Józef Mroziński

OBLĘŻENI I OBRONA SARAGOSSY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OBLĘŻENIE I OBRONA SARAGOSSY. W LATACH 1808 I 1809 ZE WZGLĘDEM SZCZEGÓLNIEJSZYM NA CZYNNOŚCI KORPUSU POLSKIEGO.

DODATEK.

OBLĘŻENI I OBRONA SARAGOSSY W LATACH 1808 I 1809

ze względem szczególniejszym na czynności korpusu polskiego

Mroziński Józef

OBLĘŻENIE I OBRONA SARAGOSSY. W LATACH 1808 I 1809 ZE WZGLĘDEM SZCZEGÓLNIEJSZYM NA CZYNNOŚCI KORPUSU POLSKIEGO.

Chwała wam święte cienie! Lecz dwakroć szczęśliwy,
Kto przed zgonem ogląda rodowite niwy,
A ległszy — broniąc kraju lub usnąwszy mile —
W usutej z ziemi przodków spoczywa mogile",
Duma żołnierza Polsk. w zamku Maurów.

Jeżeli dzieje starożytnych ludów, a osobliwie Greków i Rzymian, podają nam liczne przykłady zadziwiających dzieł bohaterskich; jeżeli w tym względzie, jako jeden z najskuteczniejszych środków do wzbudzenia szlachetnego zapału miłości ojczyzny, słusznie są uważane: nie zbywa i czasom naszym na podobnych wzorach, które nie tylko wiekowi temu chlubę przynoszą, ale i następnym pokoleniom naśladownicze obrazy cnoty wystawiać będą. Niepospolite takowe zjawienie wystawia nam oblężenie i obrona Saragossy, której wzmianka, prócz powszechnego interesu, dla Polaków obojętną być nie może. Szczegółowe tego pamiętnego zdarzenia rozważając czyny, w niepewności się zostaje, czyli oblężonym czy oblegającym dać, co do wytrwałości i poświęcenia się, pierwszeństwo. Z jednej bowiem strony postrzegamy usiłowania oblężonych podziwienia godne: nie ustrasza ich porażka świeżo zaciągnionych wojowników, nie przeraża zajęcie bateryj przedmiejskich i posuwanie się przykopów nieprzyjacielskich, nie zatrważa zdobycie muru miasto opasującego, który zazwyczaj uważano za ostatni kres obrony; walczą oni bowiem w każdym domu, a nawet w każdej izbie, i poddają tylko zwaliska i gruzy nieszczęśliwego miasta zamienionego w cmentarz.

Wzniosłość charakteru mieszkańców Saragossy, przy tych oblężeniach okazana, jest jednym z najwspanialszych widoków, jakie przedstawiają dzieje narodów od oblężenia Saguntu i Numancyi. (1)

Z drugiej strony widzimy nieliczne wojsko w kraju dla niego obcym, walczące z głodem i całą ludnością kilku prowincyj, przychodzące nakoniec przez trudy i poświęcenie się nadzwyczajne, połączone z umiejętnością, swoim przeciwnikom nie tyle znajomą, (2) do opasania, oblężenia, i nakoniec zdobycia warownego miasta, bronionego od daleko liczniejszych zastępów i z zaciętością bezprzykładną.

W skutku tajnego traktatu zawartego (w roku 1807) między Karolem IV królem Hiszpańskim a Napoleonem, na ów czas cesarzem francuzkim, Portugalia miała być podzieloną, w części dla wynadgrodzenia królowej Hetruryjskiej za księstwo Toskańskie, w części dla uposażenia Emanuela Godoy, książęcia pokoju, Algarbią, jako udzielnem księstwem, w części dla wymuszenia na Anglikach odstąpienia Gibraltaru. Wkroczyło więc dnia 23 października 1807 do Hiszpanii 28, 000 Francuzów z któremi wojska Hiszpańskie wspólnie przeciw Portugalii działać miały. Prócz więzów, jakie ten traktat na Hiszpanów wkładał, dopomagało jeszcze widokom Napoleona rozdwojenie w familii królewsko-hiszpańskiej, i pamiętny ów proces eskuryalski, między królem Karolem IV a synem jego Ferdynandem, księciem Austryi, następcą tronu. Tymczasem Karol IV. bramy swych miast dla wojska francuzkiego otwierać kazał. — Już nawet w Madrycie stali Francuzi, gdzie Murat, w. książę Bergski, gotował obalenie dynastyi Burbonów, a jeszcze zamiary rządu francuzkiego były nierozwiązaną tajemnicą. (3) Wkrótce jednak rzecz się wyjaśniła. Zajęcie kilku twierdz przez wojska francuskie, (4) bunt w Madrycie, wyjazd Karola IV do Francyi (w kwietniu 1808) i uwięzienie tam Ferdynanda, otworzyły wszystkim oczy. Rzuciła się Hiszpania do broni, ogień powstania szerzył się szybko po całym kraju. I jeżeli ogół szlachty w Hiszpanii mniej od ludu miał sprężystości i wyniosłości umysłu, tem dzielniejszą okazała się mała liczba możnych, którzy w duchu ludu postępowali. W tej liczbie był Józef Palafox.

Rząd polityczny i wojskowy Aragonii sprawował na ówczas kapitan jeneralny Don Jorge Juan Guillermi, dawny wojskowy, szanowany przez swoje usługi dla kraju i znajomość artyleryi, lecz nie posiadający dosyć tęgości charakteru na czasy tak krytyczne. Rada, z którą wielkorządca znosić się był powinien we wszelkich sprawach ważniejszych, składała się ze starych urzędników, nawykłych do działania ściśle co do litery podług form prawem wskazanych. Rada ta widziała rząd w Madrycie, który im przysyłał rozkazy drogą zwyczajną, nie przechodziło im zatem przez myśl wcale, żeby można było powątpiewać, czyli rozkazujący w stolicy mogą rozkazywać i w Aragonii. Nastąpiło przelanie władzy niczem nieprzerwanej, i to było dla nich dostatecznem aby uważać rząd ówczesny za prawy (legitime). Podobnież myślała i cała prawie Europa.

W Sarogossie stały zazwyczaj dwa regimenta na załodze. Teraz, dla wysłanego wojska przeciw Portugalii i korpusu posiłkowego do Francyi, z głębi Hiszpanii powyciągano pułki, i w Saragosie było tylko 20 kanonierów i ze 40 żołnierzy policyjnych. Don Jose Palafox, oficer z gwardyi królewskiej, w randze brygadiera, mający lat 28, pochodzący z starożytnej i znakomitej familii aragońskiej, towarzyzsył królowi Ferdynandowi do Bajonny, zkąd wyjechał wtenczas, gdy ten nowy monarcha zwrócił na powrót ojcu swemu koronę. Twierdzono, iż Palafox miał wtenczas polecone sobie rozkazy wypowiedzenia wojny Francyi, lecz że wkrótce po swym wyjeździe, przez Don Perez de Castro odebrał rozkaz odwołujący pierwsze polecenie. Jakkolwiek bądź, Palafox osiadł w domu wiejskim o pół mili od Saragossy, w Alfranca, gdzie jako prywatny żył skromnie z bratem swoim Margrabią de Lazan i z pułkownikiem Butron, przyjacielem. W Saragossie wieść się rozchodziła, że Ferdynand VII, cudownym sposobem wydobywszy się z rąk Napoleona, przebrany znajdował się w owem Palafoxa mieszkaniu. Wieści owe lubo płonne, względy jakich od młodego króla doznawał Palafox, jego popularność, jego pochodzenie z familii Aragońskiej, zdania jego wynurzane w czasie podróży do Bajonny, napełniły wielkorządcę niespokojnością, rozkazał mu więc opuścić królestwo Aragonii. Rozkaz ten w innych nawet okolicznościach bardzo nieprzyzwoity dla stopnia i godności Palafoxa, tem niestosowniejszym był teraz, że sam jenerał Guillermi nie miał dosyć powagi, aby swe rozkazy do skutku przywodził. We wszystkich częściach Hiszpanii pierwszemi oznakami rewolucyi była śmierć lub uwięzienie naczelnych urzędników. I tak w Kadyksie d. 29 maja 1808 rozsiekano jenerała Solano, w Walladolid, w tymże czasie, wystawiono szubienicę przed drzwiami jenerała Cuesta, który później wiernie i dzielnie służył sprawie niepodległości i t. d.

Nigdzie osoby wyższych stanów nie działały za powstaniem, a przynajmniej widocznie. W Saragossie rzemieślnicy, fabrykanci, plebani byli naczelnikami najznakomitszymi. Niejaki Tio Jorge (1) i Tio Marin największe znaczenie mieli u pospólstwa. Dnia 24 maja o 8 godzinie z rana mnóstwo wieśniaków z parafii ś. Magdaleny i ś. Pawła, pod rozkazami owych dwóch ludzi, hurmem podstąpili pod dom gubernatorski, rozbroili straż wykrzykując: Niech zginie Murat! niech żyje Ferdynand VII! dajcie nam broni! Na próżno usiłowali przyjaciele wielkorządcy wstrzymać tę zgraję, domagała się ona wydania sobie z arsenału broni, której mnóstwo, jak twierdzili, sprzedano Francuzom. Guillermi bezskutecznie wystawiał im płonność tych wieści, dawność swej służby, rany w walkach za króla odniesione — zaprowadzono go do kastelu Aljaferia jako więźnia stanu. Wicegubernator, jenerał Mori, został wielkorządcą albo raczej pierwszym niewolnikiem rozhukanego pospólstwa, które zająwszy arsenał podzieliło się bronią.

Jenerał Mori, Włoch z urodzenia, nie wpajał ludowi aragońskiemu nieograniczonego zaufania. Wołano: niech zginie Guillermi! niech żyje Mori! ale dodawano: jeśli się dobrze sprawować nie będziesz, wykrzykniemy: niech zginie Mori! (2).

Rząd tymczasowy, zostawiony w Madrycie przez Ferdynanda, uznawał W. księcia bergskiego za namiestnika królestwa, stosownie do nominacyi Karola IV i Napoleona. Wielkorządca i Rada w Saragossie nie wiedzieli co czynić; sądzili, iż nie mają prawa wyłamywania się z posłuszeństwa rządowi; lecz czuli także, iż słuszność wymagała, aby ludowi uczynić zadosyć.

Wielkorządca tymczasowy zwołał juntę z osób najpoważańszych i największy wpływ mających, lecz ta nic nie rozstrzygnęła. Podobnież rada wielkorządcza nic stanowczego nie postanowiła, tymczasem władza ludu prawodawcza i wykonawcza nie ustawała w swej czynności. Tegoż dnia uwięziono wszystkich francuzkich mieszkańców w cytadelli; (po pierwszem oblężeniu przeprowadzono ich do Tortozy).

Jenerał Mori poczytywał za rzecz użyteczną mieć przy sobie jenerała Palafoxa, którego znał wpływ na pospólstwo, pisał więc do niego, aby przybył do Saragossy. Tegoż samego dnia było kilkadziesiąt wieśniaków w Alfranca, pod naczelnictwem Tio Jerzego, i gwałtem chcieli przyprowadzić Palafoxa do miasta. Opierał się im, lecz przybył na proźbę jenerała i stawił się przed nim z swym orszakiem. Nazajutrz pragnął być w radzie, aby jej opowiedział ważne sprawy, tyczące się ojczyzny. Nie mając prawa zasiadania w niej, przybył z orszakiem pospólstwa, do sali wszedł sam jeden, usiadł po prawej ręce kapitana jeneralnego i prosił o obmyślenie środków dla uwolnienia go od natarczywości ludu, oświadczając z resztą swą gotowość służenia Ojczyznie i królowi majątkiem i życiem.

Głębokie nastąpiło w radzie milczenie, lecz lud niecierpliwy wybił drzwi, wołając: aby Palafoxa mianowano kapitanem jeneralnym. Oddalił się z sali Palafox, aby zostawić członkom wolną naradę, lecz, że nikt mówić nie śmiał, wybito drzwi powtórnie i zagrożono radzie. Natenczas jenerał Mori zaczął mówić: że, jeśli władzę jego sądzą mniej potrzebna, oddaje dowództwo... Nie dało mu zakończyć pospólstwo, zawołało: Niech żyje Palafox kapitan jeneralny! Nakoniec mamy dowódzcę przyzwoitego (1)! Mianowanie dowódzcy podług wyboru Aragończyków uśmierzyło w tej chwili wszelkie zaburzenia gminu. Ślepe posłuszeństwo zastąpiło miejsce niesforności i bezprawia najokropniejszego, i lubo lud sam przez się działał niekiedy, zdawał jednak sprawę jenerałowi z uwięzień przez siebie dokonywanych. Cała Aragonia uznała Palafoxa za swego wielkorządcę. Od tej chwili jedynem było jego usiłowaniem, aby zapobiedz wtargnieniu Francuzów do tej prowincyi. Lecz brakowało wojska liniowego i dział, których było 16 tylko. Palafox utworzył milicyą (czyli pospolite ruszenie) pod rozkazami rozpuszczonych dawniej oficerów. Jeden poczet składał się z uczniów uniwersytetu, między którymi służył wsławiony potem jenerał Mina. Z trudną do uwierzenia czynnością pracowano około roboty broni i prochu. Pułki hiszpańskie, które z osadami francuzkiemi w Pampelunie i Madrycie połączone były, porozchodziły się i pospieszyły do Saragossy, również i nauczyciele szkoły wojskowej alkalskiej. Łatwo sobie wystawić można, iż Hiszpanie wszelkich nadto używali sposobów, jakie tylko obrażona duma narodowa i zapał religijny nastręczyć mogą, aby w sprawie swej niepodległości nie tylko całe pospólstwo uzbroić, ale go oraz do boju zachęcić. Junty i naczelnicy pojedyńczych prowincyj wydawali zapalające odezwy. Palafox ogłosił między innemi w dniu 31 maja 1808, że Napoleon wraz z wszystkiemi członkami swej rodziny, że każdy jenerał i oficer francuzki, odpowiedzialni będą osobiście za całość Ferdynanda VII. jako też jego brata i wuja. Wystawiono ludowi nadchodzących Polaków jako naród dziki. Część prostego gminu uwierzyła, że Polacy są ludożercami, dla tego z nieśmiałością wychylał się lud z mieszkań swoich, gdy polskie pułki przechodziły. Ze wstydem potem wyznawały kobiety, że podczas pierwszego przechodu pułków polskich kryły dzieci swoje.

Tymczasem wojska francuzkie, które może tylko na przypadek potrzeby z za Renu do Francyi sprowadzono, ciągnęły już z wielkim pośpiechem ku Pireneom (1).

Legia polsko-włoska, później nadwiślańską nazwana (1) a składająca się z trzech pułków piechoty i jednego pułku ułanów, przybywszy do Bajonny odebrała rozkaz udać się na Ronces-Vales (2) do Pampeluny pod rozkazy jenerała Lefebre - Desnouettes, który już z kilku batalionami francuzkiemi znajdował się w Nawarze i zaraz za wzmocnieniem swego wojska miał wkroczyć do Aragonii.

Z ciekawością, ale już bez zadziwienia przypatrywali się sobie Polak z Portugalczykiem, spotykając się w kierunku przeciwnym co do położenia ich ziem rodzinnych.

Napoleon bawił wówczas w Bajonnie, zkąd kierował obrotami wojska, Hiszpanią zajmującego. Oglądał przechodzące pułki polskie, odbywał popis każdego. Gwardya francuzka piesza dawała obozowe dla legii festyny. Opatrywano pułki w amunicyą i zaraz wysyłano je za Pireneje. Droga do Pampeluny na Ronces-Vales jest najkrótszą, ale ledwie nawet dla małych krajowych wózków dogodną.

Pireneje, mało wyniosłe przy zatoce gaskońskiej, w tem miejscu znacznej są już wysokości. Pułkowi lmu legii dano pod eskortę z Bajony 3 działa, jednę haubicę i 13 wozów amunicyjnych. Przeprawa ich była nader trudna, nigdy bowiem tą drogą dział nie prowadzono. Wieśniacy tych okolic krów tylko do pociągu maleńkich swych wózków używają, małą więc były pomocą dodane z wiosek zaprzęgi, i żołnierze na ręku prawie wynosić działa byli przymuszeni. Chociaż legia już w czerwcu przechodziła te góry, zimno jednak na ich szczycie, szczególniej w nocy, dokuczało mocno. Gdy tedy jedne oddziały pracowały nad wyciągnieniem działa na górę, drugie ogrzewały się przy rozłożonych ogniach. Pułk drugi i trzeci polski miały podobnież powierzoną sobie artylerią, i w przeprawie jej doznały także wiele trudności. Góry w tem miejscu nie wiele mają powabu; nie ujrzy tu bowiem rozkosznych zarośli, jakie w głębi Hiszpanii postrzegać się dają. Wierzchołki gór obnażone są prawie ze wszelkich roślin, miejsca tylko niższe okryte bukszpanem lub innem krzewiem o twardym liściu. Co chwila zaś postrzedz można orły bujające w powietrzu i pewien rodzaj kóz skakających ze skały na skałę. Cały ten widok, nieznany dla mieszkańców równin, mocne czynił na młodych polskich żołnierzach wrażenie (1). Grzbiet gór Pirenejskich, tworzący granicę pomiędzy Hiszpanią a Francyą, przeszedł pułk 1 polski w dniu 7ym, pułk 2 w dniu 13ym, a pułk 3 w dniu 25 czerwca 1808 roku.

Skoro pułk ułanów polskich nadciągnął do Pampeluny (gdzie legia zostawiła swe tabory), jenerał Lefebre-Desnouettes mając już do 3,000 ludzi, nie czekał na resztę legii, wyruszył ku Saragossie. Palafox, kapitan jeneralny Aragonii, wysłał 500 fizylierów aragońskich do Tudelli, aby złączeni z mieszkańcami tego miasta bronili Francuzom przeprawy przez Ebro. Jenerał Lefebre przybył tam dnia 11 czerwca. Ułanom kazał przejść Ebro pod Arguedas. Piechota rzuciła się na most Tudelli; wyparto Hiszpanów:; miasta. Ułani kilkadziesiąt im ludzi zakłuli, reszta uszła rozproszona.

Dnia 12 czerwca pułk 1 legii nadwiślańskiej i jeden batalion francuzki, złożony z żołnierzy w zakładach różnych pułków pozbieranych, nadciągnęły do Tudelli. Tak wzmocniony jenerał Lefebre ruszył dnia 13 przededniem ku Mallen, gdzie Palafox stanął na czele korpusu złożonego z 10, 000 piechoty, z 200 dragonów, pułku del Rey i z 18 dział. Jenerał Lefebre zastał linije jego wyciągnięte przed miastem. Zważywszy pozycyą nieprzyjaciela starał się rzucić na jego bok prawy, gdzie kanał zwany cesarskim, a nieco dalej rzeka Ebr, poruszenie to niebespiecznem dlań czyniły.

W tym celu jenerał Lefebre rozkazał pułkownikowi Konopce, dowodzącemu pułkiem ułanów, oskrzydlić nieprzyjaciela z lewej strony. Obadwa zaś bataliony pułku 1 polskiego z dwoma działami, miały wspierać pułkownika Konopkę, gdy tymczasem cztery bataliony francuzkie, w kolumnach rozpoczęły atak na front nieprzyjaciela. Zaczęto poruszenie. Pomimo silnego ognia hiszpańskiej artyleryi i piechoty, niewzruszenie postępujące kolumny francuzkie, a szczególnie pokazanie się ułanów już na lewem skrzydle Hiszpanów, wznieciły postrach w ich szeregach. Świeże ich pułki niezdolały odeprzeć silnego natarcia. Wkrótce cała linia pierzchnęła, opuściła wielki gościniec do Saragossy prowadzący, i gromadami rzucała się na lewy brzeg kanału. Ścigano je żywo i rozproszono tak, że Hiszpanie w pojedynczej ucieczce szukali ocalenia życia swego. Mnóstwo z nich przepływało na lewy brzeg Ebru. Z oddziału ułanów ścigających nieprzyjaciela, w rzece utonęli podporucznik Topolczani i kilku żołnierzy. Hiszpanie w dniu tym stracili w zabitych i utonionych do 600 ludzi.

Tak porażeni, łatwo się jednak zebrać mogli przy moście na rzece Xalon. Jakoż w istocie uformowali się w Alagon i stanęli przed tem miasteczkiem nad brzegami kanału cesarskiego. Jenerał Lefebre po bitwie pod Mallen nocował w Bequinnen (Bekinien) nad Ebrem. Dnia 14 Czerwca wyszedł znowu na drogę od Mallen. O godzinie 10 byliśmy przed Alagon. Nieprzyjaciel przyjął nas ogniem z swych dział, lecz i tu zwycięztwo nad nim, chociaż nie równie liczniejszym, nie wiele nas kosztowało. Ledwie kompanie francuzkie i polskie wysłane w strzelców (eu tirailleur) potrzebowały spalić kilkadziesiąt ładunków. Hiszpanie w krótce opuścili plac boju, unosząc życie do murów stolicy Aragonii. Dzień ten kosztował ich jeszcze kilkudziesiąt zabitych.

Ten marsz zwycięzki aż do Xalon, zaszczepił najlepszego ducha w nielicznem wojsku jenerała Lefebre, ale nie osłabił bynajmniej zaciętości Aragończyków (2). W czterech dniach już trzy razy byli rozproszeni, i już przednie straże nasze widziały wieże otwartej ich stolicy. Po bitwie pod Alagon żołnierze francuzcy mówili: "wojna ta nie wiele nas będzie kosztować prochu."

Nie przeczuwali, iż nazajutrz miało się zacząć oblężenie, przypominające najświetniejsze w dziejach walki.

Dnia 15 Czerwca jenerał Lefebre ruszył ku Saragossie (3). Przednią straż składały dwa szwadrony ułanów i pułk 1 legii nadwiślańskiej.

Saragossa (u Rzymian Caesar-Augusta nazwana) leży na prawym brzegu Ebru, jej przedmieście (Arabal) na lewym; łączy je z sobą piękny murowany most. Mur mający do 12 stóp wysokości a trzy grubości, który otacza miasto, wystawiony jest tylko w celu zapewnienia poborów celnych skarbowi. Miasto ma pięć bram znaczniejszych, nie licząc mostowej. Pierwsza od drogi Pampeluny zowie się Portillo. Przed nią jest Castel Aljaferia, (4) który służył rządowi na skład artylerii i na więzienia. Od niej wychodząc najbliższa brania na lewo, Carmen, tak nazwana od bliskiego klasztoru karmelitów, do niej schodzą się drogi od Epili i od Maria (trakt Madrycki). Za nią trzecia brania Santa Engrada (święta w łasce pańskiej); od niej linia prostopadła do Ebru, dzieliłaby całe miasto na dwie prawie równe części. Od tej bramy, droga pięknie drzewami wysadzona, prowadzi na Monte-Torero, wzgórze najbliższe od miasta, o 800 sążni od niego leżące. Na tem wzniesionem miejscu są piękne budowle dla służby kanału przeznaczone, za temi płynie kanał w kierunku równoległym od głównej dyrekcyi biegu Ebru. Czwarta Porta quemada (palona). Niegdyś za tą bramą palono skazanych przez świętą inkwizycyą. Nią wychodzi droga do Fuentes (trakt walencki), piąta Porta del Sol (słoneczna) wychodzi ku Ebrowi, o dwieście sążni poniżej murowanego mostu. Na przeciw niej był dawniej drewniany most, z którego teraz tylko kilka słupów sterczy.

Rzeczka Huerba płynie w głębokiem korycie ku Saragossie wzdłuż drogi madryckiej i po jej prawej stronie. Przed miastem skręca się na prawo, przechodzi po przed bramy Santa Engracia i Quemada i wpada do Ebru. Na drogach do tych dwóch bram, są murowane na niej mosty. Na lewym brzegu Ebru wpada do niego poniżej przedmieścia rzeka Galego, powstająca w Pireneach.

Saragossa w r. 1807 liczyła blisko 50, 000 mieszkańców, 40 klasztorów, niektóre z nich ogromnej wielkości. Między kościołami sławny jest w całej Hiszpanii Nuestra Seniora del Pilar, do którego pielgrzymują dla doznawania względów cudami słynącego obrazu Najś. Panny, stojącej na wysokim słupie jaspisowym. W liczbie instytutów znajduje się uniwersytet, tudzież szkoła rolnicza i handlowa.

Gdy zamek, leżący przy drodze od Mallen, wałem i fosą otoczony i uzbrojony w działa, czynił z tej strony przystęp najtrudniejszym do miasta, kolumna udała się na prawo i po nad kanał groblą (bo pola przecinane w tem miejscu murami ogrodów i rowami, służącemi do zalewania winnic, czynią pochód trudniejszym) ciągnęła ku drodze od Epili. Wkrótce spostrzegła do 5, 000 Hiszpanów na wzgórkach przed tą drogą, lewe skrzydło oparte o kanał, mających wielką liczbę strzelców rozsianych na przodzie pomiędzy drzewami oliwnemi. Jenerał Lefebre rozpoznał nieprzyjaciela i polecił pułkownikowi Chłopickiemu rozpocząć atak. Hiszpanie, pomimo bardzo trudnego pola, wkrótce ze swego stanowiska wyparci, schronili się do miasta, zostawiwszy nawet dwa działa na polu. Jenerał Lefebre uformował kilka pod ręką znajdujących się kompanij polskich w kolumnę, która zaraz krokiem do ataku udała się za nieprzyjacielem. Z przyczyny gęstych oliw i ogrodów otaczających miasto, przychodząc drogą Madrycką spostrzedz można bramę Carmen dopiero w bliskości 60 sążni od niej, to jest z punktu, gdzie droga do niej na prost skręca się. Hiszpanie postawili działa przed bramą, które za pokazaniem się kolumny w miejscu skrętu drogi zionęły na nią kartaczami. Pierwszy ten od miasta wystrzał położył kapitana Karola Emmerych, porucznika Mierzwińskiego, i piętnastu grenadyerów właśnie w chwili, kiedy kapitan ten obrot komenderował. Jakkolwiek nagła strata tylu walecznych a szczególniej kapitana Emmerycha, oficera najpiękniejszych nadziei, łatwo mogła zmieszać żołnierza, mała ta jednak kolumna, powolna na głos pułkownika Chłopickiego, przedarła się aż do bramy pomimo silnego ognia, który nam jeszcze ubił lub ranił kilkunastu ludzi (pomiędzy temi ostatniemi był podporucznik. Ambroży Borakowski). Hiszpanie nie mieli jeszcze pułków zdolnych oprzeć się bitnym wojskom w polu, ale znalazło się pomiędzy nimi kilkudziesiąt walecznych, którzy postanowili się dać zabić przy bramie, ale nie odpędzić od niej. Wszczęła się z nimi zacięta walka, a tak obrońcy Saragossy widzieli przecież raz, wstrzymanego w natarciu nieprzyjaciela. To ich ośmieliło wszystkich, zbiegali się hurmem ku bramie, napełniali domy, i ukryci po za okna i dachy, niszczyli strzelbą naszych ludzi, którzy, zewsząd od nich widziani, ich wiedzieć nie mogli. Na próżno dwa działa francuzkie, na przeciw bramie postawione, posłały kilkadziesiąt kul w miasto, mocne mury domów, napełnionych chłopstwem, nie były nawet uszkodzone, a działa wkrótce zostały prawie bez pociągów. Hiszpanie szerzyli się coraz więcej w przyległych domach, zajmowali dachy, pobliskie wieże, a odkrywszy jak mała garstka była ludzi, którzy wejść do bramy usiłowali, i jak słabe kolumny, które je wspierać miały, tem śmielej opierać się poczęli.

Jenerał Lefebre rozkazał podpułkownikowi Robert, aby z batalionem 70 pułku starał się wniść drugą bramą. Jakoż niedoznał on tam wielkiego oporu, lecz wszedłszy do miasta znalazł domy zatarasowane, wszędzie przygotowane środki obrony. Trzysta tych ludzi błądziło wśród ogromnych budowli tego obszernego miasta. Strzelanie tylko z okien dowodziło, że miasto niejest puste. Podpułkownik Robert nie mógł się nigdzie usadowić, ani nawet nie mógł powrócić drogą, gdzie już widziano siły małej jego kolumny. Przypadkiem wszedł w ulicę, która go wyprowadziła do bramy Engracia. Teraz już Saragossanie tryumfowali. Widok zabitych i rannych Francuzów w ulicach miasta zwiększył ich odwagę. Zbiegali z murów, napełniali pojedyncze domy, przed miastem w różnej odległości stojące, i z nich na wszystkie strony razili naszych ludzi. Grad kul krzyżował się wśród kolumn naszych. Jenerał Lefebre uznał potrzebę odstąpić od murów, dał rozkaz do odwodu, przeszedł kanał i stanął obozem po prawym jego brzegu, na lewo drogi Maria (5). Pogłoska puszczona w miasto, jakoby Francuzi zaraz w nocy odebrali znaczne posiłki i na stwierdzenie jej palone wielkie obozowe ognie, nie wzięły zamierzonego celu.

Hiszpanie przeciwnie wszyscy jęli się natychmiast do pracy. Dzień 15 czerwca odkrył im tajemnicę ich obrony. Pozataczali działa w bramy, robili strzelnice w murach, poprzecznie (des traverses) po wszystkich ulicach, klasztory i znaczniejsze budowle przeistaczali w twierdze z taką szybkością, że w 24 godzinach miasto było zabezpieczone od wzięcia go nagłym napadem. Postanowienie to było skutkiem własnej ludu woli, a wykonaniem prac kierował pułkownik inżynierii Sangenis, ze swemi oficerami Don Antonio Torses i z kilku obywatelami. Nie przestali na pomnażaniu środków obrony wewnątrz miasta, ośmielili się trudzić nas w polu. Wysiali na Monte-Torero dwa działa i niemi sięgali do jednej części naszego obozu. Ich strzelcy podchodzili pomiędzy drzewa oliwne, które dotykały kanału, aby nam razić ludzi. Jenerał Lefebre nie mogąc nic przedsiewziąść przed odebraniem posiłków, zmienił miejsce obozu przenosząc go w górę kanału i formując linią między nim a Ebrem. Pułki wchodzące do Nawarry odbierały rozkaz, aby jak najspieszniej ciągnęły dla wzmocnienia nas.

Dnia 21 czerwca przybył pułk 2gi legii nadwiślańskiej do obozu i zajął w nim stanowisko przy drodze od Alagon.

Wkrótce potem, przez nieostrożność wysadzony w mieście wielki magazyn prochu, zniszczył wiele domów, wielu ludzi życia pozbawił, a co najważniejsza, ogołocił oblężonych z zapasów amunicyi. Jenerał Lefebre nie omieszkał zaraz wezwać miasto do poddania się, ale strata tych składów nie ugięła bynajmniej umysłu Saragossanów.

Jenerał Palafox wyszedł przedmieściem z Saragossy, w tym samym dniu 15 czerwca, kiedy Francuzi do niej wchodzili. Miał zaś przy sobie brata swego, Franciszka Palafoxa, księdza Basilio, franciszkana, podpułkownika inżynieryi Beillan, Tio Jorge, kapitana Obisbo i innych, przytem nieco piechoty i 100 dragonów królewskich. Przeszedł Ebr w Pina i Belchitte (wymawia się Belczite) połączył się z baronem Versage mającym do 3, 000 ludzi nowego zaciągu. Oddziały te, wzmocnione powstańcami z okolic, utworzyły korpus do 8, 000 piechoty wynoszący, 100 koni i cztery działa, którym (korpusem) chciał może dopomódz stolicy, albo działać na linii komunikacyj francuzkich z Tudelą. W dniu 21 czerwca przybył do Almunia, gdzie się dzień zabawił dla odbycia popisu swego wojska, a potem 23go ruszył dalej i stanął w Epila nad rzeką Xalon. Dowódzcy pojedynczych oddziałów przekładali jenerałowi niesforność panującą w wojsku, i niezawodność klęski gdy przyjdzie do walki. Niektórzy chcieli iść do Walencyi, i gotowi to byli zrobić bez rozkazu. Jenerał Palafox zgromadziwszy wszystkich, wezwał do pełnienia powinności, dodając, iż chętnie wyda paszporta tym, którzyby w chwili niebezpieczeństwa opuścić go chcieli.

Nikt z propozycyi tej nie korzystał. (6) Jenerał Lefebre, bądź że nie odebrał dokładnych wiadomości o sile i składzie tej kolumny, bądź że miał powody niewierzyć zasiągnionym o niej wieściom, wysłał pułkownika Chłopickiego do Epili, nie dając mu innego rozkazu jak ten, aby rozpędził powstańców, gdyby ich tam znalazł; jeżeliby zaś zastał mieszkańców spokojnych, miał ich zapewnić o względach wodzów francuzkich i wskazać im sposób zachowania się na przyszłość. Kolumna która w tym celu pułkownikowi Chłopickiemu była powierzona, nie wynosiła tysiąca ludzi. Składały ją: pułk 1szy polski, jeden słaby bardzo batalion pułku 15go francuzkiego, 50 koni po większej części kawaleryi hiszpańskiej, za wejściem do Pampeluny do wojsk francuzkich dołączonej, i jedno działo. (7)

Zaraz po odebraniu rozkazów dnia 23 czerwca nad wieczorem pułkownik Chłopicki wyruszył z swoją kolumną z obozu. Gdy Epila odległą jest od Saragossy o 5 mil Aragońskich (mil Aragońskich liczy się 18 na stopień), przybył więc pod Epilę już bardzo późno w nocy. Kilkanaście wystrzałów na naszą przednią straż, a po znacznej chwili znowu kilkanaście na ostatnie roty naszej kolumny, nie dały wątpić, że nieprzyjaciel znajdował się w mieście, a nawet że straże jego starały się rozeznać siły nasze. Pułkownik Chłopicki usiłował więc zaraz poznać położenie miejsca w którem się znajdował; udał się do przedniej straży i odkrywszy wzgórek który placówka nieprzyjacielska za zbliżeniem się naszem opuściła, zaraz ważne to w rozeznanej dotąd pozycyi miejsce zająć polecił.

Chociaż dla bardzo wielkiej ciemności nocnej, wszystkie części kolumny ściśle się w marszu łączyły, jednak, bądź widziane w kilku miejscach wystrzały, bądź mylnie słyszany głos, bądź nakoniec z jakiego przypadku zdarzona w kolumnie przerwa, sprawiły, że pułkownik Chłopicki ledwie z przednią strażą znalazł się na swej pozycyi, a reszta kolumny udała się prosto aż pod mury miasta. Pułkownik Chłopicki chce wskazać stanowisko batalionom, aliści nie znajduje ich; stara się wyszukać je w dyrekcyi zkąd kolumna przybyła, a wtem słyszy pod miastem wszczęty ogień, który wkrótce z jednej strony na całej rozciągłe stojącej linii hiszpańskiej, z drugiej zaś w naszych trzech batalionach dał się widzieć.

Pułkownik Chłopicki przybył do naszej linii, wstrzymał ogień, przeprowadził ją napozycyę już obraną, i na niej postanowił oczekiwać dnia, dla spotkania się z nieprzyjacielem.

Widziany ogień na linii Hiszpanów, nie dal wątpić o bardzo znacznej ich sił wyższości. Noc mogła sprzyjać świadomym miejsca. Kolumna więc nasza musiała baczyć na każdy ruch czatnika. Żołnierz obstawiony posterunkami, siedząc z bronią w ręku, spoczywał resztę tej nocy.

Przez cały czas słychać było wiele poruszeń u nieprzyjaciela. Przed samym dniem nastąpiła w obozie jego wielka cichość, zkąd wnosić można było, że opuścił miasto; lecz dzień (24 czerwca) odkrył nam okolice i linie hiszpańskie gotowe do boju.

Na naszem prawem skrzydle małe wzgórki wznosiły się ponad prawy brzeg rzeki Xalon, na lewem mieliśmy pasmo gór zwane Sierra de la Muela. Przed miastem, na wzniosłem nieco położeniu, stała w linii piechota nieprzyjacielska, złożona po większej części z wojska regularnego; prawe jej skrzydło oparte o oliwy, nieco dalej uszykowana jazda. Przyległe wzgórki obsadzone były gromadami uzbrojonych chłopów. Przed frontem linii nieprzyjacielskiej, nieco ku jej lewemu skrzydłu, było małe, lecz dość przykre do dostąpienia płaskowzgórze (plateau). Na niem umieścili Hiszpanie bateryą z 4ch dział.

Koniec wersji demonstracyjnej.