Ludwik Łętowski

O ŻYDACH W POLSCE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

O ŻYDACH W POLSCE

Łętowski Ludwik

Każdy stan bydź może w kraju pożytecznym, gdy żyie pod prawem, i moc iego nad sobą czuie.
Naruszewicz H. N. P. t. VI. K. 1. k. 13.

Do
Jaśnie Wielmożnego
Jenerała Piechoty Senatora
Wojewody,
Zajączka
Namiestnika Królewskiego
Kawalera Orderu Orła Białego,
Komandora Krzyża Woyskoweg Polskiego i Legii Honorowey Francuzkiey

Namiestniku Krolewski!
Z nieśmiałością u nóg Twoich pismo moie składam; jeżeli zamiarem usiłowanie usprawiedliwić raczysz, szczęśliwym, bo zupełnie spokoynym będę.

Łętowski.

O ŻYDACH W POLSCE.

Od niedawnego czasu, ulotne pisemka o żydach zwrócili Publiczności uwagę; gdy Rząd obojętnością dotąd żadnemu powagi nie nadał, tym śmieley z moiem na świat wydadź się odważam.

W wachaniu się zdań sprzecznych, kiedy o wspólne dobro idzie; odezwać się ze swoim nie ledwie obowiązkiem sądzę; lub aby trafnością dodać przewagi rzeczywistszey stronie, lub własnym złudzeniem przyłożyć się do błędney prędszego potępienia.

Los żydów w kraiu naszym każdego obchodzi. Myśli moie w tym przedmiocie nieiako prawdy, lecz za tg iedność podaie, do którey porównane przeciwne domysły, lub przeważą słuszniey, lub przeważyć niezdołaią.

Żydowski naród od tylu wieków obarczony niewolą, tym więcey na uwagę naszą zasługuie, im więcey umysłu tęgością w prześladowaniu, w upływie wieków cierpliwością zadziwia. Aby iego obyczaie, zdolność zastosować do kraiu, wypada na onego wprzódy spoyrzeć ustawy, dotychczesne dzieie przebiegnąć.

Ustawy tego narodu tak ściśle z religią połączone, że nierozdzielnemi; iedynego Prawodawcy dziełem, w samey niezagładzie, cechę wyższości niosą: rozbiór ich dalszy pod względem Rzymskiey tolerancyi ludziom Kościoła zostawiam, z Bozuetem tylko przypominaiąc (1) co Sty Paweł (Epio: Paul. Apos. ad Rom Cap. II.) i Jsaias Prorok (in Cap. LIX.) o ich zacznem przeznaczeniu wspomnieli.

Co do ich dzieiów od Jerozolimy zburzenia aż do wieków naszych, te nieustannego prześladowania obraz nam stawiaią.

Gdy po Tytusa zwycięztwie, iakoby dla uzupełnienia przepowiedzianych im nieszczęść, resztę tych nędznych do Rzymu przegnano, nie wzbroniono im wszelako wolności wyznania, i własnych sędziów, (Etharcae Majores) nawet do wszelkich obywatelstwa korzyści przypuszczonemi zostali.

Honoriusz pierwszym był, co prześladowanie podniósł, iakie dotąd ciągle nieustaie; odsuwaiąc od godności woyskowych, ieszcze im był cywilne urzęda zostawił (L. 34 Cod. Thed. de. Jud.) lecz gdy złoto-usty Doktor, sześć razy na przeciw nich powstał, zniewolony Cesarz: odiął im Sądownictwo, Patryarchów zniósł, Bóżnic umnieyszył, (415, 422) namawiania na wiarę żakazał, nawet dzieci ich od chrztu odepchnął. — Żyd przeniewierzone dziecko wydziedziczyć niemógł; same zbrodnie wyksztów przeciw rodzicom prawo upoważniało. Parentes tamen eis falcidiam debitae successionis relinquant, ut hoc saltem in honorem Religionis electae meruisse videantur (L. 25. Cod. Theod. de Jud.

Prześladowanie raz wszczęte granic nie miało. Niezdolnym żydostwo urzędów osądzono, wszelkie spółeczeństwa ciężary znosząc, żadnych z korzyści dzielić nie mogło (Honore fruantur nullo, sed sint in turpitudine fortunae in qua, et animam volunt esse. L. ult. Cod. just. Nov. 45.) Żyd przeciw Chrześcianinowi świadkiem służyć nie mógł, kiedy chrześcianina świadectwo przeciw żydowi dostateczne było.

Gdy Gothy i Wandały Rzymskie Państwo obsiedli, i przyjęli zwyciężonych wiarę, los żydów niemógł iak się pogorszyć — wzgarda ku niewolnikowi, połączona z nienawiścią ku obcowiercowi, oburzona ich wytrwałością, do samey wściekłości doszła: życie wydrzeć żydowi, karze śmierci niepodpadało. (Com. P. Deseckenberg, de juribus ac privilegüs quo ad judeos.)

Nowy z czasem powód, nowy zrodził rodzay z ochydzonych prześladowania. Odsunięte żydostwo od nauk, rolnictwa, urzędów, rękodzieł, do handlu się obróciło; (2) natężenie ku iednemu powołaniu, i nabyta nawyknieniem zręczność, wkrótce powszechne bogactwo sprowadziły; w ówczas nienawiść szukała sposobu obdarcia ich z własności, stawiani przed sędziów iako lichwiarze, rozbóyniki, zatruwacze, mękami w ogniu potwarze wypłacali: w roku 1348, cała Europa krwią się ich zafarbowała. (l'Histoire des juifs par Basnage.)

W tak nędznym stanie naród ten od Barbarzyńców napadu, ciągle aż do XVI. wieku zostawał, ieźeli ku końcu, duch ludzkości oświatą ożywiaiący się, wprawdzie bezpieczniey oddychać im dozwolił, nie mniey wszelako na inne sposoby bezwstydnie obdzieraiąc. — Pierwszym był Józef II. co w Państwach swoich do współ-obywatelstwa ich przypuścił, — w roku 1740, wiadomo iakim sposobem z Królestwa Oboyga Sycylii wygnanemi. Rossya złemu rostropnie zapobiegaiąc, całkiem ich nie przyięła Hollandya przeciwnie, w ich oszczędney zabiegłości po części banku swego pomyślność znalazła; w Turczech zarówno z chrześcianami w pogardzie zostaią. (De Ia reforme politique des juifs par Mr. C. G. Dohm. )

Do Polski wiadomo, że iż za panowania Bolesława Krzywoustego (1, 112) chroniąc się przed gwałtownościami Rycerzy Francuzkich, (3) z Czech aż do Kijowa rozszyrzyli się, Bolesław Pobożny Xiążę Kaliski (1, 264) pierwszy im liczne przywileia nadał, które Kazimierz Wielki (9. pazdz. 1, 554) w Krakowie potwierdził. Późnieysze wieki za Witolda i Alexandra dały tym przywileiom większą ieszcze wagę, włożywszy ie w Statut Koronny i Litewski dla prawidła sądowym wydziałom. (Naruszewicz. Hist: Nar: Pols: t. VI k. I k. 15.)

Lecz mimo przywileje, iakich zdaie się że używać wolni byli, i świeższe ogólne ustawy; otwórzmy do tego przeszłe, a współczesne przypomniymy dzieie czyż sumiennie stan ich spokoynym i szczęśliwym nazwiemy? — tu wielkie zagadnienie do rozwiązania zostaie: czy dosyć iest zabezpieczyć życie i własność poddanego, aby swobodnie zostawał? — Czy obywatela szczęście iest iedynie pieczołowitości Rządowey owocem? Lecz nim do tego przedmiotu przystąpię, wypada mi wprzody roztrząsnać: Czy żydzi są poddanemi kraiu, w którym zasiadaią? Czy prosto niewolnikami Rządu, co znosić ich sądzi?

Nie wchodząc w żadne dwoistości poważnych uroień, powodowany iedynie uczucia wyrocznią, śmiało się odwołuię do przyrodzonego poznania; które iednako w Chili iak w Polsce, w Chinach iak w Pensylwanii przemawia: czy ludzie od siedmiu wieków płodzący się iuż w dwudziestym osmym pokoleniu zawsze na tey ziemi, mówiący iey językiem, posłuszni iey prawom, wierni iey Królom, kiedyś użytecznemi, nigdy nieszkodliwi, używaiący z dawna przywilejów, a do naszych czasów iuż trzeciey konstytucyi. — Czyliż nie są prawemi obywatelami tey ziemi? prawdziwemi dziećmi oycowskiego Rządu? — Na próżno czekam.... Któżby się nie zapłonił ieszcze, zaprzeczyć tey rzeczywistości teraz.

Czyż różność religii, i inne zwyczaie, obce nazywanie, są ieszcze dosyć silnemi, aby poruszyć nasze namiętności, aż do ubliżenia prawom człowieka, zasadom konstytucyinym, i wzaiemnym stosunkom? — jeżeli poiednały się umiarkowaniem późnieysze wyznania, których odszczepienie trudniey iest, iak zaślepienie żydów do wyrozumienia; czemuż te same umiarkowanie i za temi współ braćmi do nas nie przemówi? Kiedyż wyciągniemy bliźniego im rękę, Bogu samemu ich niedoli sprawowanie powierzaiąc.

Wiek dziewiętnasty tyle dla tey ziemi cudownym, czeka tego tylko po nas zwycięztwa; a piękna ta ziemia, swobodę wspólną, zgodnością wyznań, wzaiemnością prawa, zakwitnie.

Czyliż Rząd, którenby pewnym tylko klassom współeczeństwie sprzyiał, był Rządem oycowskim? — Prawo aż do stosunków człowieka z bydlęciem (4), zakreślić winno iest. — Wszystko co czuie składa te iedne ciało; którego zjednoczona władza duszą, prawa życiem, ich doskonałość pomyślnością.

Likurg, straszny nam przykład ludzkiego rozumu obłąkania stawia. Czyż Jlloty ludźmi niebyli? czyż niebyli obywatelami? Czemuż tylko pewną liczbę wybranych, do tego zbrodniczego współ-obywatelstwa przypuścił: nakształt owey tłuszczy dworzan tyrana, co wspólney rozpusty potrzebą, mimo upodlenia nędzę zagładę, tysiąca innych, byt swóy przedłużaią.

Jeżeli żydostwo gnusnością swoią i nie ochędestwem odstręcza, to szukaymy w przyczynach sposobów, ocucenia w nich współ-ubieganie miłością własną, miłości własney własną wartością, własney wartości uczciwyni dobytkiem pracy, — lecz oboiętne ustawy, wyższych pogarda, rodzą tę nienawiść równych, którey zgwałcona w człowieku natura opieraiąc się, potwór ten żydostwa wydaie, co nie może iak w tym stanie sprzeczności za dobytkiem tylko ubiegać się; bo dobytek mu wszystkim, a sposoby niczym kiedy dobytek ich celem.

Czyimże więc udziałem będzie, nadania im w spółeczeństwie prawdziwego, iestestwa; honorem byt moralny, swobodą byt fizyczny? — Rząd tylko ieden mocen całym rodzinom cudownego życia udzielać: nadaremnie mniemaią zabiegli, obeyść się bez iego oycowskiey poręki, występni w zuchwałem niedowierzaniu, niestanowią sami ogółu. —

Szczęście iednego może bydź owocem samey zbrodni, szczęście wszystkich tylko prawa; bez którego na próżne słabych, usiłowania, próżne samego Rząu niedołgżne oczekiwanie.

Szlachta wszędzie dosyć iest możną, opieka dla niey byłaby śmieszny, Rząd bezstronny w ustawney iest z nią walce, nie ledwie na niey gwałtem należność wydzieraięc. — Rząd Pruski stanem rolniczym często się zaymuie, święty ten stan po zadanych mu klęskach w tym kraiu, prędzey iak w innym do bytu powraca. Żydzi w Polsce poręki prawa tylko czekaię: oświata im właściwa, jeniusz przyrodzony, wytrwałość mężna, niezaprzeczna zabiegłość, do tego oczekiwań stopnia doprowadzą, że prace nagrodzą, przeydg. same nadzieie.

Aby wyłożyć właściwe sposoby do osiągnienia podchlebionego sobie celu, trzaby wprzódy mieć znaypewnieyszych źródeł Żydów do Chrześcian stosunek po Województwach, okręgach i miastach, liczbę bawiących się handlem, rzemiosłem, kieliszkiem i rolę; a dopiero do statystycznego tego rysu, ich religią, jeniusz, sposoby, na uwagę biorąc, ogólne zastosować ustawy: inaczey dzieło nigdy doskonałym i skutecznem niebędzie, bo nie dokładnem i dosyć właściwem.

Nim przystąpię do wyłożenia naypodobnieyszych środków, do iakich powody, w licznych różnych i dosyć dawnych iuż podróżach po kraiu zbierałem; niniejsze pierwey przedstawię uwagi, iakie powszechnie dostrzegać sądziłem.

I. W ogólności żydostwo czyta i pisze, — żydówki nawet z moźnieyszych domów na książce się modlą; — dzieci w szóstym roku iuż maią Belferow (nauczycieli) lub do szkoły idą.

II. Książki żydowskie składaią się z Biblii, i wykładów teyże przez Rabinówj pełnych subtelności średnich wieków Scholastyki; — wszędzie w nich iednak świętość i powazność textu odzywa się — niedawno historyą Józefa w Wiedniu drukowaną widziałem, lecz tylko od moinieyszych dla rozrywki czytane.

III. Żydzi, którzy naukom się ododdaią, nie przestaig. na samey hebraiszczyznie i talmutach, ale powszechnieyszą im mowj na północy po niemiecka uczę się i piszę (świadczą dzieła Moyżesza Mendelschona, Pinto, Maimansa, ten ostatni był Polak i rodził się nad Niemnem w dobrach Xiążąt Radziwiłłów.)

IV. Bogatsi z pomiędzy nich, piszą iuź u nas po polsku i niemiecku.

V. Żydzi, którzy się z młodu do nauk biorę, tym samym sposobności zarobić niemaięc, zmuszeni ubóstwem, kończą zwykle służbę, przy bóżnicach, lub belferstwem przy domach bogatszych.

VI. Klassa handluięcych iest naybdgatszę, — kieliszkiem zaledwie się wypłacaią, — na roli i przy rzemiośle są nayubożsi.

VII. Zły pokarm ubogich, i życie w umysłowem natężeniu, sprawnie tę gnuśność ciała, że dalekiemi wszelkich ręcznych zatrudnień.

VIII. Używani do robót publicznych, pracuią zarówno z innemi; przynosząc do domu chleb zarobkiem, wesele dobrem zdrowiem.

IX. Pierwszemi ich gnębicielami, są. ich właśni starsi, czyli kachalni, — odwołuię się do ich własnego w kraiu publicznego głosu.

X. W miastach gdzie więcey Żydów od Chrześcian, Żydzi się lepiey maią.; przeciwnie gdzie Chrześcian więcey, Żydzi są. opuszczeni i nędzni.

XI. Żyd we wsi czy to na browarze, karczmie lub roli, zawsze się lepiey od włościanina mieć będzie; bo zdatnieyszym Panu, zabiegleyszym sobie.

XII. Powszechne uprzedzenie do dziś dnia lichwiarzami bydź ich sądzi; iabym się niebał dowieść przykładami, ie żydzi więcey lichwy płacą, aniżeli biorą, (wyiąwszy między sobą.)

XIII. Żydzi przychodząc do pewnego bogactwa, zspokoynym życiem biorą chęć honorów, i katolikami się robią — Ubodzy tylko są zacigtemi, bo częściey nadzieią się karmią, (woczekiioanżu Wybawiciela.)

Te i tem podobne dostrzeżenia, dostatecznie okazuią: że żydostwo w Polsce umie czytać i pisać, że ich książki nie są niebezpiecznemi; że uczeni szynkarze, rzemieślniki, rolniki są ubodzy, sam kupiec bogatym; że nędza gnuśnemi ich czyni; zatrudnieni przy robotach, odpowiadaią pracą zapłacie; w większey liczbie razem, wspólny, pomoce, zapomagaią się; po wsiach przemysłem, bedą zawsze bogatsi od włościan; że lichwa iest ieszcze iedną z dawnych potwarzy na nich, a szczęście iedynym sposobem ażeby ożywić honorem ich życie, do samey wiary nakłonić.

Układaiąc teraz ogólny system zastosowania żydowskiego jeniuszu oświaty gnuśności i nędzy do całości kraiu, szczególniey uwagę mieć by wypadało, aby ich pomyślność drugim klassom ludzi, uszczerbkiem niebyła. Ciężki ten przedmiot do rozwinięcia dla tysiącznych stosunków, iedne drugie przebiegających, nie daie się iak słabo tylko dotknąć, — rzucone tu myśli, zdaią mi się z poprzedniczych dostrzeżeń wypływać.

1mo Wyznaczyć żydostwu pewne miasta, w których by się iedynie sadowić mogli: małey liczbie katolików wyprowadzenie się ułatwiaiąc.

2do W Warszawie, w Lublinie dadź im pewne przedmieścia, niedozwalaiąc włóczenia się po mieście z towac rami.

4tio Wzbronić naymowania chrześćiań tak do publiczney, iako i osobistey posługi.

4to Używać ich z obowiązku do robót w kraiu, płacąc przyzwoicie; aby nędzy nieobciążać przymusem.

5to Nakazać prowadzenie dzieci do szkół mieyscowych; niech po Polsku czytać i pisać uczą się.

6to Znieść zupełnie kachały — niech maią Wóytów, Radnych, — Rabinów płatnych od Rządu, — właściwe im podatki, iako to koszenie, niech dzierżawy nie chodzę: monopolium dwa razy nad podatek cięży.

7mo Wybierać ich na kanton, słaszniey iak brać od nich pieniądze, — żyd w liczbie będzie żołnierzem; a wstyd iest by ieszcze krew naszę pieniędzmi kupowali.

8vo Odebrać im karczmy, ponieważ powszechna opinia głośno tego wymaga, ale w ten sposób: żeby co dziesięć lub lat piętnaście, zawsze iedną dziesiątą czyli piętnastą część szynkarzów losowaniem, od karczm usunąć.

9no Naostatek, dopuścić ich do wszelkich urzędów, godności, honorów, ieźeli poczciwością, przymiotami i zasługą, za pracuię. na nie; nierobiąc im różnicy w oznakach, nie okazuiąic zadawnionego uprzedzenia.

Na każden z tych dziewięć wniosków usprawiedliwić mi się wypada, raz żeby ie tym rozświecić, powtóre nowego dodać waloru — Co do wyznaczenia im miast osobnych, to zdaie mi się, że odszczególnienie takowe rodzin, nie byłoby pierwszym iednym i szkodliwym w naszym kraiu; widziemy osady cudzoziemców zachowujących wieki niezatarte ślady, źródłowego swego pokolenia. Jeżeli po większych miastach wyznaczam im przedmieścia, to dla ochędostwa mieysca, i żydów współ ubiegania się. — Chrześcianom niewolno by posługiwać żydóm, dla oswoienia ostatnich z pracą: wody przynieść, drzewo rąbać, winni by sami sobie: branie żydów do robót publicznych, z tego samego względu wypływa. Nakaz prowadzenia dzieci do szkół mieyscowych, ma za cel upowszechnienie między niemi kraiowey mowy; dla wyrugowania w czasie zupełnie właściwego im bełkotu, i nieświadomego Rzędowi pisania. — Zniósłbym kachały, dla nie litościwego rozkładu podatków i tysiąca innych wydzierstw, iakich się na uboższych dopuszczaią: powtóre, prawo kraiu iest iedno dla wszystkich, i każdy właściwey mu tylko wykonawczey władzy podlegać powinien. — Co do wybierania żydów na kanton, tu zamilczę.... Sama rzecz za sobą woła. — Odebranie im karczm, ma swoie dobre powody, lecz nie nagle i samowładnie, nie dość iest kazać im ustąpić, trzeba wprzódy obmyślić gdzie się podzieią: tak tylko osobistość moie się odezwać, "niech precz żydzi z karczm poydą;" Rząd inaczey przemawia, bo iako oyciec do dzieci. — Co do przypuszczenia ich do praw obywatelstwa, maią z nami wspólny konstytucyę, byle iey dobrodzieystwa godnemi ich uczynić.

Tutay słusznie mnie się zapytać można, czemu żydostwo widocznie wszedzie i zawsze od chrześcian rozłączać staram się, kiedy i owszem z pomięszania ich rodzin, zdaie się braterstwo i współ-ubieganie wynikać, tyło iednym ile drugim wzaiemnie pożytecznym (5). Ja z inney strony rzecz tg uważałem. Życzę dla żydów prawa pomocy, aby ich z tego stanu ospania cielesnego wydobydź; lecz z drugiey strony nieżyczyłbym, aby ich z tąd wynikająca pomyślność, w czymkolwiek ogólnemu szczęściu uszczeibiała; coby nieomylnie wynikło: żydostwo oświecone zabiegleysze i wstrzęmięźliwsze, rozlane w miastach, po wsiach w samych domach chrześcian, niemogło by iak z czasem opanować ich przemysł, i stać się Panami ich pracy: czego nawet po części rzeczywistość widziemy, — ia w tym Jednych od drugich zupełnem oddzieleniu, zdaie się trafnieyszy sposób upatrywać, zapobieżenia utratności włościan, zachęcenia przemysłu mieszczaństwa, ile z drugiey strony, odebraniem żydom służby chrześciańskiey, i pozbawieniem oney w każdey dobie pomocy, widzę zmuszonych do. pracy, do rękodzieł, do tego czynnego i prawdziwego życia, iakie nas istotnie obywatelami kraiu, i dziećmi matki ziemi, czyni.

Żydostwo tak oddzielone czyniło by rodzay koloniów, lecz niemniey użyte-cznych. — Podatki, rekrut, stuiki, straże, kwatery, wszystko by szło z czasem, iak po innych miastach. W lat kilka zmuszeni przekonaniem, że iuż więcey handlem wszyscy utrzymać się niemogą, rzucili by się do łatwieyszych rzemiosł; od kuśmierza, krawca, szewca do gancarza, ślusarza, garbarza, aż na koniec przyszliby do młota kowalskiego i siekiery drwala. Życie pracowite przynosi nam zdrowie, zdrowie daie nam umysł wolny, umysł wolny tę spokoyność, co prawdziwem. szczęściem. — Żydzi w nowych swoich siedzibach, potrzebą zmuszeni do pracy, utracili by z czasem tego ducha kupieckiego, co nas niespokoynością karmi, niesytością nagradza: iedna praca rachując z pewnością zarobek, spokoyną bo pewną, szczęśliwą bo spokoyną.

Nowe te kolonie pracą ożywione, złożone z ludzi z pewnem usposobieniem do oświaty, niemogły by iak wkrótce pomyślnością zakwitnąć; zabiegłość ich handlu sprowadzałyby tysiące kupuiących, zręczność w wyrabianiu towarów ułatwiłyby im odbyt za miastem, a wstrzemięźliwość strzegła zarobiony dobytek, któren tym samym pomnażajcie się, mnożąc dostatkiem potrzeby i wygody, doprowadziłby ich z czasem do tey świetności i porządku, iakiemi miasteczka za granicę celuią.

Któż dziś w naszych miasteczkach, ma dom ulepiony, tafle w oknie, paiąka u pułapu, lusterko na ścianie, ieżeli nie ten żyd, choć nędzny, nieochędożny, leniwy. — Polski nasz chłop mieyski siedzi pod drewnianym poddaszem, i podpiera go od wiatru; jeżeli gdzie dom murowany się bieli, to pewnie obco- ziemiec, aptekarz, postmistrz, lub żyd go wystawił. Daymy żydom osobne mieysca, zmuśmy ich do pracy, zdatność ich prace uświetni, praca ich zbogaci, bogactwo uszczęśliwi, a szczęście to, im spokoynością, kraiowi pomyślnością, zakwitnie.

Pomyślność ta oddzielonych żydów dwoiaki by zysk kraiowi przyniosła, — jużby mieszczanin utyskiwać nieśmiał, że mu żyd handel z ręki wydziera, że onego niedbalstwem miasto upada; lecz oddanym sobie, widząc towarów odbyt. żydowskich, starałby się pracą zrównać ich zalecie, To współ-ubieganie się do iednego celu, naywięcey samemu kraiowi zyskownym: Surowy towar wyrabia się, wyrabiaiący się doskonali, kupuiący tani płaci, odbyt prędszy, pieniądze biegaią, rzemieślnik się bogaci, liczba swobodnych się zwiększa, miasta się muruią.

Czy koszt za osadzenie żydów po szczególnych mieyscach odpłaci się z pewnością? Któż zaręczy za przyszłe. Źle obrane mieysca, gwałtowne środki, skryte powody działaiące wstecznie, z resztą woyna, przechody woysk, kwaterunek: (z samego początku) sama opieszałość w doprowadzeniu zamiaru znależną dzielnością, mogłyby w samym zarodzie zniszczyć zawięzuiące się dzieło, i praktycznemi dowody powstać potym nayniewinniey na samey wyrachowanie teoryi.

Chcąc zamiar takowy skutecznie do zamierzoney mety doprowadzić, iedynie szczerey woli Rządu potrzeba; na sposobach nigdy zbywać niepowinien, siła mu przyrodzoną, wytrwałości iest dzielnością — z dalszym wykładem projektu darmo zaymować niebędę, którego rozwiązanie w szczegóły, drugiego rzędu sposobnością będzie.

Jeżeli gwałtowne środki rzadko do celu prowadzą, Wachanie się w niepewności i słabość w sposobach nic nigdy nie zrobili dobrego, — trzeba udecydowania i stałości do cudów na świecie, — w moralności wielkie zamiary wielkich usiłowań wymagaią. — Żydzi-przesadzeni na nowy ten rodzay życia, iak krzew co przemianą mieysca szlachetnieyszy przynosi owoc, nie w rok, nie we dwa, mogliby odpowiedzieć korzyściom; ulżyć im z początku i czekać czas iakiś, z natury rzeczy zależy: nieprzyiazność; niecierpliwością w połowie, wiecey by złego dziełu wyrządziła, iak samem zaprzeczeniem z początku, aby nigdy do skutku doprowadzonym nie było.

Myśli te, iakie w krótkości tylko na papier rzuciłem, niemogę podchlebiać sobie, ażeby we wszystkich przedmiotach tak ważnego wniosku z rzeczywistością się spotkały: niemaiąc żydostwa dostatecznego rysu o iakim wspominałem, niewiedząc właściwych widoków Rządu względem tey rodziny, ani sposobów iakich użyć chce i może dla polepszenia iey losu; marzenia moie mogą bydź bardzo zgodnemi z wyobrażeniem, iakie sobie o kraiu i żydów pomyślności utworzyłem, a dla tego uchybić tey trafności, iaką Rząd iedynie widzieć może, patrząc na ogół oczami czasu, i znaiąc naylepiey dzielność swoia, i winną pomoc poddanym.

Pomyślność kraiu, miłość człowieka, odmienne zdanie w tey mierze od innych, zniewoliły mnie odezwać się z moim, — iezeli błądzę, błądzę przynaymniey za uniesieniem serca, którego ieżeli drogi nie zawsze z koniecznościami narodów zgadzaią się, to zawsze z ich honorem, i dobrze myślących głosem. Zostawiam oycowskiemu Rządowi, do świadczonym Statystykom, w uczonym Prawnikom oszacowanie podanego widoku; choćbym raz po raz utykał w mem zdaniu (6) tym samym oni ostrożnieyszemi, a ia dosyć nagrodzonym będę.

(1) Tremble eu mettant les mains sur l'avenir.

(2) Bawić się handlem, było w ówczas upodlaiącym stanem.

(3) Którzy przez Czechy, do ziemi świętey pod znakiem krzyża ciągnęli.

(4) W Anglii niedawno ukarano człowieka, co nadużywał losu bydlęcia.

(5) Gdzie tylko iest współ-ubieganie się, tam nie ma braterstwa, — braterstwo sobie pomaga, co u nas nic iest; gdzie chrześcianin przedaie się żydowi.

(6) Si non errasiet, fecerat illa minus.

Mart.