoski.

Co do narzeczy czyli języków słowiańskich, to dopuszczono do użycia na zjeździe wszystkie języki literackie, faktycznie istniejące, a więc także oczywiście rusiński czyli małoruski.

Tak wygląda zasada. Faktycznie jednak zasadnicza wielojęzykowość zredukuje się do kilku języków. Boć przecie referentom będzie chyba o to chodziło, ażeby ich wszyscy rozumieli, a wzajemna tolerancja i takt nie pozwolą z używania tego lub owego języka urządzać demonstracji politycznej. Najprawdopodobniej więc, obok języka rosyjskiego, będą używane francuski, niemiecki, a ze słowiańskich co najwyżej polski, czeski i serbo-chorwacki. Język serbo-łużycki będzie faktycznie wykluczony, a wypadki użycia języków małoruskiego, bułgarskiego, słoweńskiego i słowackiego będą chyba nadzwyczaj rzadkie. Nie dlatego, żeby to były języki pod jakimkolwiekbądź względem upośledzone, ale ze względów ekonomicznych i towarzyskich: kto chce być zrozumianym przez słuchaczów, powinien starać się osiągnąć to z najmniejszą stratą czasu i sił umysłowych.

Dla posiedzeń ogólnych, nie-sekcyjnych, proponowano wyłącznie język rosyjski, ale i ten projekt odrzucono ze względu na to, że najbardziej interesujące referaty ogólnego znaczenia mogą pochodzić właśnie od Niemców i Francuzów.

Językiem przemówień uroczystych (zagajenia, powitań, zamknięcia), jakoteż językiem protokołów zjazdu będzie oczywiście język rosyjski, podobnie jak na zamierzonym i niedoszłym do skutku zjeździe praskim takim językiem miał być język czeski. Jestto stała zasada na wszystkich zjazdach naukowych: językiem uroczystym i urzędowym bywa na nich język danego państwa, kraju i narodu. Rzecz prosta, iż w pewnych miejscowościach nawet przy tej zasadzie byłyby nieuniknionemi pewne kolizje, ale w Petersburgu sprawa to jasna i niewątpliwa.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Z powyższego chyba aż nadto widoczna, że zamierzony w r. 1904 zjazd slawistów będzie zjazdem ściśle naukowym, bez śladu tendencji politycznej. A więc i polscy uczeni mogą z czystem sumieniem przyjąć w nim udział, nie zważając na krzyki miejscowych »Alldeutsche« ... pardon, »wszechpolaków« oraz innych stronnictw i osobników, paraliżujących postęp umysłowy i kulturalny.

Tyle o zjeździe slawistów. Na przyszłym zaś wykładzie pomówimy o panslawizmie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej