Frederic Gustave Eichhoff

OBRAZ LITERATURY II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OBRAZ LITERATURY ŚREDNIOWIEKOWYCH LUDÓW A MIANOWICIE SŁOWIAN I NIEMCÓW

Tom II.

Eichhoff Frederic Gustave

Przekład z dzieła F. G. Eichhoffa Seweryny z Żochowskich Pruszakowej.

Z dodatkami i poprawą co do literatury Słowian W. A. Maciejowskiego

XIX.

CYWILIZACYI POLAKÓW A MIANOWICIE ICH POEZYI POCZĄTEK.

Mówiliśmy o tem wyżej, jak posuwające się od dolnego Dunaju w głąb dzisiejszej południowej, wschodniej i północnej Germanii, ludy te od których Słowianie poszli, utworzyły, po złączeniu się z przybywającymi do nich od strony północnego morza Niemcami, rzeszę swewską. Rzesza ta stała się przez to pamiętną, ze rej wodzący w niej Niemcy, stosując się do okoliczności, szanowali jej prawa aż do czasu, w którym górę wzięli nad Słowianami. Tu nadmienię pokrótce, że, według świadectwa Juliusza Cezara i Tacyta, różnili się w tem zeswewieni Niemcy od reszty swych ziomków, że u nich nie na trzy, jak u tamtych stany dzielili się mieszkańcy kraju; lecz na stany dwa, wolnych i niewolnych, z których tylko pierwszy miał polityczne znaczenie (1); ze ziemia swewska nie poddzielała się na osady wojskowe (2) poddane dowodzącemu niemi naczelnie wodzowi (3), i udziały poczynione z niej nie przechodziły na własność wyłączną tego, komu raz dostały się w posiadanie (4), lecz należała do gminy, która rok rocznie dzieliła ją nowo, dając pojedynczym obywatelom nierówne czyli mniejsze lub większe tworząc z niej udziały; że nakoniec gminy swewskie nie były osadami wojskowemi lub monarchiami jak niemieckie, lecz komunami, którym nie panował ten kto się im raz na dowódzcę lub króla dostał, lecz rządzili nią wybrani na to wolnemi na wiecy głosami obywatele. W swewskich więc gminach żyjący mieszkańcy nie nazywali się według swego stanu, albowiem mieli wszyscy stan jeden, wolnymi mianując się obywatelami (ingenni), co trwało aż do czasu, w którym chyląca się do upadku rzesza kierowała się, aż wreszcie wykierowała się na niemieckie rządy. Wtedy obywatel swewski przybrać musiał nazwę od stanu w którym go postawiono, i spełniać warunek, jaki nań władnący nim narzucił Niemiec. Warunkiem tym była służba wojskowa i uległość senioralnej władzy Jarla, Edelinga i t. p., a zapłatą za pełnienie tej służby własność wyłączna, a nieposiadłość roli jak przedtem czasowa. Od takiej własności, czyli, jak się wyrażono, od lechy to jest uprawianej przez się skiby ziemi nazywany obywatel Lechem, nosił z czasem i poza Swewią to miano. Gdy bowiem Germanowie gminne swe na senioralne zamienili rządy, musieli przeto i sami sobie panujący Słowianie zmienić swoje, co wszakże inszym niż tamci wykonali trybem. Nastał więc u nich nowy porządek rzeczy w czasach który latami oznaczyć trudno, nastał monarchizm wszędzie gdzie panowali tak zwani Lechowie i Leszkowie (5), nastali królowie u Czechów i Polaków ze  Swewami odwiecznie spółkujących.

Ta atoli nader ważna była röżnica, że gdy u Niemców Lechy najniższą warstwę stanowili obywatelstwa, przeciwnie u rządzących się udzielnie Słowian, Lech był niby Jarl, Edeling i t. p., który niemieckim obyczajem drużyną się otaczał, który miał wyłączną własność ziemską (haereditas), i takową między swe dzieci lub wojennych swych rozdawał druchów; przeciwnie reszta obywateli żyła w gminach pod temiż co za Swewów warunkami, co trwało w Czechach aż do IX niemal wieku, a w Polsce były takich posiadłości ślady nawet w XII stuleciu jeszcze. Tak tez Lachów i rządy ich wyrozumiał Nestor, który opowiadając o przesiedleniu się nad Wisłę wyrugowanych znad Dunaju Słowian, upewnił o tem, że Słowianie ci nazwali się Lachami, a od tych Lechów pochodzący jedni Polanami, drudzy Lechowie Lutykami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami mianowali się. Znaczyć to ma że gdziekolwiek lechickie i niby senioralne były rządy, tam i ziemia nazywała się krajem Lachów, chyba że gminne lub gminno-książęce przeważały rządy i że dlatego od ludu nazywał się ów kraj. Miało to miejsce u Polan, Lutyków, Mazowszan i Pomorzan, u których dawnych Lechów ustały, a nastały książąt nowych rządy, którzy za czasów Nestora z rożnych rodów wywodzili swój początek. Polscy nosili nazwę od Ziemowita Piastowicza pogromcy Lechów, którzy w Wiślicy i na Tyńcu książęce a w Gnieźnie wielkoksiążęce sprawowali rządy.

Mazowieckich i t d. książąt nazwa jest nieznana, a nawet niewiadomo czy istnieli jacy, zwłaszcza, gdy podają o tem dzieje, że dopiero polscy Piastowicze monarchię u Mazurów zaprowadzili. Pomorscy z krajowej powstawszy szlachty, stanęli w rzędzie hołdowników Polski, i byli nimi aż do wieku XIII, w którym cesarstwa niemieckiego uznali się być wazalami.

Mimo ustania od wieków rządu Lechów w Polsce, Lachami nazywa nasz kraj kronikarz ruski, z przyczyny że w niej wespół z królem władła szlachta, Lachów dawnych reprezentantka. Gdy bowiem nowy porządek rzeczy zapotrzebował Lechów w miejsce dawnych, że ich tak nazwę bezimiennych bo bezstanowych obywateli, gdy dobro kraju wymagało tego, ażeby celem lepszej uprawy roli nie chwilowi posiadacze, lecz właściciele uprawiali ją wieczyści, przeto właścicieli tych szlachtę (jakoby Lachów następcami) nazywano tem słuszniej, gdy oni wraz z monarchą rządy kraju zwyczajem dawnych sprawowali ziemian. Wyjąwszy jednego i drugiego i to nie najstarszego kronikarza (6), nikt z naszych latopisców Lechią nie nazywał Polskę, nie z przyczyny atoli nienawiści dla Lachów i szlachty w sercach Polaka niby żywionej, lecz dla dawnego Słowian nawyknienia, którzy najczęściej od położenia ziemi i t. p. nazywali swe kraje. Nie widać bowiem tego z dziejów, ażeby wrogiem miał być kiedykolwiek dla Polaka Lach, ażeby nasz lud przeczyć miał temu, że polska szlachta jest kością z kości utworzoną Polaka, chociaż jak dzisiejszy proletaryat ku majętnym, tak i on ku wszelkiej a nie swojskiej tylko szlachcie tchnął zazdrością, podobnie jak w obecnym stanie rzeczy pałają niechęcią wyrobnicy ku gospodarzom oczynszowanym, będącym równie jak sami Polakami, a pałają przeto, że tamci własność mają ziemską, a oni nie posiadają żadnej. Polityczny więc stan kraju był przyczyną właściwą owej ludu nienawiści czyli raczej zazdrości, a bynajmniej szlachta: wszak i u innych Słowian, gdzie ani Lachów ani szlachty nie było, miało toż samo miejsce i musiało mieć z przyczyn naturalnych. Przyczyny te w innych dziełach swych a mianowicie w Pierwotnych dziejach Polski i Litwy, tudzież w Rocznikach i Kromkach wykazawszy, pomijam je wtem miejscu, równie jak i dalszych dziejów polskiego narodu opowiadanie, gdy wiedza o nich nie ma ścisłego związku z historyą literatury, o którą mi teraz głównie chodzi. Do dziel więc rzeczonych odsyłając czytelnika po ową. wiedzę, wyłożę mu natomiast wszystko cokolwiek na objawienie się tak cywilizacyi naszego narodu pierwotnej w ogóle jak jego poezyi w szczególe, wpływ wywarło w czasach najdawniejszych.

Ludy od których poszli Słowianie będąc w bliskich stosunkach z Grecyą i Włochami (co dowodzą język i okruchy zabytków prawa rzymskiego najstarożytniejszego), (7) mogłyby były bardzo wcześnie stanąć wysoce w oświacie, gdyby im nie byli k'temu tamowali drogi władnący nimi Scytowie, lub gdyby mogli byli swobodnie pracować dla oświaty, nie kwapiąc się do niej zbyt rączo, co mianowicie o Getach zauważył bądź rzymski historyk Kassyodor (urodź. 480), bądź jego skróciciel Jornandes (żył około r. 552). Swewskie lechickiemi później zwane plemiona, zetknąwszy się na północy z Gotami, pielęgnowały nauki w miarę możnosci i środków jakie miały na podoręczu. Atoli nie ostały się ich nauki w całości, odkąd Saksonowie i Frankowie wywierać zaczęli polityki swej na Germanią wpływy. Do religijnych równo jak i światowych służyły one celów, objawiane będąc w piśmie i pieśni historycznej głównie. Runicznem pismem ryto nazwiska bogów, pod ich posągami w świątyni Retry, (8) według świadectwa Dytinara poustawianemi, i wnieść łatwo, ze takież posągi mieściła w sobie druga i trzecia lechicka, w Arkonie na wyspie Rugii, tudzież w Gnieźnie na wyspie wpośród jeziora Letnicy (9) zbudowana świątynia. Pismem owem wyrażano nazwiska mężów znakomitych na popielnicach, które zawierając popioły do urny po spaleniu ciała na stosie zebrane, stanowiły niejako dzisiejsze groby; napisy zaś na popielnicach owych kładzione, były tem poniekąd czem są dziś nagrobki. Z takowych jeden ale uszkodzony doszedł do naszych czasów. Brzmiąc on w tych słowach... eta (10) gamna (11) Ksansoa (12)... dzisiejsze... ot grób księdza oznaczających, dowodzi przez umieszczoną w nich nosową samogłoskę ą, ze język w którym napis ten wyrażono jest lechickiego narzecza (13), i że poganami będąc przodkowie nasi używali już pisma niewątpliwie. Spiewano pieśni na pochwałę wojowników, czyli, jak o tem wprawdzie późny, ale wiary godny mówi świadek (14); powtarzano z pamięci narodowe dzieje, nucąc je w pieniach zapewne ale nie spisując, gdy runiczne pismo podłużne i szerokie było k'temu niesposobne, i tylko do napisów służyć mogło wygodnie. Obok starożytnego północnem powszechnie nazywanego, posiadając Goci nowsze runiczne pismo, dali przez to sposobność utworzeniu się tak mianowanego charakteru gockiego, którym spisana roku 1055 — 1133 tak zwana stara czyli Semundowa Edda wyrwała niepamięci dzieje znakomitych mężów, zachowawszy je w historycznych pieniach tegoż poematu. Gdyby nam było ocalało Cyrylskie pismo, moglibyśmy tez mieć wcześnie spisane nasze pieśni, co gdy skutku swego ani u nas ani w Czechach nie wzięło, i gdy z łacińskim obrządkiem zawitało do nas i na wieczne czasy osiedlił się łaciński alfabet, z którymeśmy się już pewno za swewskich czasów z Rzymianami się znosząc obeznali, przeto z temże łacińskiem pismem zaszczepione u nas łacińskiej mowy zamiłowanie, sprawiło, że nam dawne podania narodowe i pieśni w obcym przekazywano języku.

Mamy wielki ich zasób w tak zwanych dziejach bajecznych, a daleko większy w tych, które pochodzą z przestworu historycznej doby. Wielkie bogactwo atoli podań i pieśni zamiast korzyści przyniosło szkodę dziejom i poezyi, dlatego ze ich stosownie użyć nie umieli piszący po łacinie kronikarze, że fałszywe podsunęli im znaczenie, ze na niezrozumianych gadkach opierając pierwotną historyą narodu, usunęli jej przez to właśnie podstawę, na której się miała historya ta wspierać. Przypuściwszy, żeby którego z ówczesnych piewców łacińskich była wzięła chętka ubrać podania w szatę poezyi, nie byłaby poezya taka przemówiła do narodu, gdyż w obcej, ogółowi nieznanej mowie, opowiadała co sobie wymarzyli uczeni, a co się z podaniami jakie między ludem krążyły, nie zgadzało wcale. Nawet czasy historyczne wzięte za przedmiot pieśni przebrzmiały bezskutecznie, gdy również w obcej ludowi mowie śpiewał o upłynionych latach kronikarz (15), gdy w takiejże mowie przywiódł mu tenże, co prawdopodobnie w ojczystej ułożył był stary śpiewak (16).

Krótko mówiąc zobojętniał naród na przekazywane sobie od uczonych w mowie łacińskiej piosnki, i nawzajem uczeni zobojętniawszy na te, które sobie lud układał po polsku, i dlatego nie wyraziwszy ich na piśmie, sprawili przez to że zaginęły (17). Dziś więc pozostały się nam z najdawniejszych czasów te tylko pieśni, które przechowało pismo w obcym, już to łacińskim, już nawet niemieckim języku. Z takowych jednę przywiodę dla przykładu w pierwotworze i przekładzie polskim. Pochodzi ona z Pomorza, a wyśpiewuje zdarzenia za panowania w Polsce Bolesława Krzywoustego zaszłe.

ORYGINAŁ.

Im tausend einhundert und siebenten Jahr

zog Bolislaff, mächtig ein Herzog in Pohlen,

heran mit gewaltiger Kriegesschaar,

sich Ruhm und viel köstliche Beute zu holen.

Mit Volk und Schiffen sich ihm verband

der König Niklas vom Dänenland.

Da ward geschlagen manch blutige Schlacht!

da tönteil des Heerhornes schaurige Klänge!

da sanken viel Helden in ewige Nacht;

es stürzten die Schaaren im wilden Gedränge.

Das hohe Panner des Greifen weicht,

wo zornig der weisse Adler streicht,

Was weichst du, o Panner, und räumest das Feld?

Was treibet die Schaaren mit zagenden Schauern?

Dich schützen die Schlösser mit Thürmen umstellt;

da trotzen dem Sieger die ewigen Mauern.

Sie ragen über den Wällen empor;

ein Eisengitter verscliliesset das Thor.

"Und birgst du dich tief in die Erde hinein;

nicht sollst du dem blitzenden Sehweite entrinnen!"

So lobte der Herzog, mit heftigen Dräun,

und mochte viel Städte des Landes gewinnen.

Er brach di Thore; er schleifte den Thurm;

die Mauern stürzen im müthenden Sturm.

So zeucht er vor Beigard, den stattlichen Ort,

und stürmet die Wälle, auf Tod und auf Leben.

Fest halten die Treuen am Losungswort:

sich muthig zu wehren; sich nimmer zu geben.

" Lass ab! o du Herzog aus Pohlenland;

die Bürger leisten dir Widerstand!"

Und dessen ergrimmet der Fürste gar sehr;

er hat es beschlossen; es muss ihm gelingen!

Doch achtet er, edel, die tapfere Wehr,

und hofft, sie durch Worte der Gnade zu zwingen.

Er sendet den Herold mit zwiefachem Schild;

Und dieser hat also die Botschaft erfüllt.

Ihr Männer der Veste! Ihr Männer voll Muth?

Vernehmt, was der Herzog euch lasset entbieten:

Was tränkt ihr die Erde mit köstlichem Blut,

das flüchtige Panner des Landes zu hüten?

das ist entwichen in heisser Schlacht,

und mag nicht bestehen vor unserer Macht.

"Zwei Schilder euch senden wir, weiss und roth;

wohl möget ihr merken, was diese bedeuten!

Der weisse ist Gnade, der ander'ist Tod;

drum wählet und endet verderbliches Streiten.

Erwählt ihr das erste; das sey euch gewährt;

das andere bringet euch Feuer und Schwert!"

"Dem mächtigen Herzog vermeldet den Grass:

Wir haben zur Fahne des Greifen geschworen.

Drum darf uns nicht schänden ein feiger Beschluss;

von beiden Schilden sey keiner erkohren.

Aus zagendem Kleinmuth verletzen die Pflicht:

das ziemet den tapferen Männern nicht!"

So lautet hochherzig das muthige Wort;

aus kräftiger Vorzeit herübergeklungen.

Es stürmet der zornige Herzog den Ort;

das ist ihm, auf blutigen Leichen, gelungen.

Der Wall ist erstiegen; das Thor gesprengt;

der Kampf in die Gassen hineingeengt.

Da färbten die Steine sich blutigroth;

da sind viel treffliche Kämpen gefallen!

die starben den herrlichen Ehren-Tod;

von Jammern und Klagen die Lüfte erschalen.

Da weichen die Uebrigen, redlich gesinnt,

und stellen sich schützend vor Weib und Kind.

Hier wollen sie stehen, mit Heldensinn

hier kämpfen die Treuen auf Tod und auf Leben.

Die Knechtschaft ist nimmer dem Edlen Gewinn;

und ob ihn auch tausend Gefahren umschweben,

Da siehet der Herzog den ungleichen Streit;

und also der wackere Feldherr gebeut:

"Hochherzige Männer! Strecket die Wehr!

Was thürmt ihr vergebens die blutigen Leichen?

Fest habt ihr gehalten an Treu und an Ehr?

das soll euch zum ewigen Ruhme gereichen!

Was rennt ihr in euer Verderben so blind,

und machet zur Waise das jammernde Kind?"

Die fürstliche Rede zu Herzen bringt;

es rasten die Shwerter: der Kamp, ist geendet.

Was nimmer die Uebermacht trotzig erzwingt,

jetzt hat es ein Wort der Grossmuth vollendet;

und wie es im Streite die Treuen gemeynt,

das achtet mit Recht der tapfere Feind.

PRZEKŁAD POLSKI.

Było to w roku tysiącznym setnym i siódmym,

kiedy Bolesław przemożny książe Polski,

przybył tu z dzielną, wojów rota,

po sławę i bogate łupy.

Lud swój i silę morską

połączył z nim Mikołaj król Danów.

Wtedy niejedna krwawa stoczyła się walka!

Wtedy strachem przejmował odgłos wojennego rogu!

Wtedy wielu bohatyrów przyjęła wieczna noc na swoje łono;

ścierały się tłumy w ściśnionych szeregach.

Wysoka chorągiew Gryfa (18) uciekała,

gdziekolwiek na nią Biały-Orzeł (19) natarł.

Czemuż o chorągwio rzucasz pole bitwy?

Czemuż tył podają przestraszone tłumy?

Wszak cię bronią twierdze wieżami warowne;

wszak opór zwycięzcy, dają silne mury.

Wznoszą się wysoko ponad morza wały;

a żelazna krata broni wstępu do bram.

"Nawet gdyby w ziemię wryłyście się mury,

i tam was dosięże błyskający oręż!"

Tak groźnemi słowy piorunuje książe,

i jedno po drugiem wciąż miasto zdobywa.

Przełamywał bramy i obalał wieże;

jego straszny napad gruzy czynił z murów.

Przybył pod Białogród słynny okolicą,

życie i smierć łożył, byle zdobyć wały.

"Źyć albo umierać" mówią oblężeni,

i bronią się dzielnie i poddać się nie chcą,

Odstąp, mówią, Polski książe;

nie zdobędziesz tego grodu!"

Pienił się od złości gdy to słyszał książe;

nieodzowna jego wola, by posiąść gród, więc go też mieć musi,

Jednak męztwo oblżonych wysoce poważa w sercu,

i dlatego chciałby, raczej, pokonać ich łaskawością.

Więc z dwoma szczytami, śle do nich woźnego,

a wożny wypełnia co mu poruczono.

"Odważni obrońcy twierdzy oblężonej!"

Rzekł woźny, "słuchajcie, posłannictwa księcia, którego te słowa:

"I wartoż jest skrapiać szlachetną krwią ziemię,

gdy chorągiew wasza pierzcha z placu boju?

Wszak pierzchliwie uszła zpośród wrzawy wojny,

i nigdy przed naszym nie ostoi męztwem.

Więc wam ślę dwa szczyty, biały i czerwony;

znaczenie ich łatwo odgadnąć możecie!

Jeden łaskę znaczy, a drugi śmierć wróży;

wybierajcież przeto i tak skończcie walkę.

Wybrawszy szczyt biały będzie dla was łaska;

wybrawszy czerwony będzie pożar i miecz!"

"Potężnemu księciu (odparli rycerze) ślemy pozdrowienie:

lecz chorągwi Gryfa raz przysiągłszy bronić,

nie możem lękliwie odstępować od niej;

z szczytów nadesłanych nie bierzem żadnego,

przeznaczeniu swemu ulegniem statecznie;

lękliwość walecznym nie przystoi mężom!"

Uwieczniła pamięć tę odwagę mężów,

i dzielne ich słowa podała potomstwu.

A cóż począł książe? napad na gród zrobił,

i po stosach trupów wdrapał się do twierdzy.

Przekroczywszy wały wyłamał bram wrota,

w pośród ulic ciasnych bój rozpoczął srogi.

Krwią się ubarwiły kamieniste bruki,

a ziemię zaległy waleczników roty!

powalonych sławną bitnych mężów śmiercią,

narzekanie i jęk rozległ się w powietrzu.

Resztki ustępują cofając się w szyku,

by odeprzeć napaść na żony i dzieci.

Tu cel dalszej walki, odważnej, rycerskiej;

tu ma rozstrzygnąć się bój o śmierć lub życie.

Bo i gdy tysiące nieszczęść mężom grożą,

i wtedy próbują, jakby ujść niewoli!

A książe zoczywszy, że nierówna walka;

wyrzekł słowo godne dzielnego rycerza:

"Męże wielkiej duszy! złóżcie broń na stronę!

Nie chciejcie daremnie zwiększać stosy trupów!

słowu i czci dzielnych zadosyć się stało;

wiecznąście się sławą okryli w tej walce.

Czyż godzi się ślepo rzucać w przepaść nieszczęść,

i tak osieracać płaczliwą swą dziatwę?

Wnet książęce słowo trafia w serca mężów;

i spoczęły miecze, skończyła się walka.

A czego uporna nie dopięła przemoc,

tego wielkomyślne dokazało słowo;

bo jakim się w boju rycerz wyda prawie,

takim go wróg dzielny waży i szanuje.

(1) Tacyt Germ. 38 mówi: sic Suevi a caeteris Germanis, sic Suevorum ingenni a servis separantur. U Niemców tak skandynawskich jak i germańskich np. u Saksonów dzielili się mieszkańcy kraju na Trelów, Kerlów i Jarlów, czyli na poddanych, własność nieruchomą posiadających, dowódzców wojskowych (Porówn. Muncha 140 nstpn), lub jak było u Saksonów, na Edelingów, Frilingów, Larów (Lachów) toż samo oznaczających (porówn. Pierw, dzieje 219 nstpn.).

(2) Fylki znaczące toż samo co pułki (regimenta) wojskowe; ztąd poszedł wyraz volk.

(3) Fylkir czyli głowa osady.

(4) Była więc possessio, a bynajmniej haereditas.

(5) Oczem według dawnych podań szeroce opowiada Boguchwałowa kronika.

(6) Wincentego syna Kadłubka i Boguchwałę.

(7) Słówko o tem będzie w nowem wydaniu Historyi prawodawstw słowiańskich. Zbyt powierzchownie zastanawiał się nad tem Kolar (w dziele Staroitalia Slavjanska ve Vidni 1853. z atlasem), również jak Ekomenides i Dankowski, z których drugi twierdząc słusznie: "że Grecy a Słowianie są spowinowaceni sobie językiem i rodem," (w dziele Die Griechen als Stamm und Sprachverwandte der Slaven. Pressburg 1828), przesadził w lern, ie mniemał, iż grecki język z słowiańskiego się rozwinął (Matris Slavicae filia erudita vulgo lingua graeca Posonii 1836), i że Homera rapsody mieszanym sławiańsko-greckim językiem napisane są (Homerus slavizans). Kiedym go r. 1837 — 1838 odwiedził w Brzetysławiu (Pressburg), zastałem go nad Pindarem, którego liryczne pienia z zepsutego jak mówił języka greckiego, na czysto sławiański przywracał.

(8) Stała prawdopodobnie w dzisiejszej Luzacyi dolnej około Kociobuża (Kottbus) miasta.

(9) Tu mieli Lechowie polscy pierwszą sobie założyć osadę, o czem nasze Roczniki i Kroniki 217 porównaj.

(10) Eva za ova, owa. Jest więc zaimkiem ów, owa, owo. Stoi przeto za ta (dorozumiej się mogiła) z opuszczeniem słowa jest.

(11) Gamna czytaj jamna, w którem opuszczono i. Wyraz jamina za jama (jak dotąd górale karpaccy mówią) wzięty, znaczy grób.

(12) Przed ostatniem a opuszczono v. Stać więc ma ksansowa, dziś księdzowa czyli należący do księdza, bądź monarchy, bądź kapłana.

(13) Porównaj rozprawę o tych runach prof. Wocela, którą Towarzystwo naukowe Kopenhadzkie w swych wydrukowało rocznikach (w Memoires des Antiquaires du nord) z r. 1851, na str. 354 nstp.

(14) Helmold, który umarł po r. 1170.

(15) Opowiedziawszy Galus, str. 81, o panowaniu Bolesława Chrobrego, mówi: ejus funus aliquantulum carmine lugubri lugeamus, i przywodzi pieśń niewiadomo czy od siebie ułożoną, czy też, co jest prawdopodobnem, z polskiego języka na łaciński przełożoną.

(16) Mówi tenże Galus, na stronicy 192, że słynną na Pomorzan wyprawę Bolesława Krzywoustego wyśpiewano doraźnie ułożonym wierszem unde etiam in proverbium cantilena componitur). Ten co ją ułożył, a był to zapewne jeden z uczestników wyprawy, ułożył ją niewątpliwie po polska, a kronikarz na łacinę przełożył ją. Już za Bolesława Śmiałego polskie układano pieśni, które następnie na nowszy przerabiano język, o czem Piśmien. polskie II, 411. w przyp. porównaj.

(17) Pieśń o Ludgardzie ułożona po polska. Porów. Pamiętn. II, 51.

(18) Herb Pomorza.

(19) Herb Polski.

XX.

Czasy wojen Krzyżowych, Francya, Anglia, Niemcy.

Anglia bardziej jeszcze niż Niemcy, wstrząśnioną została w posadach swoich w ciągu jedenastego wieku, i uległa zupełnemu przeistoczeniu; co stanowczo oddziałało na przyszłe j ej losy. Tron jej zdobyty przez dynastyą Duńską, tak świetny za rządów Kanuta Wielkiego, powrócił znowu do rodu Saksonów w osobie Edwarda Wyznawcy. Ale smutne przygody tego dramatu, odbijając się aż o Francyą, wyprowadziły na jaw wbrew dwóm rodzinom królewskim, groźniejszego pośrednika, który miał wyrugować obiedwie.

Plemię Normandow, zręczne i wojownicze, osiadłe w Neustryi, za czasów Rollona, ogładzone ale nie zmiękczone nową cywilizacyą, w każdym wypadku dawało dowody niezmordowanej siły. Wilhelm (długi miecz Longue Epée), nadał dobre prawa i pokonał Bretanią orężem; dwóch Ryszardów z Normandyi, podparło dzielnie francuzką koronę; Robert Djabeł, pomimo srogich nadużyć, okazał się dzielnym wojownikiem i gorliwym pielgrzymem. Pod nim to, synowie Tankreda z Hauteville wkroczyli do Włoch, opanowali zuchwale Pouillą i Kalabrią, a następnie za Roberta Guiscard, stali się protektorami Papieża przeciw Cesarzowi Niemiec. Nie mniej czynny, ale dzielniejszy jeszcze, książe Wilhelm zwany Bękartem, pragnąc zdobyć szlachetniejszy przydomek, już zwycięzca Henryka I. króla Francyi, który go niesłusznie zaczepił; domaga się nagle dziedzictwa po Edwardzie, płynie do Anglii na czele dzielnych wojk, i stawia czoło Haroldowi. Ten, zapalczywy i niezłomny jak i Wilhelm, walcząc w imię kraju, czerpiąc siłę w starożytnych wspomnieniach długoletniego panowania Saksonów, stawia w bitwie pod Hastings 1066 roku, dzielny i rozpaczliwy, ale nadaremny opór najezdcy.

Któż nie zna owej bohaterskiej walki, której wypadki rozwijają się olbrzymio w całem paśmie nowożytnych wieków. Z niej bowiem miała wypłynąć narodowość angielska, przypadkowa ale żywotna mieszanina tylu sprzecznych pierwiastków, zbieg gwałtowny, ale pełen przyszłości żywiołów: celtyckich, rzymskich, anglo-saksońskich, duńskich, francuzkich; bogaty posiew który miał wydać kiedyś tak zdrowe owoce. Szala zwycięztwa byłaby się niewątpliwie przechyliła na stronę Harolda, gdyby napaść króla Norwegii (1), nie pozbawiła go środków obrony przeciw groźnemu współzawodnikowi, którego zastępy z pieśnią w ustach, szły na krwawe boje.

Anglowie odpowiadali na te pieśnie religijnym hymnem, co było dostatecznym dowodem sprzeczności charakteru dwóch walczących ludów. Po trzykroć karność Saksońska, złamała usiłowania napastników, oni jednak po trzykroć wszczynali bój z coraz większym zapałem. Nakoniec Wilhelm pozornem ustąpieniem wciągnąwszy wroga w zasadzkę, zwrócił się nagle ku niemu, odparł go i rozprószył. Harold poległ w walce, szał francuzki dokonał reszty.

Wilhelm zdobywca zostawszy panem Anglii, zrazu oszczędzał zwyciężonych; ale zagrożony buntem, rozpuścił wodze zemście, obarczył lud podatkami, pobudował wokoło twierdze, zabierał na skarb dobra panów, a nadając je swoim współtowarzyszom wyprawy, stworzył tym sposobem feudalną szlachtę, która narzuciła zwyciężonej Anglii swoje obyczaje, zwyczaje, język. Rodzime narzecze przechowało się zaledwie wpośród poddanego ludu i w Szkocyi, która odzyskała niepodległość za Malkolma syna Dunkana, zwycięzcy Makbetha.

W owem to narzeczu północno-francuzkiem, w języku zwanym oi (langue d'oi) wcale różnym od języka używanego w południowej Francyi, zwanego oe (langue d'oe), Wilhelm ogłosił Zbiór praw, najstarożytniejszy pomnik tegoż języka. Dziwnem więc zrządzeniem losu, w Anglii, w samym Londynie, za natchnieniem wodza Skandynawskiego, jęły się wyrabiać stałe zasady francuzkiej mowy; tam zarówno po kościołach, zachował się dotąd pierwotny przekład modlitwy Pańskiej. Co do narzecza anglo-saksońskiego, snadno wnosić, jak ogromną przemianę musiało znieść, przez starcie z nowemi żywiołami zwycięzców. Gdy ci gardzili mową gminną właściwą jeno poddanym, lud uległy ich wymysłom, zmuszony był przejmować wyrażenia panującej mowy, zwłaszcza ściągające się do rolnictwa, pracy, przemysłu, praw i sztuk, walk i uroczystości, ale niemniej używał własnego narzecza w potocznem życiu, wyrażał niem wyłącznie wszelkie uczucia i wrażenia serca. Narzecze Anglo-Normandów, jako roślina sztuczna, posadzona na obcym gruncie, wypuściła także słabe odrośle, ale pierwszy powiew zniweczył je zupełnie, gdy tymczasem język anglo saksoński, wzgardzony, podcięty siekierą, ale trwale zakorzeniony, wzrastał w cichości, zasilając żywotnemi sokami, zamorskie liście, które ocieniały jego konary, pielęgnując w łonie swem owoce dla przyszłości.

Panowanie Wilhelma zakłócone rozterkami w własnym jego rodzie, skończyło się przedwcześnie, a trzej synowie wiedli spory o posiadanie jego państw, gdy wypadek niesłychanej wagi, zajął nagle Europę, i zwrócił ku szlachetniejszym celom, rozbudzone wojenne namiętności. Jerozolima, uświęcony przybytek wiary, starożytna kolebka tylu tajemnic i prawd pocieszających, otworzona przez Arabów wędrownym tłumom pielgrzymów, którzy od wieków tylu, korzyli się radzi na grobie Zbawiciela, ujrzała nagle pogwałcone swe przybytki, znieważone sługi Boże, przez Turków, nowych zwycięzców Azyi. Tkliwe opowiadania Piotra Pustelnika, obudziły powszechny okrzyk zgrozy, a jenialny i pełen zapału Grzegorz VII, powziął natychmiast myśl zawarcia owego uroczystego przymierza, którego sam nie miał czasu doprowadzić do skutku, a które następca jego Urban drugi, zawiązał na Soborze w Clermont. "Chrześcianie! wołał on, tak długo rozdwojeni! zwróćcie nakoniec przeciw wspólnym wrogom wiary, oręże, które daremnie nurzacie we krwi bratniej! Nadeszła chwila zmycia tylu zbrodni, krwią wyznawców Mahohometa. Zamiast kilku zamków i grodów, macie pole zdobywać płodne kraje, szerokie i bogate królestwa. Żołdacy szatana, zamieńcie się w Chrystusowych rycerzy! Szczęśliwym będzie los wasz, czylito wrócicie z wieńcem w wawrzyny, dłonią Pana zastępów uwieńczeni, czyli też legnąć w walce, otrzymacie męczeńską palmę! Opuszczajcie więc dla miłości Chrystusa wasze domostwa, wasze żony i dzieci; niech was nic powstrzymać nie zdoła: wszystkiego bowiem dokona ten, kto kładzie ufność w Panu!

W uniesieniu najżywszego zapału zgromadzenie rozchodzi się wołając jednozgodnie: "Bóg tego chce!" Krzyż czerwony znaczy pierś każdego rycerza, pełną wrzącego zapału; zastępy gromadzą się, obierają sobie wodzów, ale żaden monarcha nie wstępuje dotąd w szranki. Albowiem Alexy Komnen, najbliższy nieprzyjaciela, zjednoczonemi siły zajmował się wonczas naprawą wewnętrzną państwa Greckiego. Alfons VI. król Kastylii, z paladynami swymi Rodrygiem z Bivar i Henrykiem z Burgundyi, prowadzili krzyżową wojnę przeciw Maurom; Henryk IV. Cesarz Niemiecki, zdołał zaledwie utrzymać własną koronę, obciążoną klątwą papiezką, zagrożoną ciągłemi buntami. Filip pierwszy, król Francyi, zepsuty i niedołężny, naginał barki przed oporem wielkich lenników; Wilhelm II. nie utwierdzony jeszcze na chwiejącym się angielskim tronie, znienawidzony od poddanych, zdał na starszego brata niebezpieczny zaszczyt wspierania wiary.

"Wszelako, tak Anglia jak Francya, znalazły świetnych przedstawicieli w osobach Godfryda z Bullionu, równie prawego jak dzielnego rycerza; oraz Hugona z Vermandois, Roberta z Normandyi, Roberta z Flandryi, Rajmunda z Tuluzy; do których przyłączyli się Boemond i Tankred z Kalabryi. Usiłowania muzułmanów runęły wobec tylu dumnych rycerzy, przejętych pobożnym zapałem. Po dokonanych cudach bohaterstwa, chrześcianie zdobyli gród święty, zatknęli sztandar krzyża na szczycie Kalwaryi, a Godfryd z Bullionu wybrany na króla, w r. 1099, ogłosił swe prawa spisane w francuzkim języku, zgromadzonym w Jerozolimie stanom.

Książe Robert za powrotem domaga się Normandyi oddanej w zastaw, i Anglii, którą po śmierci Wilhelma drugiego, objął był młody brat jego Henryk I. Wojna wybuchła, a nieszczęśliwy Robert wtrącony do więzienia, odarty z własności, zamkniętym został w fortecy w Walii, w której jęczał przez lat ośmnaście. Powiadają, że patrząc z wierzchołka wieży na dąb przenoszący szerokiemi konary inne drzewa bliskiego lasu, powtarzał często w języku oi, słowa nacechowane poetyczną tęsknotą: "Dębie! który z cieniów leśnych wybiegłeś w górę, zkąd poglądasz na nurt Sawerny, wiecznie walczącej z falami morza; dębie wyrosły na wyżynie skąpanej krwią ludzką; dębie kołysany tylu burzami; biada człeku, który nie może dobiedz kresu starości, aby spokojnie umrzeć!" (2).

Henryk I, pan Anglii i Normandyi, który słodkiemi rządy uspokoił swe kraje, a dzielnością oręża chronił je od napaści Ludwika VI; doznał nakoniec klęsk na jakie zasłużył, wdarłszy się na tron przemocą. Ledwie że pokonał nieprzyjaciół i stanął na najwyższym szczycie potęgi, dotkniętym został w najdroższych uczuciach serca: przed jego oczyma rozbił się okręt, który niósł całą niemal królewską rodzinę. Córka jego Matylda, sama jedna ocalona od zguby, poszła naprzód za Henryka V. wyniesionego ojcobójczym zamachem na tron niemiecki. Ten bowiem zaledwie że został Cesarzem za pomocą Papieża, obrócił przecież oręż przeciwko Rzymowi; i na nieużyteczne walki strwonił dni swego panowania, pogrążając Niemcy w odmęt bez ładu. "Sprawiedliwość, mówi jeden z rocznikarzy, deptaną była stopami, wznoszono warownie, obdzierano miasta, łupiono całe prowincye, zatrzymywano na drodze podróżnych i pielgrzymów, nie szanując przysięgi ani Bożego pokoju. " Po śmierci znienawidzonego i wzgardzonego Henryka, Matylda przyrzekła rękę, i przekazała prawa do korony angielskiej Godfrydowi Plantagenetowi, książęciu Andegawenii (d'Anjou). Ale Stefan synowiec Wilhelma Zdobywcy, zajął pospiesznie Londyn, przyjętym będąc przez Saksonów, którym nadał mnogie przywileje; i pokonał orężem wszelkich współzawodników do korony.

Wonczas Lotariusz II. książe Saski ogłoszony był Cesarzem Niemiec, przez książąt, którzy marzyli o osobistej niepodległości, licząc na cichy i spokojny jego charakter. Ustawiczne jego wąchania i nieufność w sobie, zupełne poddanie się duchowieństwu, przygotowały za jego rządów szkodliwe współzawodnictwo Welfów bawarskich, i Wiblingsów szwabskich, którzy dzielili Cesarstwo na dwa nieprzyjazne obozy. Lotariusz zabezpieczywszy zaledwie swą władzę, umarł za powrotem z Włoch, gdzie pokonał Rogera króla Sycylii.

Zięć jego Henryk pyszny, książe Bawarski i Saski, mniemał się zabezpieczonym na tronie; ale książęta zazdroszcząc mu potęgi, przełożyli nadeń Konrada III, z domu Hohenstaufen, książęcia Szwabii i Frankonii. Stanowi on główny rdzeń owego słynnego rodu, który tak w pokoju jak w wojnie, zarówno światłem jak bohaterstwem, pozostawił w dziejach Niemiec niezatarty ślad wiekopomnej chwały. Konrad III. wstąpił na tron r. 1137 równocześnie z Ludwikiem VII. królem Francyi. Stoczył naprzód walkę z Welfami i zniweczył ich usiłowania, łącząc się przeciw nim z Margrabiami Brandeburgskiemi i Austryackiemi, których posiadłości rozszerzyły się kosztem podbitych Słowian. Ale niebawem rosterki domowe wichrząc Niemcami i Francyą, ustąpić musiały wobec walki, godniejszej szlachetnego zapału.

Królestwo Jerozolimy założone czasu pierwszej krucyaty, utwierdzone pierwiastkowo zapałem zwycięzkim, ale pozbawione zastępów rycerskich, oprócz Templaryuszów braci szpitalnych, nie miało dostatecznej siły, aby długo stawić czoło nieprzyjacielskiej potędze. Napady ciągłe Muzułmanów, zagrażały mu rychła zgubą, gdy Papież popierany usiłowaniem świętego Bernarda, wezwał do nowej wyprawy zachodnia Europę. Konrad III. pospieszył na wezwanie; kazał ogłosić pokój Boży w całych Niemczech i wyruszył na czele licznych wojsk. W Nicei połączył się z zastępami Ludwika króla Francyi, który niechętnie słuchał rad bacznego Sugera. Jakoż wkrótce nieszczęśliwe rozdwojenie wybuchło pomiędzy sprzymierzonemi wojskami; wycieńcza je trud i choroba; odstępują oblężenia Damaszku; a owa groźna wyprawa, ' zniweczona do szczętu, idzie całkiem w rozsypkę. Konrad umarł wkrótce potem, ustalony na tronie, przekazał go z przyzwoleniem wielkich lenników, synowcowi swojemu, oraz godnemu wspólnikowi wyprawy.

Fryderyk I. Rudobrody, spełnił nadzieje, jakie na nim zakładano. Panowanie jego skreślone piórem licznych annalistów między którymi odznacza się Otton z Frejsingen, Radewig, Helmold, Saxo, starożytnik Skandynawski, najświetniejszem jest w dziejach Niemiec, tak przez charakter wojowniczy, rycerski, jako też i przez wpływ jaki wywarł na literaturę. Fryderyk położył naprzód kres rozterkom domowym, zapewniając Naczelnikowi Welfów, Henrykowi, przezwanemu Lwem, spokojne posiadanie Bawaryi i Saksonii; ustalił przewagę swoję w Danii i t. d., a zwracając następnie oczy na Włochy, pragnął odzyskać nad niemi utraconą przez poprzednich Cesarzów władzę. Medjolan, pośredni punkt Lombardzkiego związku, odzyskał był niepodległość. Fryderyk zaczepia miasto kilkakrotnie, a zdobywszy je w końcu, obraca niebawem w gruzy. Z kolei Rzym występuje do walki na głos Alexandra III. Papieża wielce szanowanego z cnót swoich i odwagi; Włochy powstają całe, miasta lombardzkie odradzają się z własnych popiołów. Daremnie uczeni sprzyjają Fryderykowi, daremnie on wspierając duchowieństwo niemieckie, nadaje swej sprawie pozór słuszny; szczęście opuszcza go niemniej, wojska tracą odwagę, Henryk Saski odmawia mu pomocy. Ustępuje nakoniec i upokarza się przed Papieżem; pragnąc gdzieindziej pomścić wyrządzone, mu zniewagę, pragnąc walecznością rycerską odzyskać wpływ utracony chwilowo. Zaczepia jednego z lenników, walczy z nim na śmierć, pomimo trudności niezliczonych, szarpie w końcu obszerne jego dziedziny. Utrwaliwszy powagę cesarstwa, równiejszym podziałem prowincyi; odzyskuje w południowych Włoszech władzę, jaką utracił na północy, łącząc starszego syna z księżniczką. Sycylijską.

Anglia wzrastała tymczasem pod Henrykiem II., pierwszym z domu Andegaweńskiego, małżonkiem Eleonory Guyenny. odrzuconej przez niebacznego Ludwika VII. Henryk ogłoszony w roku 1154 królem i panem połowy Francyi, widział przecież zachwianą swą potęgę przez nieprzebłaganego Tomasza Becket, którego sroga śmierć, sprowadziła na Henryka ciężkie klęski. Daremnie pragnął je odwrócić świetnem lubo niesprawiedliwem podbiciem Irlandyi, która dotąd pozostała Celtycką pod naczelnikami swych klanów; burzliwe namiętności, ukryte nienawiści, wstrząsnęły państwem i cesarską rodziną. Czterej synowie cesarscy, Henryk z Guyenny, Ryszard z Normandyi, Geoffroi z Brytanii, i Jan, powstawali koleją przeciw niemu, czerpiąc mężobójczy zapał w pieśniach wojennych trubadurów. Henryk walczył odważnie i wytrwale, znosił szlachetnie przeciwności mniej boleśnie może niż same powodzenia, bowiem pod przemocą jego ojcowskiego oręża, padło dwóch synów (w chwili gdy Filip II. wzmacniał się na tronie francuzkim); przed śmiercią zaś miał ujrzyć dwóch drugich, walczących przeciw jego królewskiej władzy.

Wpośród tak smutnych wróżb, Ryszard pierwszy, Lwie serce, ogarnął angielską koronę. Pełen wojennego zapału podniecanego może wyrzutem, przystąpił z radością do trzeciej krzyżowej wyprawy, podjętej przeciw najsroższemu wrogowi chrześcian. Saladyn sułtan Egyptu, był panem Jerozolimy, i groził ze pomści na Europie klęski zadane islamizmowi; gdy na głos Wilhelma z Tyru, trzy potężne narody związały się przymierzem. Fryderyk Rudobrody postępuje ku Azyi mniejszej, walczy szczęśliwie; ale traci nagle życie, kapiąc się w Cydnusie. Fili August i Ryszard Lwie-serce, zatykają, własne chorągwie na wybrzeżach włoskich i wyspach Archipelagu. Zdobywają szturmem Ptolemaidę, ale nieszczęściem wzniecona niezgoda, dzieli dwóch monarchów, a podczas gdy jeden z nich wraca do Francyi na wezwanie biegłego polityka, zuchwały i zapalczywy Ryszard, narażając życie na ustawiczne niebezpieczeństwo, pozyskuje nieśmiertelną chwałę. Henryk VI. który po Fryderyku Rudobrodym nastąpił na cesarstwo, dalekim był od ojcowskiej dumy. Chciwy, nieszlachetny i nieprzebłagany, skłonił książęcia Austryi, aby pomścił zniewagę jaką mu niegdyś gwałtowny Ryszard wyrządził, osadzając w więzieniu króla Anglii. Ohydnem było postępowanie Henryka w Sycylii, którą do cesarstwa przyłączył. Opłacił je życiem, w chwili gdy Ryszard po krwawej walce z Filipem królem francuzkim i przeniewierczym bratem, zginął; pozostawiając tron okrutnemu Janowi bez ziemi, mordercy synowca swego Artura.

Po śmierci Henryka VI. który zostawił nieletniego syna; cesarstwo niemieckie popadło w nowy nieład z powodu równoczesnego obioru dwóch cesarzów. Kiedy bowiem większość książąt głosowała za bratem jego Filipem Szwabskim, inni wspierani przez duchowieństwo, oświadczyli się za Ottonem IV. księciem Brunświku. Papież Innocenty III. podniecił niezgodę, chcąc opanować stronnictwa, które niszczyły się wzajem w walkach, zarówno zgubnych dla książąt i ludów; podczas gdy czwarta krzyżowa wyprawa, pod przewodem Bonifacego z Montferatu i Baldwina z Flandryi, przy pomocy Dandollo z Wenecyi, zdobywała Konstantynopol, zakładając na Wschodzie nowe cesarstwo Latynów, i zarazem poddawała całą Moreę Rzeczypospolitej Weneckiej. Po morderstwie dokonanem na Filipie Szwabskim, Otton IV. chciał utwierdzić zachwianą swą władzę; odparty z Włoch, napada na Francyą i wspiera bunt Flamandczyków. Ale niebawem, szczęśliwy Filip August, odebrawszy po jednej, odpadłe od królestwa prowincye, i oczyściwszy ziemię francuzką z Anglików, okazał Konradowi na polach pod Bourines, czego dokazać może waleczność francuzka. Zwyciężony Otton ucieka, zarówno jak i Jan bez ziemi, który niełatwo przekazał synowi Henrykowi III. pokalane berło, podczas gdy młody Fryderyk II. opanowawszy Sycylią, zasiadł na cesarskim tronie.

Piąta krucyata daremnie rozpoczęta przez Jana de Brienne i Andrzeja Węgierskiego, rozpoczyna wiek trzynasty nieszczęśliwy dla Europy. Roku 1226 zginął Ludwik VIII, który ślepą gorliwością w bezbożnej wojnie z Albigeńczykami, przyćmił swe świetne zalety. Szczęśliwy, że umierając mógł pozostawić królestwo Francyi Ludwikowi świętemu! We dwa lata później Fryderyk II. chroniąc się przed gromami klątwy kościelnej, przedsiębrał szóstą krucyatę na wschód; której skutek przewidywany, oburzył jego nieprzyjaciół. Daremnie Jerozolima otwarła mu bramy, uznając go swym panem, nieszczęśliwy cesarz zmuszony poskromić bunt syna własnego, starszego, Henryka; oraz podniecać i gromić na przemian miasta włoskie, które potokami krwi zalewały Gwelfy i Gibeliny; zmuszony wreszcie patrzeć na srogą niewolę syna swego Enzio; został nakoniec uroczyście strąconym z tronu i wyklętym przez Papieża Innocentego IV, podczas gdy Henryk III. król angielski, drżał wobec zbuntowanych baronów. Ale Fryderyk, godny wnuk Rudobrodego, nie uchylił czoła przed burzą. Niezmordowany w walce, bronił walecznie praw korony tak przeciw współzawodnikom swoim, landgrafowi Turyngii i hrabiemu Holandyi, jako też przeciw srogiemu najazdowi Mongołów, którzy w r. 1240, zaleli Ruś, część Polski i Czechii. Miasta niemieckie wobec tylu niebezpieczeństw, szukały oparcia w ścisłym związku hanzeatyckim, łącząc nawzajem pojedyncze siły, podczas gdy swobody angielskie za słabych rządów Henryka III. króla Anglii, wywalczone orężem Lejcestra, utwierdzone zostały na pewnych i niewzruszonych zasadach.

Wpośród tych srogich burz, Hiszpania chrześciańsko odradzając się z własnych popiołów, rozpoczynała krwawy, a ostateczny bój z Maurami, zwycięztwem Jakóba I. króla Aragonii, i Ferdynanda III. króla Kastylii; Francya zaś swobodna, potężna i dumna, lekko oddychała pod mądremi prawami najdoskonalszego i najsprawiedliwszego z królów. Ludwik IX, monarcha szanowany powszechnie, a zatem pełen wpływów, utwierdził koronę na 'głowie króla angielskiego; sam zaś nie przyjął mimo nalegań Papieża, berła niemieckiego po Fryderyku II, które tym sposobem przypadło cesarskiemu synowi. Jakkolwiek pobożne jego poświęcenie, okazało się daremnem w siódmej krucyacie; wywarło przecież ważne skutki, budząc w samychże muzułmanach cześć dla jego pobożności, tchnąć we wszystkie dusze w czasie pobytu na wschodzie głębokie ku sobie współczucie, słusznie przynależne tak prawdziwej wielkości.

Konrad IV. Szwabski, obrany cesarzem w 1250 roku, jednocześnie z Wilhelmem holenderskim, utrzymał się we Włoszech, podczas gdy jego współzawodnik, władał w niemieckich krajach. Ale śmierć przedwczesna, obudwóch, wystawiła cesarstwo na pastwę długiego bezrządu, pod imiennemi rządami dwóch obcych książąt, Ryszarda z Kornwalis i Alfonsa z Kastylii. Jeden z nich siał nadaremnie złoto, drugi zbierał dogmatyczne sobory; a państwo Niemiec, według świadectwa rocznikarzy, przyszły do tak srogiego bezładu, że pochodnia światła dogorywała niedołężnie, zanurzona w potokach krwi bratniej.

Takież same klęski wichrzyły Włochami. Sycylia zostawała czas pewien pod rządem Manfreda, syna Fryderyka II, w chwili gdy Michał Paleolog, zdobywał na nowo tron Grecki. Ale niebawem Karol Andegaweński (d'Anjou), wydarł Sycylią Manfredowi, zmazawszy się krwią, niewinną zamordowanego przezeń Konradina, ostatniego potomka Hohenstaufów. Runął więc pod toporem kata ród świetny i nieustraszony, który wśród srogich klęsk i przeciwności, rzucał tak jasny blask na Europę.

Blizką już była chwila ostatecznej zguby cesarstwa i rozprzężenia narodów niemieckich; gdy się pojawił jeniusz opiekuńczy, człowiek pełen rycerskich cnót, sumienny, sprawiedliwy, gotów poświęcić się dla dobra ogółu. Było to w czasie, gdy Ludwik IX. padł ofiarą pobożnej gorliwości tknięty zarazą na gorących wybrzeżach Tunisu, w ósmej a ostatniej krzyżowej wyprawie; gdy niedołężny Filip III. wstępował na tron Francyi, a dumny Edward I. obejmował angielską koronę; gdy pobożny Papież Grzegorz X, powagą swoją uśmierzał zamieszki we Włoszech. Człowiekiem tym wybranym przez Opatrzność był Rudolf z Habsburga. Książęta lenni i duchowieństwo, przejęci nakoniec współczuciem dla nieszczęśliwego, nękanego tylu klęskami ludu, zaniechali wreszcie domowych sporów, i złożyli w r. 1273 koronę cesarską w ręce Rudolfa, którego rządy, nie poetyczne zapewne, ale rzeczywiście zbawienne, rozpoczynają dla Niemiec i Europy epokę odrodzenia i wielkości.

Oto jest szkic pobieżny, lubo niedokładny, pamiętnego okresu, który się ciągnie od końca jedenastego wieku do drugiej połowy trzynastego, okres pełen wielkich wypadków, słynnych postaci, znakomitych czynów. "Wpływy te znaczą właściwą cechą budzące się umysły; i stanowią okres literatury godzien głębokiego zastanowienia.

(1) Po owym królu Norwegskim Haroldzie III. śmiałym wojowniku i znakomitym Skaldzie, pozostała elegia rycerska pełna życia, ułożona na cześć Elżbiety, córki Jarosława książęcia Rusi, z którą miał być zaślubiony.

(2) Essai sur la lilterature anglaise, par Chateaubriand

XXI.

RUŚ I POEZYA JEJ NAJDAWNIEJSZA.

Dziś jeszcze są uczeni, którzy utrzymują:" że ruskie państwo założyli Niemcy, gdy przesiedlając się z Azyi do Europy zatrzymali się w swoim pochodzie nad Wołgą; że gdy bawili przez czas niejaki w teraźniejszej Rossyi południowej, wtedy część ich powędrowawszy do dzisiejszej Szwecyi, Normanami czyli "północnymi ludźmi" nazywaną była, a druga pozostawszy na miejscu Rusi to jest jednej mowy używających ludzi nosiła miano; że Ruś ta zyskała z czasem nowe ze Szwecyi posiłki, skoro chęć wzięła Normanów owych wędrować znowu; że wciskający się do niej naprzód gwałtem, przyjęła następnie Ruś dobrowolnie" (1). Zwracam uwagę na Nestora, który rzekłszy o przeniesieniu się Słowian znad Dunaju nad Wisłę, zeznał: "że dla ucisku doznawanego od Wołochów (Rzymian) przesiedliwszy się rzeczeni Słowianie i siadłszy nad Dnieprem, przezwali się Polanami, a drudzy Drewlanami, bo siedzieli w lesiech; a inni usadowili się między Prypecią i Dźwiną, i nazwali się Dregowiczami; inni zaś siedli nad Dźwiną i mianowali się Połoczanami, od rzeczki która wpada do Dźwiny a zowie się Polota; że Słowianie ci, którzy zamieszkali koło jeziora Ilmenu przezwali się swojem imieniem, i zbudowali gród i nazwali go Nowogrodem, a drudzy siedli nad Desną, Semą i Sułą i nazwali się Siewierzanaini; że gdy wezwani do rządu od tychże Nowogrodu mieszkańców, tudzież spółkujących z nimi Finów, Waragowie (Normanowie) przybyli do ich grodu i osiedli w nim, wtedy ziemia nowogrodzka przybrała miano Rusi, a tameczni Słowianie Rusinami mianowali się odtąd. Według zeznania więc kronikarza, nieznane było nazwisko Rusi w przestworze czasu, w którym się Słowianie naddunajscy po swojem nad Dniepr przybyciu posunęli na północ od Kijowa począwszy aż do Ilmenu jeziora, a do Dźwiny, Poloty i Suły na zachód (r. 106 — 862 po Chr. ), i żadna inna narodowość lepiej nad słowiańską nie rozwinęła się tu, jak widać z tej części Ruskiej Prawdy, którą ja do czasów przedjarosławowych (przed r. 1020 po Chr. upłynionych) odnoszę, tudzież z napomknień, które o stanie cywilizacyi Słowian przed przybyciem do Nowogrodu i Kijowa Waragów uczynił Nestor. Nawet po rozpostarciu się panowania Waragów w tak odtąd nazywanej ruskiej ziemi wiele znacząca normandzkość nie miała miru w narodzie lecz na dworze książąt i drużyn ich, co trwało aż do czasu przejścia Rusi pod panowanie Tatarów, w którym narodowości tej przecięta z zachodem droga, więcej jaku słowiańskim skierowawszy zwyczajom, całkiem ją później na naszą przechyliła stronę. Właśnie ta dwóch odrębnie rozwiniętych na Rusi narodowości cecha, ta obyczajów, zwyczajów, praw i t. p. różnorodność i wzajemna ich styczność, dodawszy wyobraźni ludu bardziej tu, niż u zachodnich Słowian rozżarzonej wiele podniety, uczyniła go pochopniejszym i skorszym do pieśni.Śpiewali Radymiczanie i Wiatczanie pogańsko-obrzędowe, czyli, jak się wyraził Nestor, djabelskie piosenki, odbywając igrzyska wśród siół, podczas których małżeństwa zawierali, porywając na żony zamówione sobie poprzednio dziewice. Tenże zwyczaj był u Drewlan, którzy według wyrażenia się tegoż kronikarza, u wody, to jest przy źródłach świętych za bóstwo jak ja rozumiem czczonych, uprowadzali namówione sobie w małżeństwo dziewoje. Były zapewne śpiewy i w czasie pogrzebów, pogańskim obyczajem jeszcze za czasu Nestora (pisać swą kronikę r. 1173 rozpoczął) u Wiatczan i Krywiczan odbywanych, albowiem i Getowie, od których poszli Słowianie, śpiewali na pogrzebach i wyprawiali igrzyska. Inny tryb życia mieli Polanie, inny surowe nad Dulebami wykonywający rządy Awarowie, inny Waragowie, którzy marząc o Walhali i bojem dokupując się jej, dziwny stanowili kontrast z rozkochanym w naturze Słowianinem.

Wszystko to bogatym było materyałem do tworzenia bądź piosnek naprędce układanych (2), bądź pieśni na długą wyśpiewywanych nutę. Lecz pozazdrościły nam pieśni tych wieki, pogrążywszy je w niepamięci. Ale czy wszystkie? Powątpiewać się o tem godzi, rozważając dawne pienia różnym zbieraczom ich, a mianowicie Kirszy Daniłowiczowi rodem Kozakowi przypisywane niesłusznie. Nie on je bowiem utworzył, lecz pozbierał, zostawując bogaty plon uczonym do zastanawiania się nad tem, z którego która pochodzić może wieku. Ze albowiem istniały dawne pienia z których jakiemuś nieodgadnionemu dotąd Bojanowi zdaje się przypisywać bezimienny piewca te o Trojanie (Włodzimirzu Wielkim?) o pochodach Swiatosława, o Jarosławie starym, o chrobrym Mścisławie, o Romanie pięknym, pokazywać się to zdaje z samego nawet piewcy, który nam udzielił o tem wiadomości, a o którym pomówimy teraz.

Z rękopisów po archimandrycie kijowskim r. 1795 przez siebie zakupionych, wydobył Aleksy hrabia Puszkin pieśń mającą napis Słowo o płku Igorewie (pułku Igora) i w Moskwie 1800 ogłosił ją drukiem. Rozpatrzywszy się w niej uczeni, powzięli przekonanie, że ona wyprawę Igora Swiatosławicza księcia Siewiero-nowogrodzkiego r. 1185 na Połowców, z trzema pokrewnemi książętami nad Don przedsięwziętą, opiewa. Wyprawa ta zrazu pomyślnie, następnie zaś nieszczęśliwie dla przedsiębiorącego ją księcia wypadła; dostał się bowiem do niewoli, z której atoli zdoławszy ratować się ucieczką, przybył do Kijowa dla złożenia dzięki Bogarodzicy, że ocalony został. Lubo zaś nie mogli się zgodzić na to uczeni, kiedyby i gdzie wylano tę pieśń na pargamin, lubo dotąd spór ten wyjaśnionym nie jest i być nim nie może, z przyczyny, że w czasie pożaru Moskwy r. 1812 spłonął ogniem rękopis, pieśń rzeczona zawierający, to jednakże pewna, że ona uważaną być może za utwor XII. wieku, sądząc po jej treści. Takem rozumował o niej r. 1839, nad zaletami i wadami pieśni rozwodząc się, i dziś toż samo o niej myślę. Cofam atoli com przy tej okoliczności powiedział mylnie o niedostatku poezyi Rusinów zadnieprskich; albowiem nie znałem wówczas zbioru pieśni wielkoruskich. nagromadzonych przez Kiryjewskiego, które niestety są dotąd po największej części w rękopisie. Stoi więc w swej mocy com w roku 1839 rzekł o wpływie polskości na pieśń będącą w mowie, czemu daremnie tłumacz rozprawy mej na język rossyjski zaprzeczyć pragnął (1), stoi com powiedział o jej do staroheleńskiej, skandynawskiej i t. p. poezyi stosunku, a co na obszerny wymiar rozwodząc teraz książe Wiazemski (2), wykazuje obecnie, że jak zachodniej Europy X. i następnych wieków piewcy, wzorom starym niby przypatrując się, tworzyli swe pienia, tak tworzył je i śpiewak wyprawy Igora na Połowców, i że dlatego pieśń jego nie za ludowy śpiew, ale za utwór sztuki uważana, i z tego względu w jednym z królo-dworskim rękopisem stać powinna rzędzie. Ze zaś utwór ten doskonalszym jest od takowychże poetycznych na zachodzie pojawionych tworów, przyzna ktokolwiek go bądź w tłumamaczeniu (przełożono tę pieśń na dzisiejszy rossyjski i polski, tudzież na niemiecki, francuzki i czeski język), bądź w oryginale, który na szczęście przed jego zniknieniem podano do druku, przeczyta. Język oryginału tego, będąc od mowy jaki w zabytkach piśmiennych rusko-słowiańskich X — XIII. wieku widzimy różny, upoważnia do wniosku, że jak różne wzory na utwór pieśni, tak i różne narzecza słowiańskich ludów Kijów okalających wpłynęły na język, w którym ją prawdopodobnie w stronach tego miasta przebywający wieszcz ułożył. Lecz pominąwszy bibliografią, historyą i t. p. samejże pieśni, i po wszystko co się jej tła i treści dotyczy do rozpraw tak od księcia Wiazemskiego jak i poprzedników jego napisanych odesławszy, przywiedźmy z niej wyjątki według polskiego przekładu od Augusta Bielowskiego roku 1833 wydanego we Lwowie.

Uderza naprzód wstęp do pieśni, który zwyczajem wieszczów strarożytnych zrobił piewca, odzywając się w te słowa:

Bracia! nie pięknież piać staremi słowy

Trudne o pułku Igora powieści?

A więc pocznijmy pieśń, wedle osnowy

Zdarzeń, nie zmyśleń bojańskiemi tory;

Bo wieszczy Bojan, jeśli k' czyjej części

Pieśń tworzył, myślą uganiał przez bory, .

Wilk ziemią, w wiatrach orzeł chyżopióry;

Jeśli bój spomniał, w lot dziesięć sokołów

Puszczał na stado łabędzi — a wtedy

Poczesną pieśnią pierwszy zabrzmiał połów!

Opisując uczestników przedsięwziętej wyprawy, kładzie w usta Wszewołoda te, na pochwałę wojów z kurskiej zebranych ziemi, wyrzeczone słowa:

Igorze! siodłaj rącze konie twoje,

Moje już przodem w Kurska rżą na boje;

Kurszczanie moi w kres podążą szybko,

Trąby pieluchą, hełm był im kolebką,

Ostrze dzid jadło niosło im zwyczajne,

Znane im szlaki, jarugi nie tajne.

Napięte łuki wieczną strzałą świszczą,

Z otwartym tułem, z ostrą szablą k' cięciu

Jak płowe wilki lecą w step, aż zyszczą

Wieczną cześć sobie, wieczną sławę księciu.

Nad skutkami staczanych dotąd z Połowcami bojów zastanawiając się ze smutkiem, powiada:

Takieto niegdy ścierały się mocy!

Lecz takiej wojny nie słyszano jeszcze:

Od rannych świtów do nocy, od nocy

Do świtu, gęste strzał się leją deszcze,

Słychać grzmot szabel śród trzasku oszczepów

W dalekiej ziemi połowieckich stepów.

A czarny obszar końskiemi kopyty

Zorany, kośćmi zasiany, krwią zmyty,

Wydal dla Rusi plon bujny — niedolę....

Przygody, na które Igor, przebierający się do ojczyzny po bitwie przegranej, narażony został opowiadając, tak śpiewa:

Prysnęło morze w północ, ciągną zmory,

We mgłach; książęciu Bóg wskazuje tory

Z kraju Polowców, do twego Igorze!

Szczerozłotego stolca. Zgasły zorze,

Igor śpi; Igor budzi się; myśl wrząca

Przebiega przestwór od Donu do Dońca.

Koń o północy, i Owlur za rzeką

Świsnął; Owlura świst Igor rozumie.

Nie ma Igoral tylko gdzieś daleko

Głucho klekoce ziemia, trawa szumi,

I wież Połowców czernią się wyżyny.

A Igor skacze gronostajem w trzciny,

To biała kaczka falami potrąca.

To na koń skoczy, to z konia zeskoczy

I bosym wilkiem bieży k' łęgom Dońca,

To znowu sokół chmurą się obłoczy.

Gęsi, łabędzie bije dla posiłku

Rankiem, południem i o słońca schyłku.

Zkąd widzimy, że bohatyrowi ruskiemu dopomógł do ucieczki Owlur z Połowczan jeden, i że gdy z wytężenia sił padł mu koń w ucieczce, wtedy Doniec przyjąwszy go na

grzbiet swych wód, przewiózł na drugi brzeg bezpiecznie. Piękne jest w pieśni przemówienie Dońca rzeki do Igora:

Gdy Igor leci sokolemi loty,

Wlur zimne rosy trzęsąc wilkiem ciecze,

Padł mu koń rączy. Doniec księciu rzecze:

Sława ci książe! wrogowi zgryzoty,

Wesele Rusi. — I tyś sławy pełny,

Rzekł Igor, księcia wziąłeś na twe wełny,

Srebrny brzeg szatą ścielesz mu zieloną,

W cieniu drzew ciepłą kryjesz mgły osłoną,

Kaczką na wodzie, czajkami na strudze,

Cyranką w wiatrach trzymasz go w swej pieczy:

Nie tak jak Stugna (5), co w mdłej pełznie cieczy,

A skoro prądy pochłonęła cudze,

O pień podwodny roztrzaskuje statki.

Opisem powrotu księcia do ojczyzny, kończy piewca swój utwór szczytny:

Słońce na niebo, Igor do ojczyzny

Wraca; tłum dziewic nad Dunajem śpiewa,

I płyną pieśni morzem do Kijewa.

A książe Igor zwiedza Boryczewo (6)

Gdzie mieszkasz święta Piragoszcza (7) dziewo !

Gród się raduje, kraj raduje cały,

Książętom pieśni kolejno zabrzmiały!...

Wam to Igorze! Wiewołodzie turze! I

Włodzimirzu w zgodnym pieją chórze,

Przez was za chrześcian wrzała walka krwawa,

Sława książętom i drużynie stawa!

Amen (8).

(1) Tak mniema Ernesty Kunig w dziele Die Berufung der schwedischen Rodsen durch die Finen und Slaven. St. Petersburg, I844 nstpn. w dwóch tomach, tudzież wyżej przywiedziony P. A. Munch str. 51 nstp.

(2) Tak zwana u Nestora pritcza a u Gala proverbium, stanowiła rodzaj układanych naprędce pieśni. Rozumieć to należy o poezyi świeckiej, o której w całem tem dziele mówić postanowiliśmy. Religijną w osobnej rozprawie rozważył obecnie professor akademii duchownej rzymsko-katolickiej w Warszawie, w Pamiętniku Religijno-Moralnym. (Patrz rozprawę pod napisem: O charakterze poezyi religijno-chrześcijańskiej u ludów słowiańskich w tymże Pamiętniku umieszczoną professora Kurchanowicza.

(3) Porówn; Cztenia w Imperatorskom obszczestwie i t d. w Moskwie, 1846. wydane, mianowicie zaś tomu II. oddział III. str. 27, w przypisku przez O. Bodjańskiego dodanym. Pytam i teraz, czy wyraz Kmieć, Rataj, znajdują się w ówczesnych pomnikach ruskich z tem co w Polsce znaczeniem?

(4) Patrz rozprawę jego w Wremienniku moskiewskim z roku 1851 Zamieczania na Słowo o połku Igor.

(5) Rzeka w Kijowskiem płynąca księstwie.

(6) Miejsce w Kijowie gdzie dziś cerkiew ś. Andrzeja.

(7) Nazwa Bogarodzicy dotąd nie wyjaśniona; nie zdaje się bowiem żeby miał wyraz ten znaczyć imię męża, który z Carogrodu przyniósł do Kijowa obraz Matki Bożej, jak Wacław Hanka w przekładzie czeskim pieśni, wyraz rzeczony objaśnia. Upewniał mnie niegdyś o tem Benedykt Rakowiecki, Prawdy Ruskiej wydawca, że piragoszczą nazywano Bogarodzicę od ugoszczenia (częstowania) pirogiem (chlebem białym) hojnie. Na czemby opierał swe zdanie, nie powiedział mi.

(8) Wyrazem tym kończyła się pieśń w oryginale.

XXII.

PIEŚNI TRUBADURÓW. — NARZECZE D'OC.

Krzyżowe wyprawy są przejściem z wieków średnich do czasów odrodzenia. Hojnie uposażone w nadzieje i czyny, spełniają pierwsze, przygotowują drugie, rzucając na wszystko, właściwe sobie światło. Ztąd słusznie zajmują pełen chwały ustęp w dziejach, mimo szkodliwych nadużyć i smutnych zawodów. Ludzkość porusza się nieświadomie, a Bóg wiedzie ją na nieznane drogi, jakie jej w mądrości swojej zakreślił; człowiek dąży do zamierzonego celu, a gorliwe jego usiłowania prowadzą go do innego, którego nie przewidywał bynajmniej. Grób Zbawiciela, miasto proroków, szanowny a święty przybytek wiary, znieważony, pogwałcony, jawi się nagle oczom dumnych zapastników, którzy w średnich wiekach wydzierają sobie nawzajem Europejskie berła. Zapominają więc osobistych kłótni, porzucają zdzierstwa i łupieże, wsiadają na okręta i płyną ku ziemi obiecanej, wiodąc z sobą liczne tłumy wiernych wasalów; przejmują się wzniosłemi myślami, zapalają odwagą, uczą się zwyciężać i cierpieć wspólnie, spozierać w niebo ślniące im ponad głową, kędy dzicy i zawistni nie posiadali przedtem. Postradawszy pod bitą Jerozolimę, po siedmkroć usiłują odzyskać ją, napowrót, i po tylezkroć doznają zawodu. Walka ta coraz trudniejsza i coraz na nowe wystawiona próby, przeciąga się całe dwa wieki. I cóź przynoszą z owej ziemi pełnej tajemnic, niezliczone zastępy, które szukały w niej chwały, bogactw, przebaczenia win i męczeńskiej palmy? Oto przynoszą zniesienie poddaństwa, urządzenie gmin, pomyślność miast, handel, przemysł, nauki i umiejętności wschodu; słowem, przynoszą posiew dalszego postępu; a jako świetne godło epoki, obyczaje rycerskie, takież prawa i literaturę.

Piękne zaprawdę i wspaniale widowisko przedstawia nam ów instynktowy popęd, który wytrąca Europę ze zwyczajnej kolei i pchają do podnóża grobu Zbawiciela świata, kędy ma zaczerpnąć nowe istnienie; popęd, który wiedzie ją wobec walk, śmierci i odrodzenia, w dalsze wieki pomyślności i chwały. Wprawdzie duch rycerski, który w znaczeniu literackiem, głównym jest owocem wojen krzyżowych, w porządku zaś społecznym jest zaledwie ich znikomym kwiatem, ich chwilowym objawem, sięga początkiem swoim odleglejszej nierównie epoki. Jeśli zechcemy śledzić powody tego szlachetnego zapału, tego bohaterskiego zaparcia siebie, jakie się objawiały w pierwszych wyprawach krzyżowych, znajdziemy pierwszy ich ślad w charakterze narodów północnych. Germanowie (jak ich określa Tacyt), uposażeni niezłomną odwagą, pełni względów dla niewiast, wiernie dotrzymujący danych przyrzeczeń, posiadali zdawna wrodzony przymiot rycerski; przyćmiły go wprawdzie bratobójcze zatargi, stłumiła gorąca żądza zwycięztw i panowania, potrzeba urządzania państw, wonczas gdy ich wojenne zastępy spadły na Europę niby drapieżne stada ptaków; ale ów przymiot miał się znów objawić i rozwinąć w pełnej sile pod wpływem sprzyjających mu wypadków. Jeniusz germański powiewając ponad ludami Helenów, Latynów, Celtów, Iberów, przybrał tysiączne odcienia i barwy, sam jednak opanował je mocą zwycięzkiej potęgi. Pień drzewa zachował pożywne soki, które miały zakrążyć w danej chwili, i nadać konarom blask pierwotnej młodości.

W tymże czasie inny żywioł, niemniej potężny i wpływowy, chrześciaństwo w rzymskiej formie, ów kamień węgielny karności i zjednoczenia, połączyło się z duchem wojowniczym, kojąc i miarkując zbytnie jego zapędy. Duchowieństwo, które posiadało wyłącznie klucz do nauk, w tych czasach ciemnoty, wywierało na ludy, na szlachtę i królów wpływ przeważny, i tym sposobem piastowało wyłącznie panowanie ducha, nieprzystępne dla ludzi burzliwych, umiejących tylko władnąć orężem. W klasztorach więc wykonywali mnichy pomału pracowite dzieła, pisali kroniki, homilie, przekładali religijne księgi. Tym sposobem pieśni bohaterskie, pomniki starożytnych bardów, które Karol wielki pragnął wskrzesić w całem państwie, umilkły pod jego następcami, gdy czas przyćmił chwałę Niemiec. Przeznaczono im było wszakże odrodzić się w nowym kształcie, w wieku zapału i wiary!

"Klasztory (mówi Chateaubriand w trafnych swoich uwagach) stały się wówczas warowniami, kędy cywilizacya szukała uchrony, pod chorągwiami świętych. Mury klasztorne przechowały uprawę wyższych pojęć i prawdę filozoficzną. Prawda polityczna, czyli swoboda, znalazła głos i wsparcie w niepodległości mnichów, którzy wszystkiego dochodzili, wszystko mówili, nie obawiając się niczego. W ciszy i zabezpieczeniu klasztornem, powstawały odkrycia tak zaszczytne dla Europy, którychby dzikie ówczesne społeczeństwo inaczej osiągnąć nie zdołało. Bez klasztorów nie przyszłyby do nas księgi starożytne, przebrzmiałyby dźwięki starożytnej mowy, a tem samem pękłyby ogniwa, łączące obecność z przeszłością. " Tak więc w przeciągu pięciu wieków, literatura klasztorna używa wyłącznie łaciny, oprócz kilku wyjątków, gdy pobożni a uczeni pustelnicy przejęci uczuciem rodzimem, zechcieli w pospolitej mowie wyrazić natchnienie swej duszy; lub tez gdy królowie bacząc na dobro poddanych, pobożnemi a sumiennemi dziełami szerzyli sami oświatę.

Rycerstwo istniało na łonie samejże feudalności, będąc jej idealnym wyrazem, typem poetycznym i doskonałym. Istniało w sercu i czynach Pelagiusza hiszpańskiego, Alfreda angielskiego, francuzkiego Otona, niemieckiego Henryka i wielu innych bohaterów, których imiona utonęły w niepamięci, przez brak dziejopisarzów. Ale mianowicie w południowej Europie, w hrabstwach Katalonii i Prowancyi, urządzonych sprawą Karola Wielkiego i Bosona, wobec dumnych, rozumnych a zwycięzkich Arabów, szlachetna chęć spółzawodnictwa, zajęła umysły, ogładziła je z wrodzonej szorstkości, nie odbierając im "właściwego znaczenia. Świetna postać Rolanda zidealizowana przez mnichów jawiła się z wierzchołków Pirenejskich, wiernym obrońcom wiary; ich żywot, niby turniej nieustanny przeciw groźnym wrogom, których oceniali pomimo nienawiści, wprowadzał w grę najszlachetniejsze natchnienia, najwznioślejsze poświęcenia. Niewiasty schronione pod ich tarczą, wspierane ich bohaterstwem, zajaśniały w ich oczach nowym, zapomnianym dotąd wdziękiem. Chrześcianie współzawodniczyli z muzułmanami o dank w męztwie i miłości, a śpiewacy jawili się wraz z powstającem rycerstwem. Harmonijne południowe narzecze, znane pod nazwą d'oc (langue d'oc), wyrażało już dźwięcznemi rymy uczucia serc pełnych zapału, a poważne narzecze d'oi, określało surowe formuły prawa, kiedy nagle jęk niedoli wraz z okrzykiem chwały, zabrzmiał od strony Wschodu. I owi wodzowie feudalni, którzy przejmowali zgrozą, Francyę, Anglię i Niemcy, wysypali się razem z najeżonych wieżyc, swych zamków, i ruszyli w drogę ku ziemi prób i doświadczenia, kędy nagle powodzenia, długotrwałe przeciwności, srogie niedole, starcia wzajemne obyczajów wschodnich i podań kościelnych, zdziałały w umysłach ów pamiętny przewrót, który zamienił mężów żelaznych, w rycerzów wiary i honoru! Walka ustaliła ich odwagę, nieszczęścia uspokoiły dumę, widok tylu dziwnych cudów, rozpłomienił ich wyobraźnią, a obok tego, jeniusz chrześciański, ów jeniusz poświęcenia i sprawiedliwości, który przywraca równość w społeczeństwie, wyswobadza niewolnika i uświęca niewiastę, oczyszczał zwolna, pełnym słodyczy wpływem, serca swych gorliwych obrońców. "Wojna niewiernym, poszanowanie niewinności i nieszczęścia, " o to było ich godło; godło szlachetne, zapominane wprawdzie niekiedy, którego wszakże nikt nigdy nie odwołał i nie zaprzeczył.

Rycerstwo (la chevalerie), wzrastało pod wpływem pobożnego zapału; wyprawy krzyżowe rozszerzyły zakres swych działań, przeciągnęły czas własnego istnienia, tak potęgą wspomnień, jako też i czynami, przez całe średnie wieki. Gdy ci prawdziwi rycerze, doskonałe typy bohaterstwa, Godfryd z Bullionu, Rodryg z Bivar i królowie, ich wielbiciele, i mnichy orężni ich współzawodnicy, i cały kwiat rycerstwa, który walczył w Palestynie i Hiszpanii; gdy wszystko to rojem wyszło na scenę świata; wzniosłe te postacie, wyryły się w serc głębi, podnieciły działalność wszystkich; każdy chciał przynajmniej na pozór naśladować tak piękne wzory. Stan rycerski wyłączny przywilej zasługi, został urzędownie postanowionym: trzeba było wywalczać jego stopnie, spełniać zobowiązania. W wojnie jak w pokoju, miał on swoje prawa, swoje sądy, kary i nagrody. Trybunały miłości, sądy honorowe, ożywiały ciszę ponurych zamczysk, kędy damy zasiadając jako królowe, rozdzielały wawrzyny pomiędzy zwycięzców. Turnieje, żywe obrazy walk, podniecały wrodzoną odwagę, a szczera lub pozorna namiętność, objawiała się w miłosnych westchnieniach. I jakżeby poezya, ów nadobny kwiat myśli, nie miała uczuć żywotnego tchnienia tych czasów? Mogłaż nie roztoczyć barw tęczowych, wobec dusz tkliwych a pełnych zapału? Uprawiana przez królów, czczona przez księżniczki, była ona godłem walecznych rycerzy, nieodłącznym ich przywilejem. Zrazu ceniona na równi, a wojennemi sprawy, przyćmiła je wkrótce, a zarazem unieśmiertelniła je na wieki.

Nakoniec obok podań północnych, obok pieśni narodowych mężnych Germanów, obok legend religijnych mnichów, stanęły w pamięci wszystkich, połyskujące wzory poezyi arabskiej. Poezya ta, dziecie puszczy, zrodzona w cieniach oazy, na długie czasy przed koranem, czego dowodem siedm wzorowych poematów, przechowanych dotąd w świątyni w Mekce; poezya ta mówię, powiała na skrzydłach wiatru, szybko niby lotem błyskawicy, po Azyi, Afryce i Hiszpanii, wraz z pochodem wojennych zastępów. Przeniesiona pod łagodne strefy, wdziała ich przystrój uroczy, a dwory w Bagdadzie i Kordubie, jaśniały w dziewiątym wieku pod oświeconą opieką Al-Raszyda i Abderama, jako święte przybytki nauk, jako szkoły sztuk pięknych, ogniska poezyi i światła, kędy wyobraźnia Wschodu rozpryskała w tysiącznych odcieniach. Kassydy, Ghazelle, pieśni miłości i tęsknoty, powieści, apologi, na rozlicznych osnute przedmiotach; olbrzymie romanse w rymowanej prozie, pełne cudownych przygód, zajmowały Arabów w chwilach wytchnienia, serca ich napełniały urokiem, zaostrzały ich odwagę. Oto według historyka Sismondi, skrócona treść jednego z poematów przechowanych w Mekce, Kassydy Amralkeisi, pierwotnego pomnika arabskiej literatury (1).

Bohater pieśni prowadzi dwóch przyjaciół na miejsce, kędy niegdyś był jego harem, dziś opustoszały, ale niemniej pełen drogich wspomnień. Wspomina swoje rozmowy z Onejzą i Fatyma; chlubi się iż kochał dziewicę nieporównanej piękności: "Szyja jej, mówi, podobną była do szyi Gazelli gdy unosi głowę pragnąc spojrzeć zdala; jej włosy czarne jak heban, spływały na ramiona jak powiewne palmy konary, jej kibić szczupła była i giętka jak lina, jej wzrok oświecał cienie nocy, jak lampa mędrca rozmyślającego w ciszy, odzież jej była jak lazur niebios, a perły rozsiane po szacie, podobne były do plejad wschodzących na widnokręgu. " Zapewnia, że chcąc ją pozyskać przedzierał się przez ostrza włóczni, pokonał siła niebezpieczeństw. Wychwala i własną odwagę, i świetne zalety swego bieguna; kreśli obraz łowów i następnej biesiady, zakończa nareszcie poemat bogatym opisem deszczu, który ożywia piaski pustyni.

Do owej pieśni Arabskiej z szóstego wieku fantastycznej a rozerwanej treści, dodajmy jako uzupełnienie wyjątek z Schah-Nameh'a, poematu perskiego z dziesiątego wieku, w którym odblask natchnienia Indyjskiego, tak świetny a uroczy Sacontali, łączy się z bogactwem poezyi muzułmanów, co ożywia lica hurysek. Rycerz wyraża w poemacie miłość ku bóstwu serca swego:

"Widzicie jak pola lśnią zlotem i purpurą! Czyliż może szlachetne serce człowieka, nie uczuć dziwnej radości? Jakże piękne są gwiazdy, jak słodkim szmer potoku! Jestże to ogród Sułtana? Ziemia jaśnieje wdzięcznemi barwy, niby kobierzec Ormusa; powietrze tchnie wonią piżma, wody strumienia zaprawne są kosztownemi płyny. Ow jaźmin zgięty pod ciężarem kwiatu, ów krzew róży siejący woń czarowną, wyglądają jak opiekuńcze bóstwa ogrodu. Bażant zbliża się poważnie, pyszny ozdobnym strojem, a słowik i synogarlica wstępują drząc na najniższe gałęzie cyprysu. Jak sięgniemy okiem poza kręty bieg strumienia, wszędzie odkrywamy raj istny. Po wzgórzach przechodzą się dziewice piękniejsze od Aniołów; a kędykolwiek przemknie Menisze, córa Afrasioba, szczęście rozjaśnia ludzkie oblicza. Ona to roztacza na ogród cały, wspaniały odblask słońca. "

Widać z tych urywków jakim był stosownie do miejsca i styczności plemion, wpływ poezyi arabskiej na chrześciańskie podania północy, które wypracowywali we Francyi Trubadurowie, Truvery, w Anglii Minstrelle, a od których daleko odskoczyli w Niemczech Minesyngery.

Te różne odcienia śpiewaków rycerskich, miano ich odmiennej dążności i sprzecznego częstokroć charakteru, objawiają wszakże wielkie zbliżenie w zasadzie, natchnieniu, poetycznym rymie, ztąd w sumiennem ocenieniu nie można jednych od drugich odłączać. Chcąc poznać poezyą romantyczną angielską i niemiecką z trzynastego wieku, trzeba koniecznie zastanowić się nad poezyą południowej Francyi, rzucić okiem na pomniki litterackie, pozostaie w dwoistem narzeczu oc i oi (2).

Pierwsze z nich zrodzone pod pięknem a pogodnem niebem, wobec zielonych pól, wspaniałych zamków, obszernych miast, w których przemysł szerzył już zbytki; pierwsze narzecze mówię, pochodząc wprost od bogatego języka Latynów, którego zachowało harmonia zmieniając tylko formę z pełnem wdzięku zaniedbaniem, obfituje w pieśni miłosne (eoblas) i lekkie satyry (sirventes), których rymy splatają się przy wielkiej rozmaitości miary. Drugie narzecze przeciwnie, zrodzone pod chmurnem niebem, przy nieustannym szczęku stali, w miastach nękanych ciągłemi napaściami, przybiera z pierwiastku celtyckiego surowszą nierównie barwę, brzmienia twardsze, ale za to lepiej utrzymane. Tworzone w nim poemata opisowe, powieści wierszem i pieśni (lais), oznaczają dążność szyderczą a poważną zarazem. Pozostawione naprzód w cieniu, przez wysoki polot współzawodniczącego z niem narzecza, musiało czekać przyjaznej doby, w której czerstwe jego owoce, miały zastąpić chwilowe kwiaty, przeznaczone na rychłe zwiędnienie. W obudwóch narzeczach, rycerze, damy, królowie nawet sami, ubiegali się o otrzymanie poetycznej palmy i umieścili dostojne swe imiona w liczbie szczęśliwych śpiewaków.

Na czele literatury romańskiej, na południu odznaczają się dwie księgi moralne i religijne. Jedna z nich, poemat Böecjusza, sięga dziesiątego wieku; druga zaś, pod tytułem: "La nobla Leyczon, " nosi datę z 1, 100 r. Ostatnia mianowicie, która zawiera w długiem paśmie rymów jednostajnych doktrynę ewangeliczną, owej sekty cichej i niewinnej, a tak okrutnie wytępionej, zasługuje na baczną uwagę, tak pod względem literackim, jak i dziejowym. Dalej następują romanse Jauffre i Flamenca, a nakoniec świetny poczet poetów trubadurów (3).

Pieśni trubadurów, utwory muzy lekkiej, zaniedbanej, błąkającej, byłyby niewątpliwie zaginęły bez śladu wśród spółczesnych przewrotów, gdyby dobry mnich ż rodziny Cibo, mieszkaniec wysp złotych czyli Lerinów, nie był ich zebrał w końcu czternastego wieku, według dawniejszego jeszcze rękopisu, ułożonego na rozkaz Alfonsa II. z Aragonii, w zbiór ozdobny, który istnieje w rzymskim Watykanie. Całą wartość tych lekkich śpiewaków, stanowi wdzięk myśli, śpiewny styl, żywość wyrażeń, lotna mgła mystycyzmu i czułości, która osłania rozwiązłość i podnosi uczucie honoru. Ale i wady ich niemniej powszechne, oprócz kilku wyjątków, pochodzą z nieznajomości przedmiotu, ze zbytniego uogólniania wspomnień, z braku głębokiej myśli, któraby nadała ich dziełom wartość trwałą a rzeczywistą.

Najdawniejszym ze znanych trubadurów jest Wilhehm z Poitou, spółczesny Filipa I, i pradziad słynnej Eleonory. Uczestniczył on w pierwszej krucyacie, o której wszakże nie wspomina. Opis tej cudownej wyprawy miał być ułożony wierszem, przez jednego z jego wasalów kawalera Bechada, ale poemat zaginął na nieszczęście. Wilhelm zajmował się nadewszystko miłością i opiewał ją z wdziękiem, jak w owej pieśni (cobla) na cześć pani swego serca.

"Wszelka radość niechaj będzie podwładną, wszelkie wspomnienie niech ustąpi mojej pani, tak szlachetnej w przyjęciu, tak zachwycającej spojrzeniem: gdyby sto lat źyć przyszło, człowiek nie byłby dostatecznie nasycony jej miłością.

"Jej uśmiech zdołałby uleczyć chorego, jej gniew o śmierć by go przyprawił; mogłaby mędrca przyprowadzić do szału, pochmurzyć czoło grzesznego młodziana, zamienić dworaka w gbura, i nawzajem gbura w dworaka. "

Wilhelm wyśpiewawszy swoje uciechy, swoje szaleństwa i naganne zbytki, usunął się od świata, i umarł w pokucie. Byłto środek zbyt późny, niedokładny ale konieczny na uleczenie namiętności właściwych epoce.

W ślad za nim, możnaby przytoczyć Rainbaud'a z Oranii, wsławionego współubieganiem poetycznem z hrabiną Die, którą wielbił i zdradzał naprzemian. Za nimi idą Geofroi Rudel, zapalony fantastyczną miłością ku idealnej księżniczce Syryjskiej, której poświęcił swą muzę i życie; Wilhelm z Cabastains, znany z delikatnych wierszy; Piotr Widal słynny z samoistnej barwy. Ale zatrzymamy uwagę na najśpiewniejszym, najświetniejszym i najbardziej ponętnym z tych śpiewaków, Bernardzie z Ventadour, Anakreonie swego czasu, kochanym przez najznakomitsze damy, cenionym nawet od królowej Eleonory małżonki Ludwika VII, i Henryka II. Cesarza, której wyjazd śmiał opłakiwać pieśnią. Oto obraz jakim śpiewak maluje jej tkliwe i stateczne wspomnienie:

"Quan la doss' aura venta

Deves vostre pais,

M'es veiaire qu'ien senta

Odor de paradis;

Per amor de la genta

Ves cui ieu sui aclis,

En cui ai mes m'ententa,

E mon coratge assis:

Quar de totas partis

Par lieis, tan m'atalenta!"

"Kiedy słodki wiatr powieje

Od twojego kraju,

Zda się, ze wkoło mnie sieje

Woń czarowne, raju.

Taka miłość w sercu tleje

0 pani ku tobie,

Ze w twe ślady ślę nadzieje

I myśl w każdéj dobie,

Trawiąc smutnych dni koleje

We łzach i żałobie. "

Widok Skowronka budzi w nim myśl szczęśliwą:

"Kiedy widzę jak skowronek otrząsa na słońcu szare skrzydła i buja swobodnie po błękicie z sercem pełnem radości; przebóg! taka przenika mię tęsknota, ze pozbawion wszelkiej pociechy, nie umiem być czułym na cuda, które winnyby podniecać moje chęci. "

Oto ustęp dłuższy a niemniej czuły:

"Gdy widzę w kwietniu zielone pola i ukwiecone sady, gdy słyszę szmer strumieni i pieśni ptastwa, woń murawy i niewinne śpiewy, budzę radość w mem sercu.

Niegdyś w takiej porze lubiłem rozmyślać nad sposobami zdobywania miłości. Myślałem o koniach, stroju, o uprzejmych przysługach i bogatych upominkach; bowiem kto używa takich środków, pewnym być może zwycięztwa.

Teraz śpiewam gdym winien płakać z miłosnego żalu, który mnie pozera; niechaj więc umilkną me dźwięki, bo nie śmiem już wyrzec słowa. Nie rozpaczam wszakże, abym już nie miał znaleźć wątku do śpiewu!

Pieśni idź! przepłyń morza i powiedz mej szlachetnej pani" że nie ma dnia abym nie westchnął za słodkiem jej obliczem z jakiem rzekła do mnie: ""Gdzie idziesz przyjacielu? co pocznie twa przyjaciołka opuszczona przez ciebie?""

Poezya Trubadurów tak była pociągająca i urocza, iż musiała przekroczyć granicę rodzimego kraju. Z Prowancyi i Katalonii zajaśniała nad sąsiedniemi strony, i ujarzmiła znakomite umysły, które przewodniczyły losom narodów. Cesarz Fryderyk Rudobrody, monarcha pełen światła, biegły w naukach i znający wszystkie narzecza swego czasu, przyjąwszy w Turynie r. 1154 odwiedziny Rajmunda Berengera hrabiego Prowancyi, otoczonego licznym orszakiem poetów rycerzy z rozmaitych narodów; powitał ich składnym wierszem:

"Plas mi cavalier frances,

E la donna catalana,

E l'onrar del Ginoes,

E la court de Castellana,

Lou cantar provencales,

E la danza trevisana,

E lou corps aragones,

E la perla juliana;

La mans e kara d'Angles,

E lou donzel di Toscana. "

Odtąd żywe współzawodnictwo opanowało rycerzy niemieckich chciwych zdobycia wawrzynów, w ślady swego pana. Związek duchowy zawarty został, i zatwierdzony wkrótce zwołaniem trzeciej krucyaty, która powiodła na jednakie tryumfy i klęski chorągwie Francyi i Anglii oraz Niemiec, Henryk VI, niegodny wielkiego ojca, jako wojownik i monarcha, godnym był jego naśladowcą w uprawianiu poezyi, albowiem pod jego imieniem pojawia się pierwszy śpiew miłosny Minnesingerów.

Hiszpania przyciśnięta nieustanną krzyżową wojną, wiecznie uzbrojona wobec groźnych najezdców, nie pozostała wszakże obojętną na dźwięki poezyi romańskiej. Alfons drugi, syn Rajmunda Berengera, wyniesion związkami na tron Aragonii, spółczesny z Alfonsem VIII, królem Kastylii, zostawił pieśń prowancką pełną wdzięku, w której wysławia potęgę piękności.

"Zewsząd otacza mnie radość, rozrywka, pociecha, gdy wpośród sadów i łąk, wpośród liści i kwiatów ożywionych chłodem poranku, słyszę swobodne leśnych pienia. A jednak ani pieśń, ani radość, ani potęga, nie zapełnią mej duszy, jeno Bóg i miłość!

Wszakże nie patrzę obojętnie na pogodę, na jasny promień słońca, na cudną barwę zieleni, rad słucham wdzięcznego kwilenia ptasząt. Ale wszelka inna radość gaśnie wobec pani mojej, zdobnej w rozum i wdzięki; wszystko poddaję pod jej stopy: uciechy, bogactwa i honor."

Syn jego Jakób zdobywca, uprawiał zarówno poezyą romańską, przeplatając pieśnią swe zwycięztwa, a smak ten upowszechnił się na dworze Aragońskim równie jak dworze Langwedockim i Prowanckim, aż do czasu wyrobienia się języków: hiszpańskiego, włoskiego i francuzkiego.

(1) Littérature du midi de l'Eurape. Par Sismondi. Paris, 1829.

(2) Znane są w tyra przedmiocie świetne lekcye literatury Villemain'a, i uczone prace pp. Leclerc i Ampére.

(3) Zobacz: "Chants des troubadours par Raynouard" i "Histoire des langues romanes, par M Bruce White. Paris. 1841.

XXIII.

PIEŚNI TRUWERÓW. — NARZECZE OI.

Podczas gdy południowa Francya budząc się w poezyi, rozsiewała jej rodzime dźwięki na Hiszpanią i Włochy; północ niemniej czynna, lubo surowa, zajaśniała nad zdobytą Anglią. Narzecze romańsko-wallońskie używane nad brzegami Loary w prowincyach starożytnej Neustryi, zaczęło się wyrabiać za panowania Filipa pierwszego, w przekładach ksiąg religijnych i naukowej treści (jak księga królów i księga stworzeń); oraz przez ogłoszenie praw nowych, jak prawa Wilhelma Zdobywcy. Zdaje się także, iż pieśni ludowe, urywki poematów bohaterskich, istniały już wówczas w potocznej mowie, ponieważ wojownicy Wilhelma, czcili pieśnią Karola Wielkiego i jego mężne zastępy. Obok kroniki fałszywego Turpina, posiadano już kronikę mnicha z St. Gallen, bogaty posiew przyszłej epopei, posiadano kanona kościelne, budzące zapał w wiernych obrońcach wiary. Niema więc dziwu, że bitwa pod Ronceraux, była pierwszym przedmiotem pieśni Truwerów, jakkolwiek połączone z nią bajeczne legendy, później dopiero rozwinięte zostały. Aby przekonać na jak prostej opowieści osnute są te cudowne sprawy, dość jest przejrzeć ustęp z Eginharda, wiarogodnego świadka i kronikarza.

"Karol za powrotem z Hiszpanii cierpiał wiele w Pireneach, z powodu wiarołomstwa Gaskonów. Wojsko postępowało sznurem wązkim a długim, jak wymagała tego miejscowość. Gaskonowie czatowali na szczycie góry, której gęste zarośla przysłaniały ich zdradę; ztamtąd rzucając się na wojenne zapasy, chronione przez tylne straże, odparły je w głąb' doliny, a po uporczywej walce, wymordowali ludzi do jednego, złupili wozy i umknęli, osłonieni nocnym cieniem. Dopomogła Gaskonom w tej sprawie lekkość ich broni i korzystne położenia; przeciwnie zaś ciężkie zbroje zawadzały Frankom, a strome ścieżki w wąwozach, tamowały ich pochód. Eggiard marszałek cesarskiego dworu, hrabia Anzelm dworzanin, Roland dowódzca straży, i wielu innych dostojnych rycerzy, zginęło w tej sprawie. "

Takim jest urzędowy opis owego ustępu z życia Karola Wielkiego, który olbrzymiemi rysy odbija w fantastycznych utworach średnich wieków. Ta jedyna porażka, doznana przez monarchę, za którym zwycięztwo szło w ślady, jawi się obleczona w mistyczną formę, jako czyn najwznioślejszego poświęcenia. Karol Wielki otoczony dwunastu parami, którzy jak Apostołowie Chrystusa, szli za nim z narażeniem "własnego życia przez niezliczone zapory w świętej wojnie przeciw Arabom; został przedmiotem wielkiego Cyklu bohaterskiego, od którego pochodzi tyle innych.

Poezya rozbudzona nagle, jakkolwiek jeszcze bezkształtna, postępowała wraz z filozofią i teologią scholastyczną, które to nauki wykładali w uniwersytecie Paryskim Champeaux i Abelard, i świetni ich przeciwnicy święty Bernard i święty Tomasz z Akwinu. Wszelako Bretonowie francuzcy i angielscy, nieprzyjaźni Anglo-Saksonom i mało dbali o chwałę Franków, szukali typu starożytniejszego i ogólniejszego, oraz bardziej narodowego w Arturze obrońcy wiary, w walkach przeciw ich pierwszym zaborcom; a rzecz szczególna, że powtórni zaborcy, przyjęli go także bez wahania. Jakoż Robert Wace minstrel normański, który w roku 1155 zostawał na dworze Henryka II. króla angielskiego, ułożył wierszem według legendy łacińskiej, fantastycznego Geoffroi z Montmouth, poemat o Brucie czyli Bretonach. (Poeme du Brut).

"Qui velt oïr, qui velt savoir,

De roi en roi et d'hoir en hoir,

Qui cil furent et dont ils vinrent,

Qui Engleterre primes tinrent;

Queus roi y a en ordre eu,

Qui ainçois et qui puis y fu,

Maistre Guace l'a translaté

Qui en conte la vérité,

Si que li livres la devisent. "

Poemat o Rollonie (du Rou ou de Rollon) tyczący się wypraw książąt Normandyi, zaczęty przez Eustachego, a dokończony przez wyżej wspomnionego Roberta Wace, uzupełnia tę cudowną historyą, w której ważne szczegóły, wypadki uderzające prawdą, połączone są z bredniami łatwowiernego i ograniczonego umysłu.

W tymże czasie jeden z Truwerów Szampanii, Krystyan z Troi, który w roku 1180, był na dworze Filipa II, rozwijał w barwie mystyczno-religijnej, legendę o Arturze, otoczonym dwunastu Paladynami, kawalerami okrągłego stołu (table ronde), nieustraszonemi obrońcami czaszy (du Saingral), w którą spływała krew Zbawiciela, źródło wszelkich łask niebieskich. Jemu to przypisują długie poemata Lancelot'a, Parceval'a, Wilhelma i Kawalera Lwa, (typ Amadisa hiszpańskiego i Tristana z Leonais); podczas gdy inni Truwerowie symbolizowali życie Alexandra, i gdy Villehardouin, pisarz sumienny, pierwszy ówczesny prozaik, opisywał krucyatę Filipa Augusta, której sam był uczestnikiem.

Wszakże plemię Anglo-Normandzkie, rządzące połową Francyi, wywierało wpływ tak na narzecze południowe, jako też i północne. Wpośród niezgód i walk nieustannych pomiędzy czterema synami Henryka II, najwymowniejszy z trubadurów poeta-rycerz, w całem znaczeniu tego słowa dał popęd pełnemu ognia i męzkiej siły natchnieniu. Bertrand z Born, pan Hautefort'u wazal Henryka z Guyenny, którego podżegał przeciw braciom, a następnie poddany Ryszarda Lwie serce, którego buntował przeciw własnemu ojcu, Bertrand z Born mówię, niestrudzony w boju i pieśni, nowy Tyrteusz, poświęcony przyjaciołom, nielitościwy względem nieprzyjaciół, poeta pełen natchnienia; stanowi wielce żywotny typ historyczny swego czasu. Czyli to opiewa swe miłostki, czyli broni własnej czci, czy stawia czoło przeciwnikom, czyli opłakuje gorąco młodego Henryka, opiekuna swego, zawsze jest prawdziwym, energicznym, samodzielnym. Ale nadewszystko w jednem z pism zaczepnych (za które wyrokiem Danta skazanym był do piekła), w satyrze pisanej do Ryszarda celem podniecenia go do nowej wojny, objawia on całe bogactwo swej ognistej wyobraźni:

"Lubię, mówi on, wiosnę gdy rozwija liście i kwiaty, lubię słyszeć śpiew ptastwa w Dąbrowie, lubię patrzeć jak namioty rozwijają się po łąkach, a serce me płonie na widok zbrojnych rycerzy, gdy konne ich zastępy szeroko zalegają pola.

Cieszę się gdy przednie straże płoszą trzody i pasterzy, gdy za niemi w ślady liczne postępują wojska; weselę się gdy widzę oblegane zamki, druzgotane mury, wojska porozstawiane obozem nad wzniosłemi wałami, zjeżone w mocne palisady.

Kocham nad wszystko śmiałego wodza, gdy pierwszy leci do ataku na dzielnym biegunie, odważny, nieustraszony! gdy zapala podwładnych szlachetnem współzawodnictwem. A gdy powraca do obozu, wszyscy winni objawiać mu radość i przywiązanie; albowiem nie może być godnym szacunku, kto nie raził wroga żelazem, kto sam nie otrzymał siła ciosów.

Kiedy walka się wszczyna, widać błyszczące włócznie i miecze, twarde puklerze, stalowe hełmy, i mordujących się zaciekle żołnierzy, i pobite konie, i poległe trupy. Albowiem w gorącym boju, każdy w kim szlachetna krew płynie, tnie wroga na głowę; lepiej umrzeć, niżeli wlec żywot bez chwały.

Sen, posiłek i napój, niewiele mnie obchodzą, przysięgam wam więcej mię zajmuje gdy słyszę ze stron obu okrzyk: "naprzód! naprzód!" gdy konie rżą w cieniu, a ludzie wołają na głos: "ratunku! pomocy!" gdy wzdłuż wałów, jak trawa pod kosą padają wielcy i mali, a krew płynie z ich piersi przebitych włóczniami.

Baronowie, zostawiajcie wasze zamki, włości i grody, zanim pożar wojny zapłonie w waszym kraju."

Ryszard Lwie-Serce, do którego napisane były te wiersze, umiał utrzymać na tronie wojenną swą chwałę, i pokrywać nią częste nadużycia. Słynny udział jaki miał w trzeciej krzyżowej wyprawie, w której był świetnym zwycięzcą, walka jego uporczywa a bohaterska przeciw potędze Saladyna, nieszczęścia nawet własną ściągnione winą; wszystko to razem unieśmiertelniło jego pamięć. Każdy zna dzieje niewoli jego w Niemczech, gdzie skutkiem rozbicia okrętu, wzięty był przemocą przez Leopolda Austryackiego, którego znieważył, a następnie oddany cesarzowi Henrykowi IV, i osadzony w wieży nad Dunajem. Ułożył on w więzieniu skargę wierszem w dwoistem narzeczu oc i oï, obudwóch bowiem jak wiadomo używano w jego państwach północnych i południowych.

"Ja nul hom prez non dira sa razon

Adreitamen, se com hom doulen non;

Ma per conort pot el faire canson:

Prou hai d'amicz, ma paure son lî don!

Honta y auran se, por ma rehezon,

Souy fach dos hivers prez.

Or sachan ben miei hom e miei baron,

Angles, Norman, Peytavin et Gascon,

Qu'yeu non hai ja si paure compagnon

Que per avé lou laissesse en prezon;

Faire reproch certes yeu voli non,

Mas souy dos hivers prez.

"La! nus homs pris ne dira sa raison

Adroitement, se dolantement non;

Mais por effort puet il faire chançon:

Mout ai amis, mais poure son li don!

Honte i auront se, por ma reançon,

Sui ca dos yvers pris.

"Ce sevent bien mi home et mi baron,

Ynglois, Norman, Poitevin et Gascon,

Que je n'ai nul si poure compaignon

Que por avoir je lessaisse en prison;

Je vous di mie por nule retraçon,

Mais sui dos yvers pris. "

Wiadomo, iż zapłaciwszy okup, przybył w porę aby ustalić swą  powagę w Anglii a nawet i we Francyi, gdzie poległ mężnie, jako godny uczeń Bertranda de Born. Odtąd też poezya trubadurów przybrała nowy charakter, godniejszy a moralniejszy. Gaucelin Faidit, pieśnią poważną i szlachetną, opłakiwał śmierć Ryszarda; Rambaud de Vaqueiras, uczcił pięknym wierszem, wspaniały widok grobu Zbawiciela; Arnaud z Marveil, opiewał miłość z niepojętym wdziękiem, Wilhelm Figueiras, zochydził należycie bezbożną wojnę Albigensów.

W ciągu niewielu lat zaprawdę, kwiat cywilizacyi, który tak bogato zaściełał południową Francyą, rozwinął się, zakwitł i uwiądł. Straszna zamieć spowodowana fanatyzmem, podniecana chęcią łupieztw, spadła na te piękne kraje, i zamieniła je w krwią nasiąkłą pustynię. Ci sami Albigensi (których naiwne wierzenia, opisane w poemacie: la Nobla Leyczon, zasługują niewątpliwie na pobłażanie), padali tłumami pod toporem srogiego Monfort'a. Zamki i miasta waliły się w gruzy na karki strwożonych mieszkańców i głuszyły pieśni trubadurów, których wdzięczne tony odzywały się już zaledwie na dalekich wybrzeżach. Wsławili się w owym czasie: Giorgi z Wenecyi, Calvo z Genui, Sordel z Mantui. Ostatniemu z nich Dant nadaje w Czyscu wielce wspaniałą postać, na co on zasługuje za pieśni wojenne i miłosne, a mianowicie za ostrą satyrę, na serce dzielnego Blacas'a, które szyderczo przedstawia za wzór odrodnym współczesnym władcom.

W liczbie trubadurów, liczy się także Fryderyk II. cesarz niemiecki dzielny obrońca przywilejów tronu; pełny energii tak w złem jak w dobrem, srogi dla nieprzyjaciół, a gorliwy o wzrost i powodzenie nauk. Na wzór dziada i ojca, z których jeden był trubadurem, drugi Minnesingerem, utworzył on w narzeczu sycylijskiem pierwszą elegię włoską, w czasie gdy wojska zwycięzkie Fryderyka III. z Kastylii, ożywiały rycerskie wspomnienia Hiszpanów, i dały popęd pieśniom romantycznym o Cydzie.

Truwerowie jednak coraz większe mieli powodzenie na dworach francuzkim i angielskim, gdzie wzmagał się ich wpływ wraz z przewagą północy. Książęta, rycerze, jak Thibold z Szampanii, jak Raoul z Couçy, wyrażali łatwym i ożywionym wierszem, pierwszy cześć swą, poetyczną dla cnót Blanki z Kastylii; drugi zaś, żywą a głęboką miłość ku nieszczęśliwej Gabryelli z Vergi. Pieśni i powieści mnożyły się na wyścigi, niekiedy ckliwe, niekiedy swawolne, niekiedy znów pełne dowcipu i barwy, jak powieści o lisie, pieśń o Arystotelesie, i śliczna powiastka pod napisem: Aucassin i  Nicollette. Nie zaniedbywano rodzaju dydaktycznego, a biblia Guyot'a i sprawy rycerskie (l'Ordene de chevailerie), obfitują w zasady moralne, okraszone starodawnym dowcipem. Nakoniec Joinville, którego cały urok stanowi szczera prawda, uposażył wiek swój najdokładniejszym doręcznikiem moralności politycznej i religijnej, opowiadając z głębokiem przejęciem serca, przykładny żywot Ludwika IX.

Tworzono dalej bez przerwy z niezmordowanym zapałem długi szereg poematów bohaterskich, a po cyklu Saingral'a, nastąpił cykl Karola "Wielkiego. Adenez, za Filipa Zuchwałego napisał romans o Bercie, i drugi o Ożierze Duńczyku; Villeneuve ułożył romans o Rejnoldzie z Montauban'u, który późniejsi dopełnili powieścią o synach Aimon'a, oraz historyą Huona z Bordeaux, i Gerarda z Vienne; nakoniec bajeczną wyprawę Karola Wielkiego do Konstantynopola i Jerozolimy. Wreszcie Wilhelm z Lorrys, i naśladowca jego Jan z Meung, dali najwyższy rozwój allegoryi mystycznej, w sławnym romansie o Róży (de la Rose), którego sława przyćmiła wszelkie poprzednie utwory tego rodzaju.

Wpośród tych wszystkich imion, świeci dawniejsze nad nie, (sięga bowiem początków trzynastego wieku) imie kobiety, francuzki rodem, jak mówi sama, ale przebywającej stale na dworze normandzkim królów angielskich. Marya z Francyi, znana tylko pod tym przydomkiem, której życie kryje się w cieniu, pozostawiła w pieśniach i bajkach pisanych stylem prostym i naiwnym, a jednak pełnym dowcipu, miły i wdzięczny obraz swej osoby. Jej pieśni a raczej powiastki, przewyższają inne równoczesne poprawniejszą dykcyą, wznioślejszą myślą i naturalniejszem prowadzeniem. Bajki jej w liczbie stu, znane pod napisem Mały Ezop,  zasłużyły na uwagę Lafontaina. Marya, w przypisie hrabiemu Guillaume, przyznaje królowi Alfredowi przekład angielski, grecko-łacińskiego textu; jakkolwiek domniemanie to jest wątpliwem, dowodzi jednak, jak głęboką cześć, zachowała Anglia frankonormandzka, pamięci wielkiego i cnotliwego monarchy.

"Por amur le conte Willame,

Le plus vaillant de nul realme,

Meintenur de cest livre feire

E del angleis en romans treire.

Aesope apelum ceste livre,

Qu'il translata e fist escrire;

Del griu en latin le turna,

Li reis Alvrez qui mut l'ama,

Le translata puis en engleis,

E ieo le rimee en franceis. "

Marya odznaczała się także w allegoryi religijnej nader upowszechnionej w tej epoce. Ciekawy wzór tego rodzaju poezyi, mamy w podróży św. Brandan'a z Irlandyi do raju ziemskiego, utworu innego franko-normandzkiego truwera (1).

Pobożny opat, odkrywa wraz ze swemi mnichami na nieznanej wyspie, rozkoszny ogród, kędy ptastwo odpowiada chórem na jego psalmy. Owe ptaki są to dusze błogosławione, które aniołom dorównały w czystości. Przybywa następnie na inną wyspę, gdzie inne znów ptaki biało-skrzydłe wzlatują ponad drzewem pokrytem czerwonemi liśćmi, niby barwą jesieni; sąto dusze grzeszne ale pokutujące, które znalazły tu schronienie. Dalej żegluje po szerokiem morzu, a srogie potwory uciekają na jego widok, ryby zaś dziwnego kształtu, przysłuchują, się podczas gdy odprawia mszę świętą. Nakoniec łódź jego przybija do piekła, krainy pokrytej czarnym obłokiem, zkąd buchają straszne płomienie. Na złomie skały widać człowieka bez odzieży z przysłoniętą głową, ciałem pochłostanem, cierpiącego srogie męczarnie: to Judasz apostoł niewierny, najnieszczęśliwszy z potępionych.

Podobnemi, lubo spokojniejszemi i mniej fantastycznemi barwy, malowała Marya czyściec świętego Patrick'a, według starej legendy, która mieści właśnie pod klasztorem założonym przez tego pierwszego Missyonarza Irlandyi, wnijście do tajemniczej krainy, poświęconej pokucie.

Po niej Adam z Ross opiewał zstąpienie świętego Pawła do piekieł pod przewodnictwem świętego Michała Archanioła. Wchodzi tam drżąc cały, i spostrzega naprzód drzewo gorejące, do którego przyczepione są dusze skąpców i oszczerców; przestrzeń zapełniają skrzydlate djabły, które wiodą złych ludzi na męki. Na ogromnem ognisku kipią w kotłach roztopione kruszce, gdzie zanurzeni są potępieńcy. W miarę jak się zniża otchłań, coraz sroższe widać męczarnie; studnia opatrzona siedmiu pieczęciami, zamyka największych zbrodniarzy. Święty Paweł wzruszony litością, błaga Zbawiciela, a Bóg na jego prośbę użycza odrzuconym spoczynku, od Soboty do Poniedziałku. Dni te w średnich wiekach, stanowiły pokój Boży.

Dawniejsze jeszcze opisanie raju, czysca i piekła, przypisane było we Włoszech Alberykowi, mnichowi z Monte-Cassino, który żył około roku 1120. "I czegóż to dowodem?''

zapytuje słusznie Chateaubriand; "oto że Dant znalazł jak niegdyś Homer w szacownych podaniach i w głębi upowszechnionych wierzeń ludu, drogie lecz bezkształtne zarody, które jeniusz miał ożywić nieśmiertelnem życiem. Wszakże dzieło jego, niemniej jest wyłączną jego własnością. "

(1) Essai sur la litterature anglaise, de Chateaubriand.

XXIV.

PIEŚNI MINNESINGERÓW NIEMIECKICH.

Zapał poetycki i rycerski, jaki ożywiał Francyą, Hiszpanią i Anglią, odbił się rychło i w Niemczech, gdzie narzecze południowo szwabskie, uprawiane na świetnym i rycerskim dworze Hohenstauffenów, zakwitło nagle w dwunastym wieku, tak, że w końcu stało się językiem literackim, godnym tłumaczem wzniosłych natchnień. Wiek ten jest w rzeczy samej najwydatniejszym okresem literatury średnich wieków, okresem, w którym pobudzone namiętności, nie tracąc nic na swej energii, działalności, na okrucieństwie nawet, uwalniają się przynajmniej pomału z dzikiego grubiaństwa, z srogiego samolubstwa, które wiek ten cechowały, a ulegają natchnieniom honoru, religii i bohaterstwa. Rycerze wezwani na krucyaty, jednakim popędem pobożności i waleczności, poznali się, ocenili, uczcili wzajemnym szacunkiem wobec wspólnego wroga, przeciw któremu jednoczyli swe usiłowania. Sam wróg podniecał ich odwagę, rozwijając groźne siły; gdy tymczasem pojawiająca im się po raz pierwszy cywilizacya grecka i arabska, oświecała ich podwójnem światłem, szczepiąc w nich zarody wielkich natchnień. To też za powrotem do kraju usiłowali oni upięknić go własnemi wspomnieniami, na wzór tych świetnych śpiewaków, którzy zdobili południową Francyą; a gdy Wielki Fryderyk Rudobrody, przyjaciel gorliwy nauk i sztuk, przybył w roku 1154 do Turynu, kędy nań czekał Rajmund z Prowancyi. otoczony licznymi trubadurami, wonczas przymierze ducha zostało zatwierdzone: Niemcy zrozumiały poezyą i rzuciły się z szlachetnym zapałem w nowy zawód uniesienia i chwały. Uczono się gorliwie mowy prowanckiej, owej córy łaciny, przekładano poezye prowanckie i normandzkie, naśladowano je, upiększano; narzecze szwabskie (zwane allemańskiem), stało się wówczas narodowem, oczyściło i ustaliło użyciem; a kraje niemieckie zabrzmiały niezwłocznie odgłosem rycerskich pieśni.

Turnieje, istne obrazy wojen, ożywiały spokojny żywot zamków; niewiasty uwolnione z niewolnictwa, czczone, uszlachetnione wiarą, nadały zwrot nowy obyczajom, a wpływem swym dobroczynnym, łagodziły nieraz cierpkie spory. Prawa honoru i grzeczności, stanęły obok praw kryminalnych; zbiór ich szacowny a pożyteczny, ułożony został w tym wieku, w południowych i północnych Niemczech pod nazwą: Schwaben-spiegel, i Sachsen-spiegel, to  jest: Zwierciadło Szwabskie i Saxońskie. Postanowienia kościelne były wydawane pod wyłącznem zwierzchnictwem Papieżów, podczas gdy cesarze niemieccy zachowywali rzymskie prawa. Ustawy rycerskie stały się najpewniejszą rękojmią obyczajów, nakazywały bowiem obowiązki sumienia, których przekroczenie ściągało na siebie zarzut wiarołomstwa. To też były one potężną zaporą, co pośród walk wewnętrznych, które tak w owym okresie, jako i w poprzednim, rozdzielały łono państw niemieckich. Nauczono się używać praw zwycięztwa z większem pomiarkowaniem, z większą godnością; nauczono się szanować niedolę, wspierać ubóstwo, stawać w obronie niewinności. Ale nazbyt często owe szlachetne wyobrażenia, które wnikły w głąb wszystkich serc, tłumione były osobistością lub ślepem uniesieniem gniewu. Gniew Niemców przeszedł był w przysłowie, ale gniew ten stawał się szlachetnym i wspaniałomyślnym gdy objawiali go w uporczywym boju, narażając ochoczo życie na ziemi poświęconej pamiątkom Zbawiciela. Jeżeli wyprawy krzyżowe, są, jak je nazwano, okresem bohaterskim chrześciaństwa, nigdzie ów charakter nie odbija żywiej jak w poezyi Minnesingerów.

Wyrobieni pierwotnie w szkole trubadurów i truwerów francuzkich, natchnieni ich pieśniami i poematami, oderwali się wkrótce od nich, przybierając czysto rodzime barwy. Oddaleni zarówno od wytwornej grzeczności i od uszczypliwej francuzkiej swawoli, obdarzeni umysłem zarówno skłonnym do rozwagi jak do marzycielstwa, zastosowali do właściwych sobie zdolności charakter północy i południa. Podczas gdy minstrelowie francuzcy, pisząc pod wrażeniem chwili, jawią głośno swe przyjazne i nienawistne uczucia, opowiadają swe wyprawy i niedole, podczas gdy miotają cierpkie satyry na wodzów niezręcznych lub wiarołomnych, gdy nową miłością pocieszają troski serc zawiedzionych; minnesingerowie przeciwnie, zagłębieni sami w sobie, zapominają niemal o zmiennym ruchu świata, widzą w nim tylko dumę swych myśli, ptastwo, łąki, kwiaty; wyrażają w formach rozlicznych, zawsze jednak pełnych słodyczy i wdzięku, swe życzenia, skargi, żale, lub zbyt późne powodzenia otrzymane w nagrodę stałości. Niekiedy atoli jakby nagle ocknieni, wychodzą z mglistej sfery marzenia, patrzą w życie, określają jego ułudy, rozbierają zmienne koleje. Wtedy nie widzimy już w ich utworach prostych miłosnych pieśni, miękko splecionych rymów, obrazów wdzięcznych, przelotnym zaledwie świecących blaskiem; są to raczej uniesienia religijne, przepisy cnoty i moralności, mądre a surowe uwagi o niestateczności rzeczy ludzkich, o właściwym użytku dni żywota. Rzadko chwytając róg wojenny, rzucają się na pole dziejów, a raczej na pole własnej wyobraźni, aby uczcić chwałę bohaterów, unieśmiertelnić walki, wyprawy, podboje, mściwe zapasy, lub świetny tryumf wiary i rodowitości; a wtedy koło ich wyobraźni wzbogaca się i wznosi, a cała przyroda dostarcza im obrazów.

Potrójna dążność, jaką wskazaliśmy w dziełach Minnesingerów, odpowiada trzem rodzajom poezyi: lirycznemu, dydaktycznemu i bohaterskiemu, z wyłączeniem rodzaju drammatycznego, obcego jeszcze w tym wieku. Rozpoczniemy od poezyi lirycznej, najosobistszej ze wszystkich trzech; tej, która wyrażając najżywiej tajne wzruszenia duszy, najwierniej także oddaje pomysły każdego rycerza-poety. Wreszcie pisarze romansów, po większej części dali się także poznać w poematach moralnych lub bohaterskich. Przejdziemy więc (jak to uczyniliśmy z trubadurami i truwerami) długi rzęd obrazów, zastanawiając zwłaszcza uwagę nad wydatniejszemi postaciami, więcej zasłużonemi w dziejach literatury.

Te poufne zwierzenia muzy niemieckiej, fantastyczne kwiaty myśli, wzrosłe i uwiędłe częstokroć w dniu jednym, zaginęłyby niewątpliwie dla nas, porwane prądem wieków, gdyby nie to, że miłośnik rodzimych utworów, rycerz prawy, Roger Manesse z Zurich, ostatni szczątek tych wyborowych rycerzy, którzy walce i pieśni, wyłącznie święcili życie, powziął szlachetne postanowienie w r. 1300, zebrania w Niemczech rozproszonych pieśni minnesingerów w jednę wielką księgę, którą wraz z synem zapisał własnoręcznie. Dzięki gorliwej wytrwałości obudwóch, posiadamy dzieła liryczne stu trzydziestu poetów z XIII. wieku, zebrane w jednym rękopiśmie, spisanym nadzwyczaj starannie i ozdobnym w kolorowane miniaturowe rysunki, przedstawiające portrety, oraz dokładne uzbrojenie i najwydatniejsze czyny książąt, królów i bohaterów, którzy jaśnieją w owych poematach. Ta nieoszacowana księga, długo była własnością rodziny Manesse, przeszła następnie darem do biblioteki elektora-palatyna; ztamtąd zaś, w ciągu trzydziesto-letniej wojny, przeniesioną została potajemnie do biblioteki narodowej w Paryzki, której dziś najdroższym jest skarbem.

Rzecz prosta, iż uczona część Niemiec domagała się jeżeli nie posiadania, to przynajmniej użytkowania z księgi będącej podstawą ich literatury średnich wieków. To też Francya powierzyła ją w roku 1746 dwom professorom: Schoepflin'owi z Strazburga i Bodmer'owi z Zurich, i dzięki staraniom ostatniego, przepisaną została dokładnie w przeciągu kilku miesięcy, a wkrótce potem wydrukowaną w Szwajcaryi, zkąd się rozeszła po wszystkich krajach niemieckich. Inne urywki odkryte w Jena i Rzymie, oraz kopie szczegółowe wielkich poematów bohaterskich, doprowadzają do trzechset liczbę minnesingerów znanych od końca dwunastego do połowy czternastego wieku. Wszakże, ponieważ literatura prowancka i wallońska, która powstała roku 1100, zaczęła się nagle szerzyć w całych Niemczech, zdaje się, że pierwsze próby poezyi Szwabskiej (allemańskiej), nie znalazły nawet miejsca w wielkiej galeryi, którą ogłosili ze znamienitą gorliwością i staraniem uczeni niemieccy: Tieck, Benecke, Lachmann, Hagen, Büsching i Simrock.

Na czele księgi Minnesingerów, jaśnieje imie i wizerunek Henryka VI. ze Szwabii, cesarza Niemiec, króla Sycylii, w 1190 roku. Ów monarcha którego świetne zalety tłumione były chciwością i okrucieństwem, wyraził wszakże w romansie pełnym wdzięku, (napisanym zapewne za życia ojca w szczęśliwym wieku pierwszej miłości), uczucia, godne szlachetnej duszy. Ponieważ ta oda jest niewątpliwie płodem okresu odpowiedniego młodocianemu jego wiekowi, Henryk VI. może zatem domagać się chwały za nadanie pierwszego popędu poezyi lirycznej w Niemczech; co ojciec jego Fryderyk I. uczynił względem poezyi prowanckiej, a syn jego Fryderyk II. względem poezyi włoskiej. Wyłączny to przywilej świetnego rodu, który zarazem nadał popęd trzem odmiennym literaturom.

"Ich grueze mit gesange die suezen,

Die ich vermiden niht wil noch enmac,

Do ich si von munde rehte mohte gruezen;

Ach, leider des ist nu vil manic tag. "

"Witam pieśniami swemi ukochaną, od której nie chcę i nie mogę stronić; chciałbym powitać ją osobiście, niestety! pragnę tego oddawna! Ktokolwiek powtarzać będzie te wiersze, wobec ukochanej, podczas gdy ja boleję nad jej oddaleniem, czyli to rycerz czy dama, niechaj jej złoży hołd mej niezmiennej wiary.

Państwa, kraje, należą do mnie, gdy jestem u boku ukochanej; ale zaledwie oddalę się, potęga i bogactwa znikają, mi z oczu, pozostawiając tylko żal głęboki. Radość moja wzrasta lub niknie nieprzerwaną koleją, która jak mniemam, trwać będzie do śmierci.

Odtąd jak ją kocham tak szczerze, jak ją nieustannie noszę w myśli i sercu, częstokroć głęboko zbolałem, jakąż nagrodę otrzymałem za mą miłość? Jednak nadzieja tak mi jest słodką, że zamiast zrzeczenia się miłości, zrzekłbym się raczej korony.

Błędnie mniema, kto sądzi, że nie zdołałbym chętnie strawić dni mego żywota bez blasku korony i berła, byleby z nią być razem. Gdybym ją utracił, i cóżby mi zostało? Nie umiałbym się zdobyć na uśmiech, ani dla niewiast, ani dla mężów, bo serce moje nie znałoby pociechy."

Po cesarzu Henryku, najdawniejszym z Minnesingerów, jest Henryk z Weldeck, urodzony w Westfalii, i przyjęty około roku 1180, na dwory w Kliwii i Turyngii. Pozostała po nim Enejda niemiecka, poemat o Erneście, który przejrzymy następnie, i kilka romansów pełnych wdzięku, gdzie energia saksońska łączy się niekiedy szczęśliwie z miękkością narzecza szwabskiego (allemańskiego). Mowa jego jest czysta, tkliwość jego rzewna a głęboka; krój wierszy podniesionym jest właściwem użyciem rymu: te zalety giną w przekładzie jaki dla próby dajemy:

"W porze roku, gdy dni się przedłużają, niebo rozjaśnia, gdy czeczotka nuci słodkie pieśnie przejmujące nas, błogiem uczuciem wesela; należy oddać dzięki Bogu, że nam pozwala kochać bez niepokoju ni żalu."

Śpiew następny stanowi zupełną sprzeczność z poprzednim:

"Odtąd jak słońce pochyla swą tarczę ku północy, jak milknie śpiew ptasząt, serce moje cierpi: czuję nadchodzącą zimę, jak cliło dnem tchnieniem warzy bezbarwne kwiaty; i mnie ona przynosi boleść z której nic pocieszyć nie zdoła!"

Pełną harmonijnego wdzięku, jest oda jego do ukochanej:

Cała myśl moja, wszelkie uczucia, dążą jedynie do przekonania jej, że ją samą opiewam w pieśni; ją wyłącznie, tak cnotliwą, tak czystą.

Jakiegoż doznałbym wesela, gdyby ta piękna dusza, obca kłamstwu, raczyła wreszcie pomnieć na mą boleść. Mniemam że wówczas spojrzałaby na mnie z dobrocią, ona tak miła, tak pobłażająca!

Błogosławiona niech będzie myśl, która nauczyła mnie kochać coraz bardziej, jak cudowne zjawisko godne stałej miłości; ją tak szlachetną, tak godną uwielbienia!

Z złożonemi rękoma padam u jej stóp, aby jak Isolda pocieszała Tristana, i ona także obdarzyła mnie uśmiechem; niech pomni na mą boleść, niech zakończy moje męki, ona tak miłosierna, dobra!"

Hartmann z Aue jego spółczesny, zdaje się że był rodem ze Szwabii, i że miał udział w trzeciej krucyacie. Dał się poznać poematem bohaterskim o Iwainie, a mianomicie poematem moralnym o biednym Henryku. Szlachetna prostota, cechuje go wyłącznie, tak w poematach jak w odach, które się zalecają nietyle harmonią stylu, jak siłą i dosadnością myśli; świadczy o tem pieśń o krucyacie.

"Krzyż wymaga po nas czystej" duszy, nieskażonych obyczajów; a za to daje nam szczęście w nagrodę. Jest on ciężkiem brzemieniem dla człowieka słabego, który nie umie pokonywać zmysłów, albowiem poskramia swawolę w czynach naszych. I na cóż się przyda nosić go na szacie, jeśli go w sercu nie nosimy?

Rycerze! poświęcajcie więc dni wasze, poświęcajcie serca temu, z którego łaski otrzymaliście wszelkie dobra żywota. Ktokolwiek zaprzedawał niegdyś oręż światu, dla zdobycia słusznej zapłaty, a dziś odmawia go Zbawicielowi świata, ten jest zaprawdę szalonym: zwycięztwo bowiem otrzymane w tej walce, zapewnia chwałę ziemska i zbawienie duszy.

Świat zwodniczy nęcił mię uśmiechem; a ja niedoświadczony poszedłem na jego wezwanie, długo goniłem za wędką, na której nikt nie znalazł oparcia; długo pragnąłem ją pochwycić. Dopomóż mi o Chryste! opiekunie mój, abym się jej wyrzekł na wieki, osłoniony tarczą Twego Krzyża!"

Kürenberg, poeta-rycerz z tegoż okresu, a może nawet dawniejszy, ułożył dowcipną allegoryą na niewierną damę:

"Wychowałem sokoła, przez rok cały otaczałem go najtkliwszemi staraniami. Widzieliście jego wdzięk i słodycz. Złociłem mu skrzydła, a on rozwinął je i uleciał w dalekie strony.

Ujrzałem znów ukochanego ptaka; lot jego szlachetny był i wspaniały, u nóg jego wlokły się moje sidła jedwabne, pióra jego lśniły się od mego złota. Ale niestety! unikał mego wzroku. Niech Bóg odda każdemu tę, którą ukochało jego serce.

Smutną jest dusza moja, oko wilgotne od łez, albowiem muszę się wyrzec tej, którą tak gorąco ukochałem. Niech Bóg ukarze oszczerców sprawców smutnego zerwania; a niech błogosławi tych, którzy mi z nią przywrócą dawne szczęście!"

XXV.

DALSZY CIĄG PIEŚNI MINNESINGERÓW NIEMIECKICH.

Postępujemy do najświetniejszego i najdowcipniejszego z starych Minnesingerów niemieckich, do szlachetnego i rycerskiego Waltera z Vogelweide. Urodzony w końcu dwunastego wieku z szlachetnego domu w Turgowii, zdobył on w ciągu częstych podróży po Europie i Azyi, jako tez w czasie długiego pobytu na najsłynniejszych uniwersytetach w Paryżu, Konstantynopolu i Bagdadzie, skarby postrzezeń i wiadomości, równie rzadkich, jak cennych w owym czasie. Jeniusz jego płodny a ognisty, przyswoił je całkiem własnej muzie, zawsze czynnej, zawsze ożywionej Szczęśliwem natchnieniem. Niedbały o przekazanie imienia swego potomności, przez utworzenie jakiego obszernego bohaterskiego poematu, na wzór innych spółczesnych mu pracowników, opiewał on w wierszu pełnym wdzięku, a niekiedy i przenikliwego dowcipu (zawsze jednak nacechowanego szlachetnem uczuciem), swoje myśli, codzienne wrażenia, wreszcie udział jaki brał w ważnych wypadkach rozwijających się pod jego oczyma od roku 1190 do 1230, w okresie tak płodnym w wielkie czyny polityczne. Ztąd poezya jego, jest żywotna, energiczna, łatwa do pochwycenia, albowiem maluje uczucia prawdziwe, wypadki uświęcone dziejami. Czyli to opowiada walki cesarstwa i kościoła pod Filipem z Szwabii, i Ottonem z Brunświku; czylito mówi o świetnych krucyatach zawiązanych za jego czasów; czy nakoniec zwracając się sam do siebie, opłakuje własne boleści, lub opiewa wesele; wierzymy mu radzi, idziemy za nim bez obawy, albowiem prawda jaśnieje w jego słowach. Rozliczne są przedmioty jego ód, a styl we wszystkich łatwy i giętki. Podamy tu kilka w przekładzie. Oto naprzód sen nocy letniej:

"Do der sumer komen was,

Und die bluomen dur daz gras

Wünueclichen sprungen,

Alda die vogele sungen:

Dar kom ich gegangen

An einen anger langen,

Da ein luter brunn enspranc;

Vor dem walde was sin ganc,

Da diu nahtegale sanc. "

Za powrotem lata, gdy kwiaty błyszczą wśród zieleni, gdy ptastwo rozpoczyna pieśnie, błądziłem po szerokiej łące, przeciętej bystrym potokiem, który wypływał z lasu, kędy śpiewał słowik.

Na onej łące rosło piękne drzewo uprzywilejowane do sprowadzania snów szczęśliwych. Unikając słońca, usiadłem pod lipą, która rzucała na wodę cień świeży; i tam zapominając trosk i tęsknoty, zasnąłem snem błogim!"

"I śniło mi się, ze byłem panem świata, ze duch mój wzlatał ku niebu uwolnion z więzów ciała, że byłem wolen od wszelakiej troski. Bóg jeden wie, jak to się stało; ale nigdy nie miałem snu piękniejszego!"

Oda następna skreślona po powrocie z podróży, w której poeta przedstawia się w jednym z zamków feudalnych niemieckich, tchnie zarazem miłą wesołością, i gorącem uczuciem rodowem:Życzcie mi szczęśliwego powrotu, albowiem przynoszę wam pieśni. Dotąd próżne dźwięki brzmiały wam koło ucha, udajcie się do mnie, czekam bowiem aby mnie przyjęto jak należy. Piękna jest moja ofiara, głos mój oczaruje was bez trudu; oddajcież mi cześć według zasługi.

Ofiaruję damom niemieckim pieśnie, za wpływem których, będą lepiej ocenione od świata. Nie żądam wielkiej nagrody, nazbyt je szanuję, abym się domagał skarbów. Poddany we wszystkiem ich władzy, żądam tylko od nich wdzięcznego uśmiechu.

W Niemczech mężowie są pełni uczucia honoru, niewiasty podobne do aniołów. Ktokolwiek je gani jest w błędzie. Kto szuka cnoty i czystej miłości, niechaj przybywa do szczęśliwej mojej krainy. Bodajbym żył w niej długie lata!

Przebiegłem wiele krajów, spostrzegałem korzystne ich położenie; ale biada mi, gdyby kiedykolwiek serce moje, miało przekładać obce obyczaje! Tak, trudno zaprzeczyć, obyczaje niemieckie górują nad innemi!

Od Elby aż do Renu i do Węgier, panują najdoskonalsze obyczaje w świecie. Mogę tego dowieść: przysięgam bowiem na cale mienie i na życie, iż tu każda niewiasta więcej warta niźli gdzieindziej największe panie!"

Niekiedy uczucie jego rodzime zapala się nagle; a wyrażając je poważnemi tony, w czasach zamieszek i intryg które wichrzyły panowaniem Filipa i Fryderyka II; poeta odzywa się do Papieża, śmiałą lecz słuszną przestrogą:

"Papieżu a panie! aby być szczęśliwym, winienem ci posłuszeństwo. Wszakże słyszeliśmy wszyscy, jak rozkazałeś całemu chrześciaństwu aby szanowało cesarza, któremu błogosławiłeś w Imie Boże, aby go zwało panem i zgięło przed nim kolana. Pomnij, że sam wyrzekłeś: " "Błogosławiony kto cię błogosławić będzie, przeklęty, kto cię przeklnie." "Zastanów się panie, czyli przeklinając go, utrzymałeś honor kościoła?

"Gdy syn Boży był na ziemi, żydzi kusząc go, zapytali dnia jednego, czyli uzyskawszy nowe swobody, winni płacić daninę cesarstwu? Chrystus zrozumiał ich myśl, a zażądawszy denara, ukazał go pytając: "Czyjże to wizerunek?" "Cezara!" odpowiedzieli oni. "Oddajcie więc Cezarowi co jest Cezarowego, a Bogu co jest Boskiego."

Jednakże Vogelveid jest szczerze religijnym; z niezrównanym zapałem wita on po raz pierwszy ziemię świętą którą nawiedzał.

"Dziś żywot mój szczęśliwym jest w pełni, albowiem oko moje oglądało ziemię świętą, ziemię odbierającą zewsząd hołdy. Wysłuchane są me modły, widziałem miejsce, kędy Bóg objawił się człowiekiem.

Jakkolwiek piękne dotychczas przebiegałem okolice; tyś ziemio piękniejsza nad wszelkie inne! Jakież dziwy znaczą twoję chwałę! Dziewica cudem niepojętym, wydaje na świat syna, aby panował nad aniołami!

Tu przyjął chrzest święty, aby oczyścić ludzkie plemię, tam dał się zaprzedać, aby nas oswobodzić; albowiem bez niego bylibyśmy zgubieni! Witam cię! Krzyżu, włócznio, krwawe kolce korony! biada nad kim zacięży gniew Jego!

Pełen miłosierdzia dla łudzi, poniósł śmierć męczeńską, on tak potężny dla nas nędznych a nikczemnych; chciał nas ocalić od upadku, cud to miłości, przewyższający wszelkie cuda!

Tu Syn Boży zstąpił do piekieł z grobu, kędy złożono Jego ciało. On równy Ojcu i Duchowi, ukrywał się tu w korniejszej postaci, niż kiedy stanął wobec Abrahama.

Odniósłszy nad szatanem zwycięztwo świetniejsze niźli zwycięztwa wszystkich królów, powrócił żywy na ziemię, a żydzi znów zadrżeli od trwogi; ujrzeli bowiem zburzoną swą potęgę, ujrzeli pomiędzy sobą ofiarę przez nich poświęconą zemście.

Tu także Pan oznajmił ów dzień straszny, w którym święty zostanie pomszczonym, gdy wdowa uciśniona użali się doznanych gwałtów. Szczęśliwy wówczas, kto na tym świecie zadosyć uczyni za błędy żywota.

Mamy sędziów na ziemi; niechaj więc żadna skarga stłumioną nie będzie; co bądź dziś osądzonem zostanie, będzie niem i w dniu ostatecznego Sądu. Ale kto zostawia długi na ziemi, kto umiera nie otrzymawszy przebaczenia; nie znajdzie wówczas ani rękojmi, ani poręczyciela.

Niechaj me słowa nie utrudzają was, wyrażę je wkrótkości: wszystko co Bóg uczynił dla świata, tu się poczęło, i tu ma znaleźć koniec.

Pan został tu jeszcze dni czterdzieści, a potem powrócił do Boga; ale Duch Jego panuje tu nieprzestannie. Święta jest owa ziemia, a imie jej stoi przed Bogiem.

Chrześcianie, żydzi i niewierni mniemają się wszyscy jej dziedzicami; niech to Bóg rozsądzi w Imię świętej Trójcy. Świat cały tu walczy, wszakże za nami jest prawo, naszem więc będzie zwycięztwo!"

Wolen od wszelkiej zawistnej myśli, Vogelwejd umiał oceniać prawa zasługi i przyjaźni, czego dowodem tkliwa zwrotka na cześć spółczesnego poety:

"Reinmarze! opłakuję boleśnie twą stratę, więcej może, niżelibyś ty opłakiwał moję, gdybym ja umarł, a ty pozostał przy życiu. Powiem szczerze: mniej żałuję ciebie samego, niż ubolewam nad utratą owej cudownej sztuki, którą czarowałeś nas wszystkich, gdy chciałeś ciągnąć z niej szlachetny użytek. Płaczę za wymownemi twemi ustami, za twym dźwięcznym śpiewem. O i czemuż zmilkł tak wcześnie! Czemu nie chciałeś czekać chwilę jeszcze, a poszedłbym wraz z tobą! bo i moje pieśni umilkną. Bodajby dusza twoja była szczęśliwą! Dzięki ci za twe natchnione tony!"

Obok tego jeniusza tak wzniośle lirycznego, stawiamy innego poetę, którego poważny charakter, wyobraźnia ognista i płodna, więcej są odpowiednie rodzajowi epopei, w którym stoi na pierwszym rzędzie. Wolfram z Eschenbach, urodzony około końca dwunastego wieku z szlachetnej rodziny bawarskiej, mało otrzymał darów losu, ale zastąpił je gruntowną nauką, dalekiemi podróżami i ogromną pracą, która mu zjednała za życia nawet głęboki szacunek i uwielbienie wszystkich ówczesnych jego spółzawodników. Wzywany i przyjmowany z wielką czcią na rozmaite dwory, mianowicie w Hennenbergu i Turyngii, zjednał sobie tak przez poetyczną zdolność, jako też i znakomitą erudycyą, pełną chwały nazwę księcia Minnesingerów, którą potomność zatwierdziła. Zasługuje na to świetnością stylu i bogactwem obrazów, jedyną jego wadą jest zbyt częste wprowadzanie cudowności. Głęboko wczytany w biblią i obznajmiony z autorami klassycznemi, do tego dwoistego źródła czystych natchnień, dołączał rad i trzecie, czerpał bowiem z świetnych lecz fantastycznych legend średnich wieków, z marzeń wschodnich i romansowych podań. Służyli mu za wzór truwerowie i trubadurowie francuzcy, których mowę rozumiał, i od których pożyczał wiele barw, przetrawiając je potem z wielką łatwością w potężnej swej wyobraźni. Zapalony miłośnik podań bretońskich i hiszpańskich zjednoczonych w historyi mystycznej Saingral'a, stworzył z nich poemata: Titurel, Parceval i Lohengrin. Poemat jego o Wilhelmie z Oranii, który się wiąże z historyą Karola Wielkiego, i urywkami wielu innych pieśni, zarówno mu przyznanych, zwłaszcza w księdze bohaterów, świadczę, o różnostronności talentu i o znakomitości jego sławy, która osłaniała tarczą jego imienia wszystko cokolwiek utworzonem zostało za owych czasów. Poezye liryczne w niewielkiej są liczbie, miłość bowiem rzadko mu się uśmiechała; oprócz walki w Wartbourg'u, o której mówić będziemy, możnaby tylko przytoczyć następną odę Eschenbach'a surową i potężną jak jego jeniusz:

"Twoje serce opiera mi się tak stale, tak dzielnie! jakże ci wyrazić me życzenia? Najśmielszy, najdoskonalszy sokół, nie wznosi tak wysoko swej piersi. Twój uśmiech mógłby tylko osłodzić mą tęsknotę, tak dusza moja przepełniona jest miłością.

"O! gdybym otrzymać mógł tę piękność, tak szczytny cel mych życzeń! Niechaj Bóg raczy tknąć twoje serce, nieczułe dotąd na me cierpienia! Radość daleką jest odemnie, a moje skargi skruszyłyby już najtwardszą skałę.

Jej wdzięczne jagody rumiane są jak róża w pierwszym rozkwicie; jej piękność jest bez skazy, oczy jej panują mi wszechwładnie, przenikają me serce zapalone i strawione najgorętszem uczuciem jakiego ona sama jest celem.

Jej blask raduje duszę, usta jej mają barwę rubinu. Gdy się uśmiechnie, nikną me cierpienia, bo ona jest światłem mych oczu; gdy się oddala, serce me omdlewa z bólu; umrę jeżeli nie pozyskam jej miłości. Sama Wenera gdyby żyła na ziemi, zgasłaby przy jej blasku."

Reinmar, przezwany Starożytnym, spółczesny Eschenbach'a i Vogelweid'a, który opłakiwał jego stratę, zarówno pochodził ze szlachetnej rodziny osiadłej ponad brzegami Renu. Styl jego poważny, surowy, niekiedy przesadny, zapewnił mu wielką spółczesną sławę. Żali się on wielce na zawody miłości; podajemy na wzór romans, w którym opiewa doznane szczęście, z wytwornością w rytmie, niepodobną do oddania:

"Serce moje jaśnieje jako słońce nad przestrzenią, znalazło bowiem niewiastę wierną; gdziekolwiek jest, tkliwa jej dobroć uwalnia mnie od wszelkiej troski.

"Cóż jej mam poświęcić? chyba siebie samego; ona zaś daje mi nadzieję i radość, ilekroć o niej pomyślę.

Jakież szczęście, że mi raczy być stała! Miejsca kędy przebywa, pięknieją w oczach moich; gdyby się puściła na rozhukane morze, poszedłbym za nią, ona bowiem posiada wyłącznie me serce!"

Inny śpiewak tegoż samego nazwiska, Reinmar z Zweter, miał udział w walce poetycznej wraz z Biterolf'em i Schreiber'em. Ostatni zasługuje na szczegółową wzmiankę; rzeczywiste jego nazwisko jest: Henryk z Risbach, współcześni zaś nadali mu przydomek: "Schreiber" czyli pisarz, z chwalebnym dodatkiem: "cnotliwy. " Taki zaszczyt nie mógł spotkać pospolitego pisarza, jakoż znajdujemy w jego wierszach uczucia czyste i wzniosłe, wyrażane nader szczęśliwie. Zważmy oto jak porównywa się do słowika w romansie pełnym słodkiej rzewności.

"Istnie jakbym śpiewał w lesie, użalam się pięknej damie, która opanowała me serce i rządzi niem wszechwładnie. Jestem jak on słowik, który daremnie roni pieśni, któremu słodkie ich brzmienie, sprawia tylko bolesne męki.

Czemże są w ciemnym boru pienia drobnego ptastwa? jakąż pozyskują nagrodę ich harmonijne tony? Bór nadto jest głuchym, łowcy zanadto skorzy; nie wiedzą oni, czem jest wdzięczne podziękowanie.

Ta której dobroć nie wyrównywa powabom, która była stale celem mych pragnień i nadziei, odtrąca mnie, żartuje z mej boleści. O! gdybym śmiał wyrazić mój gniew! czegóżbym nie wyrzekł? ale poszanowanie wstrzymuje mnie."

Pięciu poetów wyżej przytoczonych, żyło w 1207 roku, i stanęło razem do walki uroczystej, którą rozpoczęli przeciw dwom innym poetom, niemniej wsławionym tak przez potężny jeniusz, jako też przez pamiętną obronę. Jeden z nich Henryk z Ofterding, rycerz i obywatel z Eisenach, który długo przebywał na austryackim dworze, odznacza się samodzielną zdolnością, giętkim dowcipem, świetną dykcyą, stylem harmonijnym i malowniczym. Te zalety wychodzą wszystkie na jaw, w świetnej jego obronie w Wartbourg'u, oraz w poemacie pod napisem Laurin, zamieszczonym w księdze bohaterów. Wszakże te utwory nie usprawiedliwiają dostatecznie wysokiej sławy przywiązanej po wszystkie czasy do imienia Henryka z Ofterding. Mniemać należy, ze miał inne tytuły do pozyskania chwały, które zaginęły na łonie wieków. Kto wie, czyli nie ma słuszności w domniemaniach najsłynniejszych krytyków niemieckich, którzy uznają zgodnie Ofterding'a za bezimiennego twórcę Nibelungów, najdoskonalszej niemieckiej epopei, przyznając mu tym sposobem koronę, godną chwały Homera.

Przyjaciel jego Klingsor z Węgier, wyrocznia na dworze Andrzeja H. naczelnika piątej krucyaty, mniej się dał poznać przez swe dzieła, niżeli przez głęboką erudycyą i wytrawne doświadczenie. Obejmując zarazem świat klassyczny i romantyczny, nauki rzeczywiste i subtelne rozumowania, Zachód ze swemi doktrynami i wspomnieniami, Wschód z tajemniczemi widzeniami, był on w swoim czasie uważany za czarnoksiężnika; czczony od królów, szanowany przez poetów, bywał nieomylnym sędzią w najważniejszych sporach. Takim więc pojawił się w walce Minnesingerów, w której wydał nieodwołalny wyrok, wyczerpawszy poprzednio cały zapas kosmopolitycznych wiadomości.

XXVI.

MINNESINGERÓW WALKA POETYCZNA W WARTBURGU.

Zastanawialiśmy się pojedyńczo nad znakomitymi Minnesingerami dawnych czasów; zobaczmy ich teraz wobec siebie, rozdzielonych na dwa nieprzyjacielskie obozy, w jednej z tych walk poetycznych, znanych zarówno i u trubadurów; a upowszechnionych we Francyi feudalnej w wiekach średnich. "Gdy wielki baron (mówi Sismondi sumienny badacz tej epoki), zaprosił na dwór swój dostojnych panów z okolicy i rycerzy swych Wasalów; trzy dni przeznaczał na konne zapasy i turnieje, żywe obrazy wojny. Młoda szlachta, która pod nazwą Paziów, zaprawiała się do wojennego rzemiosła, występowała w dniu pierwszym; drugi przeznaczony był dla nowo-passowanych rycerzy; trzeci dla starych wojowników posiwiałych pod przyłbicą; a pani zamku, w towarzystwie młodych piękności, rozdawała nagrody zwycięzcom, wskazanym przez sędziów walki, zagajała następnie swój trybunał urządzony na wzór sądów feudalnych; a równie jak baron otaczał się swemi parami w wydawaniu wyroków kryminalnych; tak i ona składała dwór swój, dwór miłości, z dam najsłynniejszych rozumem i wdziękami. Tam, nowy zawód otwierał się dla współzapastników: wiersze zajmowały miejsce broni, a nazwa "tenson" nadawana tym walkom rymotwórczym, znaczyła w rzeczy samej wyzwanie. Częstokroć ciż sami rycerze, którzy otrzymali nagrodę waleczności, ubiegali się z równym zapałem o wieniec poezyi. Jeden z nich pochylony nad harfą, przygrywając, ogłaszał przedmioty sporu. Inny zbliżał się koleją, a śpiewając na tenże ton, odpowiadał zwrotką równej miary, a często jednakowego rymu. Tym sposobem przeplatali kolejno improwizacye swoje, ograniczając je zwykle do pięciu zwrotek. Sąd miłości toczył naradę, rozbierał i zasługę dwóch poetów i główny przedmiot sporu; a najczęściej wydawał wierszem wyrok miłości, który zakończał rzecz całą. Walki te odbywały się bez przygotowania: okoliczności podawały je zwykle, albowiem wszelkie ślady sporów rymotwórczych, które nam pozostały, jak Sordel'a z Mantui przeciw Bertrand'owi z Alamannon, lub Rambaud'a z Vaqueiras przeciw Albertowi z Malespina, noszą wyraźne cechy improwizacyi pośpiesznej, jakkolwiek niekiedy dowcipnej, w której wyobraźnia błyszczy świetnym zapałem, pomimo licznych usterków.

Ów charakter odbija z silą i powagą nieznana ludom południowym, w walce w Wartbourg'u, kędy się ubiegali w początkach XIII. wieku najsłynniejsi Minnesingerowie niemieccy. Wojna ta poetyczna, jedyna w swoim rodzaju, jakiej nie ma nawet przykładu w starożytności, nosi na sobie wszelkie cechy rycerskiego wyzwania, walki na ostre, w której przegrana odpowiada śmierci. Tylko, że zamiast włóczni i mieczów, spółzapastnicy używają pieśni i liry, zamiast cięcia pałaszem, rażą się cierpkiemi i gryzącemi argumentami. Zresztą taż sama zaciekłość, równie poburzone namiętności, takaż sama żądza chwały, jednaka pogarda życia (kat bowiem czeka w pogotowiu aby uciąć głowę zwyciężonemu); wreszcie jednakie i tu widać poświęcenie dla księcia, który osłania poetę tarczą swej opieki. Dla niego to, jako na cześć feudalnego swego pana, walczą naprzód dumnie spółzawodnicy, aż uniesieni sporem zapominają osobistych względów, i przenoszą nagle walkę na pole wielkich prawd naukowych i religijnych. Z ostatniego to właśnie stanowiska, owa poetyczna walka zasługuje na uwagę; przekazuje nam bowiem w formie tajemniczej i ulegającej rozlicznym kommentarzom, obraz oświaty istniejącej w owym czasie.

Słynny ów spór, odbywał się w latach 1206 — 1207 pod panowaniem cesarza Filipa ze Szwabii w zamku Wartbourg blisko Eisenach, należącym do Landgrafa Turyngii; a nie sądzimy, ze się łudzimy nadając wagę sporom napozór tak drobiazgowym, uważając za czyn rzeczywisty wypadek tak nieodpowiedni obyczajom naszym. Smak w poezyi tak się rozszerzył pomiędzy szlachtą rycerską trzynastego wieku, że widzimy w orszaku cesarzów, Fryderyka Rudobrodego i Henryka VI, owych gorliwych opiekunów nauk, mnóstwo książąt świetnych urodzeniem i pozyskaną sławą, którzy chętnie wspierają i zachęcają pracowników na niwie literatury, biorąc się sami do nauk z całym zapałem rycerskiego ducha. Pomiędzy nimi wyliczyć można margrabiów austryackich, brandeburgskich i z Meissen, Landgrafa Turyngii, hrabiego z Hennenberg, książęcia Henryka Wrocławskiego, książąt

Anhalt i Brabantu, królów czeskiego i węgierskiego. Na jednym z tych uprzywilejowanych dworów, na dworze Hermana Turyngii i żony jego Landgrafini Zofii, według dwóch rękopismów przechowanych w Zurych i Jena, toczyła się sławna walka w Wartbourg'u. Z jednej strony wystąpił Walter z Vogelweid, Schreiber i Biterolf, wspierani przez Reinmar'a i Wolfgrama z Eschenbach; z drugiej strony Henryk z Ofterding, naprzód sam, potem wsparty przez Klingsora z Węgier. Sędziami byli pan i pani zamku, otoczeni damami i rycerstwem. Walka rozpoczęta zrazu, przerywa się, znów prowadzi dalej, i tak przeciąga się rok cały, w sali honorowej starożytnego zamku, kędy w trzy wieki później, Luter przekładał biblią i burzył Europę.

Henryk z Ofterding wychodzi pierwszy i wyzywa wszystkich poetów niemieckich, aby wskazali księcia któregoby można porównać z margrabią Leopoldem austryackim, nieprzyjacielem Ryszarda Lwie serce; i sam skazuje się dobrowolnie na. śmierć, jeżeli spółzawodnicy jego zapewnią tryumf innemu książęciu. Vogelweid powstaje w gniewie, wymawia mu cierpko zarozumiałość, i wysławia króla francuzkiego Filipa Augusta. Schreiber chwali Hermana z Turyngii, Ofterding przyzywa wtedy w pomoc Reinmar'a i Eschenbach'a, i wymownie przedstawia swoję sprawę, gdy nagle gwałtowny Biterolf przerywa mu z uniesieniem, i stawia przeciw margrabi austryackiemu, hrabiego Ottona z Henneberg. Walka trwa dość długo, aż Reinmar oświadcza się przeciw Henrykowi, a Wolfgram grożnym głosem uznaje go winnym zniewagi względem Hermanna najszlachetniejszego z książąt. Wszelako Henryk walczy jeszcze; wkrótce jednak miesza się, już ma upaść, kat stoi w pogotowiu; gdy tymczasem Landgrafina przemawia za nim, i otrzymuje pozwolenie dodania mu w pomoc Klingsor'a z Węgier.

Tu scena zmienia się, styl podnosi, interes osobisty słabnieje, a w końcu zaciera się wobec głębokiej rozprawy tajemniczej, uporczywej, ale zarazem pełnej siły i związku, jaka się zawiązuje pomiędzy uczonym Klingsorem oświeconym jasnemi odblaskami Wschodu, obdarzonym nawet tajemną potęgą, która poddaje szatana pod jego władzę; i rozsądnym a zręcznym Eischenbachem, którego loika ścisła i żywotna, wnika w głębokie tajniki nauk i śmiało przecina zawilsze problemata. Nadużycia polityczne, marzenia alchemików, wzniosłe prawdy religijne, słowem wszelkie żywotne pytania owego okresu, były dotykane przez obudwóch współzawodników, w sposób zagadkowy, mistyczny, zostając najczęściej bez ostatecznego rozwiązania.

Długo tym sposobem potykają się równą bronią; rzadko kiedy przerywają im inni współwalczący, którzy oniemieli z podziwienia, wielbią tylko ich naukę i wymowę. Gdy noc wstrzymała walkę, szatan poddany Klingsor'owi, bada i kusi Wolfram'a, (zapewnie we śnie). Nazajutrz dla sprawdzenia twierdzeń Klings'ora, Hermami i Zofia udają się do Paryża; a po ich powrocie dopiero, bój rozpoczyna się na nowo i utrzymuje z jednakim zapałem, aż do chwili gdy opisanie jego przerwanem jest nagle, nie oznajmiwszy przy kim pozostało zwycięztwo.

Tym zwycięzcą, łatwym do odgadnienia, jakkolwiek się nim nie wymienił, jest zapewne Wolfram z Eischenbach, który jak się zdaje sam opisał walkę. Jakoż rzeczywiście w owym opisowym poemacie, odbija jego jeniusz i jego język, a udział jaki sam sobie naznacza w słynnym sporze, dowodzi że pragnął szczerze przekazać potomności pomnik piśmienny odniesionego przez siebie zwycięztwa. Wszakże jeżeli to domniemanie jest prawdziwem, trzeba wyznać, iż oddaje równo słuszność spółzawodnikom swoim, i że się okazuje sędzią sumiennym, a często naiwnym historykiem, przytaczając ich dowodzenia, określające doskonale ich charakter. Można tam poznać zapalczywego i gwałtownego Ofterding'a, dowcipnego Vogelweid'a, mądrego i rozważnego Schreibera, religijnego Reinmar'a, i cierpkiego Biterolf'a, jako też głęboko uczonego Klingsor'a, którego wyższa nad wiek erudycya, podawała w porozumienie o czarnoksięztwo. Słowa każdego z nich odbijają tez same barwy, pod jakiemi dali się poznać w własnych odach i wspomnieniu spólczesnych; mamy więc prawo sądzić, ze słowa te sa prawdziwe, iż rzeczywiście wyrzeczone były; słowem, ze Wolfram zebrał je tylko i zharmonizował w całość. Szkoda nieodżałowana, że ten szacowny urywek, ta żywotna scena średnich wieków, jakkolwiek zachowana w podwójnym rękopisie, przeszła do nas w formie tak ciemnej, z tyloma przerwami i skazami, że niepodobna dać jej dokładnego przekładu. Wreszcie napotykane w nich zastosowania, często sa zbyt trudne do wyjaśnienia, albowiem ściągają się do dzieł zaginionych, lub tez do formuł nieznanych za naszych czasów. Poprzestaniemy więc na zebraniu głównych rysów tej znakomitej rozprawy, w której obok tylu szaleństw i śmieszności widać tak wiele rozumu i głębokiej nauki.

WALKA W WARTBURGU.

"Das erste singen nu hie tuot,

Heinrich von Ofterdingen in des edeln fürsten don,

Von Düringen lant, der teilt uns ie sin guot;

Und wir im Gotes lon.

Der meister gat in kreises zil,

Gegen alle singern die nu leben er ufgeworfen hat:

Die benennet er so wening oder vil,

Alsam ein kempfe er stat. "

OFTERDING.

Pierwsza pieśń zanuconą była przez Henryka Ofterding na cześć szlachetnego księcia, który włada krajem Turyngów, a który udziela nam opieki, za co niechaj mu Bóg nagrodzi. Stawa on w szrankach, przeciw wszystkim istniejącym obecnie poetom; rzuca im rękawicę: jakakolwiek będzie ich liczba, stawi im wszystkim czoła. Otwierający walkę wobec poetów zgromadzonych, kładzie na wagę cnotę książęcia austryackiego, przeciw cnocie trzech najdoskonalszych książąt. "Jeżeli ich chwała zrównoważy jego chwałę, uznaję się więźniem i wiarołomcą. "

VOGELWEID.

"I ja także wchodzę w szranki, imię moje Walter Vogelweid. Niesprawiedliwość zapala mnie gniewem, gdy pomnę na kraj austryacki. Nienawidzę tych, którzy się mienią jego wasalami, odrzucam precz ich względy, wolę raczej stracić łaskę książęcia, niżeli zcierpieć niesłuszność. Wskażę jutro imię świetnego rycerza, którego wielkie zalety wynoszą nad innych książąt. Chwała króla francuzkiego przenosi o wiele chwałę władcy Austryi. Niechaj powróz przerwie natychmiast dni tego, który z nas ulegnie w tej walce. "

SCHREIBER.

"Szlachetny Walterze, pozostaw mi walkę na dzisiaj; ja śpiewak cnotliwy, pragnę gorąco iść w zapasy. Jakżeby jeden książę miał przewyższyć trzech innych? Mistrzu, wskaż mi jego cnoty, jego gorliwość w spełnianiu woli Bożej, przez czas ziemskiej pielgrzymki. Władca Francyi pobożnym jest od młodości, orzeł górno-lotny, czuwa nad nim bez ustanku z odwagą lwią, zwalcza nieprzyjaciół. Podobien jest Alexandrowi, którego czytałem dzieje; łaska jego uszczęśliwia bogaczów i ubogich, z sercem pełnem męzkiej siły, może bez trwogi stawić czoło wszystkim królom!"

OFTERDING.

"Ponieważ walka jest rozpoczęta, jako stronnik Austryi, gotów jestem odpowiedzieć na wszelkie zarzuty. Dwaj poeci mniemają, iż nikt ich pieśni zbić nie zdoła? trudne są wprawdzie ich warunki, choć słowa ich tak słodkie. Reinmarze z Zweter, wzywam twojej pomocy, chciej mnie wysłuchać bezstronnie; niechaj drugim sędzią będzie mą-dry Eischenbach:z obudwóch stron zatem, położymy pełną ufność. Bodajby święta Trójca wspierała mnie sprawiedliwością swoją! Niechaj książę zobowiąże sędziów mocą przysięgi, albowiem ten z nas, którego pienia ściągną nań karę śmierci, nie ma już oczekiwać ani przyjaźni, ani nienawiści."

Po takiem rozpoczęciu, następuje kolejny djalog pomiędzy Ofterding'em i Schrejber'em, którzy wynoszą swych bohaterów, aż nowy poplecznik Biterolf wpada nagle w szranki i po gwałtownych obelgach, wychwala kolejno hrabiego z Henneberg. Ofterding odpowiada, ale Reinmar, jeden z sędziów, oświadcza się silnie przeciw niemu, a Wolfram niebawem potwierdza ów sąd surowy.

ESCHENBACH.

"Henryk Ofterding! wieszli jak wszechmocno ujął w więzy czarta za jego zarozumiałość? Tak i ja winienem (jakkolwiek z żalem) uwięzić cię w kraju mego pana. Ja Wolfram z Eschenbach pełniący ofiarę kapłana, wyklinam cię jak opętanego. Wszystkie szlachetne panie miałyby prawo znienawidzić mię, gdybym ci przyznał zwycięztwo. Landgraf Turyngii, droższym mi jest nad wielu królów; Bóg albowiem dał go za wzór książętom, którzy dążą tu do osiągnienia zaszczytów ziemskich, a tam wysoko, do pozyskania łaski Bożej, książętom, którzy są rozkoszą świata.. Henryku Ofterding, ukorz się w modlitwie! bądź gotowym, albowiem grad straszny padnie na twoję głowę, przy świetle błyskawic i huku gromów. "

Ofterding nieustraszony temi pogróżkami opiera się sam wszystkim spółzawodnikóm; ale Vogelweid zręcznym obrotem potępia własny pośpiech, i głosi zarazem pochwały książąt Turyngii i Austryi. Wówczas Henryk obwinia go o zdradę.

OFTERDING

Henryk Ofterding odrzuca fałszywe poręczenia, jakie mu dano w walce. Walter przygniata mię zdradliwą pochwalą; w zlej wierze wynosi on księcia Austryi, a chwałę jego równa ze słońcem. Dogonię cię gdybyś nawet był za morzami; Klingstorze z Węgier! odwołuję się do ciebie, wybieram erę bez trwogi, wszyscy bowiem poeci, oddają hołd twej nauce. Gdybyś miał liczyć piasek w morzu i nazwać każdą gwiazdę na niebie, przy tobie nie lękałbym się upadku. Żądam aby go przyzwano z Węgier, niechaj Klingsor przybywa; on bowiem umie ocenić szlachetnego Leopolda. "

Prośba jego przenika serce księżnej Zofii, która wstawia się za nim, Henryk odjeżdża, i długo Ren toczyć będzie swe fale u podnóża Moguncyi, zanim Ofterding powróci na jego wybrzeża. Przybywa nakoniec wraz z mądrym Klingsorem, który niezwłocznie napada Eschenbacha, stawiając mu do odgadnienia swoje mystyczne zagadki.

Ta druga część poematu, najbogatsza, najżywiej zajmująca, jest także nieszczęściem najciemniejsza i najtrudniejsza do wyjaśnienia. Dwa rękopisma z Zurich i Jeny, różnią się znacznie od siebie, co utrudnia jeszcze zrozumienie textu. Podamy więc tylko małe wyjątki, aby dać wyobrażenie o całości.

KLINGSOR.

"Ojciec wolał na swe dziecko uśpione na grobli ponad brzegiem morza: "Obudź się mój synu! wiedzion miłością wołam na ciebie! Wiatr burzy morskie wały, noc przybliża się nagle.  Gdybym cię miał utracić, wielką byłaby moja boleść!" A jednak dziecie spało jak przedtem. I cóż czyni ojciec? Oto zbliża się, uderza go laską, wołając: "Zbudź się, bo wnet będzie zapóźno."

Ojciec słusznie oburzony, trąbi potem w róg, mówiąc: "Zbudźże się szalony!" I w sprawiedliwym gniewie, porywa dziecię za jasne włosy, i uderza je w ucho. "A więc twe serce zamknięte?" woła nań, "muszę cię więc porzucić, gdy ani odgłos rogu, ani boleść razów nie mogą cię rozbudzić. Wszakże ratować cię nie omieszkam, gdy zechcesz uciekać przed morskiemi falami."

"Ojciec przejęty bólem patrzy znów na syna; oburza się w duszy, i chłoszcze go biczem. "Patrz, " woła, "patrz! posłańcem, którego słałem ku tobie, był Eudemon, istota bez złości, ty odrzuciłeś go i powierzyłeś się Lynxowi, a on pogrążył cię w srogim śnie!" I natychmiast rozerwała się grobla a morze wylało ze swych brzegów. "

ESCHENBACH.

"Klingsorze! ja rozwiążę te węzły: pozwól mądry mistrzu, abym w imię dwunastu Apostołów, zaczerpnął prawdę z tego morza. Jeżeli ulgnę w sieci, zniosę twój wyrzut bez sarkania, a możesz szydzić ze mnie, jeśli mnie uwodzi moja niewiadomość. Powiem ci kto ostrzegał dziecię: Był to sam Przedwieczny; każden grzesznik jest owem niebacznem dzieckiem, dźwięcznym odgłosem trąby, są kapłani. A więc arka moja płynie po twym Oceanie.

Jeśli myśl moja wolną jest i spokojną, powiem ci jeszcze czem jest morska grobla: jestto czas, jaki Bóg naznacza ludziom. Jeśli lekceważysz ów czas, wierz mi bez ogródki, zrywasz sam wspierającą cię tamę. Fale morskie są to lata, wichry, twoje przyszłe dni, Eudemon, jest twym aniołem, Lynx szatanem, który ci smutną gotuje zapłatę. Widzisz jak umiem zgadywać twoje pieśni.

Słuchaj jeszcze, czylim cię dobrze pojął: Uderzenie laską, to pierwszy cios jaki Bóg wymierza dla twego dobra, jego pierwsza kara, pierwszy ból dla twego serca. Gdy się nie poprawiasz, zsyła na ciebie choroby, jeżeli pozostajesz uśpionym w grzechu, ów bicz srogi, to śmierć, którą na cię dopuszcza. Chce on, abyś się poprawił, abyś wyznał winy; inaczej otchłań piekieł pochłonie cię na wieki!"

Inne zagadki podawane są w takimże samym stylu i równie szczęśliwie rozwiązywane przez Klingsora i Eschenbacha. Oto świetny obraz, którym ostatni określa krzyż Chrystusa;

"Ein edel boum gewahsen ist,

In eime garden, der ist gemacht mit hoher list:

Sin wurzel kan den helle grunt erlangen

Sin zol der rüret an den tron

Da der süze Got bescheidet friunde lon;

Sin este breit hant al die werlt bevangen.

Der boum an ganzer zierde stat, und ist geloubet schaene;

Dar ufe sizzent vogelin,

Süzes sanges wise nach ir stimme fin,

Nach maniger kunst so halten sie ir gedaene. "

ESCHENBACH.

"Pyszne drzewo wyrasta w ogrodzie, drzewo cudnego kształtu; albowiem korzeniem sięga aż do dna piekieł, a wierzchołkiem dochodzi aż do podnóża tronu, kędy Bóg dobry wynagradza sprawiedliwych. Drzewo to jaśnieje żywym blaskiem, na wszystkie strony wysławiają jego piękność; ptacy uczepieni u jego konarów, śpiewają zgodno-wdzięcznie pieśni, których tony mienią się do nieskończoności. "

Klingsor rozjaśnia allegoryą z wielką uciechą innych poetów, których uczucia wyraża Vogelweid w ten sposób:

VOGELWEID.

"Wyjaśniasz wszystko tak dobrze, że milczeć mi niepodobna, albowiem łzy radości przepełniają mi oczy. W rzeczy samej, anioł mądrości chciał, aby Henryk Ofterding rozpoczął tę poetyczną walkę, której winni jesteśmy owo przeczyste źródło nauki, to jest obecność tak świetnego mistrza w naszych stronach. Ja Walter z Vogelweid, nie słyszałem nigdy pieśni tak głębokich, tak szczytnych, tak wnikających w głąb' serca. W Paryżu znalazłem dobrą szkołę; w Konstantynopolu kapłani podawali mi zdrowe owoce nauki; uczyłem się także w Bagdadzie i w Babyllonie; przez trzy lata poświęcałem nocny wczas zbadaniu Mahometa, i ogarniałem myślą, błędy bałwochwalstwa. Ten człowiek, wyznaję, natchnionym jest od Boga!".

Zagadki rzucane nawzajem przez dwóch spółzawodników, trwają do końca dnia. Podczas nocy szatan Nasian, na rozkaz Kligsora, przychodzi badać Eschenbacha o bieg tajemniczy ciał niebieskich; ale ten nie chce mu odpowiadać i odgania go znakiem Krzyża świętego. Szatan w gniewie wraca do Klingsora, i skłania go do poruszenia wszelkich sprężyn. Nazajutrz rozpoczęta walka, wstrzymaną jest przez wyjazd do Paryża Landgrafa i jego żony, którzy chcą tam sprawdzić pewne twierdzenia dwóch poetów. Za powrotem, Herman i Zofia zasiadają znów i są świadkami ostatecznej próby.

KLINGSOR.

"Henryk z Ofterding znalazł we mnie podporę: ktokolwiek ma taką tarczę, może śmiało bronić stanowiska. To tez Schreiber i Biterolf, woleliby raczej widzieć przy nim dzikiego wilka; a Walter sam podziela ich trwogę. Wolfram z Eschenbach, jest tarczą dla wszystkich; on jeden odpiera ostrze miecza. Moje bowiem zaczepki, ostremi są pociskami, zbyt one ciężkie na ich lekkie puklerze. "

ESCHENBACH.

"Kto jak ja, wystawia się na zręczne ostrze, a sztuczne pociski Klingsora i dostoi im śmiało nietknięty i nieporuszony, nie ustąpiwszy i kroku, może wyrzec, ze laik powstydził kleryka. Księża niemieccy poświadczą to sami. Nacierałem żwawo; on zaś zwolnił głosu, z obawy, aby dźwięki jego nie dobiegły aż do Węgier. "

Oddawszy sobie hołd wzajemny grzecznemi słowy, obadwaj zapaśnicy rozpoczynają znowu dogmatyczną walkę. Nie pójdziemy za niemi, albowiem oprócz ciemnych zagadek, djalog ich pełen jest zastosowań do podań romantycznych średnich wieków, częstokroć dziwacznych i niezrozumiałych. Wszakże niejedna kosztowna perła kryje się pod tę chropawa powłoką, niejedna głęboka prawda spoczywa w tym odmęcie. Rozstrzygnięcie walki nie jest wcale określone, wreszcie małej jest wagi: mniemać bowiem należy, że współzawodniczący poeci, rozłączyli się zupełnie pojednani i obsypani wspaniałemi dary Landgrafa, którego dwór był naówczas główną ostoją nauk. Pomimo niedokładności tego dzieła i psujących je przerw, uważać je trzeba za nader ważne i nauczające, albowiem w rymowanym opisie owej poetycznej walki, który nie jest ani dramatem, ani satyrą, ale prostym obrazem historycznym, widzimy wierne zwierciadło obyczajów rycerskich XIII. wieku.

XXVII.

KONIEC O MINNESINGERACH, ZASADY MORALNOŚCI W ICH WYRAŻONE DZIEŁACH.

Pomiędzy Minnesingerami spółczesnymi, którzy nie brali udziału w walce wartburgskiej, najznakomitszy z nich charakterem jest niewątpliwie Godfryd z Strasburga, który żył w pierwszej połowie trzynastego wieku, i był jak mówią mnichem około roku 1230. Wszakże szczegóły urodzenia jego i życia, niewiele są znane. Moc w wyrażeniu, mądrość w pomysłach, śpiewność w rytmie połączona z uczuciem rzewnem a prawdziwem, czynią zeń jednego z największych poetów swego czasu. Pozostała po nim Epopea o Tristanie i Isoldzie, o której później mówić będziemy, hymn do Najświętszej Maryi Panny, i ody, tem znamienitsze, ze oddalając się od zwykłej sfery poezyi erotycznej, wznoszą myśl do piękności, do najwyższej cnoty, od rzeczy widzialnych do przedmiotów ducha, od stworzenia do Stwórcy. W tem to znaczeniu głęboko moralnem, pod nową a dowcipną allegoryą, uczcił on miłość Bożą temi słowy:

"Ktokolwiek ugania się za miłością Bożą, powinien mieć serce myśliwca, serce niczem nieustraszone w owej trudnej pogoni. Potrzeba mu siły bohaterskiej, jeżeli pragnie osiągnąć tę czystą miłość i wytrwać w niej stale. Winien dniem i nocą walczyć i pokonywać, jeżeli chce zdobyć to niebieskie dobro; śpiąc albowiem, nikt go nie otrzyma, trzeba bieżyć za niem z zapałem prosto, z sercem stałem a wytrwałem!

Miłość Boża, tak wielka, tak szlachetna, pełną jest pokory i słodyczy. Ktokolwiek nie dopełnia powinności, nie może jej zakosztować; nigdy jej ciepły płomień nie ożywi jego duszy. Miłość Boża tak pełna rozkoszy, domaga się pierwotnej myśli naszej, najczyściejszej kropli krwi naszego serca, inaczej nie poznamy jej nigdy.

Obcy miłości Bożej, ślepymi są choć otwarte mają oczy, sąto dzieci ziemi; ale posiadający ją, są dziećmi Boga. W każdym kraju odbierają oni hojną płacę miłości: rosa niebieska, odwilża ich owoce, opieka Boża czuwa nad niemi, ubłogosławia ich po wszystkie czasy, unosi ich do najwyższego kresu szczęścia.

Ktokolwiek nie otrzymał jej w darze, nie zna prawdziwej szczęśliwości, nigdy myśl zdrowa nie zakorzeniła się w głębi jego serca. Kto nie ma pojęcia tej miłości, jest jakoby cień odbity na murze, bez życia, bez duszy. Kto ją odrzuca, jest jak naczynie próżne łaski; zwierciadło jego serca poczerniało, a ciało postradało kwiat niewinności.

Ja który mówię o tej miłości świętej, mam jej niestety tak mało, że nieprzestannie narzekam na to i jęczę. O! gdybyż ona chciała oświecić mój umysł, jak przenika dusze czyste, które umieją walczyć i zwyciężać; mógłbym zaiste lepiej opiewać rozkosze niebieskie! Jeżeli teraz niestety, brakuje mi głosu, to ztąd jedynie, ze wciągu całego żywota, tak mało w mem sercu miłości Bożej nosiłem!"

Rzewność odbijająca w tym wierszu, wydatną jest we wszystkich poezyach Godfryda; lubi on często zagłębiać się sam w sobie, lubi wodzić czytelnika do bacznego rozważania cudów przyrody. To tez umiał on lepiej nad wszystkich, nad świetnego nawet Eschenbacha, budzić głębokie współczucia, i zostać poetą dusz tkliwych.

Obok tego jeniuszu poważnego i skłonnego do rozmysłu, postawmy umysł pełen barwy, wyobraźnię lekką, żywą, wiecznie wesoła i swobodną. W Ulryku z Lichtenstein, zrodzonym z domu szlachetnego, od roku 1250 przywiązanego do Austryi, ujrzymy dokładny typ śpiewaka światowego, grzecznego poetę, rycerza dworaka, który życie całe poświęcił damom, walcząc za nie i śpiewając im naprzemiany. Czystość języka, wdzięk i rozmaitość rymów i humor żartobliwy, zapewniają mu dosyć wysokie stanowisko, nietylko pomiędzy Minnesyngerami, ale nawet pomiędzy erotycznymi poetami Niemiec, którzy zowią go swym Anakreonem. Tak więc obcy krwawym zapasom trapiącym państwo za rządów Fryderyka drugiego, maluje szczęśliwą swobodę w wierszach pełnych wdzięku.

"In dem walde süsse tone,

Singent kleine vögelin,

Auf der wiese blumen schöne

Blüihent gegen der sunne schin:

Also blüht min hoher muot,

In gedank an deren güte,

Die berichert min gemüte,

Swie der troum den armen tuot. "

Drobne ptastwo wyśpiewuje swe pieśni w dąbrowie, wonne kwiaty rozwijają się na polu pod ciepłym promieniem wiosennego słońca; tak i serce moje, czuje zdwojone życie,

pomnąc na dobroć tej, która obdarza je codziennie nowemi skarby, jak sen ułudny zbogaca nędzarza.

Myśl swą panującą wyraża w następnej odzie, którą zakończa wdzięczną allegoryą:

Biada złym! nie znają bowiem radości! Są to nikczemnicy, melancholia pozbawia ich zarówno wesela i części.

Komu ukochana nie natchnie wesela miłością i uśmiechem, ten niech się wyrzeknie szczęścia; nigdy róże majowe nie ucieszą jego oka.

Co do mnie, kocham tkliwą różę, która umie powtarzać słodkie słowa; jej uśmiech napełnia mnie radością: ona różowemi usty zdejmuje troskę z mego serca.

Jak dowcipna pszczoła umie wydobyć miód z łona kwiatu, tak oczy jej zganiają cierpienie z mej duszy."

Następny djalog odznacza się także wdziękiem i żywością:

"Piękna pani, pani dobra i niewinna, mniemam, że tkliwa miłość już cię ożywia i zajmuje. Skoro uczujesz jej pociski, różowe usta twoje poznają westchnienie!

Rycerzu! powiedz mi co to miłość? Jest-li to młodzieniec, czy dziewica? bo ja o tem nie wiem. Odmaluj mi jej rysy, jej postać, abym jej się ustrzegła.

Piękna pani! miłość jest tak potężną, że wszelkie strony świata trzyma pod swem berłem, władza jej nieskończona! Chcesz-że poznać jej charakter? Dobry oni zły zarówno, pociesza i smuci, według chwilowego upodobania.

Rycerzu, powiedz czyli miłość może oddalić wszelką boleść i gorycz? Możeż wrócić duszy wesele, zapewnić cześć i cnotę? Jeżeli taka jej potęga, jest ona wielką zaprawdę!

Piękna pani, mówię ci że jej dary są bez ceny: rozsiewa cześć i wesele, ozdabia w wszelkie cnoty, czaruje oczy, a duszę napełnia rozkoszą. Szczęśliwi, którym jest przychylną.

Rycerzu, powiedz jak otrzymać jej względy? jeżeli mam ją zdobyć cierpieniem; jam na to za słaba, brakuje mi odwagi. Co czynić aby pozyskać jej dary? Czekam na twą odpowiedź.

Piękna pani, trzeba mię kochać szczerze, tak jak ja kocham ciebie; trzeba aby serca nasze złączyły się w jedno; ty bądź moją, a ja będę twoim.

Rycerzu, to być nie może, pozostań swoim, a ja swoją, pozostanę."

Poprzestańmy na tych przekładach, nie dając się już uwodzić ponętom czarownego stylu. Styl bowiem i barwa, które nadają drobnym nawet utworom wdzięk nieporównany, nikną zupełnie w przekładzie. Trudno pochwycić w przelocie imiona wszystkich poetów współczesnych Godfryda z Lichtenstein, którzy rozproszyli na drobnostki swą rozmarzoną wyobraźnią, nie okupując takim jak on wdziękiem zbytniej lekkości swoich obrazów. Nie myślimy przywodzić imion, a tem mniej licznych utworów Minnesyngerów, którzy w tym okresie przepełniali kraje niemieckie. Wiemy dobrze, iż ten rodzaj pracy zbyt powierzchowny sam przez się, rychło utrudzą uwagę. Zasługują jednak na wspomnienie: Nithard, któremu poezyę ludowe zapewniły sławę; Pfeffel, obdarzony delikatniejszym smakiem, oceniony przez późniejszych znakomitych pisarzy; Henryk z Morungen. i Chrystyan z Hamle, jeden odznaczający się głęboką tkliwością, drugi wyobraźnią ognistą i namiętną; Konrad z Flecke i Rudolf z Hohenems, pierwszy z nich autor poematu o białym kwiecie (fleur et blanche fleur), drugi o Alesandrze, Barlaamie i Wilhelmie z Orleanu.

Konradin, ostatni szczep rodu Cesarskiego ze Szwabii, który z rozkazu Karola z Anion, miał okupić pod toporem kata uprawnione zuchwalstwo z jakiem dopominał się ojcowskiego tronu, w swobodnych latach młodości, oddawał się uprawie poezyi, pojąc serce jej urokiem.

Okropny zgon poniesiony przezeń w Neapolu, w r. 1268 wraz z przyjacielem Fryderykiem Austryackim, ostatnim potomkiem domu Bambergskiego, sprawił głębokie wrażenie na długie wieki, i tem samem unieśmiertelnił jego imię. Wszakże i bez tego zalety jego rycerskie połączone z poetycką zdolnością, byłyby mu inną zapewniły sławę, sądząc po pięknych wierszach, przyznanych mu w zbiorze Minnesyngerów.

"Cieszy mnie widok kwiatów, które miły Maj rozwija na polach. Niedawno jeszcze ścinały je zimowe mrozy. Pogodne dni nagrodzą, dawne spustoszenia i przywrócą światu wesele.

Ale niczem dla mnie uciechy lata i długie dni słoneczne! Pociecha moja cała zależy od pięknej pani, z której powodu cierpię srodze. O jakżeby godnem było jej cnoty, gdyby chciała przywrócić radość utęsknionej mojej duszy!

Jeżeli mam się z nią rozłączyć, szczęście ucieknie odemnie i umrę z żalu żem zamarzył o miłości! Miłość niestety! była mi nieznaną, a teraz jej jarzmo, daje mi uczuć, że jestem jeszcze słabem dzieckiem!"

Po wygaśnięciu świetnego rodu, który był chwałą i podporą Niemiec, muza poetyczna smutna i zniechęcona, gnana szczękiem oręża i pożogą domowej wojny przebiegającej wzdłuż i wpoprzek wszystkie niemieckie kraje, wypuściła z dłoni harmonijną lyrę, pod której brzmieniem tyle serc biło rozkosznie, która w cieniu odwiecznych zamków, czarowała dzielnych rycerzy i piękne panie; i ona wdzięczna muza, połączyła się z prostaczym tłumem i tworzyć poczęła nieokrzesane a szorstkie pieśnie Majstersingerów. Wszakże kiedy niekiedy wydawała i szlachetniejsze dźwięki, zanim umilkła na zawsze. Dźwięki te znalazły odgłos w niektórych sercach wiernych wspomnieniu dawnego rycerstwa, pełnego żywotnych podań; tym więc sposobem, okres Minnesingerów przeciągnął się aż do XIV. wieku.

Gdy milknie natchnienie, rozum roztrząsa i analizuje, wynajduje i zakreśla prawa, których się natchnienie trzymało mimo wiedzy. Szkoły tworzą się i odosobniają, a naśladowcy idą w trop za obranemi wzory. Tak więc w tym czasie upadku, gdy smak rycerski panował jeszcze, ale słabnął z dnia na dzień; ułożono w systemata odmienne dążenia starych Minnesyngerów. Każdy nowy poeta wybierał sobie zpomiędzy nich mistrza, badał tajniki jego sztuki; słowem naśladował go we wszystkiem, wyjąwszy w jeniuszu. W czasie tych niewolniczych a bezbarwnych naśladownictw, człowiek obdarzony wyższą zdolnością, ożywiony szczerym zapałem ku wspomnieniom poetycznym średnich wieków, Konrad z Würtzburga, żyjący około 1270 roku za czasów Rudolfa I. i nieco przed nim, usiłował powstrzymać przez ważne prace, upadek grożący naukom, wpośród znikczemnienia wielkich lenników oraz wśród nieustannych niebezpieczeństw wojny. Umysł giętki i pamięć wyborna, ułatwiały mu pojmowanie wszelkich przedmiotów. Widzimy go jak się odznacza w epopei, opisem wojny Trojańskiej, i allegoryą o złotej kuźni; w rodzaju dydaktycznym, maxymami i bajkami, w liryce, odami pełnemi życia i blasku, jakkolwiek nie dorównywają wdziękiem dawnym utworom Minnesyngerów. Wszakże szczerym jest i namiętnym jego zapał poetyczny. Śmiało odpiera! nim ogólne zobojętnienie ku sztuce, oraz gwałty i okrucieństwa swego czasu, jak to sam pięknie wyraża, porównywając się do samotnego słowika, który śpiewa w ciemnym boru, a żaden odgłos nie powtarza jego pieśni. Głęboko przejęty widokiem nieładu zakrwawiającego długie bezkrólewie, żałuje szczerze dawnych czasów wysławia chwałę rycerstwa i przypomina spółziomkom starodawną cześć honoru i piękności. Ta myśl przewodniczy głównie jego poematom, nigdzie jednak nie odbija z taką siłą jak w owym dytyrambie o walce Marsa z Kupidynem, gdzie zmyślenia poetyczne przeplata ważnemi uwagami o duchu przewodniczącym owym czasom.

"Piękna Wenera zasnęła, ona co niegdyś panowała miłości. Niejedna kobieta pozbawiona jej wsparcia, żali się pozostawszy sama zapomniana od tych, którzy oddawna ogłuchli na wszelkie uczucia i ślepo rzucili się na pole walk, mordów i grabieży.

Bóg Mars opanował nasze strony, wypłaszał Kupida ogniem i żelazem. Miłość ze smutkiem wspomina jak panowała wyłącznie w czasach gdy Rivalis i Blanchefleur, ronili rzewne westchnienia. Teraz rycerscy męże przekładają łupieże i pożogę, nad słodycze miłości; bez obawy dręczą oni niewiasty, których czystość, szlachetność i wdzięk, więcej nęcić powinny ich dumę, niżeli niecne skarby wywalczone przemocą.

Potęga Marsa Boga wojny, zawarła podwoje świątyni szczęścia. Zapomniano ochoczych tanów; odrzucono precz jedwabne odzieże, a hełm i oręż zastąpiły wieńce z kwiatów. Na całej przestrzeni ziemi, wschodzi zgubne ziarno niezgody, a gorzkie jej owoce, usposabiają człowieka, że nadużywa dóbr żywota, i niebacznie igra z życiem swych bliźnich.

Gwałty panują na gościńcach, sprawiedliwość zagrzęzła w ohydzie. Prawo krzywe jest nakształt sierpa; pokój i miłosierdzie skonały. Świat jęczy boleśnie pozbawion szczęścia, gdy szlachetny Kupidyn uległ Marsowi, ponieważ niezgoda, owa zdradna bogini, ciągnąc ludzi do upadku, zgwałciła prawa miłości. Troja stała się pastwą płomieni, piękny Parys postradał życie, jedynie skutkiem niezgody.

Broń się szlachetny Kupidynie, nie daj się ujarzmić do reszty, raź ludzi jak niegdyś, ciosami miłości. Jeżeli świat w obłąkaniu odrzuca twoje uciechy, daj mu poznać twą moc, odwróć go od krwawych zapasów. Niech te zuchwałe tłumy poznają miłość, niech widok ich cierpień, rozraduje oczy niewiast. Wymierz ku nim strzały, któremi przeszyłeś niegdyś serc tyle; złam dumne karki potęgą twoją. Poznają, mężowie rzewne uczucia, porzucając daremne boje, poglądając na te pełne wdzięku niewiasty.

Patrzeć będą z ohydą na dawne walki i zapasy; a miłość osłodzi niebawem ich troski. Niewiasty powolne będą ich chęciom: one mogą, one pragną przywrócić im szczęście!

Wenero! potężna królowo, ocknij się! Kupidyn gotów przebiegać obozy twemi ślady. Tchnij zwycięzki twój płomień w walczących; niechaj więzy miłości skrępują ich i ranią; niech żar miłości pochłania ich, aż poznają w końcu, że słodkie współczucie, daje po wszystkie czasy prawdziwą radość ludzkiemu sercu.

Tańczcie więc i śpiewajcie ochoczo młodzi i starzy, niech rozkwitłe znowu serca wasze, przepomną trosk wszelkich. Kwiaty i wieńce zdobić was będą jak niegdyś, jedwabne szaty odzyskają cześć swoję dawną.Łupieztwa i pożogi uciekną wobec miłości, wielka bowiem jest potęga onej Szlachetne niewiasty pocieszcie się. Wasza boleść zniknie niebawem: miłość zapali niejedno serce, bijące dziś wyłącznie dla walki. Pieśń tę śpiewał wam Konrad z Würtzburga; bodajby lekkie jej dźwięki brzmiały odgłosem prawdy!"

Po tym szlachetnym śpiewaku zmarłym w Frejburgu w Brisgowii ku końcowi trzynastego wieku, poezya rycerska coraz bardziej chyliła się do upadku. Tannhauser, Stricker i inni mierniejsi pisarze, dziełami bez wartości, zapowiadać się zdali ów upadek. Smak skażony objawiał się wszędzie, zasługuje jednak na wspomnienie Henryk z Meissen, przezwany Frauenlob, doktor teologii z Moguncyi, gdzie zjednał sobie wielką sławę wierszami więcej poprawnemi niż wdzięcznemi, w których napotykamy pełno wyrażeń pospolitych, znamionujących skażenie. Tak wielką, jednakże czcią otaczały go kobiety, dumne, ze człowiek tak poważny, czcił ich cnoty i wdzięki, iż po śmierci poety nastąpionej r. 1318 szły wszystkie za wspaniałym jego pogrzebowym orszakiem. Gorliwy panegirzysta płci pięknej, miał wysokie o sobie rozumienie; dowodem tego wiersz na swych poprzedników w poezyi:

"Cokolwiek opiewał Reinmar i Eschenbach, co malował Vogelweid tak bogatemi barwy, ja Frauenlob, zbogacam to jeszcze. Oni bowiem zbierali sama pianę, pozbawieni będąc podstawy; ja zaś myślą i mową wniknąłem w sam głąb rzeczy, moje słowa i pieśni wolne od ułudy, prawem zapewniają mi koronę.

Oni szli do celu krętemi ścieżkami sztuki, podobni do suchych pni, wobec drzewa pokrytego świeżą zielenią, muszą uznać we mnie mistrza. Umiem bowiem władać mojem natchnieniem, umiem zręcznie krasić myśli, i nigdy dźwięki mej pieśni nie przekroczyły granic zdrowego rozsądku."

Ostatni odblask poezyi rycerskiej zajaśniał w śpiewaku rzeczywistego natchnienia, lubo mniej powszechnie cenionym, w Janie Hadloub urodzonym w Zurych, w początkach czternastego wieku, który delikatnością uczucia i czystością myśli i wyrażeń przypominał dawne wzory. Był on przyjacielem

Rogera Manesse, przez niego więc znamy historyą sławnego zbioru pieśni zawartego w drogocennym rękopiśmie, którego tak głosi pochwałę:

"Kędyżby w całem państwie znaleźć tyle poezyi, ile jej mieści jedna księga w Zurych? Manesse pracował gorliwie nad zebraniem wszystkich pieśni mistrzów i dziś skarb ten posiada. Niechaj poeci garną się ku niemu, na cześć jego nucą pieśnie; albowiem skoro tylko napotyka piękne wiersze, zamieszcza je w swym zbiorze.

Syn jego pomaga mu gorliwie; zbiór ich bogatym jest w śpiewne rymy, a wielka sława czeka ich za myśl szczęśliwą. Pełni szlachetności sami, pomną na szlachetne niewiasty, i nie chcą aby zaginąć miały słodkie pieśni poświęcone ich części.

Ktokolwiek ukochał rymy, serce ma wielkomyślne. Poezya jestto dar nieoszacowany, czerpnięty z czystej miłości niewiast. Ztąd to wypływa wszelkie wzniosłe natchnienie. Czemże byłby świat, bez ich zajmującej piękności, która budzi nieustannie tkliwe uczucia, i daje popęd do tylu ód i poematów do rzewnych pieśni, wypływających z głębi serca!"

Wyczerpnąwszy już wszystko co było do powiedzenia o poezyi lirycznej Minnesyngerów, musimy wspomnieć jeszcze o ich utworach dydaktycznych pomieszanych z lirycznemi, w wielkim zbiorze Manessa, i tak niekiedy ściśle połączonych z tamtemi, ze niepodobna ich rozdzielić nawzajem. Śpiewacy, których serce i lira, poświęcone były miłości rycerskiej (nie owej nikczemnej i zmysłowej namiętności co zniedołężnia i poniża człowieka; ale owemu uczuciu delikatnemu i czystemu, które mu nakazuje umiłować piękność w cnocie), owi śpiewacy mówię, przeplatali nieustannie tkliwe skargi, uniesieniami religijnemi, uwagami poważnemi, zasadami mądrości i moralności, które są treścią dydaktycznego rodzaju. Tak więc, Vogelweid, Hartmann, Godfryd, Konrad z Würtzburga, mogą być uważani zarówno za poetów dydaktycznych jak i lirycznych, mimo, ze rytm używany przez nich, zbliża się więcej do ody, i że miłość jest głównym przedmiotem ich pieśni.

Ale oprócz tych utworów dążących już do wznioślejszego celu, istnieją jeszcze tak w zbiorze z Zurych, jako i w innych pojedynczych rękopismach, wyłącznie dydaktyczne poemata, poświęcone moralności, których styl i rytm dowodzą, że twórcy ich więcej chcieli nauczać niż bawić czytelnika; bardziej przekonywać go, niżeli czarować, na wzór trubadurów i truwerów.

Zpomiędzy tych poematów odnoszących się do trzynastego wieku, najznakomitszym jest bezimienny, znany pod napisem: "Dwaj Winsbekowie. " Sędziwi małżonkowie, ojciec i matka, dają synowi i córce zbawienne rady, wyrażone w poemacie. Wdzięczna barwa podnosi ów obraz rodzinny i naznacza podwójny ów djalog, cechą światłej pobożności i rzadkiej znajomości świata. Parę wyjątków dadzą nam o nim wyobrażenie.

"Ein wiser man hat einen sun

Der was in lieb als manigem ist;

Den wolt er leren rehte tun,

Und sprach also: Min sun du bist

Mir lieb an allen valschen list;

Bin ich dir sam du selbe dir, so volge mir ze dirre frist.

Die wile du lebest es ist dir guot;

Ob dich ein fraemder ziehen sol, du weist niht wie er ist gemuot."

OJCIEC.

"Pewien mędrzec miał syna, którego tkliwie kochał; chciał mu dać naukę życia, i rzekł mu: Mój synu, ty którego miłuję z głębi serca, jeśli jestem dla ciebie tym, czem ty jesteś dla samego siebie, posłuchaj rad moich. Będą one pożyteczne w całym twym ziemskim zawodzie. Gdyby obcy był twoim przewodnikiem, mógłżebyś tyle polegać na jego uczuciu?

Synu mój! kochaj tylko Boga przedewszystkiem, a wonczas nie masz powodu lękać się złego: albowiem Bóg uwolni cię od wszelkiej troski. Spojrzyj na świat, jak on zawodzi służebniki swoje; patrz, jaka jest ich ostateczna nagroda! Oto ciężkie brzemię grzechów, a ci którzy mu się poddają, zatracają zarówno i ciało i ducha!

Synu mój, uważ jeno jak świece płonąc trawią się pomału i pomnij, że to samo dzieje się i z tobą, od dnia do dnia, od godziny do godziny. Przejmij się tą myślą, i pomnij jak zapewnić zbawienie twej duszy; albowiem jakkolwiek może być wielkiem twe imię, nic nie weźmiesz z sobą ze świata jedno całun grobowy.

Synu mój, chwal Boga. Z Jego bowiem laski masz wszystko. On świat cały ogarnia swa władzą! On ci da istnienie nieskończone i więcej użyczy ci błogosławieństw, niżeli dojrzysz liści na drzewinach w lesie. Ale chcąc otrzymać tak drogie dary, poszukaj jego łaski i zaszlij ku niemu posłanników, aby ci przygotowali miejsce, zanim z jego rozkazu, zamkną się niebios podwoje. "

Ojcze mój! dałeś mi jako mędrzec rady prawdziwie ojcowskie. Pójdę za niemi z całego serca, jeżeli tylko Bóg użyczy mi łaski, która dopełnia wszelkie sprawy na ziemi. Proszę Zbawiciela aby mi dozwolił żyć pod Jego prawami, a potem przyjąć mnie raczył do swego niebieskiego królestwa. "

W dalszym ciągu poematu, syn wzruszony żywo przestrogami ojca, radzi mu nawzajem aby się wyrzekł świata i użył dóbr ziemskich na założenie szpitala, kędyby mogli poświęcić resztę dni pielęgnowaniu biednych i kalek.

Dalej matka rozpoczyna z córką następny djalog tak rzewny a prawdziwy:

MATKA.

Pewna cnotliwa niewiasta mówiła raz do córki, którą otaczała najtkliwszem staraniem: O! jakżem szczęśliwa, że mam ciebie. Błogosławiony dzień twego urodzenia! Mogę bowiem wyrzec bez przesady, ze postać twa miłą jest jak wiosna. Chwalmy Boga, za szczodrobliwe dary Jego ręki!

CÓRKA.

"Wtem droga matko posłuszna jestem twej woli, gdyż chwalę Boga z głębi mej duszy. Bodajby mi udzielił mocy, abym Go zawsze miała przed oczyma. Błagam Go o to przez nieskończoną Jego łaskę, w której pragnę źyć, w niej wyłącznie szukając szczęścia. Szanować ojca i matkę, słuchać ich we wszystkiem, to święta powinność dzieci. Szczęśliwi którzy się stale trzymają tej drogi!

"Radź mi we wszystkiem matko droga, objawiaj mi twą, wolę; tłumacz mi ją, a będę ci posłuszną. Młodość lubi wesele i swobodę; co do mnie, chętnie ich się wyrzekam, wiem bowiem, że zbytnia ufność w sobie, psuje wszystko. To tez pragnę upokorzyć me serce. Która z kobiet tego nie czyni, zatraca dobrą sławę.

MATKA.

"Drogie dziecię, zachowaj miłą wesołość i żyj zawsze bez zarzutu; wówczas imię twoje szanowanem będzie, a czoło twoje zasłuży na różany wieniec. Witaj wdzięcznie tych, którzy umieją uszanować cześć własną. Zachowaj się skromnie, z niewinną prostotą, nie błądź próżno oczyma, zwłaszcza gdy cię złośliwe otaczają świadki. Czystość i skromność, są dwie najważniejsze cnoty niewieście. Niechaj Bóg nie skąpi ich twej młodości, a szczęście wieczne kwitnąć ci będzie."

Rozmowa toczy się dalej; celem jej są rady tak zdrowe i przyzwoite, żeby je śmiało zastosować można do dzisiejszego wychowania. Szkoda wielka, że brakuje końca poematu, w rękopiśmie Manessa.

Znajdujemy tam inny utwór zarówno moralny, pod tytułem: "Król Tyrolu, " przybrana to nazwa jednego z książąt szkockich, który przemawia do syna pod allegoryami łatwemi do zrozumienia, o złych i dobrych kapłanach i o obowiązkach prawdziwego chrześcianina. W utworze tym nie brak uczucia jakkolwiek poezya w nim mniej świeża jak w poprzedzającym. Utwór jest bezimienny.

Inny zbiór zdań moralnych znany pod nazwą: "Frej-dank, " zjawił się za panowania Fryderyka II; i wkrótkim czasie pozyskał tak wielką sławę i wziętość, ze go zwano powszechnie "Biblią niemiecką, " Nie usprawiedliwiając tak szumnej pochwały, księga tchnie czystą moralnością wyrażoną w stylu poprawnym i dosadnym. Można o tem sądzić z kilku początkowych słów:

"Wierne służenie Bogu, jest zasadą wszelkiej mądrości. Kto dla krótkiego żywota poświęca szczęście wiekuiste; łudzi sam siebie i buduje na tęczy: chcąc bowiem ocalić własną duszę, trzeba wyrzec się samego siebie."

Tenże sam wiek wydał słynnego bajkopisarza, który ważne zajmuje miejsce w literaturze średnich wieków. Boner urodzony w Szwajcaryi, gdzie był mnichem i kaznodzieją, ogłosił około roku 1300, zbiór stu bajek wierszem, naśladował niemal wszystkie ze starożytnych pisarzy, umiał je przecież przyodziać formą samodzielną, pełną prostodusznej prostoty, która częstokroć pokrywa głębokie prawdy. Księga ta znana pod tytułem: Klejnot, jest naiwną skarbnicą mądrości popularnej: wywarła ona w średnich wiekach takiż sam wpływ dobroczynny na miasta i zamki niemieckie, jak niegdyś bajki Maryi (l'Esopet) na grody i zamki we Francyi i Anglii. Ów wpływ rozciągnął się zarówno w tym okresie, na inną odrośl pnia germańskiego, dotąd obcą wszelkim postępom literatury. Neerlandowie z Flandryi i Holandyi, potomki starożytnych Frysonów, używający jak tamci narzecza dolnoniemieckiego (bas allemand), poczęli tworzyć bajki w swej szorstkiej lecz energicznej mowie. Wkrótce, w ciągu tegoż samego wieku, poeta flamandzki, Jakób z Marelant, ogłosił zwierciadło historyczne, zbiór różnych wypadków i maxym, zaczerpniętych z dziejów narodowych i z pism truwerów; a poeta holenderski Melis Stoke, ułożył kronikę rymowana, którą zakończył obrazem zwycięztwa odniesionego w 1301 r. nad Flamandczykami przez Holendrów i Francuzów. W skreśleniu owego zwycięztwa wiele jest ducha i barwy. Nakoniec Wilhelm z Matok, przełożył romans francuzki o lisie, a Hillegersberg szkicował próby poezyj ludowych.

XXVIII.

PIEŚNI MIŁOSNE SŁOWIAN, STOSUNEK ICH DO MINNESINGERÓW POEZYI, I POEZYI TEJ NA RUGIAN, CZECHÓW I SZLĄZAKÓW. WPŁYWY.

W samym już poranku świata pozyskał mężczyzna panowanie nad kobietą, które jeżeli ma wykonywać bez żadnego ze strony tak zwanych emancypantek słusznie przecie temu stawianego oporu, powinien panowania tego okazać się godnym, czyli, jak starzy mawiali Polacy (1), powinien postawić się w oczach kobiety tak, ażeby ta rzeczywiście uznała w nim wyższość i szanować ją musiała mimowolnie. Z Azyi, gdzie płeć piękna jest dotąd przedmiotem handlu, przyniósłszy on z sobą to wyobrażenie, "że jak rzecz każdą tak i kobietę można nabyć przez kupno na żonę lub sługę, " trzymał się go i w Europie, a trzymał ślepo tam osobliwie gdzie wynikłe z klimatu zamieszkiwanej od siebie strefy, lub z sąsiadowania z obcymi ludami wysnuwające się stosunki, nie zmuszały go do odstąpienia od powziętej zasady, jeżeli nie dla każdej to przynajmniej dla tej kobiety, którą za wspólnem jej samej lub opiekujących się nią osób zezwoleniem, wziął za żonę. W tym względzie ukazuje nam historya wielką różnicę między ludami, które po swojem z Azyi wychodztwie, północna a południową Europy zamieszkały strefę, lub na wschodzie tudzież na zachodzie osiadły. Stawiały drugie, jak Grecy, Italowie, Celtowie wysoko te kobiety, które z religią bądź bezpośredni, bądź nawet pośredni miały związek, kapłankami będąc bóstwa lub sługami kapłanów. A chociaż nie starały się te ludy o naukowe wykształcenie płci żeńskiej, i we względzie prawa stawiały ją niżej od męzkiej, jednakże kobieta wolnego urodzenia nie była u nich za rzecz uważaną nigdy, związek jej małżeński z mężczyzną pociągał za sobą skutki prawne i na wzajemnym szacunku małżonków więcej, mniej w miarę rozwiniętej obyczajowości narodu polegał. Przeciwnie było u ludów północnych, a mianowicie też u Niemców; ludy albowiem te uważając kobietę za rzecz, poddały ją wyłącznemu prawu mężczyzny (2).

Okoliczność ta, że ludy, z łona których słowiańskie z czasem wyszły, mieszkając na południu, i o cywilizacyą ukształceńszych, od siebie bo wcześniej w Europie osiadłych narodów ocierając się, lub podbite będąc od ludów, równie jak same gorącej Azyi pierworodnych synów, i dlatego płci pięknej choć z powodu grubej zmysłowości czcicieli, okoliczność ta, powtarzam, wpłynęła korzystnie na stan kobiet: sprawiła bowiem, że przynajmniej wolnego urodzenia i stanu będące, nietylko nie uważano za rzecz, ale nawet do wspólności praw wszelkich przyjęto je, dawszy wolność niezamężnym żyć jak same chcą, a zamężnym rozwodzić się i w nowe z kimkolwiekby chciały, chwilowe nawet, bo samowolnym podlegające rozwodom, zawierać związki. Powód ten, tudzież zwyczaj słowiańskich niewiast stawania z mężczyznami zarówno, w szeregach do wojennych wypraw, zrodził bajkę o narodzie Amazonek i u Scytów i Dalmatów (3), jako tez u Czechów i Pomorzan, a nawet, jak prawi nasz Marcin Bielski, mającem istnieć w Tatrach przed wieki niewieściem państwem (4). Ten tez powód objaśnia nas dlaczego Scytowie, Trakowie, Getowie i t. p., a następnie Słowianie, dlaczego Germanowie, ów różnych narodowości zlewek, wysoko poważali płeć żeńską, przyznawali jej pewne prawa, a za to posiadali w swych małżonkach wierne towarzyszki życia, choć niejednej lecz kilkom na raz ślubowali; dlaczego kobiety u tych ludów były religijne i do kraju wielce przywiązane, dlaczego żony dochowywały wierności małżeńskiej, i po śmierci męża jedna zabijała się na jego grobie, a drugie płakały nad sieroctwem swojem.

Wszystkiego tego nie doczytasz się o Niemcach; uważali oni kobiety za rzecz, kupowali je sobie na żony lub sługi i nawet sam bóg ich Odin, boginiami się w swoim olimpie posługiwał, rozkazując tak zwanym Walkiryom (5) czynić też same posługi, dla wziętych do nieba poległych na polu bitwy dzielnych rycerzy, jakie czyniły dla niego. W zlodowaciałem i dla miłości skamieniałem swem sercu nie mając uczucia dla piękności, równie jak i zmysłowością nietyle co Scyta, Trak i t. p. grzesząc Niemiec, nie pojmował więcej nad jednę niewiastę w małżeństwo, wyjąwszy, jeżeli żył między ludami u których było we zwyczaju wielożeństwo. Wyraźnie to o Normanach naddnieprskich zeznali arabscy pisarze, nadmieniwszy i to, że u nich na grobie rnęża śmierć zadawano najulubieńszej z jego miłośnie, bo sama nie miała snadź pociągu do odebrania sobie życia, rzeczą a niczem więcej u swego pana będąc.

Inaczej było w Germanii. Zamieszkujące ją trako-getodackie ludy, stosując się do zwyczajów zachodniej Europy żyły w jednoźeństwie. Znakomitsi tylko, szukając związków z domami możnemi, kilka brali żon, chcąc się przez to spowinowacać z rodami szlachetnemi. Obyczaj ten naśladowali Niemcy Germanom panujący, na czem kobiety ich zyskały wiele. Tu więc nie były one rzeczą, nie były istotami pozbawionemi praw, nie ograniczono je na domowem zatrudnieniu, lecz i do udziału w publicznem przypuszczono je życiu, lubo nie w tym co u Traków i t. p. zakresie. Chociaż germański mai zdawał całe gospodarstwo na żonę, a sam w czasie pokoju bezczynne życie prowadził, znowu i opilstwu a rzadko polowaniu oddając się naprzemian, jednakże nie była skazaną żona jego na domatorstwo. Wprawdzie nie uczęszczała na publiczne igrzyska, nie dzieliła z mężem hucznych i niewstrzemięźliwych biesiad, ale nie odstrychała się od przygód wojennych, towarzyszyła mu na pole bitwy, opatrywała ranionych w boju, dawała rady i wyroki o wypadkach wojennych. I Germanowie bowiem coś świętego i prorockiego upatrywali w niewiastach, i więcej przywiązywali wagi do pokrewieństwa nabytego przez żeńską płeć, aniżeli przez męzką. Ażeby nienadużywał mąż praw swoich, czuwali nad tem krewni żony, praw tych w domu mężowskim nabytych stróże. Oglądali dary dawane oblubienicy od oblubieńca, niby na tak u Słowian nazywane wiano, przytomni byli, domowym, które mąż nad żoną. wykonywał sądom i t. p.

Cóż mogło wpłynąć na Niemców, że niekorzystną kobiet swych dolę zamienili na korzystną? Możnaby mniemać, że one same wyrobiły sobie to stanowisko, gdy biorąc na swe barki ciężar zarządu gospodarstwem, więcej pracowały od mężów na pomnożenie domowego mienia. On bowiem poza domem szukał zdobyczy na wojnie, a żona w domu przez dobre rządy skarbiła dostatek; zkąd przy równym podziale pracy, musiała nastąpić i równowaga w prawach obu małżonkom służących. Wszelako odpowiedź taka nie zaspokajałaby: albowiem gospodarowała i w Skandynawii żona, a jednakże ją tam za rzecz a bynajmniej za równą mężowi uważano. Powiedzmy więc, że zlewek różnych praw płci niewieściej u różnych ludów, które się na utworzenie Germanii złożyły, służących, ukształtowawszy takie prawo kobiet, jakie, za Tacytem idąc, opisaliśmy, wyrobił i dla Niemek, do Germanii za swemi mężami przybyłych, świetne ale nie na długi czas stanowisko. Nowe bowiem napływy Skandynawców poniżyły znowu i w gorszym od mężczyzn we względzie prawa położeniu postawiły kobiety.

Jak dawni zapewne Niemcy po swojem do Germanii przybyciu unikali związków z germańskiemi niewiastami z widoków politycznych, (zkąd tez Tacyt, do Germanów to mylnie Stosując, powiada o nich, "że się ich ród obcemi małżeństwami nie zmieszał nigdy), " tak i Franko-Saliowie, w mniemaniu, ze swemu od bogów biorącemu początek szlachectwu ubliżą przez to, nie chcieli z germańskiemi kobietami zawierać małżeństw równych, ale nie równe, żeniąc się z niemi, jak poźniej mawiano, na lewą rękę. Co stawszy się z czasem udziałem niemieckiej szlachty, która, chciała li szlacheckie płodzić potomstwo, powinna była, jak nakazywało prawo, żenić się w swoim stanie, podzieliło niewiasty germańskie na dwa jakoby, szlacheckich i nieszlacheckich kobiet, rzędy. Lubo w obu umieszczonych nie uważano już za rzecz, atoli ażeby gminna niewiasta nie uszlachcała się a szlachetna nie odszlachcała przez męża, nie przyznawano dzieciom z gminnej niewiasty, przez szlachetnego spłodzonym męża, szlachectwa. Te i inne jeszcze prawa, stan kobiet poniżające, wprowadziwszy je na tor dawny, sprawiło, że się charakter kobiet niemieckich w duchu skandynawskim raczej niż germańskim rozwinąwszy, stanął w sprzeczności z tem co o nich śpiewali Minnesingerowie. Ich też pieśń jak nie wypłynęła z życia, tak równie nie wpłynęła na życie, nie przywiódłszy do marzeń skłonnego Niemca by jak o abstrakcyach tak i o miłości marzył. Takie zdanie dał o Minnesingerów pieśni prawdziwie narodowy bo w duchu narodowości niemieckiej śpiewający wieszcz. Rzekł bowiem o niej Szyller: "że gdyby wróbli na dachu napadła chętka nucić, nuciłyby niewątpliwie o samych tylko sadach, strumykach, bydełku, lasku i kochance, bo i na cóż innego, na cóż wyższego zdobyćby się mogła wróbla piosnka? Gdy ona śpiewa o tem jak wonieją kwiaty, jak owoc dojrzewa na drzewach, a na nich siada sobie i szczebiocze ptaszek, gdy śpiewa, jak po wiośnie nastaje zima, igra przez to z pięknemi słówkami, a tego co poezyą życia kobiety zowiemy poznać nie daje. Zostawiając więc po sobie próżnią (6) w sercu nie jest poezyą rzeczywiście." Minnesingerów więc pieśń, jako nie płynąca z życia i nie wpływająca na życie, jako podnieść nie mogąca do ideału tego co opiewała, nie upoetyzowała, zdaniem Szyłera, Niemkę. Wyręczył ich przeto i sam jej charakter tak przedstawił:

Cześć wam niewiasty! wy, co w ziemskie życie

róże wplątując, niebem nas darzycie,

błogie miłości wijecie pęta;

wierne jak Gracje, czystej swej oponie,

waszą strzeżona ręką, wiecznie płonie

nadobnych uczuć pochodnia święta.

Według Szyllera w szczupłym swego powołania zakresie rzewnie przejęta obrazem cierpienia Niemka, cierpiała bo kochała, wznosiła w cichej chatce obyczajowości berło, którem, ale tera tylko, władać godziło się jej, rwała kwiat jaki chwila dawała, i zerwany żywiła, hodowała, pieściła.

Musiał je mąż

bój z. życiem prowadzić,

i działać i radzić,

i szczepić, dozierać,

przemyślać i zbierać,

i siebie nie chronić,

by szczęście mógł zgonić.

A patrz! bez końca płynie mu dobytek,

darem kosztownym spichrz napełnion wszystek,

rosną zakłady, dom szerzy się wciąż;

a w domu zarządza

czci pełna niewiasta,

rodzica swych dzieci;

ta mądrze zaradzi

domowej czeladzi,

i dziewcząt nauczy,

i chłopców poskromi,

a ręka co pocznie,

dokona niezwłocznie

i mnoży się ztąd,

dostatek przez rząd.

I skrzynki ma wonne z bogactwem skarbionem,

i skręca nić równą warczącem wrzecionem,

i piętrzy na pułki zgładzone i czyste

tu lśniących run wełnę, tam przędze śnieżyste,

i przez nią wszystkiemu nadoby przybywa,

bo niespoczywa (7).

Gdy cierpienia osłodzone kochaniem są wyrazem miłosnej Niemców pieśni, gdy na dnie, ze tak powiem, wyrazu jej, ukryta obawa o to co ma nadejść, powleka pieśń ową kolorytem smętnym; przeciwnie takowaź pieśń Słowian jako swobody niewieściej pełna i wesołością nacechowane serca, nie wprawia w kłopot kochanków o to co będzie, i zaledwie im zdala myśl o mogącym się doznać w pożyciu małżeńskiem zawodzie, nasuwa. Mniej wesołości ma pieśń ruska, po której rozlana melancholia objawia, że tu mniej niż gdzieindziej stosunki prawne z małżeństwa wynikłe kontrolowano. Jakoż prawo ruskie najdawniejsze głównie się wdową a nader mało dziewicą i mężatką jak czeskie i polskie, opiekowało. To też okoliczność ta, wpłynąwszy na charakter ich kobiet, wybiła odpowiadające mu na miłosnych Rusinów pieśniach piętno, które dlatego różnią się od polskich, czeskich, serbskich. Z nich bowiem widać, że gdy kobieta nie kochanką tylko i żoną lecz i obywatelką była, przeto tez poezya jej życia nie w samem tylko domowem, jak Niemek, ale i poza domem w cnót obywatelskich, obracała się kole; że charakter Polki i t. d. nie był cichy tylko jak Skandynawek z natury niewolnic, lecz był i głośny, wzniosły, natężony, a nawet, w wyższych zwłaszcza warstwach towarzyskiej społeczności, na wybryki naprężony; ze prawo nie złożywszy losu sierot dzieci i wdów w ręce rodu, a zamężnych nie samemu mężowi lecz krewnym i przyjaciołom (nad któremi znowu rozciągnęło swą kontrolę), tenże los powierzywszy, uczyniło nawzajem nie samą tylko kobietę, ale i jej ród za prowadzenie się odpowiedzialnym. Wyraziła to wszystko pieśń, która nie samą tylko miłość ale i towarzyskiej społeczności stosunki mając na względzie, nie zostawia przeto próżni po sobie w sercu, jednostajnością jak pieśń niemiecka nie nudzi, jałową sentymentalnością jak Minnesingerów pieśnidła nie utrudzą, i charakterowi kobiet naszych, jak nam go przedstawiły dzieje (8), odpowiada zupełnie.

Dwa są rodzaje miłosnych Słowian piosnek, z których jeden wyszedł z ust ludu, drugi napisał śpiewak dla ludu, na właściwe mu tony nastroiwszy lutnię, lub wyśpiewawszy pieśń na wyższą nutę. Co gdy pieśń tę podniosło do stopnia sztuki, przeto taka nie weszła w sferę ludowego pieśniarstwa. Powiem niżej o drugiej, wpływ literatury włoskiej na Słowian opisując; tu zaś dla dania wyobrażenia o pierwszej, przytoczę trzy pieśni serbskie według przekładu ich polskiego, który zrobili: Kazimierz Brodziński, Józef Bogdan Zaleski i Roman Zinorski. W pierwszej dziewica, że już zaręczoną jest; a więc ze oświadczeń miłości nowej przyjąć nie może, naiwnie głosi. W drugiej młodzieniec, nie umiejąc wybrać sobie kochanki, daje do zrozumienia dziewicom żeby mu ją wybrały same. W trzeciej zwierza się dziewczę, że jest zakochane. ' Wszystkie trzy nie samą tylko miłość, ale i świat w którego ona obraca się kole, mają na względzie.

SŁUŻKA.

Pięknież to pięknie patrzyć w nocnej chwili

Tam poza brzegi cichego Dunaju,

Jako rycerze namioty rozbili,

Grają przy winie według obyczaju.

Służy im dziewcze rumianego lica,

A kiedy czarę każdemu podaje,

Każdy ja nęci, lecz skromna dziewica

Wszystkim się broniąc, tak pijącym łaje:

"O wy panowie, szlachetni rycerze!

Muszę ja prawda służyć z was każdemu,

Ale kochanką będę tylko temu

Kogo, na wieki me serce wybierze.

SĄD DZIEWCZĘCY.

Trzy drużki nasiały jak duży ogródek.

Pagórkiem wasilków, dołem niezabudek;

Nawinął się pustak, pustak nie żonaty,

Nuż kosić, pokosił na siano im kwiaty.

Co prędzej trzy drużki uplotły przęślice,

I nagle nań wpadły drapieżne orlice:

I pierwsza mówiła: "spalmy go u szkody!"

A druga mówiła: "O puśćmy na wody!"

A trzecia mówiła: "powieśmy na sośnie!"

A pustak się prosi, i prosi żałośnie:

"Nie jestem ja złoto, by stopić mnie w bryły,

Nie jestem wilkołak byście mnie pławiły,

Powieście już lepiej, ani mniej, ni więcej,

Na pniu, a na gładkim, — na szyi dziewczęcej."

BUDLAŃSKA DZIEWCZYNA.

Jako żyję, przez życie me całe,

Nie widziałem tak ślicznej dziewczyny,

Jak w Budlańskiem znalalazłem dziś kole:

Ja do koła, a ona precz z koła.

Myślę sobie: ucieka odemnie!

Aż ona wprost do mojego konia,

Cugle bierze, do konia przemawia:

"Tak ci koniu zdrowo podróżować

I z podróży zdrowo do dom wrócić,

Powiedz: jestli pan twój zaręczony?

Zaręczony, albo ożeniony?"

Koń jej na to rżeniem odpowiada:

"Tak mi Bóg daj zdrowo podróżować

I z podróży zdrowo do domu wrócić:

Pan mój jeszcze ani zaręczony,

Zaręczony ani ożeniony,

Ale myśli z tobą, jeśli Bóg da. "

— "Prośże Boga, koniku mój dzielny!Żebym była w dworze panią twoją.

Pasłabym cię bielutką pszenicą,

A czerwonem poiła cię winem."

Porównywającemu z temi znowu owe pieśni, które nasi wyśpiewali Minnesingerowie, nastręczy się sama z siebie uwaga, że mogły się ich pieśni samym tylko zeszwabionym, a więc nijakiego charakteru będącym podobać, Słowianom. Byli owymi śpiewakami mężowie królewskiego, książęcego i pańskiego rodu, wynarodowieni, którzy w cudzoziemskim bo niemieckim języku lub w Minnesingerów, a oraz Słowian śpiewając mowie, weszli przez to w poczet, obcych tudzież słowiańskich śpiewaków. Do pierwszych należy Henryk Łagodny i Wiesław, we Wrocławiu na Szlązku i na Rugii panujący książęta, tudzież Oldrzych z Lichtenstejnu, pan obszernych w Styryi włości. Do liczby drugich należy Wacław II. król czeski (um. r. 1305), o którym równie jak i o tamtych powołany wyżej artykuł Wacława Nebeskego i piśmiennictwo moje (9) porównać należy. Na dowód wartości pieśni, od tych słowiańskich Minnesingerów śpiewanej, przywiodę dwie piosnki Henryka Łagodnego, kładąc z każdej po jednej zwrotce niemieckiej, a resztę w polskim od J. N. Leszczyńskiego zrobionym przekładzie umieszczając (10).

LIEBESGLÜCK.

Mir ist daz herze worden fro

Umbe ein vil reine selig wip;

Des gat uf min gemüte ho,

Si ist mir liep also der lip,

Ich wil mich's fröwen offenbar;

An ir ist alles wandeis iht,

Daz nim ich für ein krispez har.

SZCZĘŚCIE MIŁOŚCI.

Jakąż pociecha serce me pała,

Na myśl najczystszej, błogiej kobiety,

Dusza ku niebios wznosi się cała,

Gdy uwielbia jej zalety.

Jak miłość sama, tak mi jest miłą,

Ona radością jawną przenika;

Wkoło niej wszystko jest życiem, siłą,

Ona skarbem śmiertelnika.

Szlachetne, niewiast uczciwych cnoty

Świat niech w największej części dziedziczy:

Pochwał zasłużne takie istoty,

Dawaj im Boże, co ich serce życzy!

Gdyby tak w całym myślano świecie,

Niech los niefortunny gniecie,

Z niemi wszędzie, człek wesół będzie.

Taka to, szczęściem duszę mą poi:

Miłość w tarcz rycerze zbroi,

O Boże! choćbym wiecznie ja żył,

A z nią i przy niej nazawsze był,

Jakże mi słodko, dni wtedy spłyną!

Gdy zoczę z moich dziewic jedyną,

Myślę, że mi skroń młodzieńczą

Wszystkie róże na raz wieńczą.

DAS MINNEGERICHT.

Ich klage dir'meie, ich klage dir'sumerwunne,

Ich klage dir lichtin heide breit,

Ich klage dir ougebrehender kle,

Ich klage dir grüner walt, ich klage dir sunne,

Ich klage dir Venus, sendiu leit,

Daz mi diu liebe tüt so we.

Welt ir mir helfen pflihten,

So triuwe ich daz diu liebe muze rihten

Sich uf ein minneklichez wesen.

Nu lat in sin gekündet meiner kumber,

Dur Got und helfet mir genesen!

SĄD MIŁOŚCI.

Żalę się tobie Maju pieszczony,

Tobie rozkoszne lato się żalę,

Żalę się tobie łąko kwitnąca,

I tobie koniczyno blaskiem farb płonąca,

Żalę się tobie lesie zielony,

Żalę się tobie słonce, tobie Wenus żalę

Na serca mego udręczeń fale,

Tak mi ból srogi miłość zadaje:

O niech mi w pomoc wasza władza staje,

A ją w tej doli, dla mnie zniewoli.

Ufam, że miłość oceni me prawa;

Wszak dla niej duch mój w uczuciach wylany,

Takie pod sąd wasz troski oddawa:

Wspierajcie na Boga, i uleczcie rany!

"Cóż ci zrobiła? daj posłuchać winę,

My wymierzym karę na nią

Jeśli prawdę skarga głosi. "

— W lubych niekiedy ułudzeń godzinę

Mniemam, że dla mnie łaskawą jest panią;

Lecz gdy mnie zapał dalej unosi,

Ona ucieka, a ja umieram,

I zysk marny w dziale odbieram.

To śmierć rozkoszom, śmierć kochaniu zada:

O biada mi, biada, żem ją ujrzał, biada!

Raz serdecznemi wabi mię wdzięki,

Potem gorzkie zlewa męki.

"Ja Maj, mym kwiatom surowo zagrożę,

By lilije białość, swoję krasę róże,

Przed jej okiem zamykały. "

"Tak i ja Lato, natychmiast zabronię

Małym ptaszętom, aby w żadnej stronie

Słodko dla niej nie śpiewały. "

"Ja Łąka, obszarów będę pilnie strzegła:

Gdyby po kwiaty do mnie przybiegła,

Przytrzymam ją dla ciebie:

A znaglona w potrzebie

Musi mieć dobroć naszą na względzie. "

— To i mnie łaskawszą będzie.

"Ja Koniczyna, w pomstę z światłością przybywam,

Gdy ku mnie zwróci oczami, '

Od błysków rażących, wzrok jej zyzem stanie. "

"Ja Las zielony, wawrzyny pozrywam.

Jeśli w zgodzie żyć chce z nami,

Niech ci da czułe pocałowanie. "

"Ja Słońce, skwary spiekłemi

Jej serce, odwagę przepalę,

Ni cieniem, ni wiatry chłodnemi

Jej znojów się nie użalę,

Póki trosk twych nie ukoi:

A tak się miłość ostoi.

"Ja Wenus, chcę jej te cierpienia sprawić,

Jakie tylko miłość dręczą,

Jeśli cię łaska swą nie obdarzy. "

— Ach tylu swobód miałbym ją pozbawić!

Niechaj mnie raczej boleści domęczą,

Nim blady ujrzę smutek w jej twarzy.

"Mów, czy pomsty chcesz za siebie?

A każdą ścieżkę jej uciech, radości

W upartej przeciwności

Na zawsze zagrzebię. "

— Ach, jej delikatne ciało

Znieśćby tego nie zdołało:

Więcej się na nią nie będę żalić,

Dajcie mi umrzeć, a ją ocalić.

Rozwiódłszy się o duchu miłosnej pieśni, i fizyologicznie, ze się tak wyrażę, rozważywszy ją, mam zamiar zanatamizować takową zastanawiając się nad tem, do jakiegoby rodzaju poezyi starożytnych lub nowożytnych ludów należało ją policzyć? Mimo rozlanej po nich smętności, nie policzyłbym nawet ruskich pieśni do rzędu elegii tej, przez którą heleńscy lub rzymscy kochankowie rozwodzili się z miłością, lecz naznaczyłbym im osobny rodzaj elegii tejże, zrobiwszy przytem uwagę, że większa część miłosnych pieśni swobodą nacechowana będąc, ani sentymentalności, ani wesołości nie kokietuje, lecz co i jak czuje, śpiewa wesoło lub smętnie. To mając na uwadze Wuk Stefanowicz rodem Serb, głośny zbieracz ludowych śpiewów, podzielił wszystkie w ogóle Słowian pieśni na męzkie i żeńskie, rozumiejąc przez owe treści historycznej, przez te zaś wszelkiej innej treści będące, pojmując śpiewy. Podział ten pieśni będąc odpowiedni charakterowi śpiewaków, w ustach których brzmią dotąd u Serbów rzeczone pieśni, przypomina bardzo już to drobne pieśni starożytnych Greków, luźno, tudzież w tak zwanym ich kwiatozbiorze (1) przedstawiające się, już też wszystkie zgoła rodzaje poezyi Europy zachodniej prócz bohatyrskiej obejmuje w sobie. Lecz o tem będzie niżej, przy wykazaniu stosunków, jakie między ludową Słowian i Niemców zachodzą pieśnią: tu ucinamy rzecz, przechodząc do męzkiej czyli historycznej poezyi wyłącznie.

(1) Porów. Polska pod względem obycz. III, 64.

(2) Obszernie o tem mówi wyżej przywiedziony Philips w dziele Deutsche Geschichte, I. 182. nstpn.

(3) Alfred król anglosaksoński r. 871 — 901 panujący, Kosmas praski, który r. 1119 — 1125, i Adam Bremeński, który po r. 1075 umarł, prawią o tem.

(4) Porówn: Polskę pod względ. obycz. II. 102, III, 173.

(5) Znaczy "Dziewice boju". Porówn. J. Grimm Deutsche Mytholog. wyd.1. na str. 235.

(6) Porówn. artykuł Wacława Nebeskego w czasopis. czesk. muz. zr. 1854 poszycie 3, o Wacławie II. królu czeskim Minnesingerze.

(7) Szyllera pieśni o godności niewiast, o Dzwonie, które się w tworach Józ. Minasowicza w Lipsku 1844 r. w 4 tomach wydanych znajdują. Porówn. IV. 124, 137, nstpn.

(8) Charakter ten rozważ w dziele mojem Polska i t. d. na różnych miejscach a mianowicie II. 213. nstpn. III 59. nstpn. opisany.

(9) Porówn. II. 145.

(10) Porówn. w Bibl. Warsz. z r. 1841 tomu IV. artykuł Kazimierza Stronczyńskiego pod napisem: Grobowiec Henryka Łagodnego w Wrocławiu, gdzie pieśni owe w pierwotworze i przekładzie stoją.

XXIX.

OKRES BOHATERSKI FRANKÓW I BRETANÓW.

Pieśni liryczne i dydaktyczne Minnesingerów, jako też Minstrelów i Truwerów, były tylko wstępem do dzieł szerszych nierównie rozmiarów i śmielszego pomysłu, których całość poważna a dziwna stanowi epopeę średnich wieków. Rzecz prosta, ze ludzie przed których oczyma rozwinęło się tyle scen drammatycznych, tyle poruszających wypadków, tyle uroczystych zdarzeń, podczas pełnego życia okresu dwunastego i trzynastego wieku; ludzie którzy widzieli jak się rozsuwały tajemnicze zasłony Wschodu, przed niezłomnem usiłowaniem bohaterstwa zachodniego; tacy ludzie, powtarzam, musieli zachować we czci, pełne chwały wspomnienia swych plemion, przyjmując zarówno wszelkie zmyślenia nowo poznanego świata. Rzecz prosta, że wyobraźnia ich bez przeszkody siała promienie na wszystkie strony, że z równym zapałem chwytała prawdę i fałsz, światło i ciemność, rzeczy prawdopodobne i niepodobne; i wszystkiemi temi barwy zarazem szkicowała swe obrazy. W tej ogromnej galeryi, najdziwaczniejsze marzenia mieszają się z rzeczywistością, z fantastycznemi urojeniami, z obrazami poetycznemi, a częstokroć nawet z najwyższem pojęciem nauki i wiary.

Nie mogło wreszcie zabraknąć wiary, w czasie kiedy we Włoszech i Hiszpanii istnieli: Święty Franciszek i Dominik, dwaj wodzowie dwóch nowych zastępów, tak potężnych zapałem, tak gorliwych w głoszeniu i nauczaniu prawdy. Nauki drzymać nie mogły, po pamiętnem zbudzeniu filozofii scholastyczne], zaprowadzonej w Paryżu przez Champeaux i Abailard'a, opowiadanej przez świętego Bernarda i Tomasza z Akwinu, wyjaśnionej i rozszerzonej w Niemczech i Anglii, pamiętnemi odkryciami Alberta Wielkiego i Rogera Bakona.

Poezya przedewszystkiem musiała zajaśnieć żywym blaskiem w owych umysłach otwartych na pojęcie prawd żywotnych, oświeconych fantastycznemi odblaskami, tryskającemi z południa i północy, z obecności, z przeszłości, z Azyi i Europy, przejętych głębokiem wrażeniem, jakie sprawiała w czasie krucyat instytucya rycerstwa, gdzie każdy czyn śmiały miał nagrodę, a każdy uśmiech zapowiadał nadzieję; gdzie miłość leczyła wszelkie rany, a religia wszelkie wyrzuty; gdzie róża splatała się częstokroć z wawrzynem i palmą męczeńską.

W przedmiotach poematów bohaterskich z owych burzliwych czasów krucyat, czuć gwałtowne wstrząśnienia i gorączkowy ale szlachetny zapał, jaki poruszał wszystkie głowy, przenikał i ożywiał wszystkie serca. Obrazy zmysłowe i moralne, dotykalne i nadprzyrodzone, krążyły im pospołu przed oczyma w dziwnem zamieszaniu, odziane cudotwornemi barwami, przedstawiali je zatem poeci w najrozliczniejszych obrazach. Ziemia oż-ywiając się na ich głos, wylewa z łona owe tajemnicze skarby nad któremi w głębi pieczar trzymają straż karły i typy złośliwości, tak szkodliwe przeznaczeniom ludzkim; olbrzymy tymczasem, godła nieokrzesanej siły, z chwałą wykonywają wojenne czyny; smoki uprowadzają, nieśmiałe dziewice, którym szlachetni rycerze przywracają swobodę; ondiny czyli wodnice, wypływają z łona wód i przepowiadają przyszłość śmiertelnym; a każde drzewo, każdy kwiat zdobiący ziemię, wyobraża myśl symboliczną a moralną. Z drugiej strony mythologia grecka jawi się z swemi bogami i boginiami, nymfami i sylwanami; filozofia scholastyczna upostaciowywa cnoty i zbrodnie; a historya biblijna i bałwochwalska, grecka i gallijska, rzymska i germańska, na tę obszerną scenę, gdzie się krzyżuje tyle różnych odblasków, rzuca tłumy niezliczone swych królów, królowych, słynnych piękności, wiernych kochanków; słowem ludzi sławnych lub nieznanych, którzy przy tych fantastycznych połyskach nabierają nowego życia i nowych kształtów i stają się niekiedy przedmiotem dziwnie przejmujących duszę utworów (2).

Ztąd częstokroć podania sprzeczne z sobą, niekiedy bez związku, łączą się w spólny poemat powiązane wątkiem fantastycznego opowiadania. Wypływa więc wielka trudność w uklassyfikowaniu tych dzieł, i w ich choćby najkrótszym rozbiorze. Wszakże znajdujemy tu oparcie, w związku ich bezpośrednim z Francyą, której literatura romantyczna, zrodzona wiekiem całym naprzód, jaśniała z taką potęgą nad Hiszpanią, Anglią, Włochami i Niemcami. Albowiem jeżeli pieśni liryczne Minnesingerów, zbliżone są tak formą jak treścią do pieśni Trubadurów; jeżeli ich poezya dydaktyczna, ich satyry i maxymy moralne, noszą ślad podwójnego pochodzenia, z południa i północy; za to poezya ich bohaterska nasiaduje wyłącznie literaturę Truwerów. Epopea tylko narodowa, stanowiąc jedyny i świetny wyjątek od tej zasady, wiąże się ściśle z podaniami Skaldów. Tą uwagą wiedzeni, możemy rozdzielić utwory bohaterskie Minnesingerow, zacząwszy od najdrobniejszych, na sześć oddziałów czyli cyklów głównych: na dwa cykle legend świętych i świeckich, cykl grecko-rzymski, franko-romański, bretoński i germański (3).

Legendy święte i czysto religijne, zazwyczaj tworzone były po klasztorach, we Francyi i Anglii; znane z nich są: "Historya Najświętszej Maryi Panny, " przez mnicha Wernera, który żył w środku dwunastego wieku; "Historya Zbawiciela, " przez mnicha Filipa; "Męczeństwo świętego Jerzego," "Męczeństwo świętej Martyny", legenda o Barlaamie, przez Rudolfa Hohenems, i "Kaźnia złota," przez Konrada z Würtzburg'a.

Do legend świeckich czyli moralnych, to jest opowieści biograficznych i historycznych, należą różne kroniki powszechne; poemat o Erneście ze Szwabii, przez Henryka z Weldeck; o Wilhelmie z Brabantu, przez Rudolfa z Hohenems, o Salomonie i Morolfie (4); i inny pod napisem: Przyjaciele, przez Strickera; nakoniec rzewna opowieść o biednym Henryku, przez Hartmana d'Aue.

Cykl grecko-rzymski, dziwacznie przekrzywiony wyobraźnią rycerską średnich wieków, wydał dwa poemata o Alexandrze Wielkim, jeden mnicha Lamberta, drugi Hohenems'a; Enejdę przez Veldeck'a, i wojnę Trojańską przez Konrada z Würtzburga.

Cykl franko-romański, czyli Korolowingów, zrodzony we Francyi, ale którego sława europejska przedstawiała kościół wojujący, zbudził zawczasu Niemców do współzawodnictwa poetycznego; posiadają oni bowiem dwa wielkie poemata o Karolu Wielkim i Rolandzie, jeden bardzo starożytny przez mnicha Konrada, drugi późniejszy przez Stricker'a, przygody synów Aymona, przez nieznanego autora; historyą Wilhelma z Oranii przez Wolfram'a z Eschenbach; i pełne wdzięku miłostki białego kwiatu (de fleur et blanche-fleur), przez Konrada z Flecke.

Cykl zwany Bretońskim, oryginalniejszy jest tak przez swe podania jak i formę, krąży on dokoła króla Artura, uważanego za bohatera i świętego, co dawało podwójną pobudkę rycerzom do naśladowania wielkich cnót obranego przez nich wzoru. Ztąd wynikły dwa oddziały poetów: jeden rycerski, drugi mistyczny; pierwszy poświęcony wyprawom rycerzy okrągłego stołu (de la table ronde), obrońców Wielkiej Brytanii; drugi chwale Saingrala (Sang-réal), to jest cudownego naczynia, w które spływała krew konającego Zbawiciela, a które stawszy się godłem chrześciaństwa, zapewniało swym posiadaczom najwyższą władzę pomiędzy wiernymi. Do jednej z tych seryj, ściągają się w Niemczeeh poemata: Lancelot z Jeziora, przez Zazichowena, Wigalois przez Gravenberga, Wigamur i Iwain przez Hartmanna; a nadewszystko rzewna, romantyczna elegia o Tristanie i Ysoldzie, przez Godfryda ze Strasburga. Druga serya zawiera poemat pod napisem: Titurel, zaczęty przez Wolframa z Eschenbach, lecz niedokończony przez niego; drugi pod napisem: Parceval, arcydzieło Eschenbach'a; i nakoniec poemat: Lohengrin, także mu powszechnie przyznawany. Te trzy znakomite utwory, naznaczone wysokiem uniesieniem religijnem, wspólnością, przedmiotu, ściśle połączone są z sobą.

Nakoniec Cykl germański, przedewszystkiem narodowy, wolen od wszelkiego naśladownictwa, uświęca pełne chwały wspomnienia Gotów i Franków, Burgundów, Longobardów, Saksonów i Norwegów; rozpada on się na dwa wielkie oddziały. Pierwszy pod nazwą: "Heldenbuch, " czyli księga bohaterów, zawiera z jednej strony wiele opowieści wojennych na chwałę Teodoryka Wielkiego, jak naprzykład: Gnom Laurin, przez Henryka z Ofterding; Dwór w Wormsu. Śmierć

Alfarta, bitwa pod Rawenną; z drugiej strony opowiadania poetyczne: Rother, Otnit, Hug i Wolf Dietrich, oraz wdzięczny poemat: "Gudruna, " wszystkie osnute na podaniach skandynawskich, zręcznie skreślone przez nieznajomego autora. Drugi dział stanowi najwyborniejszą epopeę niemiecka, nieśmiertelny poemat Nibelungów, na cześć Sigfrida bohatera północy i pięknej a nieprzebłaganej Krimchildy; arcydzieło bezimiennego poety, przypisywane Henrykowi z Ofterding, ruchoma galerya wielkich charakterów, których typy z jednej strony wiążą się z Eddą; z drugiej trzymają się wypraw historycznych Gundikara, Teodoryka i Atylli.

Na widok tej wielkiej liczby poematów, dowodzących od dwunastego do czternastego wieku za panowania Hohenstaufenów, wielkiej twórczości śpiewaków niemieckich; snadno pojąć niepodobieństwo rozebrania w kilku kartach tylu utworów tak rozlicznych, tak odmiennych, częstokroć nawet zbyt ogólnych i zawikłanych. Nie zastanawiając się nawet nad trzema pierwszemi oddziałami złożonemi z legend świętych i świeckich i opowieści klassycznych, wspólnych wszystkim ludom a pełnych sprzeczności, damy zaledwie ogólne i niedokładne określenie dwóch następnych oddziałów. Jakże bowiem oznaczyć w cyklu Karolowingów, naśladowanym mniej więcej wiernie z poematów francuzkich dwunastego wieku i kroniki fałszywego Turpina, te dziwaczne utwory, niekiedy dowcipne, ale zawsze rozproszone, poetów niemieckich, którzy z niezmordowaną cierpliwością, rozszerzali owe fantastyczne opowieści.

Pierwszym poematem, który się łączy z Cyklem Karolowingów, nie co do czasu (albowiem nie powstał równocześnie), ale przez osnowę bajeczną stanowiącą jego treść główną, jest poemat o białym i różowym kwiecie (fleur et blanche fleur), czyli o róży i lilii, dwojgu kochankach, których dziecięciem była Bertha, matka Karola Wielkiego. Wychowani z lat dziecinnych na dworze Fenixa, ojca Róży i króla bałwochwalczej Hiszpanii, wzrastali w tkliwem a naiwnem spółczuciu, aż do chwili gdy Lilia, sierota, przedana kupcom wschodnim, uprowadzoną została na dwór sułtana Babyllonu. Kochanek szukając jej, wnika do haremu schowany w koszyku róż; tam odkryty przez sułtana, wraz z Lilią, skazany jest na spalenie żywcem. Ale posiadają oni talizman, który ma moc ocalić życie jednej tylko osobie. Żadna z nich jednak nie chce go użyć, a sułtan tknięty ich szlachetna stałością, odsyła obsypanych darami do Hiszpanii, gdzie po śmierci Fenixa, panują, potężni i szczęśliwi.

Poemat o Wilhelmie z Oranii przedstawia charakter historyczny, w głównej osobie Wilhelma towarzysza broni Karola Wielkiego, zwycięzcy Saracenów w Akwitanii, który otrzymawszy kraj ten w lenność od Karola, zbudował cesarza wielką pobożnością i przyjęciem ascetycznego żywota. Ale poeta mniema, że uwiózł ze Wschodu księżniczkę Arabellę, która ściga ojciec jej Terramer, i stacza o nią. walkę w Oranii. Wilhelm pokonawszy wroga, po krwawym a strasznym boju, zostaje pustelnikiem, a nawrócona Arabella zakłada wspaniały klasztor.

Żywotniejsze zajęcie wiąże się z podaniem tak sławnem o czterech synach Aymona z Dordonii, z których najmłodszy Rejnold jest jednym z bohaterów średniowiecznych. W poemacie niemieckim, hrabia Aymon walczy naprzód przeciw Karolowi Wielkiemu, celem pomszczenia morderstwa na synowcu swym Hugonie Bourbon. Cesarz uznaje się w błędzie, zawiera pokój z hrabią, i daje mu w małżenstwo siostrę swoję Ayę. Ale po upływie dwudziestu lat, nienawiść roznieca się znowu. Aymon i jego synowie wezwani na dwór są uczestnikami turnieju, kędy Rajnold zabija Ludwika, następcę tronu. Bracia jego chronią się do Hiszpanii, a ztamtąd do Montalban, gdzie Karol Wielki oblega ich zgromadziwszy w tym celu wszystkie siły zbrojne cesarstwa. Rajnold traci konia swego Bayarfa, którego wydziera mu Roland syn Milona najwaleczniejszy z walecznych, ale niebawem Rajnold odzyskuje konia za pomocą sztuki czarnoksięzkiej Malegisa. Nakoniec następuje zgoda; a bohater zrzekając się świata, udaje się pobożnie do Kolonii, dopomaga w budowie katedry: a będąc dobrowolnym świadkiem śmierci wiernego swego bieguna, ginie po męczeńsku pod ciosami współwykonawców wielkiego dzieła.

Ale najciekawszym poematem z tego działu, jako tez i najdawniejszym, jest bez wątpienia poemat o Karolu i Rolandzie, napisany przez mnicha Konrada, który żył w dwunastym wieku przed pojawieniem się Minnesingerów. Poeta, jak mówi sam, czerpał swój przedmiot z kroniki łacińskiej, tłumaczonej z starożytnego romańskiego poematu. Dykcya Konrada poważna jest i surowa, a myśl jego jakkolwiek niekiedy urywana, tchnie prawdziwym zapałem, żywą a poetyczną wiarą. Można się o tem przekonać z następującego ustępu.

Rzecz rozpoczyna się wezwaniem Przedwiecznego. Poeta błaga Pana aby mu natchnął pieśni, godne wielkiego a szlachetnego cesarza, który zapewnił tryumf chrześciaństwu na gruzach pokonanego bałwochwalstwa. Karol Wielki uwiadomiony, ze cześć fałszywych bogów ujarzmia jeszcze Hiszpanią, czuje głębokie politowanie dla owych pogańskich ludów; anioł zstępuje z nieba, i wzywa go w Imię Chrystusa, aby dokonał ich odrodzenia w duchu. Cesarz bez zwłoki przywołuje swoich dwunastu mądrych i cnotliwych towarzyszów broni, usiłując zdobyć niebo, kosztem życia poświęconego wierze. Przemawia do nich i objawia im wolą wytępienia poganizmu; oświadcza im w stylu czysto biblijnym, że ich oczekuje męczeńska korona, że ta niebawem zajaśnieje na ich czołach, jako gwiazda zaranna! Widzimy tu proroka odzianego żelazną zbroją, a jego wymowa nie ustępuje nawet wymowie pobożnego arcybiskupa Turpin'a przejętego czytaniem psalmów, które częstokroć szczęśliwie umie naśladować.

Wszelako poganie Hiszpańscy przysyłają posłów na dwór Karola Wielkiego. Zaledwie ci przestąpili granicę cesarstwa, czują się olśnieni dziwnie wspaniałym widokiem, i pełni poszanowania zbliżają się ku monarsze, którego poznali po ognistem spojrzeniu, płonącem jak promień południowego słońca. Na widok gałązki oliwnej, którą trzymają w ręku jak Zbawiciel przy wejściu do Jeruzalem; Karol Wielki uspokaja się, i przystaje na wysłuchanie ich prośby. Ale spór powstaje pomiędzy dwunastu cesarskimi doradzcami, a arcybiskup radzi wysłać posłów do króla Maurów Marsila, aby się przekonać o jego rzeczywistych zamiarach. Roland i Oliwier gotują się na usługi, ale cesarz odmawia im, i wybiera sam Ganelona, teścia Rolanda. Ów człowiek zdradliwy, (postać wybornie określona) ujęty zostaje darami króla pogańskiego. Ośmiela się knuć zgubę Karola. Poeta porównywa jego zdradę, ze zdradą samego Judasza; albowiem jeżeli występny apostoł zdradził Zbawiciela za kilka sztuk srebra; Ganelon za złoto sprzedaje żywot wielu tysięcy chrześcian.

Za powrotem z poselstwa, Ganelon składa cesarzowi fałszywe dowody; a ten, w nagrodę mniemanej gorliwości, oddaje mu tron Marsila. Ale Ganelon uchyla się od tego niebezpiecznego zaszczytu i składa go na rzecz Rolanda, który ma już tytuł króla Hiszpanii. Roland, którego niebo wybrało aby wspierał wielkiego cesarza w jego przedsięwzięciach religijnych, otrzymał z rąk anielskich on róg cudowny przenikający dźwiękiem najdalsze przestrzenie; i ów miecz nieulegający zniszczeniu, którym łamie góry i skały.

Idzie więc do Hiszpanii w orszaku licznych towarzyszów, z żarliwością krzyżowca udającego się na oswobodzenie ziemi świętej. Wkrótce dwa wojska stawiają sobie czoło, przejęte sprzecznem uczuciem. Rycerze chrześciańscy unoszą, ducha ku Bogu, śpiewając pobożne pienia, korząc się wobec przedwiecznej sprawiedliwości, opłakując przeszłe błędy; słowem, gotują się na śmierć lub zwycięztwo. Niewierni, pyszni a zuchwali, łączą podstęp z okrucieństwem, nie pomnąc na własną duszę i na niebo, pragną jedynie uciech ziemskich w nagrodę za tryumfy chwilowe, które otrzymają zdradą.

"Walka straszną jest dla chrześcian; Roland otoczony ze wszystkich stron, okryty ranami, spostrzega przyjaciela swego, wiernego Oliwiera, jak ugodzony śmiertelnie chwieje się na koniu, i pada, wymawiając słowa ostatniego pożegnania. Rycerz zwyciężony boleścią blednieje, skłania głowę na piersi; ale czyniąc ostateczne wysilenie, ratuje zagrożonego Turpina. Ten pada z kolei; a Roland pełen rozpaczy, druzgocze skały potężnym zamachem cudownego miecza, i zbliżając róg do ust zwiędłych śmiertelnym bólem, trąbi hasło alarmu, chcąc oznajmić klęskę Karolowi "Wielkiemu; i kona niebawem: a w chwili gdy duch jego ubiega z ziemskiej powłoki, błyskawice jaśnieją na tle nieba, ziemia drży w posadach swoich, grom bije, wicher wyrywa drzewa z korzeniem, ciemność otacza ziemię, gwiazdy gasną, fale morskie występują w górę, pochłaniając łodzie i okręta, walą się wyniosłe wieże; a mury zamków rozsypują się w gruzy; słowem wszystko zapowiada rozprzężenie przyrody i koniec zburzonego świata.

Wszakże Karol Wielki przejęty boleścią, przybiega na pysznym rumaku, na czele wyborowych zastępów. Anioł zstępując z nieba, przyrzeka mu zwycięztwo oraz dary, jakich Bóg użycza zwykle sprawiedliwym, nakoniec wielki przywilej, że ma przekazać swym następcom, zamiast imienia dzieci ludzkich, chwalebne imię dzieci Bożych. Cud Jozuego powtarza się dlań, słońce ustawa w biegu i daje mu czas na pobicie niewiernych. Marsil ginie wraz z całem wojskiem, męczennicy chrześciańscy są pomszczeni; a poemat zakończa się tkliwą skargą cesarza na śmierć bohaterskiego Rolanda.

Cykl Bretański opracowywany w Wielkiej Bretanii, Francyi i Niemczech, przez Minstrelów, Truwerów i Minnesingerów; ma źródło swoje w kronice łacińskiej, Geoffroi z Monmouth, czerpanej z podań religijnych i rycerskich kraju Gallów.

Dzieli się jakeśmy wyżej mówili, na dwa działy romansów. Pierwszy rycerski i erotyczny, trzyma się starego romansu, Roberta Wace (du Brut), którego bohaterem jest Artur król Brytanii, ustanowiciel "Okrągłego stołu", (de Ia table ronde), sanctuarium, dokoła którego zasiada dwunastu parów, wiernych popleczników monarchy, natchnionych mądrością Merlina. Historya każdego z nich napełnia więcej niżeli tom cały, w poezyi średnich wieków, gdzie Krystyan z Troi i jego naśladowcy, uwydatnili mianowicie charakter Lancelota i Trystana, wpośród tego czarnoksięzkiego świata, tych walk nieustannych, tych miłości tkliwych a traicznych, tych cudownych poświęceń! Lancelot z jeziora jest zarówno bohaterem poematu niemieckiego Ulryka z Zazichowen. Ukazuje się tam jako syn Bana, a synowiec Artura, wychowany przez wróżkę Vivianę, panią jeziora. Miłość jego ku królowej Genewrze, zaledwie jest tam nadmienioną; ale poeta przenosi go przez tysiące niebezpieczeństw podniecanych złą wolą wróżki Morgany, w kraj króla Moreta, z którym walczy, i którego zabija, pomimo jego zaczarowanej broni; a w nagrodę zwycięztwa, otrzymuje rękę Iblis'y córki królewskiej. Poemat pod napisem Wigalois, przez Wirnt'a z Grawenberga, przedstawia go jako pobożnego rycerza, toczącego w Bretonii walki z krwiożerczemi smokami. Uwalnia on z płomieni pokutujące widmo, które mu objawia nazwisko nieznanego ojca. Znajduje go nakoniec po długich poszukiwaniach, i żeni się wreszcie z piękną Łucyą. Poemat pod napisem "Wigamur," (rycerz z orłem), opowiada ówczesne wyprawy, a mianowicie uwolnienie młodych orląt, wyrwanych przez rycerza ze szponów sępa. Poemat pod napisem: "Iwain," (rycerz ze lwem), napisany przez śpiewaka-rycerza Hartmanna z Aue, autora pięknego hymnu krzyżowców, opiewa przedmiot znany i już opracowany przez Krystyna z Troi. Iwain, towarzysz broni Artura, spotyka w swych podróżach cudowną studnię, i zabija srogiego jej strażnika. Pojąwszy w małżeństwo Landynę wdowę po ciemiężcy, odjeżdża i zapomina swych przyrzeczeń; ale wkrótce czuje srogie wyrzuty; jego rozum błąka się, i w owych czasach próby, odkrywa wspaniałomyślnego lwa, który zostaje jego współtowarzyszem broni. Nakoniec cudownie wyleczony, wynajduje wierną Landynę.

"Wszystkie te romanse miernej wartości, pomimo pięknych szczegółów, blednieją wobec tkliwej elegii o Tristanie i Ysoldzie przez Gotfryda z Strasburga, poetę uczuciowego i religijnego, którego przytaczaliśmy powyżej piękne rymotwórcze ustępy. Treść historyi prosta jest i prawdopodobna. Tristan syn Melindusa króla Leonu, a synowiec Marka króla Kornwallis, udaje się do tego monarchy i wspiera go w krwawej wojnie z Argiusem królem Irlandyi, dawnym jego wrogiem. Tristan okrywa się chwalą, i nakoniec układa przymierze zapewniające Markowi rękę Ysoldy córki Argiusa. Obowiązany jest aby przyprowadził królowi narzeczoną. Ale w drodze kosztuje napoju miłosnego przeznaczonego dla króla Marka przez matkę młodej dziewicy. Ztąd powstaje wzajemna namiętność i nieszczęścia dwojga kochanków. Raz połączeni, znów rozłączeni, umierają nakoniec oboje z miłości i cierpienia, Marek uwiadomiony nareszcie zbyt późno o traicznej przyczynie ich śmierci, wystawia im grobowiec ozdobiony w winną latorośl i różę splecione nawzajem. Jeden z Truwerów, według domniemania Tomasz z Bretonii, opisywał już ten sam przedmiot prozą; ale Gotfryd dopiero, umiał z świeżym i harmonijnym wdziękiem oddać charaktery w całej prawdzie i piękności. Tkliwy i rzewny, prowadził on opowiadanie z niepojętym urokiem, ale nieszczęściem nie mógł go dokonać, i pozostawił pracę dwom następcom, którzy ją za niego kończyli. Całość poematu jest wszakże piękna i jednostajna; styl niekiedy słabnieje, ale działanie utrzymuje się w ciągłym ruchu, co czyni ów utwór jednym z najdokładniejszych swego czasu.

Drugi dział Cyklu Bretońskiego świetniejszy i wznioślejszy, ożywiony gorącym mystycyzmem, ściąga się do legendy o Sangral'u (świętej czaszy), której posiadanie, otrzymane mocą nieziemskiej cnoty, zapewniało bohaterowi wiary, któryby zwyciężył najsroższe próby, opanowanie świata chrześciańskiego, i najwyższy stopień pomiędzy śmiertelnymi. To podanie zrodzone w Bretonii w pierwszych czasach chrześciaństwa zaprowadzonego przez pobożnych missyonarzów, zbogacone sennemi marzeniami zapalonej wyobraźni, mniema ze Józef z Arimatei, właściciel świętego naczynia, przekazał Merlinowi plan świątyni, zarazem widzialnej i mystycznej, kędy naczynie to miało być złożone. Legenda o stróżach tejże świątyni, skreślona w Anglii przez Roberta Wace, a we Francyi przez Krystiana z Troi, w romansach: Brut i Parceval, nastręczyła Wolframowi z Eschenbach (najgłębszemu i najwymowniejszemu ze śpiewaków Szwabii, nazwanemu książęciem Minnesingerów), myśl do utworzenia trylogii, której wszakże nie dokończył. Jeden z tych poematów pod napisem: "Titurel," zaczęty ledwie przez Eschenbacha, przedstawia pierwszego posiadacza Saingral'a, syna króla Kapadocyi i siostry cesarza Wespazyana, jak otrzymuje z nieba świętą, czaszę w nagrodę za dokonane wyprawy. Obowiązany dla niej wystawić przybytek, przewodniczy sam budowie świątyni w Montsalvat, która powstaje w dolinie Galicyi na odgłos anielskich pieśni. Titurel pojmuje w małżenstwo Richudę, księżniczkę hiszpańską i zostaje ojcem i dziadem licznego i świetnego potomstwa, którego członkowie zapełniają cały romans. Starszy z jego synów Frimontel, chwilowy władca Saingral'a, ginie w walce z niewiernymi i przekazuje tę godność spadkiem synowi swemu Anfortasowi. Ten raniony pchnięciem włóczni, nieść się każe do świątyni, kędy rycerze modlą się zań, odprawiając wieczorne obrzędy (agape). Synowica jego Syguna, córka Kyrta i Tchoisiany, przejęta tkliwem uczuciem dla młodego rycerza Tchionatulandra, podnieca w nim miłość chwały. Jedzie rycerz na Wschód w towarzystwie krewnego swego Gamureta, który ginie na wyprawie, ale on sam powraca w tryumfie, zdobywa palmę na wszystkich turniejach, i otrzymuje wreszcie nagrodę za długoletnią stałość. Syguna szczęśliwa, sama niszczy własną, dolę, albowiem dostrzegłszy raz na obroży psa gończego, pełną znaczenia dewizę, chce go powstrzymać, a widząc jak ubiega lotem błyskawicy, woła na pomoc małżonka. Ten dościga zwierza; ale chcąc go wydrzeć prawemu właścicielowi, stacza bój, w którym traci nakoniec życie. Smierć młodego bohatera opisana rzewnie, pogrąża w rozpacz Sygunę. Składa naprzód męża w wydrążony pień drzewa pokrytego długiemi konary, na którym jęczy synogarlica. Następnie przenosi ciało do kaplicy zdobnej w pobożne malowidła. Z ócz jej płyną zdroje łez, wydziera jasne włosy i co miesiąc wyprawia żałobne obrzędy, co żywi jeszcze jej boleść, której nie uspokaja nawet wezwanie Parcevala, młodego jej krewnego, aby odziedziczył straż nad świętym Saingral'em. Ulega wreszcie boleści i umierającemi usty wymawia imię małżonka.

Drugi poemat o Parcevalu synu Gamureta i Herzebaudy, a prawnuku Titurela, jest arcydziełem Eschenbacha, który umiał rozwinąć w nieobszernych ramach cały zasób nauki, całe bogactwo świętej swej wyobraźni. Charakter Parcevala jest piękny, pełen spokoju, szlachetności, skromności i prostoty. Surowy względem siebie, pełen pobłażania dla drugich, umie połączyć miłosierdzie z bohaterstwem. Wychowany w głębokiej samotności i w nieznajomości samego siebie przez matkę, która pozostawszy wdową, chciała go usunąć od wszelkich ponęt świata; wyrósł w ogólnem przeczuciu wielkich swych przeznaczeń. Strzelec napotkany przezeń w lesie, objawia mu prawdy życia; przerażona matka, określa mu je złowróżbnemi barwy. Oddala się nakoniec z miejsc rodzinnych, zostaje passowanym na rycerza. Wyswobadza walecznością swoją piękną Kundviramurę, która mu oddaje rękę w nagrodę nowych walk; w swych awanturniczych wycieczkach przybywa do świątyni Saingral'a, której cuda wylicza poeta. Ale Parceval roztargniony przechodzi mimo, nie zadając pytania, do którego przywiązane jest cudem uzdrowienie Anfortasa i przez to zaniedbanie budzi gniew rycerzy czuwających w świątyni. Przybywszy do ustronia Syguny opłakującej w milczeniu stratę małżonka, dowiaduje się od niej o swem urodzeniu i swych prawach; a przejęty rozpaczą, przeklina własny los, jęczy nad własnym obłędem i mniema się być opuszczonym od Boga. Nakoniec po wielu ubocznych wypadkach, napotyka rycerza Gawaina, który wiedzie go na dwór Artura, co napełnia serce jego nadzieją. Pobożny pustelnik Trewizent, objawia mu prawdy chrześciańskie, mówi o nieprzebranem miłosierdziu Pana i o mystycznej potędze Saingrala. Parceval idzie walczyć niewiernych i otrzymuje ' bój krwawy przeciw książęciu Maurytańskiemu Fierefix, najgroźniejszemu z wrogów. Bierze go w niewolę, i poznaje w nim brata zrodzonego z pierwszego małżeństwa Gamureta z księżniczką muzułmańską. Pełen radości przyprowadza go do Montsalvat, gdzie obecność jego przywraca zdrowie Anfortas'owi. Fierefix przyjmuje chrzest święty; a Parceval połączony znów z Kundviramurą matką Lohingrina, ogłoszony jest królem Saingral'u i panuje długo z wielką chwałą nad uspokojonym światem chrześciańskim. Ciąg tych obrazów pełnych życia, stanowi harmonijną całość wpośród zmyśleń i cudownych przygód, jaśnieje w nich wiara czysta, żywa i głęboka rzewność.

Ostatni poemat pod napisem: "Lohengrin," przypisany temuż samemu autorowi, bez dokładnej jednak pewności, ukazuje nam owego syna Parcevala, jak chciwy chwały płynie w nadpowietrznej łodzi ciągnionej przez łabędzia z białemi skrzydły, na obronę księżniczki Brabantu Elsany, zagrożonej od srogiego nieprzyjaciela. Wyszedłszy zwycięzko z niebezpiecznej walki, otrzymuje rękę księżniczki; ale narzuca jej warunek, aby nigdy nie dochodziła jego nazwiska. Następnie wspiera swem ramieniem Henryka Ptasznika książęcia Saxonii, walczy z nim w Niemczech przeciw Węgrom, we Włoszech przeciw Saracenom, nakoniec dopomaga mu do zdobycia cesarskiej korony. Powraca okryty laurami do swej wiernej Elsany, a niemogąc znieść jej łez, objawia jej owe imię. Ale natychmiast ukazuje się łabędź i oznajmia mu, że jest królem Saingral'u. Wsiada w łódź czarodziejską, oddala się wierny powinności; lecz zaledwie wzniósł się w obłoki, Elsany pada martwa od ciężkiego bólu. Przedmiot tego poematu jest dramatyczny; ale styl niekiedy razi zbytnią oschłością. Palma pierwszeństwa w tej świetnej trylogii, przyznaną jest powszechnie Parcevalowi.

(1) Ανθολοφια, Kwiatozbiór. Porówn. S. G. Groddech Initia historiae Graecorum litterariae I, 70, II, 28, nstpn.

(2) Znajdujemy w tym przedmiocie doskonałe uwagi w Historyi literatury niemieckiej, przez p. Peschier. Genewa. 1836.

(3) Patrz: Leitfaden der Deulschen litteratur, von Pischon. Berlin. 1836.

(4) Zapewne to będzie dzieło znane u nas pod napisem" "Salomon i Marchołt. (Przyp. Tłum. ).

XXX.

OKRES BOHATERSKI LONGOBARDÓW I SAKSONÓW.

Przybywamy nareszcie do okresu germańskiego, wspaniałego pomnika narodowego, gdzie wyobraźnia Minnesingerów rozwinęła najwięcej barwy ognia i działalności; ale owi poeci wyłącznie zajęci zadaniem czysto-rodzinnem, jakie przepełniało ich serce i rozum; nie myśleli po większej części o przekazaniu imion swoich potomności.

Ten okres podobny w swoim pysznym bezładzie i w szczytnej naiwności do obszernych gotyckich tumów, kędy się tyle jednoczy sprzeczności, tyle krzyżuje wrażeń; składa się z hymnów wojennych, romansów, legend popularnych, opowieści czerpanych z podań lub z fantazyi, które wypływają, ze czterech głównych źródeł. Temi są: naprzód, podania Longobardów, zkąd pochodzą powieści czarodziejskie: Rother, Otnit, Hug i Wolf; powtóre, podania gotyckie, zkąd się poczęły legendy rycerskie: Gnom Laurin, dwór w Worms, śmierć Alfarta, bitwa Raweńska, odnosząca się do śmierci Sigfrida i Teodoryka; po trzecie, podania saksońskie: ztąd powstał poemat opisowy Gudruna; po czwarte: podania Burgundskie, zkąd wyszedł poemat bohaterski o Nibelungach. Dzieła dwóch pierwszych okresów, stanowią, starożytny Heldenbuch, czyli księgę bohaterów germańskich, w której krzyżują się i łączą obyczaje, myśli, obrazy najrozmaitsze, najdziwaczniejsze. Ale te dziwactwa nawet, opromienione świetnemi połyski, podniesione rzeczywistem natchnieniem, budzę, zajęcie nierównie wyższe od innych utworów, ułożonych ściśle według prawideł sztuki. Można o tem sądzić rozebrawszy pobieżnie legendy różnych czasów. Zacznijmy więc od tych, które osnute były na podaniach Longobardów i Saksonó-w.

Poemat Rother najdawniejszy ze wszystkich, wskazuje nam tego zmyślonego króla Longobardow (zupełnie odmiennego od prawdziwego Rotharisa), jak uprasza przez posłów, o rękę Heleny córki Konstantyna. Prośba jego jest odrzuconą, a posłowie wtrąceni do więzienia. Na tę wieść Rother pogrążony w boleści, trzy dni i trzy nocy spędza nieruchomy, siedząc na kamieniu. Nakoniec siada na koń, przebiera się za rycerza i jedzie sam w towarzystwie dwóch olbrzymów Aspriana i Widolta, którzy zdumiewają dwór cesarski nadprzyrodzonemi sztukami i rozweselają swem dzikiem nieokrzesaniem. On sam, wspiera Konstantyna (nie będąc przez niego poznany), znosi króla Babyllonu, otrzymuje uwolnienie posłów Longobardzkich i przyrzeczenie zamierzonego związku. Ale niebawem Konstantyn przejęty gniewem, odkrywa jego podstęp. Zmuszony z razu do ucieczki, Rother, wraca niezadługo, a skryty pod stołem, w odzieży pielgrzyma, podczas gdy biesiadnicy cieszą się z jego odjazdu, daje się poznać księżniczce, składając pierścień w jej rękę. Poznany znowu, skazany zostaje na srogie męki. Ale zaledwie że przybył na miejsce katowni, trąbi w róg ukryty w zanadrzu; a dwaj rycerze przybiegając mu w pomoc, uwalniają go z niebezpieczeństwa. Następuje okropne starcie u bram Konstantynopola, pomiędzy Grekami przybranemi w złoto, rozmiękczonymi zbytkiem, a owemi trzema ludźmi olbrzymich rozmiarów, którzy jednym zamachem niweczą całe legiony. Nakoniec cesarz pokonany bohaterstwem germańskiem, upokorzon w pysze, lękając się o utratę korony, zawiera pokój z Rotherem, i oddaje mu rękę pięknej Heleny.

Poemat Otnit, opowiada dzieje innego książęcia Longobardow. Otnit syn króla Karła Alberyka czyli Oberona, płynie ku Wschodowi, chcąc otrzymać w małżeństwo córkę Nachaola króla Syryi. Odrzucony zrazu, zmuszony jest walczyć; a w długim i uporczywym boju, doznaje niewidzialnego a cudownego wsparcia Alberyka, który dziwnie bogaty w pomysły, wymyśla rozliczne zasadzki i śmiało stawia czoło wszelkim przeciwnościom. To ręką niewidzialną chłoszcze muzułmańskiego monarchę, nie dając mu się pochwycić; to przybrawszy postać Mahometa, odbiera hołdy Saracenów, a w chwili głębokiego milczenia i powszechnej modlitwy, znika, śmiejąc się na głos. Nakoniec Otnit rycerskiemi czyny, pokonywa wszelkie zapory i uwozi ukochaną do Włoch, gdzie przyjmuje chrzest pod imieniem Sydraty. Ale Nachaol nieprzebłagany w nienawiści, posyła mu przez zdradliwego posła młode smoki, które staną się powodem śmierci jego, opisanej w następnym poemacie.

Hug-Dietrich książe konstantynopolitański, kocha piękną Hildegardę, którą ojciec jej Walgond trzyma zamkniętą w niedostępnej wieży, nie chcąc dopuścić żadnego zalotnika. Po wielu niebezpieczeństwach, Hug przedziera się do niej ubrany za kobietę, a z potajemnego ich związku, rodzi się syn, którego nieszczęśliwa księżniczka porzuca w lesie. Wilczyce przychodzą go żywić: ztąd imię jego Wolf-Dietrich; aż po wielu latach ojciec uznaje go i objawia zawarte w młodości potajemne związki. Ale po śmierci Huga, inni jego synowie odzierają Wolfa z dóbr i wypędzają z kraju. Na wygnaniu spotyka Otnita i towarzyszy mu do Jerozolimy. Otnit opuszcza go wkrótce i dowiaduje się za powrotem o strasznych spustoszeniach jakie w państwie jego zrządzają drapieżne i jadowite smoki. W czasie łowów na te srogie potwory, napadnięty zostaje we śnie przez ich matkę, która okrąża go, przypiera do drzewa i krwią jego nasyca swe bezecne plemie. Wolf długo wstrzymany na Wschodzie podstępem wróżki Sigeminy, przybywa nakoniec po rozlicznych przygodach do królestwa przyjaciela swego, gdzie dowiaduje się o jego srogiej śmierci. Poświęca się zemście i po ciężkiej walce wydziera potworom, które niszczy do szczętu, śmiertelne zwłoki przyjaciela, Ręka Sydraty staje się nagrodą zwycięztwa. Uzupełnia je jeszcze pokonaniem braci i uwolnieniem wiernych poddanych. Umocniony na tronie, oddaje go synowi, sam zaś chroni się pobożnie do klasztoru, gdzie przed śmiercią stacza ostateczną walkę z złośliwemi duchami, zawistnemi jego bohaterskiej cnocie.

Do tego dzieła więcej ciekawego niż nauczającego, raczej awanturniczego niż rycerskiego, dołączyć należy główny utwór tego okresu, który obok wielkich błędów, zawiera niemniej i najwyższe zalety. Poemat "Gudruna," zwany Odysseą niemiecką, usprawiedliwia w pewnym względzie tę nazwę i wdziękiem swym, prostotą, a niekiedy nawet siłę, przechodzi najsłynniejsze ówczesne utwory i zaciera je wszystkie (z wyłączeniem jednego wzniosłego i świetnego jak Illiada).

Przedmiot poematu "Gudruna," wzięty jest z Sag północnych, jakkolwiek trudno oznaczyć jego źródło, zarazem saksońskie i skandynawskie. Można mniemać wszelako, że się odnosi do morskich wypraw dziewiątego wieku, do czasu, kiedy królowie Piratów duńskich i frysońskich, opanowali wszystkie wybrzeża i założyli w Anglii, Irlandyi i Belgii swe napastnicze osady. Poemat o ile się zdaje, łączy w sobie wiele pojedynczych oderwanych podań, które bezimienny autor, jeden z najwznioślejszych Minnesingerów, umiał ożywić zapałem i ubarwić prawdziwem poetycznem natchnieniem, Pierwsza część opowieści, zawartą, jest rzeczywiście w Edzie zebranej przez Snorrona i opiera się na ustępie z pieśni Skalda Bragi, który żył w Norwegii w początkach dziewiątego wieku. Ale sam węzeł akcyi, cierpienia i uwolnienia ostateczne Gudruny z Nerlandyi, spotyka się tylko w naszej epopei złożonej z dwóch odmiennych legend: jednej o Hagenie Irlandzkim i córce jego Hildzie; drugiej o Hettelu z Fryzyi i jego córce Gudrunie.

Poeta w początku samym oznacza dążność spokojną i moralną, swego dzieła, mówiąc o rodzinie Hagen:

POEMAT GUDRUNA.

Es wuchs in Irelanden ein richar könig her,

Er war geheizen Sigeband, sin vater der hiez Ger,

Sine muoter die hiez Ute, der preis der königinne,

Ob irer hohen tugend geziemte wol dem richen ire minne.

"Żył w Irlandyi król potężny i szanowany, imieniem Sigeband; ojciec jego nazywał się Ger; matka Uta, była perłą pomiędzy królowemi, a wielką cnotą zasługiwała na miłość małżonka.

Król Ger panował jak wiadomo nad wieloma zamkami, nad siedmioma książęcemi państwy. Rozkazywał czterem tysiącom dzielnych, wraz z którymi mógł codziennie rozszerzać kraje i roznosić po świecie swą chwałę.

Młody Sigeband zawiedziony był na dwór, gdzie się uczył zataczać dzielnie rumakiem, wywijając włócznią, zadawać ciosy i zręcznie osłaniać się przed razami; słowem, uczył się sztuk niezbędnie potrzebnych wobec nieprzyjaciela.

Wzrastał władając orężem z bohaterską dzielnością, a pragnąc korzystać z każdej chwili, ćwiczył się zarazem w tysiącznych zaletach, które z czasem miały mu zjednać serca szczerych przyjaciół."

Sygeband dorósłszy, pojął w małżenstwo Utę z Norwegii. Gdy syn ich Hagen doszedł lat siedmiu, wyprawiają na dworze wspaniałe turnieje, w czasie których znika młody książe. Sęp zasłaniając ponuremi skrzydły promienie słoneczne, porywa go w srogie szpony. Zanosi go do gniazda, ale dziecię spada na ziemię, chroni się w zarośla, gdzie znajdują go trzy młode księżniczki, równie jak on, wprowadzone wgłąb puszczy. Rynsztunek po jednym z okrętowych rozbitków wpada mu w oko, porywa łuk, a rzucając zdala pociski, zabija Sępa z młodemi jego pisklęty. Następnie stacza walki z leśnym zwierzem; zabija lwa, przywdziewa jego skórę i wiedzie oswobodzicielki aż do brzegu, gdzie wsiadają na łódź Saraceńską piratów. Hagen podnieca ich własną odwagą i przybija z niemi do brzegów irlandzkich, gdzie powrót jego napełnia podziwem i radością stroskanych rodziców. Sława Hagena wzrasta z laty i niebawem odgłos jego męztwa rozlega się po dalekich krajach. Osiadłszy na Irlandzkim tronie połączony z Hildą starszą księżniczką, które sęp uniósł z Indyi, jest ojcem innej Hildy, która zaledwie wyszedłszy z dzieciństwa, przynęca czarownemi wdzięki tłumy książąt; ale Hagen nieprzebłagany odtrąca wszystkich ze wzgardą.

Wszelako Hettel z Hegeling, król Fryzyi i Jutlandyi, postanowiwszy zdobyć rękę księżniczki jakimkolwiekbądź sposobem, wymyśla dowcipny podstęp. Każe zbudować wspaniały okręt, zapełnia go wielkimi skarbami i powierza straży dwóch Wasalów zuchwałych i zręcznych, jak zazwyczaj ludzie Północy. Wate i Horand dobrze przyjęci od Hagena wraz z licznym orszakiem, udając się za wygnańców, rozkładają wobec dworu i ludu kosztowne towary, z których dozwalają królowi wybrać co mu się tylko podoba. Wate, władając dzielnie orężem, pozyskuje ufność króla; Horand cudownie pięknym śpiewem, zmuszając do milczenia ptastwo leśne, jedna sobie łaski królowej i księżniczki. Uwiadomiona potajemnie o miłości Hettela piękna Hilda, przystaje na ucieczkę. Wspaniała uczta przygotowana jest na okręcie, król z rodziną ma w niej uczestniczyć; na znak dany żeglarze podnoszą kotwice, a król z brzega patrzy na córkę, jak ją unoszą morskie fale. Zapalony gniewem, płynie do Fryzyi na czele licznych wojsk. Hettel, który poślubił już Hildę i ogłosił ją za małżonkę, broni walecznie swej zdobyczy. Walka z obu stron toczy się zacięta. Ale nagle dwaj królowie zbliżają się do siebie, przejęci wzajemnym szacunkiem; następuje przymierze, stłumiona już nienawiść, a Hegen zadowolniony, powraca do swych państw, pozostawiwszy Hildę na tronie Jutlandzkim.

Tak się kończy pierwsza część osnuta na legendzie skandynawskiej, której ślad przechowała Edda prozą. Uważać ją należy jako wstęp do dalszego poematu; to tez w pobieżnym przeglądzie, opuściliśmy tu wiele rzeczywistych piękności. Mimo braku sztuki, w ogólnem prowadzeniu rzeczy, zadziwia wielka łatwość pomysłów i prawda barw w malowaniu osób. Porwanie Hagena przez sępa, odwaga bohaterska dziecka czuwającego nad skromnemi towarzyszkami, powrót jego w dom rodzicielski, wspaniała uczta weselna, opisane są z wielkiem życiem. Ale przedewszystkiem czaruje nas w tym opisie obraz rodziny Hagena, za przybyciem dwóch nieznajomych, naiwne podziwienie młodej Hildy na widok rycerskich sztuk Wata, na dźwięk cudnych pieśni Horanda, zuchwałość i przebiegi śmiałych Piratów, którzy uwodzą czujne oko Hagena, a za podniesieniem kotwicy, żartujących z jego gniewu. Nakoniec uderza tu opis krwawej bitwy na wybrzeżu fryzońskiem, zobopólna odwaga Hagena i Hettela, których rozbraja wzajemny szacunek i słodkie prośby Hildy, przypominają się tu wielokrotnie poetyczne dzieje Grecyi i Rzymu zręcznie wplecione w przedmiot; a raczej uderza obraz obyczajów i namiętności wspólnych wszystkim ludom, oddany z mocą i wdziękiem. Owe zalety jednak, wybitniej jeszcze zajaśnieją w następnej części.

Hettel i Hilda, tkliwą połączeni miłością, mają córkę i syna. Świetne zalety Ortwina, anielska piękność Gudruny, są  celem podziwienia wszystkich książąt, nawiedzających fryzyjskie wybrzeża. Ale Hettel gardząc wszelkim związkiem, któryby nie uświetnił blasku jego korony, odrzuca dumnie zabiegi Herwiga z Zeelandyi, Sygfryda z Maurytanii, Hartmutha z Normandyi, a raczej z Norwegii; Herwig występuje przeciw niemu na czele licznych zastępów, bój się wszczyna, dwaj króle krzyżują oręż nawzajem; ale Gudruna ujęta walecznością młodego książęcia, wstrzymuje groźny miecz ojca, i błaga aby jej dozwolił zaślubić Herwiga. Ojciec przystaje na związek, ale odciąga do roku jego dokonanie. W tym czasie Sygfryd Maur, napada Zeelandyą z liczną flotą. Hettel na czele swych Wasalów wspiera narzeczonego córki i wraz z nim gromi napastnika. Ale podczas gdy Fryzya pozbawiona wiernych obrońców, otwartą jest na obce najazdy; Hartmuth z pomocą ojca swojego Ludwiga wodza Piratów skandynawskich, puszcza flotę na morze, przybija do brzegu w Matelan i skłania Gudrunę aby z nim odpłynęła. Młoda dziewica odmawia szlachetnemi słowy: "Nigdy dumny Hartmuth nie otoczy mego czoła koroną wobec dwóch naszych narodów. Herwigowi poprzysięgłam już wiarę.

Jemu zostałam przyrzeczoną, on jest moim małżonkiem, a ja jego małżonką. Temu szlachetnemu rycerzowi życzę szczęścia i zaszczytów na cały jego żywot, do niego pragnę należeć aż do końca moich dni!"

Hartmuth obrażony w dumie, podniecany radami dzikich przyjaciół, napada zamek, obraca go w perzynę, wyrywa Gudrunę z objęć Hildy i uprowadza ją z orszakiem młodych towarzyszek. Hettel uwiadomiony o swem nieszczęściu, przerywa wojnę z Maurami, wsiada spiesznie na okręt stojący na kotwicy, z którego wygania pobożnych pielgrzymów, płynie w ślady napastników, i dopędza ich na odludnej wyspie. Bój srogi i dziwnie poetycznie skreślony, wszczyna się z stron obu. Hettel, Herwig, Ortwin, Wate i wódz Maurów, który został ich sprzymierzeńcem, wściekle zaczepiają Norwegczyków. Ludwig i Hartmuth nie są w stanie stawiać dłużej oporu. Ale jęki pokrzywdzonych pielgrzymów ściągają pomstę nieba; Hettel musi przypłacić swą winę, i legnie więc pod pociskiem Ludwiga. Noc przerywa krwawą bitwę i osłania ucieczkę najezdców; a zbolała Gudruna, uwięzioną zostaje na dalekie wybrzeża. Fryzonowie wraz z królem i czołem wojska, wracają smutni do królowej. Ta zmuszona w swem osamotnieniu czekać cierpliwie chwili sprawiedliwej pomsty, wystawia wspaniałe mauzoleum na wyspie Wulpensand, gdzie poległo tylu mężnych.

Przybycie Gudruny na brzegi Norwegii, na ziemię niegościnną, gdzie ją czeka tyle srogich obelg, godność spokojna i cierpliwa, jej niezłomna stałość, są wybornie skreślone w dwudziestej pieśni, gdzie odmalowane są zarówno i zbrodnicze niedbalstwo Hartmutha i rzewna tkliwość Ortruny jego siostry i gwałtowna opryskliwość ojca ich Ludwiga i przewrotna niegodziwość matki Gerlindy, starej czarownicy, która srodze dręczy bohaterską brankę. Daremnie nęcą Gudrunę blaskiem korony królewskiej, jeśli przystanie na zaślubienie Hartmutha. Wychodzi ona zwycięzko z wszelkich prób, poddaje się ciężkiej a zelżywej pracy i trawi raczej młode lata w bolesnem służebnictwie, a nie chce złamać danej wiary.

Nareszcie Gerlinda rozkazuje jej, w czasie zimowych szronów prać szaty dworskie na brzegu morza. Jestto chwila zbliżającej się zemsty, nowe bowiem pokolenie wzrosło w kraju Fryzonów, a Hilda która lat tyle opłakiwała stratę córki, wzywa do broni rycerzy i uzbraja groźną flotę. Odpływ śmiałych żeglarzy, cisza morska, a następnie sroga burza, przybycie na nieprzyjacielkie brzegi; opisane są z wielkiem życiem. Zapał Herwiga i Ortwina, narzeczonego i brata Gudruny, w poszukiwaniu przedmiotu ich miłości, ich pożegnania z towarzyszami broni, którym zlecają obowiązek pomsty, w razie gdyby polegli nie spełniwszy przedsięwzięcia, cudnie pięknie oddane; są treścią dwudziestej czwartej pieśni.

Oto słowa poety:

"Te dwie niewiasty, tak godne słodkiego spoczynku, Gudruna i Hildeburga jej towarzyszka, piorę, bieliznę na pustem wybrzeżu.

Było to w czasie wielkiego postu. I nagle ujrzały na powierzchni morskich fali, płynącego ku nim ptaka. Niestety! biedny ptaku, zawołała królewna, czyliż ty ulitowałeś się mego losu?

Na on czas ptak niebieski wyrzekł zcicha te słowa: Jestem posłańcem Chrystusa, szlachetna dziewico! możesz mię pytać o miłych twemu sercu.

Gudruna klęka na piasczystym brzegu i kładzie znak Krzyża świętego. Nasza próba skończona, rzecze do Hildeburgi, gdyż Bóg pamięta o nas!

A potem dodała: Jeżeli Chrystus przysyła cię na pociechę w mem wygnaniu, powiedz mi dobry posłanniku: czyli Hilda jeszcze żyje? Ona była matką biednej Gudruny!"

Na zaspokajającą odpowiedź anioła, Gudruna zapytuje go o brata, o narzeczonego, o przyjaciół ojcowskich, i dowiaduje się że wszyscy żyją, i że ich wkrótce zobaczy. Jakoż nazajutrz rano, gdy boso na śniegu rozpoczyna znów pracę z wierną Hildeburga, dostrzega lekką łódź, a w niej dwóch nieznajomych rycerzy. Za ich zbliżeniem, uciekają dziewice, ale zwołane przez nich, odpowiadają im zdala, pełne dziewiczego a świętego wstydu. Niebawem Gudruna poznaje w nich Herwiga narzeczonego i Ortwina brata. Pierwszy skłania ich do ucieczki, ale Ortwin opiera się temu; pragnie bowiem z orężem w ręku odbić Gudrunę i jej towarzyszki. Herwig ulega, jakkolwiek z żalem, powolny na glos honoru. Odjeżdżają, a królewna w szlachetnej dumie, rzuca w morze szaty, które prała i uwalnia się od niegodnego jej słuźebnictwa. Za powrotem do zamku, znosi wyrzuty i pogróżki okrutnej Gerliny, która nakazuje sprawić jej chłostę rózgami. Udając wtedy, że się skłania do jej chęci i gotowa przyjąć rękę jej syna, otrzymuje chwilę ulgi, i odpoczywa z smutnemi towarzyszkami. Hartmuth otaczają tkliwem staraniem, młoda i łagodna Ortruna, zbliża się do przyjaciołki, której los opłakuje oddawna, a sen spokojny po tylu cierpieniach, słodko orzeźwia jej zwątlone siły.

Tejże samej nocy, przy świetle gwiazd, wojsko Ortwina przybija do lądu, rycerze bowiem poprzysięgli zbarwić krwią czerwoną, owe tuniki, które prała znieważona królewna; Z pierwszym brzaskiem zorzy jaśnieją stalowe hełmy dokoła zamku Cassian. Gudruna dostrzega je zdala, z sercem bijącem od radości; ale niespokojny Hartmuth, wylicza ojcu różnobarwne a liczne chorągwie ludów przeciw nim sprzysiężonych. Na hasło starego Wata, którego róg wojenny rozlega się o mil trzydzieści ponad morskiemi falami, Duńczyki, Fryzony, Saraceni, siadali na koń, a zbrojni Norwegczyki idą na ich spotkanie. Wre krwawy bój, długo skutek zda się wątpliwym. Hartmuth powala Ortwina, Ludwig rani Herwiga; ale Gudruna patrząc na nich z wierzchołka wieży, tkliwem wejrzeniem podnieca odwagę narzeczonego. Herwig powstaje i jednym zamachem ścina głowę wroga. Hartmuth sam broni się jeszcze od pocisków Wata, wszakże zapomina własnego niebezpieczeństwa i grzmiącym głosem powstrzymuje niecnego kata, który na zamkowym dziedzińcu prowadzi na śmierć smutne branki, posłuszny rozkazom Gerlindy. Wspaniałomyślny czyn ocala mu życie; Gudruna bowiem, na widok nieszczęśliwej Ortruny opłakującej śmierć ojca i przejętej trwogą o życie brata, błaga o zawieszenie broni. Herwig spełnia jej wolę, wystawiając się sam na razy zapalczywego "Wata. Skutkiem tej sceny rzewnej a serdecznej, Hartmuth wzięty jest do niewoli. Ortruna ocalona staraniem przyjaciołki, Gerlinda skazana na śmierć zasłużoną, brzegi złupione, miasto obrócone w popiół i perzynę, mnogie łupy zdobyte, a Horand postawiony na straży kraju, który zdał się szeroką a bezludna pustynią. Zwycięzcy powracają do Hildy, przywodzą jej ukochaną córkę i liczny orszak brańców. Słodki wpływ Gudruny panuje odtąd na dworze, kędy dzicy wojownicy z dalekich a nieprzyjaznych okolic staczają ustawne harce. Uśmierza ona wzajemne niechęci kojarząc szczęśliwe związki. Zbliża z Ortruną brata swego Ortwina, z Hartmuthem wierną swoję Hildeburgę, z Sygfrydem siostrę Herwiga, którego sama wybiera za małżonka. Cztery małżeństwa święcone uroczyście długem pasmem uczt i turniejów, ustalają niezłomny pokój między Nerlandami, Saracenami i Norwegczykami.

Ów krótki rozbiór drugiej części poematu, daje poznać jasno wady i zalety znakomitego utworu. Do błędów należy rozciągłość opisu, zbytek drobiazgowych szczegółów, powolny a częstokroć prozaiczny postęp wypadków. Ale wielkie zalety hojnie okupują owe drobne skazy i nadają poematowi wysoką wartość, a temi są: prawda w odszkicowaniu charakterów, obyczajów i namiętności działających osób, w oddaniu ich wzajemnych stosunków, ich odmiennych rodowitości, ich sprzecznych pobudek do czynu. Nadewszystko zaś wzniosłość uczuć, owych czystych postaci, oświecających promieniem miłości, pola. krwawych zapasów: jak tkliwość macierzyńska Hildy, wierność Hildeburgi, czułość Ortruny i szczytna cnota bohaterki, która zwycięzko wychodzi z ciężkich przygód. Gudruna jest doskonałym wzorem słodyczy, wierności, wspaniałomyślności, można porównać jej postać do najczystszych wzorów klassycznej starożytności, prosta i naiwna jak Nausicaa, której przypomina postać, na samotnym brzegu, rezygnacyą dorównywa Ifigenii, a niezłomną wiarą Penelopie. Wielka także stanowi zaletę autora, ze uszlachetnił swych rycerzy i podniósł odwagą, zaparciem się, poświęceniem, tych nawet, których wzburzone namiętności popychały do krwawych nadużyć. Tak zapalczywy Hettel, poświęca życie za córkę, tak dziki Hartmuth ocala podwakroć życie Gudruny, a szlachetną odwagą, staje się godnym zapastnikiem Herwiga. Charaktery podrzędne Ortwina, Wata, Ludwiga, Sygfryda, wybornie są skreślone, a ciemna postać Gerliny, ów jeniusz złego, przewrotność uosobiona, odznacza się groźno w głębi obrazu, pełna barwy a życia. Widoczna rzecz, iż bezimienny poeta wczytał się głęboko w Homera, którego naśladuje w opisach walk, wyzwań, pochodów, którym się przejął w utworzeniu cudnej postaci Gudruny, postaci greckiej, surowej a wdzięcznej, oświeconej aureolą chrześciańską. Rzecz niewątpliwa, ze gdyby znał sztukę zharmonizowania poematu, umiejętnem zastosowaniem wszystkich wprowadzonych doń żywiołów, byłby dosięgną! najwyższego szczytu epopei.

XXXI.

OKRES BOHATERSKI GOTÓW I BURGUNDÓW.

Podania Gotów złączone z podaniami Burgundów, Skandynawów i Hunów, ich nieprzyjaciół lub sprzymierzeńców, stanowią, drugą seryą księgi bohaterów, poważniejszą, bardziej uzasadnioną i ściślej historyczną, od poprzedzającej, albowiem opiera się na starożytnych pieśniach narodowych układanych przez Skaldów, wobec walk olbrzymich, w których ciż skaldowie czynny brali udział. Daremnie potężny jeniusz Karola Wielkiego usiłował ożywić owe pieśni radości, tryumfu i żałoby; jedyny tylko pozostał z nich drogocenny szczątek: "Walka Hildebranda z synem. " Wszakże pełne chwały ich wspomnienia, otoczone mgłą zmyśleń, przetrwały długie wieki, ożywiając kolejno zapał Minnesingerów i Majstersingerów. Tym ostatnim winni jesteśmy mierne lecz ciekawe opowieści, malujące nam zgodnie z Eddą młodość Sygfryda bohatera skandynawskiego, który stał się zabezpieczonym przeciw wszelkim pociskom, pomazany będąc krwią smoka zabitego przez siebie w obronie Krimchildy, a któremu odebrał skarb wielki. Szerszy ustęp poświęcony jest młodości Teuderyka, który powala i kuje w kajdany trzech olbrzymów, a następnie obraca ich w przybocznych swych rycerzów; później zaś na dworze Atylli, udziela opieki pewnej szlachetnej pani, a jej imię zwiastuje mu wróżbę fortuny, odtąd niezmiennie przywiązaną do jego losu. Pomiędzy ważniejszemi poematami Minnesingerów z XII. i XIII. wieku, odznacza się Gnom Laurin, przez Henryka z Ofterding, opis czarodziejsko-rycerski, pełen blasku i życia. Similda, córka Biterolfa króla Styryi porwaną zostaje przez Laurina, potężnego karła, który rządzi Tyrolem, a posiada moc, że skoro zechce staje się niewidzialnym. Długo zawodzony w poszukiwaniach, Dietlib, brat młodej księżniczki, przy pomocy książęcia Hildebranda, odkrywa nakoniec wspaniały ogród pełen róż czarownych dla oka, a siejących najpyszniejsze wonie. Jeden z rycerzy łamie parkan, ale w tejże chwili nadbiega król Tyrolu na wspaniałym rumaku. Powala na ziemię zuchwałego rycerza i wyzywa samego Dietliba. Ten zagrożony z razu siłą zaczarowanej broni króla Karłów; następnie wsparty jest pomocą Teuderyka, który rozbraja Laurina i podnosi nań rękę. Laurin rzekł wonczas Dietlibowi, iż on mu uprowadził siostrę, i ze sam może mu ją powrócić. Następuje zawieszenie broni za pośrednictwem Hildebranda, a rycerze pełni ufności idą w ślad za Karłem do jego tajemniczego mieszkania. Pałac podziemny jaśniejący cudownym blaskiem otwiera się przed nimi, a podczas gdy go oglądają, przy dźwięku czarodziejskiej muzyki, zdrajca podaje im napój, mocą którego trzyma ich w swej mocy. Olbrzymy rozbrajają uśpionych rycerzy i wtrącają ich sennych w głąb więzienia, gdzie okuwają ich w żelazne łańcuchy. Teuderyk budzi się pierwszy i wpada w gniew tak zapalczywy, iż gorącem tchnieniem topi żelazo kajdan, a sam oswobodzony, rozkuwa więzy towarzyszów. Dietlib z swej strony uwolniony staraniem siostry, która pozostała czystą i cnotliwą wobec prześladowcy, dostaje cudowny pierścień i jego mocą niszczy potęgę czarów. Krwawy bój powstaje między rycerzami karłami a olbrzymami. Teuderyk z mężnym swym orszakiem pokonywa Laurina, okuwa go w łańcuchy i uwozi jako przedmiot pośmiewiska, podczas gdy Dietlib i Similda wracają do ojcowskiego królestwa.

"Dwór w Worms," inny poemat w tymże samym rodzaju, maluje piękność i potęgę Krimchildy królowej Burgundów, która do parku zasianego w róże zaprasza na wspaniałe turnieje, królów: Atyllę i Teuderyka, wzywając do walki przeciw nim najmężniejszych swych rycerzy. Następuje zabawa, a obcy goście okrywają się chwałą. Wobec zachwycającego orszaku piękności przyglądających się walce, dwunastu Amelungów, rycerzy gockich, zwalcza dwunastu Nibelungów rycerzy burgundzkich; a sani Sygfryd składa broń przed szlachetnym a szczęśliwym Teuderykiem, który otrzymuje palmę zwycięztwa.

Te dwa romanse czarodziejsko-rycerskie, noszą wesołą nazwę "Dwóch ogrodów", jakoż' rzeczywiście wdzięk i swoboda, równoważą w nich okropność walki, a wrażenie wywierają, raczej przyjemne jak srogie. Ale barwy obudwu poematów ciemnieją nagle, stają się rzewniejsze i bardziej przejmujące, gdy malują mniemaną walkę Teuderyka prześladowanego i wygnanego, przeciw stryjowi swemu, cesarzowi Ermenrykowi, wspartego orężem nieprzyjaciół młodego książęcia. Wspomnienia rzeczywistych wypraw, dwóch najświetniejszych monarchów gockich, plączą się tu, mieszają bez względu na miejsce i czas, ale z niezrównanem życiem i potężnym zapałem. W poemacie na śmierć Alfarta, widzimy tego bratanka Hildebranda, jak wierny sprawie Teuderyka, brom się sam ze szczytu wieży, nadziemska odwagą, przeciw oblegającym zastępom Ermenryka. Jak ów Paladyn Roland, ściele ziemie trupem powalonych wrogów i ulega nakoniec zawistnej zasadzce Hejma i Wityka: Teuderyk przybywa zapóźno, a przejęty boleścią, walczy na pomszczenie swego przyjaciela.

Ostatni poemat "Bitwa pod Rawenną, " nierównie obszerniejszy i traiczniejszy jeszcze, maluje ostateczne usiłowania Teuderyka o wywalczenie swego królestwa. Atylla król Hunnów jego sprzymierzeniec, powierza mu swych synów Scharfa i Orta, aby walczyli w jego sprawie wraz z Dietherem bratem Atylli i Ilsamem rycerzem-kapłanem: mają bronić Werony, podczas gdy Teuderyk wyruszy sam ku Rawennie na spotkanie Ermenryka, wiodącego za sobą potężne zastępy. Ale w chwili gdy się bój rozpoczyna, młodzi książęta słuchając ślepo własnego zapału, wychodzą niebacznie z miasta i wpadają w ręce burgunda Wityka, który ich zabija i rozprasza ich straże. Wszakże Teuderyk nieświadomy tej klęski, stacza bitwę z Ermenrykiem daremnie wspieranym przez Burgundów, i morduje go z całem plemieniem wpośród okropnej walki. Za powrotem dawiaduje się o nieszczęściu, opłakuje gorzko śmierć synów sprzymierzeńca swego i upojony zemstą, rzuca się w pogoń za srogim ich zwycięzcą, którego zmusza do pogrążenia się w morskie fale. Wraca następnie do Atylli i składa mu hołdy.

I cóż dostrzegamy w głębi tego dzieła tak straszno energicznego? Oto nienawiść dziedziczną Ostrogotów sprzymierzonych z Hunnami w spólnych zaborczych najazdach, przeciw Wisygotom wspieranym przez Burgundów i wraz z nimi osiedlonych w Galii, za zezwoleniem Rzymu. Z jednej strony Teuderyk i Atylla, z drugiej Ermenryk i Wityk, uosabiają mimo anachronizmów, te dwie dążności sprzeczne, nieprzebłagane.

Jeżeli poemata fantastyczne o Tristanie, Parcevalu i Laurinie, budzą w duszy błogie uczucia bogactwem obrazów i delikatnością wyrażonych w nich uczuć; "Bitwa Raweńska" przeciwnie, pełna żółci i nienawiści; oświecona złowieszczym odblaskiem twardych puklerzów i spiż mężobójczych, budzi wrażenia bolesne a głębokie, i usposabia do poważnych rozmyślań. Tak to średniowiekowa muza niemiecka wprawiała się kreśląc jakby na próbę sceny świetne a patetyczne do utworzenia arcydzieł, które miały na wieki zatwierdzić jej chwałę; tak to wpośród pieśni bohaterskich, żywotnych, mimo rozprzężenia, pełnych prawdy, mimo naiwnej nieogładności; miała powstać Illiada niemiecka, nieśmiertelny poemat Nibelungów.

Pierwszy zaród tego znakomitego dzieła, pierwsze zasadnicze jego podanie, istniało jak wiadomo w Niemczech, jako też we wszystkich krajach północnych, na długo przed okresem Minnesingerów i przed istnieniem wielkiego poety, który je podniósł do rzędu najszczytniejszych płodów ludzkiej myśli. Myt Sigurda czyli Sygfryda, jawi się nasamprzód w Edzie, a raczej w pieśniach tradycyjnych, które na kilka wieków poprzedziły wydanie tego kodexu skandynawskiego. Wszędy ów bohater nieznany w dziejach, okazuje się w symbolicznej postaci, jako godło najczystsze dzikiego wojownika, pełnego zapału, waleczności, mocy i wspaniałomyślnego poświęcenia, które ma go w przyszłości doprowadzić do śmierci. Ofiara przeznaczona naprzód jakby nowy Balder, przedmiotem jest miłości sprawiedliwych a trwogi występnych; jego życie i śmierć mają, stanowić o losie rozlicznych narodów; Skandynawowie, Hunowie, Gotowie i Burgundowie, spełnią, krwawą ofiarę na przebłaganie jego zagniewanego cienia. Od pierwszej młodości, jego wysokie przeznaczenia, zapowiedziane są świetnemi cudami, o których wspominają pieśni Eddy.

Powtórzmy naprzód owe piękne legendy:

"W owym czasie panowała na północy rodzina królewska Wolsungów. Odin był jej praojcem, Sygurd ostatnim potomkiem. Wyroki przeznaczenia zapowiadały mu łata krótkie, ale pełne chwały; albowiem jego imie miało być najświetniejsze pod słońcem, zpomiędzy imion najwaleczniejszych rycerzy. Bogowie dali mu pojętnego bieguna, karłowie ukuli dlań miecz niepowstrzymany; on sam miał zdobyć hełm czarodziejski siejący trwogę dokoła."

Skald opowiada wonczas pokonanie Fafnira straszliwego smoka, któremu Sygurd wydziera serce. Zaledwie dotknął serca tego spragnionemi usty, rozumie śpiew ptastwa i słyszy jak mówią o pewnej Walkyryi skazanej przez Odina na sen zaczarowany. Zabrawszy więc skarb zpod straży smoczej, dąży czemprędzej na nowe wyprawy.

"Sygurd wdziera się konno na szczyt góry, przebywa płonące zarzewia rozesłane przed jego stopy, dostaje się aż do uśpionej dziewicy i budzi ją rozrywając jej pancerz. Brunchilda wita na on czas dzień jasny i noc gwiaździstą, i ziemię, córę nocy; pozdrawia zarówno bogów i boginie od których pochodzi świadomość i potęga; zapytuje o imię wybawiciela swego, a odpowiadając na jego zapytania, uczy go boskiej sztuki runów, i daje mu przepisy mądrości. Sygurd w uniesieniu radości zaprzysięga jej wieczną miłość. "

Inne pieśni bez związku z sobą a częstokroć nawet sprzeczne, malują nieszczęsne zapomnienie Sygurda, który nad miłość Brunchildy, siłą zaczarowanego napoju, przekłada miłość Gudruny, córki Giuka i Krimchildy, a siostry Gundara króla Niflungów.

Sprzymierzeniec zbyt wierny i zbyt powolny, pojmuje Walkyryą w interesie brata, Trzy doby spoczywa obok niej, kładąc miecz nagi pomiędzy nią a sobą, i oddaje ją dziewicą w ręce przyjaciela. Ale Brunchilda nie przepomniała nic z przeszłości, pragnie serca Sygurda lub śmierci. Znieważona przez Gudrunę, podnieca przeciw niej braci Gundara, Hagena i Gutorma; ostatni zabija go zdradą, a trzej bracia dzielą się jego skarbem. Gudruna nie chce go przeżyć pogrążona w niemej rozpaczy.

Siedząc przy ciele Sygurda złamana boleścią, Gudruna oczekuje śmierci, oko jej suche, nie łamie rąk, nie głosi skarg jękiem, jak zwykły czynić niewiasty."

Rozrzewnione matrony zbliżają się, chcąc ją pocieszyć w rozpaczy. Gudruna płakać nie może, lubo jej serce pęka od bólu. Wspaniałe matrony, niewiasty okryte złotem, są przy Gudrunie. Każda z nich opowiada własne niedole.

"Giafluga siostra Giuka, rzecze: Ja jestem najnieszczęśliwszą z niewiast na ziemi, postradałam pięciu mężów, dwie córki, trzy siostry, ośmiu braci, a przecież żyję jeszcze.

Gudruna płakać jednak nie może, tyle żałuje małżonka, tyle cierpi przy ciele Sygurda!

Herberga, królowa z ziemi mężnych rzecze: Mój los smutniejszym jeszcze, siedmiu synów moich poległo obok ojca, walcząc w południowej stronie. Wiatr przeciwny strzaskał okręt, który niósł mego ojca, matkę i czterech braci. Ja sama zmuszona byłam uczcić ich ciała pogrzebem, poprowadzić ich do mogiły i wznieść grobowce ich pamięci. Tegoż samego roku, przyciśniona boleścią, pozbawiona oparcia, dostałam się w niewolę, w nieszczęśliwej walce ostatniego dnia roku. Musiałam co dnia ubierać i obuwać żonę dumnego Ersa, wśród pogróżek i chłosty. Nigdy godniejszy mąż, nie miał złośliwszej żony.

Gudruna płakać nie może, tyle żałuje małżonka, tyle cierpi przy martwem ciele Sygurda.

Guldrauda, córka Giuka, rzecze natenczas: Jakkolwiek mądra jesteś matko, nie umiesz pocieszyć młodej niewiasty.

I na te słowa odkrywa zwłoki królewskie, sama zdziera z nich zasłonę i zwraca oblicze ku Gudrunie. — Patrz, zawoła, oto twój ukochany; niech usta twoje dotkną jego ust, jakbyś go pieściła żywego!

Gudruna spojrzy, i widzi włosy królewskie zmazane krwią, oczy rycerza zawarte, pierś książęcia przeszytą mieczem. Rzuca się na łoże, rozpuszczone nagle jej włosy, całą ją przysłaniają, barwa występuje na oblicze, a łzy rosą spływają na jej łono. Wówczas Gudrauna, córa Giuka płacze, łzy znalazły przystęp do jej oczu, a ptaki ulubione odpowiadają na jej łkanie."

W większej jeszcze rozpaczy i szaleństwie Brunchilda, której ponura zazdrość, spowodowała morderstwo Sygurda, zgromadza służebniki swoje i rozkazuje im wznieść stos, na którym podzieli jego los.

Wznieście, rzecze, stos na dolinie, dość szeroki dla nas wszystkich co mamy umrzeć z Sigurdem. Niechaj go pokryją w drogie makaty, puklerze i zasłony, i niechaj obok mnie spalą na nim rycerza. Niechaj spalą wraz służebników moich zdobnych w cenne klejnoty, niechaj dwaj będą na czele, trzymając w ręku jastrzębie; niechaj między nami położą miecz złoty, miecz ostro zakończony, jak niegdyś za życia. Tak więc świetne podwoje Walhalli nie zamkną się przed nami. Otoczeni wiernym orszakiem, odbędziemy podróż wspaniałą, pięć bowiem służebnic pójdzie z nami, i ośmiu służebników wysokiego rodu i niewolnica, która żywiła się ze mną jednem mlekiem. Powiedziałam już wiele, powiedziałabym więcej jeszcze, gdyby miecz mówić mi dozwala!. Brak mi głosu, czuję rozjątrzoną ranę. Wyraziłam prawdę, tak należy umierać!"

Oprócz tej rzewnej sceny, w której dzikość skandynawska szczęśliwą sprzecznością jednoczy się z Indyjską wiernością i wzniosłym zapałem wschodu, Edda wskazuje nam w innej pieśni Gudrunę nieruchomą, zmartwiałą od bólu, nieczułą na wszelkie pociechy (1).

W innym ustępie Edda wskazuje nakoniec Gudrunę przywróconą do życia, pojednaną z braćmi, w kilka lat potem połączoną z potężnym Atle, synem Budli, na dworze którego, w gronie licznych książąt zjawiają się: Ermenryk i Thiedrik wodzowie Gotów. Ale później gdy Atle pozabijał podstępem braci Gudruny, posądzając ich o zadanie śmierci jego siostrze Brunchildzie; Gudruna w uniesieniu rozpaczy morduje własne dzieci małżonka, zapala pałac i rzuca się w morze; ale wzburzone fale unoszą ją na dalekie wybrzeża, gdzie życie jej ma się jeszcze przedłużyć. Tak się zakończa krwawa trajedya, przechowana w pieśniach tradycyjnych Eddy.

Na jakiejże spoczywa ona historycznej podstawie? Jakież wypadki średnich wieków mogły utkać watek zawikłany bez związku, tak obszernej i tak ponurej osnowy, oświecony tak jasnemi odblaski? Jeżeli imie Sygurda czyli Sygfryda, które w późniejszym czasie nosiło wielu królów Piratów, niestosuje się do żadnego z tych dumnych, zwycięzców, co zbudowali swą potęgę na gruzach upadłej Romy, jeżeli tak się rzecz ma z mordercą jego Hagenem; przeciwnie zaś Gundar i jego bracia, synowie Giuka, są to trzej króle: Gondicar, Godomar i Gislahar synowie Gibika, pierwsi znani wodzowie Burgundów, osiedleni pomiędzy Renem i Rodanem, około r. 450, w czasach najścia Atylli, którego dzikie barbarzyństwo zaciera się dziwnie w legendzie. Burgund Gondiker, walczył pod Chalons jako sprzymierzeniec Franka Merowinga, przeciw niezliczonym wojskom Hunów, wpośród których mógł się znajdować wódz Ostrogotów Teuderyk stary, mieszany ciągle w legendzie z synowcem swoim, Teodorykiem Wielkim, który panował we Włoszech w lat 40 potem. Wyraźniejszy jeszcze anachronizm zbliża tego ostatniego w podaniu skandynawskiem i germańskiem, z Ermenrykiem pierwszym zwycięzcą gockim pokonanym w Sarmacyi około 376 roku, przez króla Hunów Balamira. Tak więc Skaldowie przejęci uczuciem uwielbienia i trwogi, powikłali w swey pamięci imiona książąt i ludów owego krwawego okresu, tak wielkiego, tak słynnego w ich oczach, który poczynał dla nich historyą narodu i rzucał odblask na całą starożytność.

Za czasów Teodoryka Wielkiego i Klodwiga czyli Klowisa króla Franków, panował nad Burgundami przewrotny Gondebaud, syn Gondjoka, a brat Chilperyka, którego zabił dla dostąpienia tronu. Córka ostatniego sławna Klotylda, popchnęła Klowisa do zemsty, co spowodowało rozlew krwi wielu dzielnych mężów. Czyliż w niej należy rozpoznać typ pierwiastkowy Krimchildy, Gudrunę skandynawską, zrazu tak czystą, tak słodką i pobożną, następnie zaś okrutną i nieprzebłaganą? Z drugiej strony Brunchilda Walkyria, czyliż majaki związek z Brunchilda małżonką Sygeberta; coby samo przez się zbliżało z Fredegondą mściwą furję Krimchildę? Te pytania nie mogą być stanowczo rozstrzygnięte. Prawdopodobnem jest, że te rozliczne wypadki i postacie historyczne zebrane razem, czczone pieśniami Skaldów w ich nieustannych wędrówkach z Północy na Południe i z Południa na Północ; zjednoczyły się w formie oderwanej a zmiennej, pod jaką znajdujemy je w podaniach ósmego wieku, a następnie w więcej opracowanych i rozciągłej szych pieśniach Minnesingerów.

Wielka epopea o Nibelungach, taka jaka posiadamy obecnie, utworzoną, zostaią niewątpliwie w Niemczech w końcu dwunastego lub w początkach trzynastego wieku, w czasach świetności Hohenstaufenów, czego dowodem nietylko język (l'allemanique), ale nadto wprowadzenie we wstępie różnych postaci nieobjętych w pierwszej legendzie, jak Pelegrina, biskupa z Passau i Rudigera, czyli Rogera, margrabiego z Bachelar, należących do dziesiątego wieku. Ostatni z nich zwłaszcza, doskonałym był wzorem rycerza, a jakkolwiek podróże jego po Wschodzie, jego nieszczęścia i wyprawy, są, po większej części zmyślone, niemniej imie jego rzeczywiste, istnieje w kronikach, jako rządcy Austryi przed Leopoldem z Bamberga. Inny wniosek wynika jeszcze z pojawienia się tych dwóch postaci jako Wasalów na dworze Atylli, którego stolicą był Wiedeń, a tą jest uprzedzenie poety dla okolic naddunajskich, w sprzeczności z brzegami Renu, kędy zginął wielkomyślny Sygfryd. Nie ma wzmianki o Turyngii ani Saxonii, które występują jako kraje hołdownicze; nie ma ani słowa o Magyarach węgierskich. Te powody i inne jeszcze, uzasadnione na stylu prostym, spokojnym i surowym, wolnym od zbytkowych ozdób, wyłączają świetnego Eschenbacha i wyrokującego Klingsora z liczby domniemanych twórców poematu. Pozostaje jeszcze dwóch poważnych współzawodników, Konrad z Wü-rzburga i Henryk z Ofterding. Pierwszy twórca kilku wielkich poematów dostatecznych do zapełnienia życia jednego człowieka, częstokroć wreszcie okazuje dowody upadku. Drugi używał w średnich wiekach ogromnej sławy, jakąby tylko usprawiedliwiło utworzenie znakomitego dzieła, którego autorem uznałby go wiek ówczesny, wreszcie jak widzieliśmy bronił z szlachetną odwagą w słynnej walce w Wartbourgu sprawy domu panującego w Austryi, przedstawia zatem widocznie jeniusz wschodnich Niemiec, odpierający wpływ Niemiec zachodnich i stawiający surowe podania własnego narodu naprzeciw ułudnych zmyśleń pożyczonych od obcej muzy. Wszystko zatem zda się potwierdzać słuszne domniemania braci Schlegel, którzy głoszą Henryka z Ofterding bezimiennym piewcą Nibełungów.

Co się tycze szczególnego tytułu poematu, pochodzi on od książąt Burgundzkich, albowiem panował król Niflung czyli Nibelung, syn obłoków, między ich bajecznemi naddziadami. Nazwie tej odpowiadają w Eddzie imiona Volsungów, Amelungów i Budlungów bohaterów, skandynawskich, gockich i huńskich, naddziadów Sygurda, Thiedryka i Atla.

(1) Chants du Nord. par M. Murmier, Paris, 1842.

XXXII.

POEMAT NIBELUNGÓW.

Pierwsza część poematu Nibelungów, nacechowana głównie wdziękiem i spokojem, z początku zaraz jaśnieje prostotą i dziwną harmonią, jak się sami przekonać możemy:

"Uns ist in alten mären

Wunders vil geseit

Von heleden lobebären,

Von grozer arebeit;

Von freude unt hochgeciten

Von weinen unt klagen,

Vou küner recken striten,

Möget ir no wunder hören sagen."

"Starożytne podania opowiadają trudy i wyprawy wielkomyślnych mężów; niechaj obecnie ich wesela i uczty, ich boleści i łzy, ich bohaterskie walki wprawiają nas w podziwienie.

W Burgundyi żyła szlachetna dziewica, najpiękniejsza jaką widzieć można było na świecie. Krimchilda było imie pięknej księżniczki, dla której tylu rycerzów miało postradać życie.

Trzech bogatych a potężnych królów wspierało dziewicę: Gunther i Gernot, waleczni wodzowie i młody Giselher, wspaniałomyślny rycerz. Wszyscy trzej zgodnie opiekowali się ukochaną siostrą."

Poeta wspomina potem o matce ich Uta, wdowie po królu Dankrot potomku Nibelunga, który pozostawił im puścizną miasto Worms z okręgiem bronionym przez dzielnych Wasalów, wśród których odznaczali się mianowicie: Hagen z Trong, brat jego Dankwart i przyjaciel Volker. Potem prowadzi nas do Krimchildy.

"Wpośród tych hołdów, śniło się raz Krimchildzie, że wychowywała sokoła pełnego siły, piękności i odwagi, którego dwaj orły rozszarpały w jej oczach.

Opowiedziała sen matce, ale ta nie mogła wyjaśnić go w sposób zadowalniający: Sokół wychowany przez ciebie, to szlachetny rycerz. Niechaj Bóg czuwa nad nim, inaczej stracisz go niewątpliwie."

Daremnie młoda dziewica oburzona, odrzuca myśl o małżeństwie; - śpiew następny szczęśliwą sprzecznością, wyprowadza na scenę jej zwycięzcę.

"Żył w Nerlandyi syn potężnego króla, ojciec jego nazywał się Zygmunt, matka Sigelinda. Ich zamek słynny szeroko po świecie wznosił się w Santen ponad Renem.

Dzielnemu i nieustraszonemu rycerzowi było imie Sygfryd. Odwaga wrodzona zagnała go w dalekie kraje; w rozlicznych okolicach dal poznać silę ramienia, aż wkońcu sam doświadczył dzielności Burgundów.

Zanim dorósł lat męża, dokonał własną ręką wielką moc dzieł nieśmiertelnych, godnych wiecznej chwały, o których wszakże musimy przemilczeć."

Oto proste przedstawienie poematu, oto rama zręcznie zakreślona przez człowieka smaku i jeniuszu, który wskazuje zaledwie w przywiedzionych dopiero słowach, cudowną młodość Sygfryda. Owe olbrzymie czyny Sygurda skandynawskiego, byłyby skaziły jedność planu, gdyby na wzór poetów spółczesnych, chciał był ukazywać bohatera swego od kołyski. Zważmy także z jak naiwnym wdziękiem przedstawia się Krimchilda (Grudruna z Eddy), jaką mgłą tęsknoty otaczają ów tajemniczy sen, zwiastun przyszłych boleści. Czyliż szlachetny i dumny sokół, ów typ bohaterskiego Sygfryda, nie przypomina przypadkowem zapewne, niemniej godnem uwagi przybliżeniem, łabędzia o lśniących skrzydłach, który w jednym z najpiękniejszych ustępów poematu Indyjskiego Mahabharata, daje poznać pięknej Damayanti, bohatera godnego jej miłości?

Sygfryd uwiadomiony rozgłośną wieścią o nieporównanej piękności Krimhildy, chce się o niej przekonać naocznie, i po długiem naleganiu, otrzymuje przyzwolenie ojca na awanturniczą swą wyprawę. Jedzie na czele świetnego orszaku i po wielu dniach drogi, przybywa na granicę Burgundyi; wyzywa według obyczaju Skandynawów samego króla do osobistej walki. Wyzwanie jest odrzucone, a młody rycerz wjeżdża wspaniale do miasta, gdzie przyjętym zostaje z wielkiemi oznakami czci, przez Paladynów i damy, wśród których daremnie śledzi oczyma Krimchildy. Księżniczka ukryta w pałacu, dostrzegła wszakże przez kratę wspaniałe czoło, szlachetną postawę i rycerską piękność Sygfryda; a miłość panuje w jej sercu, zanim jeszcze Sygfryd śmie powziąć najmniejszą nadzieję. Ale ona sama w dziewiczej niewinności nie domyśla się wcale własnego uczucia; mniema, że oddaje tylko młodemu bohaterowi hołd przynależny jego zasłudze. Jakoż niebawem waleczność młodziana, ma pole nowego popisu w sprawie gościnnego monarchy, który go podejmuje na swym dworze. Królowie Saksonii i Danii, chcą narzucić prawo lenności królowi Burgundów i grozą mu wojną. Sygfryd użycza ramienia w pomoc Gunterowi, aby odeprzeć wspólnie z nim, niegodne roszczenia wrogów. W samym początku walki zabiera w niewolą dwóch królów. Wdzięczny Gunter, pozwala mu nakoniec widzieć za tryumfalnym powrotem piękną królewnę, ku której bije jego serce, a którą zniewolił już sobie mimo wiedzy.

"Gdy dostrzegła zbliżającego się rycerza, wdzięczny rumieniec oblał jej jagody. Pozdrawiam cię, rzekła, mężny Sygfrydzie, szlachetny rycerzu! Na te słowa, serce wojownika zadrżało radością.

I pochylając się kornie, ujął jej rękę. O! jakże był szczęśliwy postępując obok niej, jak tkliwie, lubo z przystojną powagą rycerz i dziewica zamieniali wejrzenia!"

Wszakże, aby uwieńczyć miłość tak szlachetną i czystą, dzielność tylekroć zwycięzkiego Sygfryda będzie wystawiona na nową próbę. Gunter pragnie sam wywalczyć sobie małżonkę, a namiętność awanturnicza, wiedzie go ku Brunchildzie królowej Islandyi, wojowniczej Walkyryi, słynnej z nadprzyrodzonej mocy. Wzywa pomocy Sygfryda, przyrzekając mu w nagrodę rękę Krimchildy. Gunter odjeżdża pomimo łez siostry; a wódz Nerlandów towarzyszy mu z radością, w podróży ku tajemnej ziemi najeżonej zamkami, nad któremi straże mnogie trzymają zastępy. Wszystkie posłuszne są dumnej Brunchildzie; ona zaś uzna za małżonka i pana tego tylko, kto ją pokona na turnieju, kędy przegrana, śmierć pociągnie za sobą. Tłumy rycerzy uległy już w takowej walce; wszelako Gunter przedstawia się zuchwale: ale usiłowania jego są daremne, a śmiała Amazonka już go ma powalić na ziemię; gdy Sygfryd niewidzialny pod zaczarowanym hełmem, który zdobył niegdyś w Norwegii wraz z bogatym skarbem Nibelungów, zrzuca z konia Brunchildę, i zmusza ją, że się uznaje zwyciężoną. I królowa przyjmuje za małżonka Guntera, jej pozornego zwycięzcę, i świetny orszak, a wraz z nim rycerze prowadzeni przez Sygfryda z Norwegii, z państw Alberyka, który jest jego lennikiem, ciągną ku miastu Worms kędy się mają odbyć podwójne gody weselne.

Sygfryd sprawca doli, zostaje szczęśliwym małżonkiem Krimchildy; ale Gunter wystawiony jest na smutne próby, a pośrednictwo potajemne ale szlachetne i rycerskie przyjaciela, koniecznem jest, aby odebrać Brunchildzie zaczarowaną przepaskę, która ją czyni niewidzialną. Ona mniema jednak iż ulega woli Guntera. Sygfryd otoczony czcią i zaszczytami, odjeżdża do Santen wraz z młodą małżonką, gdzie staje się przedmiotem miłości i poszanowania ludu, powierzonego przez ojca Zygmunta, królewskiej jego opiece.

Przez lat dziesięć panuje spokojnie nad dziedzicznemi i podbitemi państwy. Przybywa mu syn, zarówno jak Gunterowi; a coraz żywsze węzły łączą nawzajem dwóch książąt. Ale Brunchilda niepokojona zdala blaskiem jaki otacza jej bratową, pragnie ją widzieć na dworze wraz z Sygfrydem, którego ma za niedbałego wasala. Król uprzedzając jej chęci, szle posłów do Sygfryda, i urządza w Worms wspaniałe uczty na przyjęcie siostry i szwagra. Dwie księżne, obecne na turniejach, przyglądają się swym małżonkom, z uczuciem zawistnej radości.

"Mój szlachetny pan, rzecze Krimchilda, byłby godnym wodzem tych krajów.

Mogłoby to być, odpowie Brunchilda, gdybyście byli sami jedni na ziemi; ale to nigdy nie nastąpi, za życia małżonka mego a pana.

Patrz, odeprze Krimchilda, jak wspaniale kroczy Sygfryd wśród orszaku rycerzy; ćmi drugich, jak księżyc przyćmiewa jaśniejące gwiazdy, słuszny mam powód do chluby!

Jakkolwiek dzielny jest i wspaniały, odrzecze z żywością Brunchilda, Gunter, twój brat szlachetny, najpiękniejszym jest z monarchów. "

Spór ożywia się i wzmaga, następują cierpkie przymówki; a dwie królowe rozdzielają się w chwili wejścia do kościoła. Brunchilda znieważa jawnie bratowę; ta zaś uniesiona gniewem, płaci jej najsroższą zniewagą, do której powód dała tajemnica, powierzona jej przez niebacznego Sigfryda. Brunchilda płacze, ale łzy jej muszą być krwią okupione. Hagen najwaleczniejszy z wasalów burgundzkich, podniecany tajemną nienawiścią ku Sygfrydowi, poprzysięga mu zemstę: i nie bez trudności wymaga na niewdzięcznym królu przyzwolenie. Napróżno pozorne pojednanie zbliża chwilowo dwóch książąt; wojna zapala się postronna, Sygfryd przyrzeka ramię swoje w pomoc bratu; a łatwowierna Krimchilda, w obawie o życie męża, zawierzając przyjaźni Hagena wskazuje mu na ciele małżonka wolnem od pocisków (mocą krwi zabitego w Norwegii smoka) jedyne miejsce, kędy oręż może go dosięgnąć i tym sposobem oddaje go w opiekę temu, który poprzysiągł mu zgubę. Przed rozpoczęciem wyprawy, czynią w kraju przygotowania do królewskich łowów. Sygfryd bez trwogi z zwykłym zapałem oddaje się zabawę, co dostarcza poecie przedmiotu do żywotnego i zajmującego obrazu.

Sygfryd prześcignął wszystkich łowców, nic nie uszło jego sile i nieustraszonej odwadze, wilki, jelenie, dziki, bawoły, padały pod pociskiem jego dłoni; a odgłos trąb, zapowiadał już połową ucztę, gdy nagle postrzega ogromnego niedźwiedzia jak pomyka w głąb' puszczy. Sygfryd w mgnieniu oka, goni za nim, powala go na ziemię, krępuje liną, i zawieszonego u siodła, wlecze za sobą bezsilnego zwierza. Przybywszy na miejsce uczty, rozwiązuje powrozy; niedźwiedź rzuca się naprzód, psy uciekają strwożone, a strzelcy przewracając misy z mięsiwem, chronią się gdzie kto może. Sygfryd pomyka za zwierzem i szybkim jak błyskawica ciosem, zanurza go w krwi potokach.

Zmęczony tylą trudami, bierze rad udział w uczcie, na której zastawiona jest wszelka upolowana zwierzyna; ale kędy przez zdradliwą przezorność, zapomniano o winie. Sygfryd spragniony, bieży bezbronny do czystej krynicy, którą Hagen wskazuje mu opodal; a podczas gdy pochylony, zbliża bez trwogi usta do ożywczego zdroju; zdrajca zanurza mu dziryt pomiędzy łopatki, w miejsce nienamazane krwią smoczą. Nic rzewniejszego nad obraz śmierci Sygfryda w opisie poety, który tu według tłumaczenia Antoniego Szabrańskiego, w Panoramie literatury krajowej umieszczonego kładziemy:

"A kiedy Zygfryd pan,

z czystego źródła pił;

on leżącego w krzyż

pocisk żelazny wbił.

Krew z serca trysnęła zdrojem,

i plami Hagena szaty,

Tak wielkiej, tak strasznej zbrodni

niebyło nawet przed laty!

Zaledwie pocisk

do głębi serca przebije;

natychmiast w trwodze ucieka

morderca. Hagen się kryje,

Choć dotąd nigdy przed nikim

nie drżały jego kolana.

Zygfryd się silny porywa;

ogromna na piersiach rana.

Ryczy, głos grzmiący odbija

i zdrój przyległy i gaje.

Pocisk żelazny

z piersi mu długo wystaje.

Książe szuka

to łuku, to oręża,

Ażeby za zdradne czyny,

zdradnego ukarał męża.

Lecz śmiertelnie rannemu

kto miecza dostarczy?

Nic nie ma przy swym boku,

prócz swej jednej tarczy.

Tę chwyta

do swej dłoni:

Nie ujdzie zdrajca,

za nim Zygfryd goni.

Czując, ze bliski śmierci,

rzucił tem żelazem;

A z tarczy razem

klejnoty wypadają, sama

grzmi lotem dalekim,

Tak się zacięcie rycerz chciał

mścić nad zdradnym człowiekiem.

Lecz tarcza Hagenowi

tylko ramie ściera.

Z piersi Zygfryda

jęk się żałosny wydziera;

gdyby miał oręż w ręku,

ścigałby go dalej.

Tyle go rana w piersi,

ile zemsta pali.

Twarz mu pobladła, na nogach

już się nie wstrzyma,

i członki słabieją,

i sił nie ma.

Rysy śmiertelne

wystąpią na białe lica.

O długo będzie po nim

łzy ronić dziewica!

Upadł na kwiaty

mąż Krimchildy z westchnieniem,

krew z ran zadanych

wielkim się leje strumieniem.

Złorzeczy, z ust śmiertelny

taki odezwał się ton,

jaki mu gwałtownie

przedwczesny wycisnął zgon.

Tak jęczy: "o zdrajcy!

w nieszczęśliwej chwili,

Cóz mi pomogły zasługi!

wyście mnie jednak zabili.

Ja zawsze wierny wam byłem,

sił poświęcałem ostatek,

teraz krewnemu daliście

pięknej przyjaźni zadatek!"

"Hańba takiego morderstwa

spadnie na waszą krew

Na wieki wieków!

wyście wywarli swój gniew

na moje ciało wywarli,

i życie wydarli zdradnie.

Odtąd niech hańba wieczna

na wasze potomstwo spadnie!"

Wszyscy tam biegną rycerze,

gdzie Sygfryd upadł bez duszy.

Zginął im dzień radości,

żal serca męzkie poruszy,

każdy go z czuciem wspomina,

w kim jeszcze cnota się budzi;

bo nieszczęśliwy bohater

posiadał miłość u ludzi.

Sam król burgundzki we łzach

z gryzotą w sercu tajemną,

jemu rzekł umierający:

"I tyś zapłakał nademną"

kto płacze nad nieszczęściem,

gdy jego jest przyczyną,

godzien pogardy!

Wstrzymaj łzy, które ci płyną!"

Tu w gniewie Hagen zawołał:

"Jak dziwne są wasze jęki!

Jeden jest koniec na świecie

dla cierpień waszych i męki.

Mało z was kto mnie wyrówna

swą myślą i sercem śmiałem,

chwała mi! com wprzód ułożył,

to wiernie dokonałem. "

"Łatwo jest chełpić się tobie!"

ajęknął Sygfryd przy zgonie,

"Umiałbym ciebie powściągnąć,

o mej pomyśleć obronie;

gdybym był zdradę przewidział,

którą przedemną tajono.

A teraz żal serce ściska,

o biedna moja żono!"

Kwiateczki drobne i trawki

strumień krwi szkarłatnej broczy.

Rzuca się i walczy z śmiercią,

niedługo gasną mu oczy.

Bo wgłąb zapadłe żelazo

przecięło żywotne tchnienie,

a wpośród rycerzy tłumu

wkoło głębokie milczenie.

Kiedy już wszyscy ujrzeli,

ze serce w nim bić przestało;

na swoje złote tarcze

złożyli jego ciało.

Z nim idą, na radę

i myślą nad tem skrycie:

jak ukryć to przed światem,

ze Hagen wydarł mu życie.

Morderca zanosi trupa do pałacu Krimchildy i kładzie go w progu.

Niewiasta przyprowadzona

znajduje trupa na ziemi.

Podnosi piękna głowę

swemi rękoma śnieznemi.

Szkarłat krwi lica zalewa,

poznaje rnęża odrazu,

i drży wybladła

na widok tego obrazu.

Boleśnie i smutno

usta jej tak wołały:

" Biada mi, biada!

twój puklerz cały

i mieczem nawet nietknięty;

ach zdrada przebite serce!

Smierć dla zdrajcy,

jeśli wynajdę mordercę!"

Krzyk i płacz w całym orszaku,

wszyscy przejęci rozpaczą,

wraz z panią swoją

i ręce łamią i płaczą.

Mężnego żałują pana,

skarżą na los niepojęty:

Oto jest zdrada Hagena

i gniew Brunchildy zawziętej.

Na ten głos

dziki,

budzą się i chwytają

za miecz wojowniki.

Pędzą tam gdzie jęk, żale

i niewiasta blada;

i dzielnego Sygfryda

tysiąc mężów wpada.

Tam gdy żałośnie biedna

wyrzekała żona,

chociaż niewieścia miękkość

nietknęła ich łona;

jednak pomimo woli

i tkliwsi i szczersi,

czuli jak gdyby ciężar

zagrzebany w piersi.

Teraz żadna pociecha

żonie nie została:

zdjęto szaty

z pięknego ciała,

przemyto rany,

trupa na mary złożono.

Jęczy wiernych przyjaciół

nieszczęśliwe grono.

W miejsce które zajęła

boleść i tęsknota

przynoszą wielką trumnę

ze srebra i złota.

Ze stali w niej spojenia

u boków ogromnych:

Widok tak smutny

wszystkich przeraża przytomnych.

Noc czarna przeminęła,

blask ranku wzbudzony.

Za rozkazem szlachetnej

nieszczęśliwej żony,

już niosą do kościoła

zmarłego, świtaniem.

Przyjaciele ze łzami

postępują za nim.

Na ich przybycie w murach

wielki dwonów dźwięk

i księżych śpiewów

żałosny jęk.

Król Gunter na pogrzebie

z orszakiem w żałobie,

i Hagen. Lepiej żeby

w domu został sobie.

Król rzeki; "O luba siostro!

żal twój z tobą dzielę;

z śmierci Sygfryda

straciliśmy wiele.

Juź na wieki ta boleść

na serce mi pada.

"To niepotrzebnie!" smutna

wdowa odpowiada.

Gdybyś to czuł, co mówisz

słów pięknych uplotem;

mąż mój żyłby z pewnością:

Ty wiesz dobrze o tem!

Lecz zapomniałeś o mnie,

ja dziś opuszczona!

Czemuż za męża swego

nie zginęła żona!"

On zapiera i kłamie.

"Nie ma rady innej, "

Wyrzekła Krimchilda:

"a więc kto niewinny,

niech przystąpi do trumny,

niech zobaczy mary;

a wtedy się pokaże,

kto jest godzien wiary. "

Jaki cud nadzwyczajny,

co się często zdarza,

za każdem przystąpieniem,

na widok zbrodniarza,

krew z ran silnie tryskała

wskazując dowodnie:że Hagen

popełnił zbrodnię.

Wśród rycerzy na każde

krwi mężnej wylanie

odzywały się głosy,

grzmiało zamieszanie.

A Gunter rzekł: "okaże

i później się wyda,

ze nie Hagen,

lecz zbójcy zabili Sygfryda."

"O! znam tych zbójców, '"

wola niewiasta w rozpaczy.

"Bóg ich sam dotknie

i karę przeznaczy;

wy ich najlepiej znacie,

Hagenie, Gunterze!"

Na, ten głos za miecz rwali

Sygfryda rycerze.

Trudno czytać bez wzruszenia opis śmierci bohatera tak dzielnego, tak ufnego, tak wspaniałomyślnego i uległego losowi! Ów ustęp wydaje się nam jednym z najpiękniejszych i najdoskonalszych w całem dziele; maluje bowiem najżywiej wzniosły charakter Sygfryda. Rycerz zranion ręką zdrajcy silnego a zuchwałego, o tyle przechodzi go walecznością, ze bezbronny, z sercem nawskróś przeszytem, powala go jeszcze u stóp swoich. A potem, gdy życie jego upływa wraz ze krwią, jak tkliwemi a szlachetnemi słowy, wyraża własne uczucia, oburzenie za zdradę, niewzruszoną prawość, wspaniałomyślną niepamięć zniewagi! Jaka przyzwoitość i godność w czynionych Gunterowi wyrzutach, jaka tkliwa delikatność w uczuciu, które go skłania do pochylenia głowy przed okrutnym wrogiem, gdy konając, poleca mu Krimchildę, ukochaną małżonkę! Śmiało twierdzimy, że ostatnie słowa Patrokla i Hektora, Mezeusza i Turnusa, w "Homerze i Wirgilim," nie dorównywają rzewnego pożegnania bohatera skandynawskiego, tak srogiego w boju jak najdzielniejszy z rycerzy greckich, tak pełnego poddania w chwili zgonu jak Yajnadattas młody brahmina, typ miłości synowskiej, w epopei indyjskiej Ramayana. To tez przeczytawszy ów ustęp, trudno się dziwić, że według obyczajów wieku, taka cnota musiała wycisnąć wiele łez, że te łzy gorzkie musiały być krwią okupione.

Dziki i okrutny Hagen, pełen skrytej nienawiści, złożył zamordowane ciało Sygfryda u podwoi Krimchildy. Za przebudzeniem się ze snu, zwraca na nie z przerażeniem oczy. W dziwnej rozpaczy pada bezsilna, a potem białemi rękoma obejmuje martwe zwłoki małżonka, patrzy w jego zeszpecone oblicze, na jego tarczę bez skazy:" To morderstwo!" zawołała, a myśl jej szybka jak błyskawica, wpada na Hagena wykonawcę zemsty Brunchildy. Stary Zygmunt budzi się także, rzuca się na ciało syna; a wierni rycerze patrzą groźno, wylewając łzy gorzkie. Okrzyk boleści rozlega się wokoło, wraz z okrzykiem wojennym, który Krimchilda stłumić usiłuje, zachowując nadal sprawiedliwą zemstę. Ale gdy na pogrzebie Sygfryda, król Gunter stawa przed nią zalany udanemi łzami; ona bez trwogi wyrzuca mu na oczy niecną zmowę z mordercą. Co do Hagena, rany nieszczęśliwej ofiary otwarte na jego widok, są dlań głosem Boga wołającym o pomstę srogą i nieprzebłaganą.

Nic nie zdoła pocieszyć szlachetnej wdowy, osamotnionej wraz z matką po wyjeździe Zygmunta. Trawiąc dni na ustroniu, przy grobowcu małżonka, przez trzy lata nie chce przemówić słowa do Guntera. Dwaj młodzi bracia, Gernot i Giselher, ostatni zwłaszcza wzór prawości, Obadwaj niewinni śmierci Sygfryda, znachodzą do niej przystęp. Następuje wreszcie pojednanie, a Krimchilda wzywa za pośrednictwem króla Burgundów, o zwrot skarbu Sygfryda, powierzonego w Norwegii, opiece Karła Alberyka. Jej rozkaz rychło jest spełniony; Alberyk posłuszny rozkazom swej pani, przysyła bryły złota do Worms, gdzie Krimchilda wznosi codziennie pobożne zakłady na cześć Sygfryda, Wszakże Hagen rozjątrzony i strwożony, radzi królowi aby ogarnął skarby. Dwaj młodzi bracia stawiają opór; ale Gunther wciągniony zdradliwą radą, zawsze bezsilny przeciw złemu, dozwala Hagenowi wykraść skarb i wrzucić go do Renu (gdzie jak mówią, dotąd się jeszcze ukrywa). Odtąd nienawiść Krimchildy wzniecona tą nową zniewagą, wzrasta potajemnie w głębi jej serca, zamkniętego na wszelką radość, przez dziesięć lat więdnieje w srogiej niewoli, odosobniona od wszystkich, żywiąc w sercu jad gorzki, oczekując z nieba upragnionej a nieprzewidywanej chwili zemsty.

Takiem jest przedstawienie pierwszej części wielkiej epopei poświęconej chwale Sygfryda, który ją zapełnia naprzód życiem, dalej śmiercią i pogrzebem, stając się głównym nadal powodem cudownych wypraw i najsroższej zemsty. Charakter jego jest szczery, szlachetny, nieustraszony; przeznaczony będąc na śmierć przedwczesną, trwoni niebacznie swe niezwyciężone siły, jest to drugi Achilles, jakkolwiek miejsce jakie zajmuje w poemacie, i wpływ jaki wywiera, podobniejszym go czynią do Patrokla, pomszczonego krwi potokami. Główną sprężyną odwetu, nie będzie tu, jak w Homerze, waleczny z walecznych, rozjątrzon nieszczęsnym zgonem przyjaciela; ale niewiasta, zrazu nieśmiała, ta dziewica, poświęcona córka, tkliwa małżonka, jak Andromaka albo Penelopa, następnie piękność siejąca zgubne pożary, nieprzebłagana furya, druga Helena, a raczej Medea. To przeistoczenie Krimchildy, i sprzeczność barw ztąd wynikająca pomiędzy pierwszemi rozbieranemi już pieśniami, a dalszym ich ciągiem w następnej części, były powodem twierdzenia krytyków, że poemat nie jest jednorodnym, ale raczej że jest dziełem dwóch lub kilku poetów. Wreszcie jest to poniekąd modne dziś domniemanie, którego nie lękano się zastosować do najpotężniejszego arcydzieła Iliady, najzgodniejszej, najdoskonalszej całości, jaka kiedykolwiek istniała; do Iliady, gdzie charaktery silnie zarysowane w początku, utrzymują się w całym ciągu poematu z równą siłą, czystością i pewnością, wpośród rozlicznych ustępów dzieła.

Nie dziwi nas więc to niedorzeczne przypuszczenie, zastosowane do Nibelungów, których autor pozostał ukrytym w cieniu, bardziej tajemniczy niżeli stary Homer. Mniemamy wszakże, iż po uważnem i bezstronnem odczytaniu poematu, każdy przyzna zarówno poecie niemieckiemu jak i greckiemu jedność pomysłu, układu i stylu, które stanowią najwyższy dowód ich jenialnego natchnienia.

Nagła przemiana Krimchildy, daje się już dostrzegać w zarodzie w pierwszej części poematu, gdy dotykające ją. nieustannie zniewagi przed śmiercią Sygfryda i po dokonanem jego morderstwie, boleśnie ranią jej serce, podniecają dumą, i zamieniają miłość w srogą zemstę. Nieugięta złość Hagena, ohydnej postaci, której bezecność całą, pokrywa nieco dzielna odwaga i feodalna wiara ku monarsze, nie zmienia się ani na chwilę od początku aż do końca poematu. Gunter jest zawsze słaby i chwiejący, pomimo osobistej waleczności; Gernot zawsze rozważny, Giselher zawsze wspaniałomyślny, Brunchilda pozostaje mściwa a pyszna, jakkolwiek pozbawiona nadprzyrodzonej mocy, której pamięć niepokoi ją wiecznie. Dankwart brat przywiązany Hagena, i Volker nie ustraszony trubadur, utrzymują stale charakter wierności rycerskiej przez cały ciąg dramatu i własnego żywota. Słowem, wszędzie charaktery działających osób krzyżują się, splatają nawzajem w zadziwiający sposób, jakby umyślnie dla przygotowania krwawej katastrofy, jaką sprowadzić muszą ich niepokonane namiętności. Obok Sygfryda, cały ten świetny orszak jakby opromieniony jego chwałą, zdawał się przepływać w jasnej sferze, poddany wspólnemu przeznaczeniu, dążący do wspólnego szczęścia; po nim noc, burza, zamieć, błyskawice, porą czarne obłoki, grom spada i zabija.

XXXIII.

POEMAT NIBELUNGÓW.

Druga część Nibelungów rozwija się szeregiem scen coraz krwawszych, coraz okropniejszych i ciemniejszych. Straszne skutki morderstwa Sygfryda, stanowią główny węzeł poematu. Na początku zaraz jawi się nowa postać wzięta z dziejów, ale przerobiona dowolnie. Srogi Atylla jest tu królem łatwowiernym, dobrodusznym; żyje spokojnie wśród obszernych swych państw, na bujnych wybrzeżach Dunaju, otoczony wspaniałym dworem, kędy braknie tylko królowej, aby ów dwór niezrównanym zajaśniał blaskiem. Owdowiały po Helke, swej pierwszej małżonce, myśli zażądać ręki Krimchildy, której rozum i szlachetna stałość słyną już w całej Germanii.

"Daz geschah in den geciten

Do frou Helche erstarp,

Unt daz der chunic Ezele

Ein ander wip warp.

Do ritten sine friunde

In Buregonden lant,

Zeiner werden witewen

Diu frou Chriemhilt genant."

Posłowie jego jadą do Burgundyi, a na ich czele Rudiger margrabia Austryi, wzór rycerskiej prawości, którego poeta, przez dobrowolny anachronizm, zbliżył do owych czasów. Zrazu, wszelkie jego prośby nie mogą przekonać nieugiętej wdowy, wiernej swej pierwszej miłości i nie skorej ku zaślubieniu poganina; jedyne tylko przyrzeczenie, przełamuje jej wolę:

"Osusz łzy twe pani, rzecze Rudiger. Gdyby w całej krainie Hunów był tylko oręż mój i moich przyjaciół; wszystkie twe boleści byłyby dostatecznie pomszczone.

Na te słowa serce Krimchildy otwiera się nagle. Przysiąż mi, zawoła, ze pierwszy ukarzesz sprawców mojej niedoli. Uczynię to, odrzecze margrabia.

I Rudiger zaprzysiągł, że z całym orszakiem swych wazalów posłuszny będzie jej rozkazom, że wspierać będzie jej sprawę w szerokiej krainie Hunów; i uniósł prawicę na znak przysięgi.

Przysięga to niebaczna! złowrogie zobowiązanie przeciw nieznanym wrogom; uległa Krimchilda jej ponęcie, ale niebawem spłynęły z niej nieobliczone klęski.

Królowa żegna braci, którzy z radością przystają na jej związek. Świetny i liczny orszak rycerzy i niewiast towarzyszy jej przez Szwabią i Bawaryą, aż do zamku Rudigera, zkąd ma się udać ku Wiedniu. Przed murami miasta, wszyscy książęta hołdujący, greccy, ruscy, tatarscy i goccy, a pomiędzy nimi sam nawet Teodoryk wielki, poprzedzają przybycie Etzela czyli Atylli, który przyjmuje nową małżonkę z wielkiemi oznakami radości. Wśród turniejów i uczt, królowa wchodzi w posiadanie swych państw, w wspaniałym pałacu Etzelburg. Przez lat siedm panuje czczona powszechnie, a urodzenie syna, który przyjmuje chrzest święty, dopełnia wpływu, jaki wywiera na przywiązanym małżonku. Wonczas nienawiść żywiona długo w głębi serca niewiasty, budzi się z nową gwałtownością: albowiem spodziewa się dokonać wreszcie zemsty. Nakłania ufnego męża, aby zaprosił na dwór swój króla Burgundów z dwoma braćmi i orszakiem walecznych rycerzy, dla przekonania ich naocznie iż zawarty związek godzien jest ich dumy i wielkości. Etzel czyni zadosyć jej woli, pozostawia jej wybór posłów, i Werbel i Swemmel, dwaj słynni trubadurowie, jadą opatrzeni w polecenia Krimchildy. Otrzymali oni rozkaz aby nie przepomnieć nikogo w zaproszeniu: wie bowiem dobrze królowa, że przybycie braci, musi pociągnąć za sobą przybycie Hagena, nienawistnego wroga, którego zamyśla ukarać srodze a przykładnie. Posłowie otrzymuję, w Worms gościnne przyjęcie; król Günter powolny na wezwanie siostry, wolen od wszelkiego podejrzenia mimo przeczucia Brunchildy i jej matki, puszcza się w drogę z Gernotem i Giselherem, z Dankwartem i Volkerem, w licznym orszaku sług, z tysiącem zbrojnych burgundzkich rycerzy pod dowództwem zuchwałego Hagena. Przebywają Frankonią i stawają nad Menem, gdzie dwie Ondiny czyli Syreny, smutne im przepowiadają wróżby. Ale na zapewnienia Hagena, stają uporczywie przy swym zamyśle, postępując naprzód, kędy ich wiedzie los ślepy. Margrabia bawarski napastuje ich przednie straże, ale pada na polu walki bez wiedzy trzech podróżnych książąt. Rudiger przeciwnie i żona jego Gotelinda, przyjmują ich z serdeczną radością i gościnnością w własnym zamku Bechelar. Wdzięki ich młodej córki ujmują Giselhera, który prosi o otrzymanie jej ręki za powrotem. Rudiger przyrzeka, i rozdaje kosztowne oręże książętom i ich wazalom w zakład szczerego przymierza, które niestety ma się wkrótce obrócić przeciw niemu. Nic prostszego i tkliwszego nad to przyjęcie rycerskie, ostatni to spoczynek poety i jego bohaterów przed straszną katastrofą, ku której zbliżają się nagłym krokiem. Szlachetny margrabia przyrzekł córkę, największy swój skarb, książęciu Giselherowi. Królowi Günterowi daje bogatą zbroję, Hagenowi tarczę, Gernotowi miecz; a tez same oręże, pchnięte nieprzebłaganą koniecznością, obrócą się niebawem przeciw niemu, a tenże sam miecz przetnie pasmo jego dni.

Burgundowie pod strażą zacnego Rudigera przybywają na zamek Etzelburg, gdzie ich przyjmuje Teuderyk czyli Dietrych z Werony, świetny król Gotów, który się schronił do boku Etzela. Wkrótce pojawia się sama Krimchilda, kryjąc potajemnie srogi gniew odbijający ogniem w jej oku. Wszakże pozdrawia braci, prowadzi ich do przeznaczonego im pałacu; Hunowie, na jej wezwanie okrążają tłumnie Hagena i Volkera, którzy sami pozostali na zamkowym dziedzińcu, podczas gdy przeznaczono dalekie mieszkania rycerzom z ich orszaku. Ale bojowa postawa dwóch wojowników, trzyma w zawieszeniu oręż mnogiego nieprzyjaciela. W onczas Krimchilda wpada w koronie na głowie, wpośród dzikiego zastępu Hunów.

Na jej widok Hagen chwyta błyszczącą szpadę, której rękojeść ozdobiona szmaragdem, zieleni się jak trawa na polu. Krimchilda poznaje ją: była to niegdyś szpada Sygfryda!

Poznała z żywą boleścią tę broń osadzoną w złotej pochwie z purpurowemi kutasy; wspomniała gorzkie cierpienia, i zapłakała rzewnie; tego właśnie pragnął srogi jej nieprzyjaciel.

Volker trubadur chwyta za lirę długą jak miecz o ostrzonej stali. Tak więc bez trwogi, stawiają jej czoło rycerze.

Ufni w swą waleczność, stoją nieruchomi i nie myślą uczcić jej pokłonem. Wonczas zbliżając się ku nim, pozdrowiła ich gorzkiemi słowy:

Powiedz Hagenie, kto cię zaprosił do tego kraju! Po srogich nieszczęściach jakie zniosłam z twojej przyczyny, byłoby mądrzej pozostać ci w domu.

Hagen odrzekł na to: nie byłem zaproszony osobiście; ale trzej książęta których jestem lennikiem, przybyli w te strony; a ja nie zwykłem ich nigdy puszczać?

I czemuż, odparła, zasłużyłeś sobie na tyle mojej nienawiści? Czyliż nie ty zabiłeś Sygfryda, najukochańszego małżonka, którego opłakiwać będę do zgonu?

I cóż znaczą słowa? odparł żywo, tak, ja Hagen, zabiłem Sygfryda bohatera Nerlandyi; pomściłem na nim zniewagę Krimchildy, miotaną przeciw Brunchildzie mej pani.

Nie zaprzeczam tego, potężna królowo, jestem jedynym sprawcą twych nieszczęść. Niechaj cię pomści kto zechce, mąż czy niewiasta; wyznaję głośno popełnioną przeciw tobie winę."

Krimchilda, wywołując to wyznanie tak pełne żółci, spodziewała się podniecić oburzenie Hunów. Ale ci zdumieni widokiem dwóch tak dzielnych mężów, usunęli się, nie poczynająć napaści. Królowa, zmuszona jeszcze stłumić wściekłość i odłożyć zemstę, udaje się do wielkiej tronowej sali, gdzie Etzel ze czcią podejmuje trzech królów i samego Hagena, wychowanego niegdyś na jego dworze z Walterem z Akwitanii, bohaterem południowym, uświetnionym tylu pieśniami. W nocy, czujny Volker, zapobiega nowej zasadzce. Nazajutrz po nabożeństwie, następują wspaniałe turnieje; rozjątrzenie dwóch stron nie uchodzi już oka samego Etzela. Wkrótce wspaniała uczta jednoczy książąt i wodzów z rycerzami ciężko uzbrojonymi. Ale mściwa Krimchilda, zjednała sobie Blodela, brata króla Hunów, który zajmuje z licznem wojskiem oddalony gmach, kędy ucztują pospołu służebnicy książąt, pod dowództwem Dankwarta. Wszczyna się krwawy bój, w którym ginie Blodel, ale zarówno wszyscy Burgundowie, wyjąwszy samego ich wodza, w pień zostają wyrżnięci. Dankwart przedziera się do tronowej sali.

"Do broni! woła, do broni! wszyscy rycerze nasi polegli! Na ten okrzyk Hagen podnosi oręż w górę, i jednym zamachem ścina głowę młodego Ortlieba syna Etzela, którego ufny monarcha przedstawił był gościom, i powierzył rycerskiej ich wierze. Głowa jego spada na łono Krimchildy; wokoło niej padają mnogie ofiary. Królowie Burgundów zmuszeni wmieszać się do walki, otoczeni przez Huńskich wodzów, broniąc się mężnie, siekąc orężem w lewo i prawo i wylewając krwi strugi; rycerze ich burgundzcy Nibelungi, wspierają ich dzielnie, a stosy trupów piętrzą się w sali. Etzel drży, Krimchilda jęczy; waleczny Dietrych, który zarówno jak Rudiger pozostał neutralnym, ocala króla i królowę, wyprowadza ich z sali pod strażą własnego orszaku. Burgundowie strudzeni mordem, odrzucają trupy na stronę; ale niebawem nowy bój powstaje z Iryngiem ksiąięciem duńskim, który napada na nich z mnogiemi siły. Pada pod ciosami Hagena, a mord przeciąga się do wieczora. Nareszcie królowie chcę, się widzieć i porozumieć dla ocalenia swych wiernych poddanych. Gunter podaje Etzelowi warunki zgody; Giselher odwołuje się do siostry w imię jej stałej przyjaźni: ta zaś po raz ostatni słucha jeszcze głosu natury.

Żądasz dobrodziejstw, a ja doznałam od was samych tylko zawodów. Hagen był sprawcą mych nieszczęść i w waszym kraju i tu, gdzie zamordował mi dziecię. Niechaj kara spadnie na wszystkich.

Ale oddajcie mi w zakład wroga, a wówczas dozwolę wam żyć; jesteście bowiem braćmi memi, synami mojej matki. Pojednam z wami tych zapalczywych wodzów.

Niech nas Bóg od tego uchroni! zawoła Gernot. Gdyby nas było tysiąc, wszyscy krewni twoi przełożyliby śmierć, nad hańbę, iż oddali w zakład jedynego człowieka.

Trzeba raz umierać, dodał Giselher, ale nic nas nie skłoni do zaparcia się części. Gotowi jesteśmy stawić czoło każdemu; nigdy nie opuścimy naszych wiernych.

Te słowa rycerskie zniszczyły wszelką nadzieję, i stłumiły w sercu Krimchildy ostatki tkliwszego uczucia. Niechaj zapalą salę! zawołała z wściekłością. I niebawem płomień ogarnia wszystko; sześciuset pozostałych Nibelungów zduszeni dymem, spragnieni, poją się krwią trupów, i tym srogim napojem podniecają szalony zapał. To też napadnięci znowu po tej strasznej nocy, na gruzach płonącego gmachu, tak zacięty stawiają opór, że król i królowa w trwodze o tron i życie po stracie tylu tysięcy ludzi, wzywają w pomoc Rudigera, związanego równą przyjaźnią z obiedwiema stronami; a któremu rycerska wiara, broni udziału w walce. Scena ta najpiękniejszą jest z poematu:

Pomnij, rzecze Krimchilda, na przyrzeczoną przyjaźń, kiedy mnie wzywałeś na on dwór; rycerzu, pomnij swą przysięgę że mi służyć będziesz do śmierci. Nigdy nieszczęśliwsza niewiasta nademnie nie wzywała pomocy!

Prawda, szlachetna królowo, odrzecze Rudiger, oddałem ci w zakład mój honor i życie, ale nie przysięgałem, że poświęcę mą duszę. Jam bowiem sprowadził twych braci do tego kraju.

Rudigerze! pomnij, rzecze ona, na twe święte przyrzeczenie; pomnij na miejsce i czas, gdy przysiągłeś pomścić me nieszczęścia. Rycerzu waleczny a wierny, musisz wypełnić tę przysięgę!"

"Potężny monarcha zarówno go błaga, i oboje królestwo korzą się przed jego stopy; co poruszyło serce cnotliwego margrabi.

Boże! zawołał, trzebaż mi było doczekać owego dnia, który mnie ma odrzeć z honoru, z uczciwości, wszelkiej cnoty nakazanej twem prawem. Czemuż nie mogę o Panie! oswobodzić się śmiercią!

Co bądź uczynię, czego bądź uniknę, zawsze uczynię źle; a jeśli pozostanę bezczynnym, zasłużę na ludzką pogardę. Boże! któryś mię stworzył, racz mi udzielić natchnienia!

Król i królowa powtarzają nalegania, i przez to gotują śmierć tylu wiernych, którzy mają poledz z ręki Rudigera; i śmierć jemu samemu, jak to niebawem ujrzymy.

Przewiduje on jakie złe musi ztąd wyniknąć. Radby się oprzeć żądaniom króla i królowej; wie, że zwycięztwo, pociągnie jego hańbę.

Rzecze więc: wielki królu! odbierz twoje dary, odbierz nadane mi ziemie i zamki; schronię się pieszo na dalekie wybrzeża.

Ogołocony z dóbr, opuszczę te kraje, uprowadzę za rękę małżonkę mą i córkę, a nie umrę zhańbiony; a nie sprzedam mojej części za złoto!

Etzel odparł mu na to: a mnie kto bronić będzie? daję ci Rudigerze moje ziemie i zamki, bylebyś mię pomścił na nieprzyjacielu; zasiądziesz u mego boku jako potężny monarcha.

Co czynić niestety! zawoła Rudiger, przyjąłem tych rycerzy pod mój dach, podałem im pokarm i napój; przyjęli moje dary; i jaż mam ich mordować?

Daremnie tłum sądzi mnie trwożliwym; ależ ja im poświęciłem wszelkie usługi. Jakaż hańba! podnieść na nich oręż i pogwałcić prawa gościnności.

Przyrzekłem córkę Giselherowi; był to dla niej najpiękniejszy związek: cnota, honor, wiara i bogactwa, czynią go najdoskonalszym z książąt.

Krimchilda rzecze na to: szlachetny Rudigerze! ulituj się mojej i króla twego niedoli! pomnij, ze nigdy monarcha nie przyjmował na dwór swój tak okrutnych gości.

Dobrze więc, rzecze margrabia do królowej, życiem własnem spłacę dziś wasze dobrodziejstwa. Nie ma rady, muszę zginąć!

Wiem dobrze, iż dziś jeszcze padnę pod ciosem jednego z nich, ze osierocę moje zamki i ziemie; powierzam opiece waszej żonę moje i córkę, i wszystkich którzy się schronili do Bechalar.

Niechaj ci Bóg nagrodzi, rzecze na to król, dzieląc nadzieje królowej. Wezmę w opiekę twych przyjaciół; ale spodziewam się, zdołam ocalić życie.

Rudiger poświęca zatem i ciało i duszę; Krimchilda sama łzy nad nim wylewa.

Dopełnię, rzecze on, przyrzeczenia względem ciebie pani; umrę, walcząc w sprawie najdroższych przyjaciół!

I udaje się do swych wiernych, wszyscy zbrojno idą ku sali Burgundów. Na ich widok, nieszczęśliwi książęta, oblężeni w ostatnim przytułku, mniemają, że zbliża się dla nich chwila ocalenia; że Rudiger przychodzi ich bronić.

Szlachetne Nibelungi! zawoła rycerz prawy, brońcie się! Przychodzę niestety! walczyć przeciwko wam! Niegdyś byliśmy przyjaciółmi; dziś jesteśmy wrogami!

Niechaj nas Bóg od tego uchroni, odrzecze Gunter, mamyż się zaprzeć wiary, gdyś nam tyle okazywał względów? Nie, ufam śmiało, ze tego nie uczynisz.

Nie mogę temu zapobiedz, odrzecze Rudiger, muszę bić się z wami i spełnić przyrzeczenie. Szlachetni rycerze, brońcie się, jeżeli życie jest wam drogiem. Królowa nie chciała zwolnić mię z przysięgi."

Daremnie Gunter przypomina margrabi gościnne przyjęcie jakie mu winni Burgundowie; daremnie Gernot ukazuje mu miecz, dar przyjaźni, który nienawiść krwią zmaże. Daremnie Giselher odwołuje się do zamierzonych związków, w których spoczywa jego szczęście. Rudiger wierny przysiędze, z sercem rozdartem boleścią, opiera się ich prośbom.

"Dałby Bóg, zawoła, abyście byli pozostali w Zareńskich państwach waszych, abym ja był umarł we czci nienaruszonej! Bodajbyście mnie przeżyli i używali mych darów, i opiekowali się moją żoną i córką, !

Postanowiwszy umrzeć, rzuca się naprzód, gdy z głębi sali słychać głos Hagena:

Wstrzymaj się szlachetny Rudigerze, posłuchaj chwilę jeszcze mych panów i mnie, w ciężkiej naszej niedoli. I cóż zyska Etzel na naszej śmierci?

Człowiecze wspaniałomyślny! pomnij na moje strapienie: Hunowie skruszyli w mej dłoni on puklerz świetny, dar twojej małżonki, który nosiłem z taką chlubą.

Gdyby niebo dozwoliło, abym miał puklerz nieskażony jak twój Rudigerze, stanąłbym do boju bez pancerza.

Oddałbym ci go chętnie, odrzecze margrabia, gdybym to śmiał uczynić wobec Krimchildy. Ale odbierz go waleczny Hagenie, osłoń nim twe ramie, i bodajbyś go mógł unieść w kraj Burgundów."

Ten najszczytniejszy rys bohaterskiej cnoty, wyciska łzy dumnych rycerzy. "Byłto, dodaje poeta, ostatni dar Rudigera, w chwili gdy świat opuszczał." Hagen sam, jakkolwiek dziki, przejęty był głębokiem wzruszeniem, i poprzysiągł za siebie i Volkera, że szanować będą w najzaciętszej walce, życie wspaniałomyślnego nieprzyjaciela.

Bój rozpoczyna się krwawy i zacięty. Rudiger pragnie poledz z chwałą i spełnić po rycersku przysięgę: to tez ścina głowy Burgundów jak kłosy, oraz podnieca zapał swych rycerzy, aż do chwili gdy Gernot wyzywa go osobiście. Bohaterowie walczą, Gernot, mimo że sam ciężko ranny, tymże mieczem który otrzymał w darze, przebija Rudigera, i kona niebawem, padając na stos powalonych trupów.

Taki jest koniec pięknego ustępu, najprawdziwszego i najdoskonalszego wzoru prawości rycerskiej, przechodzący o wiele podobne obrazy spotykane w poematach średniowiecznych, a nawet starożytnych, nie wyłączając Iliady i bohaterskiego Hektora. Nigdzie wiara rycerska niejest odmalowaną tak czystemi barwy, tak energicznie i rzewnie, jak w charakterze Rudigera, owego rycerza bez trwogi i zarzutu, w którego postaci jednoczą się rzadkie zalety, przyznane niegdyś Renoldowi, Rolandowi, Karolowi wielkiemu i Arturowi.

Następująca scena jeszcze jest okropniejszą. Wszyscy wierni poddani Rudigera polegli; ciało jego martwe uderza oczy Etzela, który na widok on ryczy z boleści jakoby lew szalony. Ale zawsze nikczemny a bezczynny, jak go maluje poeta, niechętny w uznaniu cnót, barbarzyńca, nieprzyjaciela Germanów, innym pozostawia zemstę. Nie ma już legionów na rozkazy, ale Dietrych żyje jeszcze z wiernym swym orszakiem; Dietrych książe niepodległy, tylko węzłami wdzięczności zatrzymany na dworze Hunów. Dietrych potępia nienawiść Krimchildy i trzyma się dotąd w ścisłej neutralności. Ale poruszony śmiercią Rudigera, śle kilkakrotnie posłów, wyrzucając ją Burgundom, i domagając się wydania zwłok rycerza. Ci posłowie, prowadzeni przez dzielnego Wolfarta, zbroją się nagle, wciągają do walki wszystkich Amelungów, całą straż króla Dietrycha, aż do starego Hildebranda jego najwierniejszego opiekuna i przyjaciela. Walka powstaje krwawa, rozpoczęta przez samychże Nibelungów, którzy zdziesiątkowani, wyczerpani, okryci ranami, ale zawsze groźni i niepokonani, bronią się do ostatniego przeciw wojownikom, sroższym nierównie od tych, którym dotąd stawiali czoło. Niebawem wszyscy polegli oprócz wodzów. Nakoniec Volker pada z ręki Hildebranda, podczas gdy Dankwart i Helfrich, Gizelher i Wolfart mordują się nawzajem. Hildebrand ranion przez Hagena, usuwa się. Gotowie i Burgundowie polegli co do jednego, a w sali zasłanej trupami pozostali tylko dwaj żywi rycerze, którzy jak dzikie tygrysy, pławią się w strugach krwi ciepłej. Tymi rycerzami są, Gunter i Hagen, dwaj mordercy Sygfryda!

Poeta, którego jeniusz wzrasta z rozwojem wypadków, opisał z gorącym zapałem tę opłakaną katastrofę. Barwy jakkolwiek ciemne, niemniej są jednak przejrzyste; głos serca daje się słyszeć jeszcze wśród okropnej rzezi. Tak więc skreśliwszy ręką mistrzowską spotkanie Rudigera z Gernotem, który zmuszony jest silą konieczności zamienić dar gościnny w narzędzie mordercze, poeta znajduje inne jeszcze barwy na odmalowanie szlachetnego i prawdziwie dworskiego wyzwania, jakie czyni Gizelher Wolfartowi, najwaleczniejszemu z Amelungów, i na tkliwy opis śmierci tegoż, pełnego dumy, że pada pod ciosem bohatera. Nakoniec ukazuje Dietrycha oczekującego powrotu swych rycerzy, o których losie nic nie wie; jak odbiera od Hildebranda piorunującą odpowiedź:

"Ja sam przedstawiam twych rycerzy, sam towarzyszyć ci będę, bo sam jeden zostałem przy życiu!"

Na te słowa Dietrych opłakuje swych mężnych; przeklina własną bezczynność i los ślepy, który uczynił bezwładnym jego ramie, rzuca się po sali; a przejęty zgrozą, przemawia do króla Guntera i dzikiego rycerza, na których cięży odpowiedzialność za wszelkie klęski. Podaje im wspaniałomyślne warunki zgody, ale oni ich nie przyjmują. "Walka rozpoczyna się niebawem; olbrzymiej siły Dietrych, pokonywa Guntera i Hagena; a okutych w łańcuchy, prowadzi do Etzela i Krimchildy. Królowa przyrzeka ich ocalić; ale jej serce zaprzecza słowom, pozdrawia brata z wyrazem szyderstwa, którego on pojmuje znaczenie. Wzywa Hagena aby oddał jej skarb Sygfryda, oddawna zanurzony w głębi Renu, w miejscu znanem tylko jemu i książętom. Hagen odmawia, albowiem poprzysiągł tajemnicę zachować, dopóki którykolwiek z książąt pozostanie przy życiu. Tu królowa wściekła gniewem, daje znak aby ścięto głowę Guntera; a trzymając w ręku straszne a krwawe godło, rozkazuje odpowiadać Hagenowi.

Gdy zuchwały wódz spostrzegł głowę swego pana: A więc, rzecze do Krimchildy, spełniłaś twój ślub; uczyniłaś com przewidział. Król Burgundyi nie żyje, a wraz z nim Giselher, Volker i Dankwart i Gernot. Bóg tylko i ja, znamy miejsce kędy skarb spoczywa; ale twoje oczy furio, nie zobaczą go nigdy!

"Chciałbyś mię ukarać, zawoła królowa; ale przynajmniej zachowam oręż mego Sygfryda, ów oręż który nosił gdyś go raził zdradziecko niegodziwy morderco! I boleść zaparła glos w jej piersi.

A wydobywając miecz z pochwy, czemu Hagen nie mógł się oprzeć, uniosła go oburącz; i jednym zamachem ucięła głowę zdrajcy.

Wszyscy obecni oniemieli na to srogie widowisko; ale towarzysz Dietrycha, stary Hildebrand, oburzony tem zimnem a nikczemnem barbarzyństwem, chcąc pomścić cienie tylu mężnych; rzuca się na Krimchildę i powala ją konającą pod stopy przerażonego Etzela. Tak się kończy poemat Nibelungów.Ów straszny koniec, zrazu budzi wstręt i napełnia duszę uczuciem zgrozy, zacierając jasne rysy, które stanowiły aureolę Krimchildy. A jednak rzecz cała poprowadzona jest z taką sztuką, tak rozwija się logicznie, postępując szczebel po szczeblu; że widzimy wyjaśnioną dokładnie, jakkolwiek bez usprawiedliwienia, tę straszliwą przemianę. Długo Krimchilda z sprawiedliwą zemstą czychała tylko na Hagena, okrutnego sprawcę jej nieszczęść. Chciała oszczędzić braci, Wasalów, swych wiernych obrońców; ale ślepa konieczność pociąga ją, albowiem Hagen wśród rzezi, sam jeden zawsze uchodzi śmierci. Dziesięć tysięcy ludzi poległo w bezpłodnej walce, a dwaj winowajcy żyją jeszcze! Wonczas, uczucie ludzkości gaśnie w rozdrażnionem sercu Krimchildy; cienie Sygfryda nie są pomszczone, trzeba je zaspokoić podwójnym mordem: ale niebawem rychła kara musi okupić znieważoną przyrodę; a Krimchilda kona ostatnia na stosach bohaterskich ofiar.

XXXIV.

OBRAZ BOHATERSKIEJ SŁOWIAN A MIANOWICIE SERBSKIEJ POEZYI I JEJ DO ZACHODNIO EUROPEJSKIEJ STOSUNEK.

Ludy Trako-geto-dackie, które nie wyległszy na zachód i północ pozostały się nad Dunajem, rozpadły z czasem na różne pokolenia i wyrabiały się na udzielne państwa. Gdy z nich Bulgarowie i Serbowie ważne w literaturze zajmują miejsce, przeto o początku ich i dalszym aż do XV. wieku rozwoju słówko powiedzieć należy, prowadząc dalej rzecz na początku i w dalszym tego dzieła ciągu rozpoczęte,. Tam zaś napomknęliśmy o tem, że ludy od których z czasem poszli Słowianie rozłożywszy się po swojem z Azyi wychodztwie nad Dunajem, żyły tamże pomieszane z innemi, mianowicie tez z tak później mianowanemi litewskiemi plemionami, a teutońskie, osobliwie tak zwane Gotów ludy, osiadłszy w Skandynawii, wciskały się w kraje niegdyś Germanią a dziś Niemcami nazywane powszechnie; że Scytowie, Sarmatowie, Rzymianie uciskając owe ludy, zmuszali do wychodźtwa na zachód i północ, a w drugim po Chrystusie wieku Gotowie opuściwszy swoje w Germanii siedlisko, poszli na południe i tamże z Gotami pomieszawszy się opuścili znowu Naddunajskie kraje, i posunęli się na zachód do Włoch, południowej Galii i do Hiszpanii. Otwarli oni przez to drogę cesarzom carogrodzkim do osiągnienia zwierzchniego nad potomkami owych Trako-geto-daków panowania, z których tak zwani Serbowie, stali się najdzielniejszem plemieniem. Zostawało ono pod zwierzchnictwem Carogrodu władzców aż do czasu zjawienia się tu nowych z Azyi napływów. Rozpoczęli je Bułgarowie czudzko-uralskie plemie, którzy koczując w Europie naprzód ponad Donem, przybyli następnie w IV po Chrystusie wieku do Mołdawii. Tę, a po niej Siedmiogród tudzież Serbią zawojowawszy, osiedli nad Dunajem między tak już nazywanemi naprzód Wenedami, następnie Słowianami, i z nimi się przez chrześciaństwo zlali w jeden naród. Zupełnie zesłowiańszczywszy się przejmowali strachem cesarstwo carogrodzkie aż do r. 981 — 1019, w którym cesarz Bazyli potęgę ich złamawszy podwładnymi sobie a z nimi Serbów uczynił znowu. Serbowie atoli z wierzchniej tylko władzy carogrodzkich ulegali władzców, mając wewnątrz swojego kraju rząd własny i rządząc się przez wybieranych na to dla przewodzenia gminom urzędników Zupanami zwanych. Trwało to aż do żupaństwa Beli Urosza r. 1120, założyciela domu Nemania. Z domu tego pochodzący Stefan ogłosił się r. 1159 niezależnym od carogrodu monarchą. Następcy jego toczyli między sobą ustawiczne walki o żupaństwa, aż do czasu zjednoczenia wszystkich żupaństw pod berło monarchiczne przez Stefana Urosza r. 1336, a lepiej jeszcze przez jego syna również Stefanem z imienia, a z nazwiska Duszanem nazywającego się, On to dopiero, zagarnąwszy pod swą, władzę wszystkie zupaństwa, utworzył wielkie słowiańsko-serbskie carstwo, posiadł Bośnią, Bułgaryą, Macedonią, Albanią, Siedmiogród, Dalmacyą, zabrał miasto Raguzę i t. p. Serbii będąc carem zamyślał o zdobyciu carogrodu, czego mu śmierć r. 1358 nań przypadła, uskutecznić nie dała. Po jego skonie spadała jedna klęska po drugiej na Serbów, wywołana małoletnością syna Duszanowego, imieniem Urosza. Ten, zabity r. 1368 ręką jednego z panów serbskich, zakończył swą śmiercią ród Nemaniczów. Z władnącym po nim carem Łazarzem rozpoczęli bój przesiedleni z Azyi do Europy Turcy, cesarstwa carogrodzkiego od r. 1450 posiedziciele, i dwa kroć pokonawszy wojsko jego na Kossowem polu r. 1389, 1448 zawładli Serbami na czas długi.

Wtedy to jak gdzieindziej (1) powiedziałem, wziął się Serb bardziej niż kiedykolwiek do lutni. Twory swej poezyi składem wspomnień narodowych uczyniwszy, wyśpiewał ale nie opisał swą przeszłość, zwłaszcza gdy i pisać według prawideł sztuki zapomniał pod tureckiem panowaniem. Ponieważ mu więc lutnia stanęła za księgę, za pismo, za pomnik sztuki, zgoła tem dlań stała się, czem są dla nas biblioteki, drukarskie prasy, pracownie sztukmistrzów, przeto w pieśniach zawarł Serb całą swą przeszłość, pogańskie zarówno jak chrześciańskie objąwszy nią czasy, w pieśniach zamknął religią, życie polityczne, domowe, duchowość, moralność, a nawet zmysłowość. Zgoła wszystko, czem naród jaki bogobojnie, prawnie, skromnie, pracowicie i t. p. żyje, czem swoję utrzymuje narodowość, wszystko to Serb powierzył pieśni. Widać ztąd jak ważną pieśń, odgrywa w historyi serbskiej cywilizacyi, rolę. Jest ona bez żadnej wątpliwości ogniskiem, w którem skupiające się promienie tworzą cykl bohatyrskiego Słowian wiersza, bardziej tu niż u Czechów, Rusinów i Polaków rozpromienionego i promienie swe aż po dziś rozstrzeliwającego. Promienie te znowu się wtedy zestrzelą, gdy geniusz wieszczy, niby drugi Homer, ułoży nam z nich epopeję tego imienia godną. Tem zaś łatwiej będzie to mógł przywieść do skutku, gdy mu dosyć pójść w ślady rapsodów greckich, by dopiąć celu. Albowiem, jak pięknie rzekli, dwaj nasi wielcy tych pieśni wielbiciele, (Zaleski i Zmorski), mają wiele podobieństwa do siebie greckie a serbskie rapsody i rapsodyści. Obok bowiem tonu spokojnego, jasnego i porządnego, stanowiącego właściwość starożytnej epopei, uderzającym jest w nich tenże sam plastyczny charakter nie mający żadnego pokrewieństwa z resztą w całem nowoczesnych narodów piśmiennictwie. Gdy bowiem wszystkie bywają przeważnie malarskiej przyrody, serbska, podobnie jak staroheleńska pieśń, nie zna owych środków perspektywy, grupowania i cieniowania obrazów; wszystko w niej jak na dawnych płaskorzeźbach dzieje się na pierwszym planie, i każdy szczegół oddany jest z rzeźbiarską wyraźliwością. Widocznie tez uderza podobieństwo obu rapsodów w używaniu tychże samych trybów i poetycznych figur (aż do jednakich zwrotów mowy i pojedynczych wyrażeń), tudzież są godne uwagi zalety i wady rapsodystów: gdyż, jak Homer, według wyrażenia się starożytnych, zasypiał nieraz i nudził, tak i serbski Bard drzymiąc na swej lutni, wznieca niekiedy w słuchaczu ckliwość, przez swą przesadę, pospolitość, a nawet cynizm. Nie zwracała uwagi Europa na poezyą tę aż do r. 1789, z przyczyny że aż dotąd żyjąc odosobniono od zachodu Serbowie, nietylko nie brali żadnego w jego ruchach udziału, ale nawet stronili widocznie od cywilizacyi reszty europejskich, a nawet słowiańskich ludów. To też nawzajem i rzeczone ludy odstrychały się od tych, którzy dawnym trybem w ustawicznych bójkach żyjąc, i jak za bohatyrskich Helady było czasów, łupieztwem zajmując się, postrachem a nie zaszczepianiem w sercach ludzi cywilizacyi, chcieli nadać pokój i bezpieczeństwo krajowi; którzy przez statut, zapanowania Duszana cara roku 1349 — 1354 spisany, poddali swe czerstwych sił gminy, pod władzę wątłego, z ociemniałego Carogrodu sprowadzonego feudalizmu, i tą, łudzili się nadzieją, że urzędnicy carscy niemal na udzielnych przez ten statut wyforytowani władców, trzymając w swych szponach gminy solidarnie do wynagrodzenia za szkody, od trudniących się rabusiostwem lóźnych ludzi popełniane, powściągną przez to i poskromią łotrów. Lecz stało się, jak łatwo przewidzieć można było, przeciwnie. Zazdrośni urzędnicy wydzierając sobie nawzajem władzę i tak kraj rozrywając, wstęp do niego ułatwili Turkom. Gminy też wiejskie i miejskie gwałtem ku cywilizacyi zachodniej przez następców Duszana, równie jak on w polityce błądzących wiedzione, i dlatego cywilizacyi tejże niechętne, a nadto dręczone przez ową solidarność, oddawały się chętnie w ręce Muzułmanów w nadziei, na czem się częścią nie zawiodły, a częścią, zawiodły srodze, że ci ani oświecać ich ani uciskać nie dozwolą. Turcy bowiem usunąwszy je od zachodniej oświaty, nie mogli i nie chcieli ocalić od drapieztwa swoich znowu urzędników.

Wtedy to rozwinęło się na wielki rozmiar po całym kraju rabusiostwo, z gusarstwa (huzarstwa) czyli jawnie, dawnych Helenów trybem, nie koniecznie dla zysku wykonywanej junakieryi (2), w hajdukostwo, to jest w różnego stopnia łotrostwa przeszedłszy. Wtedy jęczał pod uciskiem niedoli kraj, gdy bisurmaniący się panowie psuli moralność ludu, a mała tylko cząstka narodu zachowywała dawną praojców cnotę, czekając na szczęśliwsze czasy, których się tez za dni naszych doczekała istotnie. Wtedy upowszechnił się drugi czyli tak zwany romansowy cykl poezyi serbskiej, której gdy było przedmiotem opiewać pojedyncze przypadki znakomitych mężów, tudzież opowiadać ważniejsze zdarzenia rodzin, osobliwie też poturczonych, głosić nakoniec czyny z różnych a powszechną uwagę zwracających na siebie, powodów wynikłe, przeto poezya taka różną od historycznej pieśń tworząc, dała początek tak zwanemu romansowi. Z takowych jeden śmierć Serbianki, która za Agę Hassana poszła opiewający, przełożywszy na język francuzki podróżujący nad Dunajem w drugiej połowie XVII. wieku ksiądz Fortis, dał sposobność niemieckiemu wieszczowi Getemu, że ją r. 1789 na swój język lepiej przełożywszy (3), dał poznać światu, zachwalając mu powabną prostotę pieśni. Objawione wtedy życzenia miłośników tej poezyi spełniając, dziś serbski pisarz Wuk Stefanowicz-Karadzicz, zajął się wyszukaniem i ogłoszeniem narodowych pieśni, i coraz dokładniej, dosadniej ogłaszając je drukiem w trzytomowym zbiorze (4), rozpowszechnił po Europie. W rok po drugiem wydaniu, czyli r. 1825, ukazał się ich przekład niemiecki, który znowu poprawniej 1835 wyszedł. Angielskie tłumaczenie 1827, francuzkie 1834 wyszło. W rok po niemieckim zawitał i przekład polski niektórych pieśni, przez Kazimierza Brodzińskiego zrobiony, po którym dali nowy przekład Józef Bogdan Zaleski i Roman Zamarski (Zmorski) (5). Przekłady te sprawiły, że zapomniani dotąd od Polaków Serbowie znowu się im r. 1826 przypomnieli, że gdy nie mogli pozyskać ich współczucia w XV, pozyskali go w XIX wieku. Kiedy jeszcze pod tureckiem jęczeli jarzmem, znali ich Polacy tylko jako śpiewaków, kraj nasz z gęślą w ręku przebiegających i nucących o tem, jak przed laty wespół z mężnymi chrwatami (tych jako współwyznawców rzymsko-katolickiej wiary najwięcej zpomiędzy Słowian zakarpackich znaliśmy) Lachowie i Polanie bili Turków (6). Kiedy się następnie i nam dało uczuć serbskie hajdukostwo, wtedy ci tylko Serbowie, którzy na tak zwanem wołoskiem prawie osiadli, znaleźli u nas przytułek; nie osiadłych i różnych wywołał z kraju naród przez ustawę r. 1624 na sejmie zapadłą, zagroziwszy tym coby ich przechowywali takąż samą co przechowywaczom Cyganów karą (7). Słówko jeszcze powiemy o tłumaczeniach, odmianach i treści mających się przywieść na przykład pieśni.

Polskich przekładów jest jak wiadomo troje, z których każde czyta się z wielką przyjemnością, czem właśnie niemieckie, z obcych przekładów najlepsze, i za podstawę francuzkiemu i angielskiemu tłumaczeniu służące, przewyższyli ziomkowie nasi. Szkoda tylko, że przekłady ich nie zupełnie są wierne, raz bowiem mniej, drugi raz więcej niż jest w oryginale (8), a niekiedy nawet co innego niż w nim stoi zawierają,. Jeżeli je więc rzeczywiście z serbskiego przełożyli tłumacze polscy, (co przynajmniej Roman Zmorski zapewnia o sobie), toć powinni byli lepsze zrobić od Niemki (9), która uczyć się musiała serbskiego, mowie swej obcego języka.

Serbskie pieśni będąc tej samej po największej części co bułgarskie, bośniackie, czarnogórskie i t. p. treści, różnią się od nich odmianami (waryantami); które będąc według miejscowości różnie, w nazwach osobliwie występujących w nieb. osób tudzież nomenklatur sioł, grodów, okolic i t. p. wyrażane, nie tworzą osobnych pieśni, lecz tylko rodzaj pokrewnych im stanowią, lubo są też i zupełnie osobne czyli właściwie bułgarskie pieśni. Zapas ich niemały odrębnie od zbioru Wukowego nagromadzili różni pisarze, których wymienił i prace ich, o ile dotąd drukiem ogłoszone nie zostały, do powszechnej wiadomości podał obecnie Piotr Bersonow w Moskwie (10). Wydawca zastanowił się we wstępie do dzieła nad różnicą bułgarskiej i serbskiej epopei, wskazał jej zwroty i t. p.; co łącznie z mojemi nad pieśniami serbskiemi w Pamiętnikach i Piśmiennictwie zrobionemi uwagami, tudzież z rozbiorem ich we wstępie do przekładów znajdującym się, stanowi całość uwag nad serbskiem pieśniarstwem w Polsce zrobionych. Przytoczę na przykład dwie pieśni z romansowego i dwie z historycznego cyklu. Pierwsza naiwnością uderzając domowe życie Słowian maluje, druga przykładem jest ich ku ojczyznie miłości, trzecia opowiada śmierć cara zeznając o niej odmiennie od naocznych pisarzów (11), czwarta jest ową przez Getego wysławioną pieśnią. Trzy pierwsze są przekładu Zaleskiego, czwarta Zmorskiego.

ZARĘCZYNY KNIAZIA ŁAZARZA (12).

Pije wino potężny car Stefan (13),

W białym grodzie stołecznym Pryzrenie (14);

Posługuje powiernik kniaź Łazarz,

Ile razy dolewa mu wina,

Tyle razy pogląda nań krzywo.

Powiernika nareszcie car pyta:

"O! przez Boga, mój sługo Łazarzu,

O co spytam odpowiedz mi szczerze,

Czemu kiedy nalewasz mi czaszę,

Zawsze na mnie spoglądasz niemile?

Czy ci koń twój zachorował i zmarniał?

Czy ci odzież na niwce zwiotszała?

"Czy za mało wszelkiego masz dobra?

Czegóż braknie na moim ci dworze?

Odpowiedział kniaź Łazarz po chwili:

Miłościwie posłuchaj o panie!

Kiedy pytasz odpowiem ci szczerze:

Ani koń mój na niwce zakulał,

Ani odzież zwiotszała do szczętu,

Ani mało wszelkiego tu dobra,

Carski wszędzie na dworze dostatek!

Miłościwie posłuchaj mię Panie!

Kiedy pytasz odpowiem ci szczerze:

Ile tylko sług było u ciebie,

Tyś każdego łaskawie, wspaniale

Uposażył dobrami i żoną;

O mnieś dotąd nie raczył pomyśleć,

Chociaż czas mi i miana i żony,

Pókim jeszcze i młody i rzeźki. "

Słodko odrzekł potężny car Stefan:

"O! przez Boga Łazarzu mój wierny!

Ja nie mogę ożenić cię znagła,

Jak inszego z nadwornej gawiedzi.

Możnej szukam dla ciebie dziewicy,

A dla siebie sąsiada i druha,

Z którym mógłbym kolano z kolanem,

Razem zasieść i razem pić wino.

Lecz posłuchaj o wierny mój sługo;

Jużem znalazł dla ciebie dziewicę,

A dla siebie sąsiada i druha:

U starego tam Juga Bohdana,

Jugowiczów dziewięciu siostrzycę,

Upatrzyłem Milicę miziną.

I zaprawdę, niełatwa to sprawa,

Trudno wielce Bohdana zaczepić,

Wysokiego on rodu, pan z panów,

Córki wydać nie zechce za ciebie.

Lecz no słuchaj o wierny Łazarzu!

Dzisiaj piątek, a jutro sobota,

A po jutrze wesoła niedziela;

Pojedziemy na łowy w płoniny,

A zawezwiem i Juga Bohdana,

I dziewięciu synów Jugowiczów.

Ty nie kwap się Łazarzu na łowy,

Zostań raczej na białym tu dworze,

I przygotuj wspaniałą, wieczerzę;

Ja zawrócę ha gody Bohdana,

A ty zawróć braci Jugowiczów.

Gdy zasiądziem za stół pozłocisty,

Niech napojów i cukrów nie braknie;

Przynieś takoż czerwonego wina.

Kiedy nieco już sobie podpijem,

Po staremu Jug pocznie rozprawiać,

Jako dzielny był ten albo owy,

Podsuń tedy księgi starosławne,

Niechaj czyta o czasach poślednich;

Skoro pocznie, ty ciszkiem Łazarzu,

Szczebluj prosto na wieżę skarbnicę,

Znieś mi ową czaszę szczerozłotą,

Którą sameś zakupił przed laty,

W możnym, białym grodzie Waradynie,

Od złotniczki młodziuchnej dziewczyny,

I przepłacił nad wartość towaru.

Czaszę winem napełnij czerwonem,

I z pokłonem wręcz ją Bohdanowi;

Bohdan, Bohdan zamyśli się pewnie

Czemby ciebie obdarzyć nawzajem:

Ja się wtedy na razie przymówię,

O tę śliczną Milicę miziną" (15).

Przeszedł piątek i przeszła sobota,

Nastał ranek wesołej niedzieli;

Car wyjechał na łowy w płoniny (16),

I zawezwał i Juga Bohdana,

I dziewięciu synów Jugowiczów.

Łowy wrzały po górze zielonej,

Ale puste, nie było zwierzyny:

Powracali ku swoim więc dworom.

Na spotkanie wyjechał już Łazarz.

Car zaprosił Juga na wieczerzę,

Łazarz prosił braci Jugowiczów.

Gdy zasiedli za stół pozłocisty,

Zabrał przodek potężny car Stefan,

Obok niego sędziwy Jug Bohdan,

I dziewięciu wkoło Jugowiczów,

Posługiwał u stołu sam Łazarz,

Nagotował napojów i cukrów,

I przedniego czerwonego wina.

Kiedy dobrze podpili już sobie,

Wnet o wszystkiem rozprawiać poczęli,

Jako dzielny był ten albo owy:

Jug rozłożył księgi starosławne,

Począł powieść o czasach poślednich:

"Czy słychana o braci o dostojna!

Czy widzicie co księga powiada?

Przyjdą czasy o czasy poślednie,

Gdy nie stanie owiec ni pszenicy,

A po polach ani pszczół, ni kwiecia;

Kum się z kumem zapozwą na sądy,

A brat brata na mejdan (17) wywoła!"

Kiedy Łazarz zasłyszał że czyta,

Pomknął spiesznie na wieżę skarbnicę.

Przyniósł ową czaszę szczerozłotą;

Zaraz winem napełnił czerwonem

I z pokłonem wręczył Bohdanowi.

Bohdan przyjął czaszę szczerozłotą,

Przyjął czaszę, lecz wina nie pije;

Zadumany snadź biedzi się w myślach,

Czem nawzajem obdarzyć Łazarza.

Wykrzyknęli ku ojcu synowie:

"O rodzicu, sędziwy Bohdanie!

Czemu wina nie pijesz z tej czaszy

Którąć Łazarz doręczył z pokłonem?"

Odpowiedział sędziwy Jug Bohdan:

"Dziatwo moja, mili Jugowicze!

Czaszę wina spełniłbym z ochotą,

Ale myślę, przemyślam w mej głowie,

Czem nawzajem obdarzyć Łazarza. "

I wołali na nowo synowie:

"Łacno tobie obdarzać nasz ojcze!

U nas koni, sokołów dostatek;

O! dostatek i piór i kołpaków!"

Wnet się zręcznie przymówił car Duszan:

"Łazarz dosyć ma koni, sokołów,

Ma tu dosyć i piór i kołpaków,

Łazarz tego wszystkiego nie chciwy,

Łazarz łaknie Milicy dziewicy,

Owej ślicznej Milicy mizinej,

Lubej siostry braci Jugowiczów."

Na te słowa wszyscy Jugowicze

Poskoczyli równemi nogami,

I sierdziści jęli się do mieczów,

Aby natrzeć na cara przy stole.

Modlił (18) synów sędziwy Jug Bohdan:

"Stójcie! stójcie! przez Boga żywego!

Na gościnie kto dotknie się cara,

Na wiek wieków niech będzie przeklęty!

Zajrzę oto w księgi starosławne,

Lepiej wiedzieć, o dziatwo porywcza,

Komu w księgach Milica sadzona. "

Księgi czyta, sędziwy Jug Bohdan,

Księgi czyta a rzęsne łzy roni:

Dajcie pokój, synowie, na Boga!

Łazarzowi Milica sądzona;

Łazarz carstwo odzierży w puściznie;

Łazarz będzie carować przesławnie,

Na Kruszewcu (19), u wody Morawy. "

Gdy to słyszy potężny car Stefan,

Machnął ręką za pas do zanadrza;

I wyrzucił na tysiąc czerwońców,

I wyrzucił jabłko szczero-złote,

A na jabłku trzy drogie kamienie,

Na dziewosłęb, Milicy dziewicy.

BÓJ KOSSOWSKI

CAR ŁAZARZ I CARZYCA MILICA (20).

Wtem car Łazarz zasiadł do wieczerzy,

Obok niego carzyca Milica,

Jęła mówić carzyca Milica:

"O! Łazarzu, o serbska korono!

Ty wyruszasz jutro pod Kosowo;

Wojewodów i służbę zabierasz,

Nie zostawiasz we dworze nikogo,

Ani męża o! carze Łazarzu,

Któryby choć list powiózł odemnie

Pod Kosowo i nazad powrócił.

Wyprowadzasz mych braci dziewięciu,

Ukochanych braci Jugowiczów:

Zostaw, zostaw choć brata jednego,

Brata siostrze, o! błagam pod klątwą. "

Odpowiedział przesławny car Łazarz:

"Jejmość moja carzyco Milico!

Kogoż z braci najradziejbyś chciała,

Bym zostawił na białym tu dworze?"

"Och pozostaw Boszka Jugowicza. "

Wtedy znowu przemówił car Łazarz:

"Jejmość moja, carzyco Milico!

Kiedy jutro dzień biały zaświta,

Dzień zaświta i słońce obrzaśnie,

A bramy się otworzą na grodzie,

Wynijdź zaraz pod bramę zachodnią,

Tędy wojsko wyciągnie w popisach,

Sama jazda świecąca włóczniami,

Na jej czele jest Boszko Jugowicz.

Nieść on będzie krzyżową chorągiew:

Pokłoń mu się i powiedz odemnie,

Niech chorągiew zda komubądź zechce,

I niech z tobą zostanie na dworze. "

Kiedy ranek nazajutrz zaświtał,

I na grodzie otworzono bramy,

Wnet wybiegła carzyca Milica,

Czatowała u bramy zachodniej.

Otóż wojsko ciągnęło w popisach,

Sama jazda świecąca włóczniami,

A na przedzie był Boszko Jugowicz,

Na gniadoszu kapiącym od złota;

Brata Boszka i konia gniadosza

Obwiewała krzyżowa chorągiew.

Na chorągwi jabłko pozłociste,

Pozłocisty krzyż święty na jabłku,

A od krzyża pozłociste kity

Biły Boszka po obu ramionach.

Wnet pomknęła carzyca Milica,

Chwyta silnie za uzdę gniadosza,

Targa brata za rękę u bramy,

I poczyna przemawiać żałośnie:

"O! mój bracie Boszku Jugowiczu,

Car się zmiękczył na moję modlitwę,

Abyś nie szedł na bój pod Kosowo;

Owszem ciebie pozdrawia, i każe

Byś chorągiew zdał komu sam zechcesz;

I pozostał ze mną na Kruszewcu,

Żebym miała brata ku pociesze.

Odpowiedział brat Boszko Jugowicz:

"Idź ty sobie siostro na wieżycę;

Ni ja się nie myślę tu zostać,

Ni krzyżowej chorągwi ustąpić,

Choćby car mi ustąpił Kruszewca.

Coby rzekła bojowa drużyna?

Patrzcie tchórza Boszka Jugowicza!

Nie śmie z nami ruszyć pod Kosowo,

Za krzyż święty nie chce swej krwi przelać,

Ani umrzeć za wiarę narodu. "

Pchnął się konny co żywiej przez bramę.

Aż wyjechał sędziwy Jag Bohdan;

Za nim siedmiu synów Jugowiczów,

Wszystkich siedmiu obiegła carzyca,

Lecz ni jeden obejrzeć się nie chciał.

Chwilkę w płaczu zaledwie postała,

Aż wyjechał Jugowicz Woina,

Powodowych lik koni prowadził,

Pod kapami carskiemi złotemi.

Zatrzymała carzyca gniadosza,

Chwyta brata za rękę u bramy,

I poczyna przemawiać żałośnie:

"O! mój bracie serdeczny Woino,

Car zmiękczony na moję modlitwę,

Pozdrowienie i rozkaz przesyła:

Abyś konie zdał komu bądź zechcesz,

A sam został przy mnie na Kruszewcu,

Żebym miała brata ku pociesze. "

Odpowiedział Jugowicz Woina:

"Idź ty sobie siostro na wieżycę!

Jeśli taki jest między Serbami,

Coby doma dziś wolał pozostać,

Oby zaraz padł śmiercią haniebną!

Idę siostro chętnie na Kosowo,

Za Krzyż święty wytoczyć krew moję;

Idę umrzeć za wiarę z mą bracią. "

Pchnął się konny co żywiej przez bramę.

Gdy to widzi carzyca Milica,

Padła w płaczu na kamień, na chłodny,

Padła biedna bez sił, bez pamięci.

Aż wyjechał przesławny car Łazarz;

Kiedy ujrzał swą żonę carzycę,

Łzy mu jakoś po licach pobiegły;

Rzucił wzrokiem z prawego na lewo,

I zawołał sługę Hołubana:

"Hołubanie, ty wierny mój sługo!

Pójdźno z koniem, z twym koniem łabędzim

Weźmij jejmość na białe ramiona,

Odwieź chorą co spieszniej do dwora

I na Boga zaklinam cię sługo!

Nie idź z nami na bój pod Kosowo

Ale zostań na białym tu dworze. "

Gdy to słyszy młodzieniec Hołuban

Łzy zrosiły rumiane jagody:

Zesiadł z konia swojego łabędzia,

Wziął carzycę na białe ramiona,

Powiózł biedną pospiesznie do dworu:

Ale w sercu i nudzi i boli.

Ze nie poszedł na bój pod Kosowo;

Więc powrócił do konia, łabędzia,

I poleciał manowcem za swymi.

Gdy nazajutrz poranek zaświtał,

Przyleciały dwa wrone gawrony,

Od Kosowskiej szerokiej równiny,

I upadły na biała wieżycę,

Na wieżycę sławnego Łazarza;

Jeden kracze, a drugi przemawia:

"Toż wieżyca sławnego Łazarza;

Czemuś głucho, czy nie ma nikogo?"

W całym dworze nikt tego nie słyszał,

Ale tylko słyszała carzyca,

Zbiegła prędko po schodach na prawo;

Za nią zbiegły dwie córy zamężne,

Wukosawa i Mara nadobna.

Łkając pyta carzyca Milica:

"Oj przez Boga, dwa wrone gawrony,

Zkąd lecicie tak białym porankiem?

Może z boju? może zpod Kosowa?

Czyście wojsko potężne widzieli?

Czy się z sobą już wojska spotkały?

Które przecię odniosło zwycięztwo?"

Przemówili dwa wrone gawrony:

"Pokój tobie carzyco Milico!

Od Kosowa lecimy porankiem,

Widzieliśmy dwa wojska potężne,

Kiedy z sobą potkały się wściekle.

Już carowie z obu stron polegli.

Z Turków wprawdzie zostało niewielu;

Ale z Serbów choć który i żywy,

Albo ranion, lub we krwi się broczy. "

Gdy prawili tak wrone gawrony,

Aż się zjawił nadworny Milutyn;

Prawą rękę niósł w ręce swej lewej,

Siedemnaście kroć razy raniony,

Koń krwią czarną opiekły calutki.

Zawołała ku niemu carzyca:

"Co ci? co ci, o biedny mój sługo!

Żeś odstąpił tak cara samego?"

Odpowiedział nadworny Milutyn:

"Pani moja, zsiąść pomóż mi z konia!

Daj mi zimnej tu wody na skronie,

Pokrop winem czerwonem na członki;

Dokuczliwe nad siłę me rany; "

Dopomogła zsiąść z konia carzyca,

Zimnej wody podała na skronie,

Winem członki obmyła zbolałe:

Kiedy nieco orzeźwiać się począł,

Przemówiła powtórnie carzyca:

"Cóż się stało tam w boju Kosowskim?

Kędyż poległ przesławny car Łazarz?

Kędy poległ sędziwy Jug Bohdan?

Kędy legli bracia Jugowicze?

I zięć jeden Miłosz wojewoda?

I zięć wtóry sławny Wuk Brankowicz?

I kochany Banowicz Stroinia?

Kędyż? kędyż? o wszyscy polegli?"

Wtedy zaczął swą powieść Milutyn:

"Wszyscy pani, o wszyscy polegli.

Kędy poległ przesławny car Łazarz,

Połamanych tysiące tam włóczeń,

Włóczni serbskich i włóczni tureckich,

Jednak więcej serbskich niż tureckich,

Bo serbowie ginęli przy panu,

Panu swoim, i twoim o pani!...

A Jug, ojciec twój, pani kochana,

Zginął niemal na pierwszem potkaniu;

Legło przy nim i ośmiu tuż synów,

Bo brat brata odstąpić nie chcieli.

"Póki który mógł władać orężem...

Już był został sam Boszko Jugowicz,

Pod Kosowem chorągwią wywijał

I uganiał za Turków chmarami,

Jako sokół za śladem gołębi...

Ale ugrzązł we krwi po kolana...

Obok poległ Banowicz Stroinia...

Wielki Miłosz, o! pani, zabity,

U Sitnicy, nad samą tuz wodą,

Kędy mnóstwo tez legło i Turków,

Miłosz bowiem ściął cara Murata;

Zbił dwanaście tysięcy Janczarów;

Niech Bóg niebo da jego rodzicom,

Wieczną chwałę zostawia on Serbom,

I żyć będzie w pieśniach i powieściach

Póki tylko ludzi i Kosowa!...

A nie pytaj o podłego Wuka (21)

O! przeklęty dom, który go spłodzi!,

O! przeklęty ród i pokolenie!...

On to zdradził cara na Kosowem,

Odprowadził dwanaście tysięcy;

Pani moja! najtęższych pancernych."

POBOŻNOŚĆ I BÓJ KOSOWSKI (22).

Siwy sokół o! leciał, a leciał

Od świętego grodu Jeruzalem,

Niósł pod skrzydłem ptaszynę jaskółkę;

Och to nie był, o! nie był to sokół,

Lecz Eliasz prorok nad proroki;

To nie była pod skrzydłem jaskółka.

Ale pismo od Boga-Rodzicy;

Sokół krążył nad polem Kosowskiem,

Spuścił pismo na carskie kolana.

Aż to pismo tak na głos rozbrzmiało:

"Szczepie Boży, dostojny Łazarzu!

Cóż o carze wybierzesz ze dwojga:

Czyli wolisz królestwo na niebie?

Czyli wolisz królestwo na ziemi?

Jeśli wolisz królestwo na ziemi,

Siodłaj konie, każ ściągnąć popręgi,

Bohatery niech twoje się zbroją,

A uderzcie na wroga obcesem,

Wszyscy Turcy do nogi wyginą.

Jeśli wolisz królestwo na niebie,

Tedy wystaw cerkiew na Kosowem;

Nie używaj kamieni, marmurów,

Lecz namiotnych jedwabiów, szkarłatów:

Każ spowiadać i ustawiać wojsko.

Całe wojsko polegnie tu w boju,

I ty kniaziu polegniesz społecznie. "

Gdy car słyszał co pismo wyrzekło,

Tak i owak rozmyśla na dwoje:

"Miły Boże! niełatwa tu rada;

Czy wybiorę królestwo na niebie?

Czy wybiorę królestwo na ziemi?

Nie na ziemi, bo liche, nietrwałe;

Lecz na niebie, bo błogie a wieczne. "

Car pogardził królestwem na ziemi,

Ale obrał królestwo na niebie.

I wystawił cerkiew na Kosowem,

Nie używał kamieni, marmurów,

Lecz namiotnych jedwabiów, szkarłatów,

Patriarchę serbskiego zawezwał,

I dwunastu wielebnych władyków,

Bo tysiącom odpuszczali grzechy.

Po spowiedzi ustawiał car wojsko,

Kiedy Turcy wpadli na Kosowo.

Wiedzie wojsko sędziwy Jug Bohdan,

Wraz z dziewiecią swoimi synami,

Jak z dziewięcią siwemi sokoły;

U każdego po dziewięć tysięcy,

A u Juga tysięcy dwanaście.

Wręcz się bili i siekli się z Turki,

Siedmiu baszów zbili i ubili,

Gdy ósmego poczęli już razić,

Aź-ci zginał sędziwy Jug Bohdan,

I zginęli bracia Jugowicze,

Jak dziewięciu najtęższych sokołów,

I przy wodzach poległo ich wojsko.

Wiodą wojsko trzej Morniawczewicze,

Ban Uhlesza i wojewoda Hojko,

I tuz w ślady król chrobry Wukaszyn,

Każdy wiedzie trzydzieści tysięcy.

Wręcz się starli i siekli z Turkami,

Ośmiu Baszów zbili i ubili,

Dziewiątego poczęli już razić,

Gdy polegli dwaj Morniawczewicze

Ban Uhlesza i wojwoda Hojko.

Król Wukaszyn odniósł ciężkie rany,

Stratowali go Turki pod końmi:

Całe takoż wycięli im wojsko.

Wiedzie wojsko znów Erceg (23) nasz Stefan:

U Ercega wojsk siła potężnych,

Siła wielka, sześćdziesiąt tysięcy.

Znów się zwarli i siekli z Turkami,

Dziewięć Baszów zbili i ubili,

Dziesiątego poczęli już razić;

Kiedy poległ i Ercog nasz Stefan,

I potężne z nim wojsko poległo.

Wiedzie wojsko sam Serbski car Łazarz,

Przy Łazarzu lik straszny orężnych,

Siedmdziesiąt i siedm tysięcy:

Wnet rozgonił Turków pod Kosowem,

Nie dał im się obejrzeć ni razu;

Gdyby dłużej bój potrwał godzinę,

Byłby Łazarz w pień Turków pogromił.

Zgładź o Boże Wuka Brankowicza,

On to zdradził teścia na Kosowem;

Wtedy Turcy przemogli Łazarza,

I przesławny nasz serbski car poległ,

I poległo przy nim całe wojsko,

Siedmdziesiąt i siedm tysięcy,

Całe wojsko dostojne i święte,

I miłemu Bogu pożądane.

ŚMIERĆ HASSAN-AGINICY (24).

Co się bieli u góry zielonej?

Czy to śniegi? czy łabędzi stado?

Żeby śniegi, dawnoby stopniały,

Łabędzieby dawno odleciały,

Ni to śniegi, ni stado łabędzi,

Ale namiot agi Hassan-agi.

W nim on leży ciężko poraniony,

Matka z siostrą w chorobie mu służą,

Wierna żona przed wstydem przyjść nie śmie.

Więc gdy lepiej Hassanowi było,

On porucza wiernej swojej lubej:

"Nie doczekaj mnie w mym dworze białym,

Ani w dworze, ni w mojej rodzinie. "

To Kaduna (25) skoro przeczytała,

Od wielkiego żalu osłupiała:

Wtem posłyszy tętent koło dworu.

Poskoczyła Hassan-aginica,

Na dół z wieży by się rzucić białej!

Biegą za nią dwie jej córki drobne:

" Wróć się do nas, miła matko nasza!

To nie ojciec, to nie Hassan-aga,

Ale wujek Pintorowicz Beże. "

Wraca zatem Hassan-aginica,

Kołem szyi brata się uwiesza:

"O mój bracie! co mi za sromota!

Gdzież mnie teraz od pięciorga dziatek?"

Beze milczy, nic nie odpowiada,

Jeno rękę poza nadrze miece,

Podaje jej pismo rozwodowe:

Ze do matki powrócić ma starej;

I powtóre, ze się wydać może.

Gdy Kaduna pismo przeczytała,

W czoło synków dwóch ucałowała,

A dwie córki w rumiane jagody;

Ale z małem w kolebce niemowlem,

Żadną miarą rozstać się nie mogła.

Aż za rękę brat ją pochwyciwszy,

Przez moc ledwie odprowadzić zdołał.

Tak ją wsadzi na koń poza siebie,

Odjedzie z nią do rodziców dworu.

Mało czasu u rodziny była,

Mało czasu, ledwie jeden tydzień.

Piękną panią i z pięknego rodu,

Poczną zmawiać zalotnicy mnodzy,

I sam wielki Kady między niemi.

Blaga brata Hassan-aginica;

"Miej nademną litość, bracie drogi!

Nie dawaj mnie za mąz za nikogo!

By mi z bólu serce nie spękało,

Jako ujrzę sieroty me małe. "

Beże siostry błagań nie uważa,

Lecz ją ślubi wielkiemu Kademu.

Ona zatem wtóre brata prosi,

Żeby liścik napisał jej drobny,

I Kademu słał pisanie takie:

"Narzeczona mile cię pozdrawia!

Przez ten liścik ślicznie ciebie prosi,

Żebyś, jako skupisz pyszne swaty,

I z swatami odwieść ją przyjedziesz,

Długą na twarz przywiózł jej zasłonę,

Którą sobie twarzby skryła całą,

Jadąc mimo dworu Hassan-agi,

By nie widzieć sierot swoich małych"

Skoro Kady pismo to odbierze,

Zbiera sobie orszak pyszny swatów;

Ze swatami po młodą odjedzie.

Zdrowo wszyscy do niej dojechali.

Zaś wesoło do dom z nią wracali.

Gdy mijali dworzec Hassan-agi,

Z okna matkę dziewczątka poznały,

A synkowie zabiegli jej drogę,

Rączki do niej wyciągając proszą:

"Zawróć do nas miła matko nasza!

Siądź raz jeszcze do naszego stołu!"

To gdy słyszy Hassan-aginica.

Pocznie prosić swata najstarszego:

"Stary swacie, mój po Bogu bracie!

Wstrzymaj ty mi konia na chwileczkę,

Co sieroty udaruję moje!"

Swat jej konia wstrzymuje pod dworem,

Ona dzieciom podarunki daje:

Obu córkom daje suknie dziane,

A synaczkom ciżmy pozłacane;

Dla trzeciego w kolebce synaczka

Daje cienka koszulę z jedwabiu.

To ze dworu ujrzy Hassan-aga,

Obu synków przywołuje k'sobie:

"Pójdźcie do mnie, wy sieroty moje!

Nie ma ona litości nad wami,

Matka wasza serca kamiennego. "

To gdy słyszy Hassan-aginica,

Białem licem upadła na ziemię;

Martwym trupem została na ziemi.

Od żałości nad sieroty swemi

Słowiańska pieśń nie będąc jak niemiecka uczoną, lecz jak się wyżej mówiło i niżej powie jeszcze (w rozd. XXXIX) naturalną pieśnią, nie mogła tez pierwotnie mieć i nie ma żadnej z poezyą zachodniej Europy styczności. Wczytując się w łacińskie pisma, kuli francuzcy, niemieccy, anglosaksońscy i t. p. wierszopisowie bezustanku rymy i oszołamiali rozumiejącą ich język słowiańską szlachtę, ilekroć rodzima pieśń milkła, lub zapomniana w pałacach panów kryła się do wieśniaka chaty. Rozweselały wtedy panów obce twory, przekładane na słowiański język, czem zajmowali się sami tylko Czesi, najwięcej zpomiędzy wszystkich Słowian, zachodniej oświaty posiadający. Rzutem oka na ten szczegół dam poznać zachodzący między Słowiańską a zachodniej Europy historyczną pieśnią stosunek.

W zwrocie dawnej poezyi czeskiej nowy po rękopisie królodworskim rozpoczyna obrót pieśń bohaterska o Aleksandrze Wielkim, tudzież bezimiennego rycerza historyczne o czeskim narodzie, jako też różne dziejów chrześciańskich i historyi czeskiego kościoła dotyczące się pieśni, a kończą: go przekłady kilku bohatyrskiej poezyi, zachodniej Europy tworów. W ślady epików niemieckich wstępując czescy wierszopisowie, rymowali o Aleksandrze macedońskim w XIV, jeżeli nie wcześniej, wieku, jak nas przekonywają doszłe do nas ułamki ich rymów (26). Nie poszedł tym torem bezimienny, Dalemiłem dziś nazywany powszechnie, który układając w r. 1281 — 1314 historyczne o czeskim narodzie pieśni, znalazł wielu naśladowców. Po nim więc różni wierszopisowie dzieje króla Jana Luksemburczyka i panów czeskich od r. 1315, a po nich inni znowu wojenne za czasów husyckich zdarzone sprawy, opiewali. Więcej atoli od ich rymów podobały się przekłady epopei niemieckiej XIII. i następnych wieków, a mianowicie owej, którą o Tristramie ułożył w anglo-saksońskiem narzeczu Tomasz z Erceldone, tudzież owej, którą o królu Arturze i rycerzach jego stołu, miłosne wypadki Tandariasa i pięknej Florybeli zawierającą, ułożył bezimienny wierszopis. Obie te pieśni nie wiadomo kiedy na język czeski przełożone, przepisał w roku 1433, 1449 niejakiś mistrz Janem Gebsem nazywający się. Tenże los spotkał owe pieśnie które cykl pierwotnych chrześciaństwa dziejów stanowiąc, w ułamkach nam zachowane są. Na czele ich stoi śpiew o Judaszu po r. 1306 napisany i nader ważna, dziejów obrządku słowiańskiego w Czechach dotycząca się, o ś. Prokopie na początku XIV wieku spisana, legenda. Gdy między temi i historycznemi a utworami Europy zachodniej nie widzimy żadnego podobieństwa, wnosimy przeto, że dopiero epopeja niemiecka, w naśladowaniu lub przekładach pojawiana w Czechach, szerokie wpływowi zachodniej poezyi otwarła wrota, przez które wszakże cokolwiek się wcisnęło nic dobrego nie przyniosło z sobą. Zawieruchy polityczne i upadek gruntownej oświaty sprawił, ze nawet włoska poezya aczkolwiek zrazu miała świetne powodzenie w Czechach, nie oddziałała na krajową i owszem zagłuszyła ją, zwłaszcza gdy nastały czasy raczej poezyi czynu niż słowa sprzyjające. Tak więc z rękopisem królodworskim rozpoczął się i skończył wiek bohatyrskiej poezyi Czechów; ta bowiem, która po niej nastała, a którą czytelnik jużto z historyi literatury czeskiej Józ. Jungmana, już z lóźnych o niej rozpraw przez pp. Hankę, Nebeskego i t. d. do Czasopisu czeskiego muzeum podawanych pozna dokładnie, na poezyą tego imienia godną, zdaniem mojem, nie zasługuje wcale.

(1) Piśmienictwo, I, 173.

(2) Zkąd też w statucie Duszana gussar nie zawsze za toż samo co tal, czyli ia prostego złodzieja, był brany.

(3) Z domysłu, nie umiejąc po słowiańska poprawił Gete (Göthe), francuzkie tłumaczenie, i jak się później okazało, poprawił dobrze.

(4) Wyszedł w Wiedniu 1814, 1824, 1841 — 6.

(5) Nowsze wydanie przekładu Brodzińskiego jest w tomie III. dzieł jego, w Wilnie, 18 4 2 nstpn. w dziesięciu tomach drukiem ogłoszonych. Przekład Zaleskiego jest w zbiorze jego poezyj w czterech tomikach r. 4 851 nstpn. w St. Petersburga wydanych, a Zamarskiego przekład w 2 tomach, w Warszawie 1833, pod napisem Narodowe pieśni Serbskie wyszedł. Każdy z tych przekładów ma wstępy, z których o duchu tych pieśni, wydaniach i tłumaczeniach, doczytać się można.

(6) Porównaj dmło moje Polska pod względem obyczajów, III, 139, I 40. Polaków od Lachów odróżniali ciągle Serbowie, o czem porówn. Piśmien. J, 180, przyp. 1.

(7) Porówn. Vol. Leg. III, 4 68.

(8) Pominąwszy inne, zwracam uwagę na piosnki pod napisem: Strzelec i mętny Dunaj, będące we wszystkich trzech przekładach, które z pierwotworem u Wuka (w 3 wydaniu) pod liczbami 432, 669, znajdującym się porównaj.

(9) Córką professora z Niemiec do Rossyi przesiedlonego będąc, ukryła pod zmyślonem nazwiskiem Taloj własne swe Teressy Jacob miano. O innych tłumaczeniach serbskich pieśni na język niemiecki poruwnaj Volkslieder Quellen in der deutschen Literatur von Kerlbeny, Balii 1851.

(10) Bolgarskija pieśni iz zbornikow Wenelina, Katranowa i drugich Bolgar, izdal Petr Bersonow, Moskwa, 4836. W przemowie do dzieła wspomniał i o innych zbiorach.

(11) Historyczne pieśni wszystkich lodów są powszechnie znane za swych historycznych usterek, od których i serbskie wolne nie są. Naoczny świadek śmierci Łazarza, Jamzar Polak (o którym Piśmienn. polsk. I, 332, nstpn), inaczej o niej niż pieśniarz opowiada.

(12) U Wuka Stefanowicza, II, pod liczbą 52.

(13) Rozumie się Stefan Duszan, o którym najczęściej wspominają pieśni.

(14) Prizren miasto dziś jeszcze tak nazywające się, które niedaleko rzeki Dzinu leży, było za czasu Duszana tak zwanem miastem ztotecznem (Eeden regni principalis), których po kilka miał każdy kraj słowiański. W Polsce było ich w XI już wieku, mówi Galus 131, kilka. Były to miasta ziem w jedno z czasem połączonych królestwo. Tak później i stolice dzielcie były miastami stołecznemi kraju, po wygaśnieniu udzielnych książąt.

(15) Wyraz miza (nasze mizia) pochlebny, i niby na to samo co mały, ładny (porówn. Lindego słown. p. w. mirenny) wychodzący, jest dotąd u Serbów przydomkiem urodziwych dziewic i niewiast.

(16) Płona niby pusta rola, lasem pokryta lub gola, naszemu wyrazowi puszcza odpowiada poniekąd.

(17) Wyraz niesłowiański znaczy u Serbów miejsce publiczne. "Wywodać na mejdan, " toż samo jest co "na pojedynek. " O wyrazie tym porównaj słowniki serbski ! rossyjski; polskiej i czeskiej mowie nie dostaje to: Są atoli u nas osady miejskie i wiejskie Mejdanami nazywające się.

(18) W starosłowiańskim i wschodnich Słowian języku modlić znaczy toż samo co u nas prosić.

(19) Dziś Kruszewac mała mieścina gdzie zwaliska drugiego stolecznego niegdyś Serbii grodu.

(20) U Wuka Stefanowicza, II. pod liczbą 45.

(21) Dątąd nie wyjaśniły tego dzieje, czyli Wuk rzeczywiście zdradził swój naród. Więcej do prawdy podobnem, że nie popełnił zdrady, lecz że raczej próbowana przezeń tak tylko, by na błąd wprowadzić turków przez niby przekinienie się na ich stronę nie udała się.

(22) U Wuka Stefanowicza, II pod liczbą 76.

(23) Erceg a lepiej Herceg (mówi Wuk Stefanowicz w słowniku) znaczy księcia od niemieckiego wyrazu Hercog oczywiście. Widać ztąd, że wyraz ten później wsunięto do pieśni, gdy dawny Serbów język nie zna go wcale.

(24) U Wuka Stefanowicze, III, pod liczbą 80.

(25) Imię Hassan-aginicy czyli małżonki Agi Hassana, tej pieśni bohatyrki.

(26) Starobyla składanie czyli starodawne poezye czeskie przez Wacława Hankę zebrane i w Pradze r. 1817 nstpn. w pięciu tomikach drukiem ogłoszone.

XXXV.

DANT WE WŁOSZECH. — KONIEC WYPRAW KRZYŻOWYCH.

Po poemacie Nibelungów, szczytnym a ostatnim wyrazie natchnionej muzy Minnesyngerów, to jeszcze pozostaje o nich powiedzieć: że ów świetny rój poetów-rycerzy niemieckich, zużyty w samym kwiecie jak Trubadurowie w Prowancyi i Truwerowie w Normandyi; uczuł niebawem, ze głos pieśni milknie wśród szczęku oręża, za domowych wojen, które wstrząsnęły, a w końcu obaliły wojowniczą potęgę Hohenstaufenów. Poezye liryczne i dydaktyczne w połowie trzynastego wieku, okazują już pomimo świetnych dźwięków i głębokich nieraz myśli, zapowiednie ogólnej tęsknoty, wróżące rychłe wyczerpanie, a raczej przemianę społeczną, nieuchronną a blizką. Feudalność długo osłoniona w świetne przywileje, nazwyczajona panować wszechwładnie, w radach i obozach, tylko co uświetniona zdobytemi w Palestynie wawrzyny, dostrzegła powstającą u jej boku niezliczoną ludność miast, których usamowolnienie, dokonywało się zwolna ale stanowczo, przez okup poddaństwa, wzrost handlu, zaprowadzenie władz municypalnych, rozszerzenie swobód duchowieństwa i spółzawodnictwo nieustanne papieży z cesarzami. Spory gwelfów i gibelinów, wstrząsając południową Europę, podniecały coraz nowe nienawiści, coraz krwawsze odwety. Bezrząd trapił państwo niemieckie i rozjątrzał umysły, zamieniając szlachetnych rycerzy, gorliwych obrońców krzyża, ale zarazem gorliwszych jeszcze obrońców swych zagrożonych przywilejów, w srogich i dzikich wojowników, którzy ze szczytów swych feudalnych wieżyc, sterczących ponad sromemi brzegami Renu, Elby i Dunaju, rzucali się na mieszkańców miast, osadników i kupców, zadając im tysiączne zniewagi. To też kiedy Rudolf Habsburgski otrzymał roku 1273 berło cesarstwa, usiłował (wierny swej zasadzie utrzymania spokoju i sprawiedliwości) zwrócić oręż przeciw podrzędnym samowładzcom, którzy rozsiewali wokoło przerażenie i zgrozę. Runęły zamki pod ciosami walecznych cesarskich zastępów, a ostatni obrońcy starych grodów, pierzchnęli w dalekie strony. Kilka wdzięcznych głosów, jękiem boleści zabrzmiało na stosach gruzów, ale niebawem chropawy i grzmiący głos ludu, głosząc światu swe usamowolnienie, przytłumił na wieki owe płaczliwe skargi.

Nowy wyraz ludzkiej myśli, nie wytworny ale żywy i energiczny, zrodził się w tym znakomitym okresie rozbudzenia narodowego i ludowego. Widzimy pierwsze jego ślady w rocznikach ówczesnych, w Sygfrydzie, Volemarze, Albercie ze Strasburga, którzy wystawiają panowanie Rudolfa, zwycięzcy Otokara czeskiego, zdobywcy Austryi, który nadal pokój cesarstwu. "Jak widzimy (mówi jeden z nich) chmury brzemienne burzą, pierzchające za połyskiem słońca, tak strapione państwo niemieckie, odetchnęło nagle pod Rudolfem.

Ramie atoli Rudolfa, jakkolwiek silne i nieskazitelne, nie było w stanie wzmocnić wszystkich sprężyn cesarstwa; jego istnienie zostało na nowo zagrożone niebaczną słabością Adolfa z Nassau, nieugiętą pychą Alberta z Austryi. Wkrótce potem, roku 1308, powstanie Szwajcaryi, trzyma w szachu wyćwiczone wojska, którym braknie przekonania o słuszności swej sprawy. Albert ginie, zostawując państwo na łup nowego bezrządu; ale groźna postawa miast nie dopuszcza nieszczęścia.

Francya po panowaniu Filipa III, który wzmocnił ją bogatemi dzielnicami, wzrosła jeszcze pod energicznem ale zdradliwem i okrutnem berłem Filipa IV, zuchwałego przeciwnika Papieża Bonifacego VIII. i ciemięzcy pontyfikalnej władzy, nad którą przywłaszczył sobie opiekę, zatrzymując papieża w hrabstwie Awinionu, podczas gdy poświęcał Włochy dumnym widokom brata swego Karola. Przedsiębierczość i potęga niezłomna, znaczyła zarówno Edwarda I. króla angielskiego, jednego z przewódzców ostatniej krucyaty, wezwanego na tron 1272 roku, po pomszczeniu własnego ojca i złamaniu pychy dumnych lenników, przez pożyteczne ustawy, zapewniające opiekę gminom. Zdobycie Walii splamione morderstwem bardów, spustoszenie Szkocyi porzuconej na łup dumnych pretendentów, morderstwo uprawnione szlachetnego Wallace, były to zaprawdę czyny krwawe, nieusprawiedliwione niczem; ale z drugiej strony, zaprowadzenie mądrej administracyi, celem połączenia rozlicznych narodowości rozproszonych po krajach Wielkiej Brytanii, sprawiedliwy rozkład podatków, opieka nad naukami i pierwszemi próbami języka angielskiego; zapewniają temu monarsze stanowisko pełne chwały w rocznikach średnich wieków. Za niego to w ubogim klasztorze, pojawił się uczony Roger Bakon, współzawodnik Alberta wielkiego cesarza Niemiec, pierwszy pracownik na polu nauk fizycznych; za niego także Robert z Glocester, inny mnich, zrymował w wierszu anglo-normandzkim kronikę angielską według textu łacińskiego Geoffroi z Monmouth.

Smierć Edwarda pierwszego, w roku 1307, powodem była głębokiego żalu; wyrażają go naiwnie zwrotki bezimiennego poety, ułożone w ludowem narzeczu:

"Ktokolwiek ma serce wierne, niechaj posłucha mych pieśni! Smierć zadała cios, który smuci mnie i ciężka przejmuje boleścią. Raziła ona szlachetnego rycerza, wykonawcę Bożych zamiarów. I czemuż tak wcześnie przywiodła go do bezczynności?

Cała Anglia wiedzieć będzie kogo wynoszę w mych pieśniach. Oto króla Edwarda, któremu w waleczności nikt nigdy nie dorównał. Człowiek to wierny, rozważny i mądry! O! załamujmy ręce z rozpaczą, on bowiem był kwiatem całego chrześciaństwa!"

Anglia poniżyła się rzeczywiście za nagannych rządów Edwarda II, oddanego niecnym ulubieńcom, poskromionego orężem Szkotów, podczas gdy Niemcy podniosły się chwilowo walecznemi czyny Henryka z Luxemburga, wspierającego we Włoszech Gibelinów przeciw Gwelfom, któremi opiekował się Robert z Neapolu. Smierć przedwczesna wstrzymała zwycięzkie ramie Henryka, w roku 1314 i wystawiła rozdzielone znów państwo, na zbrojne domagania się Fryderyka Austryackiego i Ludwika V. Bawarskiego. Ostatni otrzymawszy pole w pamiętnej bitwie, podzielił wspaniałomyślnie berło z uwięzionym wrogiem, a całe Niemcy przyklasnęły temu rycerskiemu układowi. Ale papieże francuzcy oparli mu się stanowczo i wichrzyli bezustannie państwem, od którego Szwajcary odłączyli się stanowczo po zwycięztwach pod Morgarten i Sempach, poniżenie domu austryackiego po śmierci Fryderyka i brata jego zapalczywego Leopolda, stało się korzystnem dla Ludwika Bawarskiego, który odważnie stawiał opór stronnictwom, nie zdołając rozbroić ich zaciekłości.

We Francyi tymczasem, wzmocnionej pozornie, a jednak wewnętrznie osłabionej matactwami Filipa IV; berło wysuwało się kolejno z rąk jego synów, Ludwika X, Filipa V, Karola IV, aż nakoniec przeszło w ręce Filipa VI. z domu Walezjuszów, który wstąpił na tron w r. 1328 równocześnie z Edwardem III. królem Anglii, synem Izabelli, siostry ostatnich królów. Rzecby można iż ci dwaj przedstawiciele narodów wojowniczych a nieprzyjaznych, przeznaczeni byli, sprzecznością własnych charakterów do otworzenia krwawych szranek, kędy zajaśniało tyle męztwa. Filip śmiały ale niebaczny, Edward wytrwały, niewzruszony, Obadwaj dziwnie czynni, wkrótce stawili sobie czoło we Flandryi i Bretanii. Nakoniec Edward umocniony na tronie, ustaliwszy jego powagę, pomszczeniem ojcowskiego morderstwa, nie chcąc dłużej trzymać prawem lenności szerokich posiadłości w Guyennie; nakoniec potężnie wsparty powstaniem flamandczyków, domaga się korony francuzkiej jako macierzystego dziedzictwa i wygrywa na równinach Creçy, za pomocą nieznanych dotąd armat, sławną bitwę, w której zginął kwiat francuzkiej szlachty, a obok niej, padł stary król Jan Czeski, szlachetna ofiara honoru. Wzięcie miasta Calais, powiększyło klęskę, a zarazem dołączyło piękną kartę do historyi narodowych poświęceń, nie ćmiąc wszakże chwały zwycięzcy. Świetne czyny wojenne Edwarda III, wsparte były dzielnie godnemi czynami syna jego Edwarda księcia Walii, wspaniałego przeciwnika Jana dobrego króla francuzkiego, którego niebaczny zapał naraził na klęskę pod Poitier. Równocześnie zręczna, ale przewrotna polityka, zapewniła państwo Germańskie Karolowi IV. czeskiemu, który zamiast chwały, dał cesarstwu pożądany spoczynek. We Francyi przeciwnie, niewola króla Jana, przewrotność Karola z Nawarry, barbarzyństwo zbuntowanego chłopstwa, mnożyło dokoła srogie klęski, gdy tymczasem Anglia odetchnęła spokojna i dumna pod zarządem równie sprawiedliwym jak światłym, równie energicznym jak szczęśliwym Edwarda III. Ale wstąpienie na tron francuzki Karola V, po burzliwej regencyi, zwycięztwa walecznego Duguesklin'a w Bretanii i Pireneach, nieszczęścia księcia Walii chorego i osłabionego, jego śmierć; a nakoniec śmierć króla Edwarda, wszystko to przywróciło chwilową równowagę. Anglia pozbawiona swych francuzkich posiadłości, wyjąwszy Bordeau i Calais, musiała myśleć o własnej obronie i uprzedzać nieochybne nieszczęścia; gdy młody i słaby Ryszard II, wszedł na tron, otoczony poczwórną opieką stryjów: księcia Klarencyi, Lankastru, Jorku i Glocestru, co powodem było wielu dalszych zamieszek.

Wówczas Polacy i Serbowie otrzymali pierwsze księgi praw z rąk Kazimierza III. i Stefana Duszana. Karol Mądry pragnął wszelkiemi siłami zagoić rany Francyi i w tym celu głosił dobre prawa, zachęcał do sztuk, uposażał uniwersytet paryzki i zakładał królewską bibliotekę, podczas gdy Karol IV. Niemiecki, nagradzał swe nazbyt bierne posłuszeństwo stolicy apostolskiej, zachętą jaką udzielał naukom i założeniem uniwersytetu w Pradze. Nieszczęście chciało, że następcy obudwóch tych monarchów, jeden niedołężny, drugi występny, sprowadzili nowe nieszczęścia na swe państwa i Europę. Roku 1380 nieszczęśliwy Karol VI, wstąpił na tron francuzki, równie jak zbyt młody Ryszard II, pod dumną opieką stryjów; a niegodny Wacław otrzymał berło cesarskie.

Zatrzymajmy się chwilę w tym okresie, gdy Francya, Anglia i Niemcy, po kilku dowodach waleczności, miały na nowo odłączyć się w ponurym odmęcie stając się łupem niepowściągnionych namiętności; a rzućmy okiem na inne kraje oddawna szarpane srogiemi klęskami, współzawodnictwem obcych, zemstą napastników, a które przecież z łona klęsk i niedoli, wydały iskrę Bożą, która miała odrodzić Europę. Włochy, które niegdyś wstąpiły w prawa Grecyi za czasów Scypionów i Cezarów, później podcięte wprawdzie toporem barbarzyńskim, ale podniesione znów chrześciaństwem, odzyskawszy w moralnym wpływie na Europę, więcej potęgi, niż jej kiedykolwiek straciły, Włochy, mówię, ognisko niewygasłe natchnień i poezyi, podniecone powodzeniem i klęskami, szczęściem i boleścią, spełnioną pokutą za popełnione winy, wiarą którą szeroko na świat rozsiewały, w poczuciu własnej winy; ogarniając myślą przeszłość, wróżąc o przyszłości; Włochy, odbiły się całe w nieśmiertelnym poemacie Danta. Początek czternastego wieku, kiedy pojawiło się to olbrzymie dzieło, odkrył światu nową erę pełną wielkości i nadziei. Geniusz wykluwając się z twardej skorupy średnich wieków, rozwijał do lotu swe młodzieńcze skrzydła; ludzkość wsparta na kotwicy wiary, wznosiła głowę zwycięzką ponad chmury ciemnoty, ponad srogie burze namiętności. Dant, ów Homer nowożytny, ów najszczytniejszy tłumacz chrześciaństwa w jego formie symbolicznej a niewzruszonej, malarz czarodziejski wszelkich wzruszeń ludzkiej duszy, wobec wieczności, ukazywał w swem dziele, (którebyśmy nazwać winni dramatem Bożym) najdokładniej odtworzone oblicze ludzkości grzesznej, pokutującej, oczyszczonej. Dzieje ogółu, skreślone płomienistemi zgłoski, drgały zbudzonem życiem na tych stronicach energicznych, które dobywały ze wszystkich oczu łzy głębokiego współczucia. Dant od chwili pierwszej swego pojawu, stanął samotnie, daleki od wszelkiego naśladownictwa i zajęty wyłącznie spełnieniem wielkiej powinności, co określa poważnemi a uroczystemi słowy:

"Nel mezzo del camin di nostra vita,

Mi ritrovai per una selva oscura. "

(W połowie drogi żywota,

Znajduję się w głębi ciemnego lasu!)

Ów las, to obłęd duszy, z którego wyjść zwycięzko, obowiązkiem jest chrześcianina. Ależ jak olbrzymią podróż przedsiębierze poeta? jakiemże niebezpieczeństwom stawia czoło, jakież nagromadza wspomnienia? jakież przywołuje obrazy, aby dosięgnąć celu? Dant, ów koryfeusz ludzkości grzesznej a nieśmiertelnej, jest sam bohaterem własnego poematu: przeszłość, obecność i przyszłość odsłaniają się przed jego natchnionym wzrokiem; serce jego płynie krwią na widok wszelkiej boleści, niesie współczucie wszelkim cierpieniom, otwiera się. na wszelką radość. Geniusz jego odpowiada potężnemu założeniu, spełnia je, pomimo drobnych zboczeń, o ile pozwala na to niedoskonałość ludzka; wieszcz stawa tu jako wzór niedościgniony, jako nieomylny przewódzca przyszłych pokoleń, spragnionych iść w jego ślady.

Wszelako ów geniusz twórczy, nie zrywając bynajmniej łańcucha podań, który w pochodzie przez wieki, jednoczy nawzajem szczytnych tłumaczów myśli ludzkiej, nie dając się porwać bezwarunkowo zuchwałym a potężnym zapędom poety, wskazuje przeciwnie w pierwszych stronnicach dzieła, z nadzwyczajną ścisłością dwa źródła natchnienia, które mają żywić jego zapał: Wirgiliusza czyli poezyą klassyczna i Beatryxę czyli wiarę chrześciańską. Pierwszemu jak mówi sam, winien ten piękny styl, nieznany przed nim, w języku będącym dotąd w pogardzie, ów styl szlachetny poruszający, malowniczy, którym uposażył Florencyą i Włochy. Pierwszemu uosabiającemu w jego oczach, wszelkie cuda sztuki pogańskiej, winien zarówno marzenia mytologiczne, zręczne zmyślenia, allegorye bogate, któremi zdobi, a niekiedy nawet i przeciąża, różnobarwny szereg poetycznych obrazów. Drugiej zaś, ideałowi swej myśli, czystemu światłu, które rozjaśniało jego młodość, gwieździe jedynej nadziei, winien swe najdroższe wierzenia, swoje dogmata religijne, żale za świetną przeszłością kraju, a nadewszystko wzniosłe poloty ducha ku niebu, ową tęsknotę, tak gorącą a czystą, ku niewypowiedzianemu ideałowi piękności niebieskiej. Wsparty na takich przewodnikach, powstrzymywany sercem prostem a nieugiętem, przebiega on, niekiedy rozjątrzony nieszczęściem, ale zawsze wierny sumieniu, mgliste dziedziny piekła, Czyśca i raju; i ukazuje oczom naszym w pełnej barwie życia, obrazy cnót i zbrodni, cierpień i ubłogosławienia, schwycony w ziemskiej rzeczywistości i porzucone żywcem w on świat niewidzialny, którego nikt z śmiertelnych nie zbadał tajemnicy. Jakaż to prawda, jakie bogactwo barw w tych obrazach, jaka żywotna siła wspomnień, które zapalają poetę natchnionego, wobec każdej postaci, połączonej z nim węzłami ludzkiego współczucia!

Zaledwie otwartą została brama piekieł, czytamy na niej złowieszczy napis:

"Per me si va nella citta dolente,

Per me si va nell eterno dolore;

Per me si va tra la perduta gente,

Lasciate ogni speranza roi che, entrate.

"Przezemnie droga w miasto utrapienia,

Przezemnie droga w wiekuiste męki,

Przezemnie droga w naród zatracenia;

Zostawcie wszelką nadzieję, wy, którzy tu wchodzicie!"

Czyli to wonczas wiedziony pamięcią serca, maluje z głębokiem współczuciem uroczą postać tkliwej Franciszki z Rymini, ofiary miłosnego szału, czyli wzniośle a ponure czoło Farinata Uberti domagającego się chwały na torturach; czyli szlachetne łzy Piotra z Vignes, który śmiercią zadaje kłamstwo potwarzy, czyli ojcowskie uczucie i gorzki żal jego nieszczęśliwego mistrza Brunetto Latini; zawsze zapał niewyczerpany wystarcza wszelkim jego wrażeniom. Udręczenia wzrastają wraz z winami, okrzyk rozpaczy rozlega się z wszystkich stron; a poeta uzbrojony gromem pomsty, karci występne papieztwo w osobie Bonifacego VIII. i Klemensa V, otacza złowieszczą chmurą straszliwą postać rozbójnika Vanni, fałszerzy Agnela i Buoso; wskazuje niby głowę Meduzy, mężobójczą głowę Bertranda z Born; i tak przechodząc z zbrodni do zbrodni, z męczarni do męczarni, przenika aż w głąb otchłani, kędy wobec krwawego dramatu Ugolina, blednieje nawet w oczach naszych okropna postać szatana, na którym ciężą zarazem wszelkie męki piekielne.

Czyściec, siedlisko przejścia i oczyszczenia dusz, osłonione opieką Opatrzności, rozbudza w sercu nadzieję:

"Dolce color d'oriental zafiro,

Che s'accogliera nel sereno aspetto,

Dell'aer puro, infino al primo giro,

Agli occhi miei ricomincio diletto, "

Przy łagodnem świetle czystego dnia, który anieli rozjaśniają swemi poloty, poeta zawsze pod przewodnictwem Wirgilego, dostrzega pełne poddania cienie Cazelli i Oderisa, przejęte jeszcze miłością sztuk, które oni tak ukochali na ziemi; i niebawem, postać szlachetna a poważna Sordela z Mantui i Marka z Wenecyi, nadaje nowy popęd rodzimym jego uczuciom, wlewa nowa gorycz w jego skargi przeciw plemieniu Hugona Kapeta, tak złowrogiemu dla ukochanej Italii. Nakoniec oczyszczony duch Staca, towarzyszy mu w zielone gaje Edenu, w ową ustroń niewinności, kędy wskroś przenikniony zbawiennym żalem, z duszą poruszoną widokiem otaczających go wokoło cudów; czyta nakoniec wyrok przebaczenia własnych win w uśmiechu boskiej Beatryxy.

Wonczas raj otwiera się przed nim lśniący pełnym blaskiem Bożej potęgi:

"La gloria di colui che tutto muove

Per l'universo penetra e resplende. "

"Chwała tego, który wszystko porusza,

Świat przenika i w nim jaśnieje. "

Z okiem wlepionem w oblicze Beatryxy, poeta wzlata z sfery w sferę, z ubłogosławienia w nowe ubłogosławienie, przez zasiane gwiazdami przestworza. Rozważa dusze pełne wiekuistej szczęśliwości, sprawiedliwych książąt i mężów wielkich poświęceniem i przypomina Florencyi pamięć dawnych cnót, nikczemnie dziś zagrzebanych w niepamięci. Wpatruje się w postacie mędrców i mistrzów, i gasi pragnienie słodką, czarą nauki; rozważa męczenników i świętych, i czuje wzrastający zapał wiary. Uwolnion z więzów śmiertelnych, połącza głos swój z świętym chórem aniołów, z tajemniczem pieniem przyszłości, gdy nakoniec w chwili najwyższego uniesienia, ujrzawszy samego Boga w pełnej Jego chwale, rzuca z głęboką pokorą wejrzenie na tę ziemię wygnania i próby.

Jeżeli zdawszy sprawę z owego najszczytniejszego poematu, wspomnimy tkliwego i śpiewnego Petrarka, ostatniego i najdoskonalszego z trubadurów, a również pierwszego i najczynniejszego z tychże trubadurów, jeżeli przytoczymy dowcipnego Bokacyusza i sumiennego Villani, jednego z nich twórcę prozy włoskiej, drugiego wskrzesiciela historyi; jeśli rzucimy okiem na liczne zastępy ich uczniów, którzy budzą do życia uśpione nauki i sztuki, aż zabłysnęli niemi zdumionej Europie, wonczas, oddamy zaledwie niedokładny hołd, pełnemu chwały odrodzeniu Włoch.

XXXVI.

WPŁYWY LITERATURY WŁOSKIEJ NA SŁOWIAN.

Powiedziawszy wyżej o miłosnej pieśni do charakteru Słowianek przez ludowych zastosowanej śpiewaków, rzućmy okiem na wyśpiewywaną od tych samych pieśniarzy na wyższą nutę, k'woli czci dziewic i niewiast w wyższych towarzyskiej społeczności warstwach pomieszczonych. Panie te, w jednym z tamtemi sławione pierwotnie rzędzie, zyskały przez rodzinę i mężów swych wielkie w monarchiach znaczenie, policzone będąc w poczet dam na dworze królewskim przebywających lub mogących przebywać (1). Jak król stojąc na czele szlachty otaczał się najznakomitszymi kraju obywatelami czyli panami, tak paniom przewodniczyła królowa; co sprawiło, że prawa kobiet za czasu gminowładztwa zniwelowane, podzieliły się teraz na szlacheckie i pańskie. Tamte wszystkim prócz poddanek, te dworskim tylko, jak je kronikarz nazwał, służyło niewiastom, co wpłynęło na charakter kobiet. Panie bowiem będąc z tego dumne, ze im nie samo tylko prywatne lecz i polityczne służy prawo, i rozumiejąc że im się dlatego więcej niż szlachciankom godzi, puszczały się na wybryki. Wytykają je czeskie, polskie i t. p. dzieje, a łącząc w to różne, związek z obyczajowością narodu mające okoliczności, rzucają cień na sławę kobiet słusznie i niesłusznie (2). Co bądź, miały nasze niewiasty wyższego rzędu znaczenie polityczne. Były za pośrednictwem monarchini uczestnikami obrad publicznych; w ręce wdowy lub córy królewskiej składano niekiedy najwyższe kraju rządy, a ilekroć braci nie stało, siostra dziedziczyła dobra ziemskie. Szemrali na to Czesi i Wielkopolanie przejęci zasadami niemieckiego prawa niewiast. Małopolanie atoli z resztą Słowian zgodnie znosili spokojne niewiast nad sobą, rządy, i nie obruszali się tem, że wespół z rodzica swoją wiecował monarcha, że królewską, matkę liczny orszak dam dworskich otaczał na wiecy.

Dwojaki więc miał wątek wieszcz do nucenia na cześć kobiet piosnek. Bo jak celtycki lub germański śpiewak nie tylko gospodarne lecz święte nadto i prorocze uwielbiał niewiasty, tak i słowiański piewca mógł, sławiąc wyższego rzędu kobietę, wielbić w niej nietylko domowe i obywatelskie, lecz i pańskie cnoty, wychwalać rozum i rządy kobiece, wynosić pod niebiosa królowych zwłaszcza rodaczek panowanie, przeciwko którym ci tyko uprzedzali się Słowianie, którzy z niemieckiego stanowiska uważali kobietę (3). Mogli powtarzam, nasi bardowie, domom możnym, dworom szlacheckim i chatce wieśniaka mili (4), sławiąc piękne panie, uczynić poezyi narodowej tę samą przysługę, jaką francuzkiej, włoskiej i t. p. wyświadczyli truwerowie, gdyby ci którzy po łacinie naszą opisywali przeszłość, raczyli byli pieśni ich wyrazić na piśmie. Czego, gdy nie uczynili, przeto pieśni miłosnych na wyższą wyśpiewanych nutę, u samych tylko Czechów pozostały się w rękopisie królodworskim zabytki. Na przykład przytoczę pieśń, w której nie pod ogródką już jak zwykle, lecz jawnie oświadcza kochanek miłość swej lubej.

Hej, ty słońce nasze

wyszegradzki (5) zamku!

harde dźwigasz czoło

na skale stojący,

na urwistej skale

ku cudzych postrasze.

U stóp twoich rzeka

bystre wełny toczy,

to jara Wletawa

z swojemi wełnami.

Na brzegach, u wody,

u czystej Wletawy,

wciąż rostą chróściny,

z nich cliło dek miławy.

Tam mały słowiczek

śpiewuje radośnie,

śpiewuje żałośnie,

jak mu na serduszku

żal za czem urośnie.

Gdybym był słowikiem

na zielonej błoni,

poleciałbym chyżo

do kochanki, do niej,

na schadzkę wieczorną.

Miłość wszystkich budzi,

i co tylko żywie,

czuje jej kłopoty,

jej tęsknice czuje!

A ja nieboraczę,

wciąż za tobą płaczę,

lituj się chudziny!

Wcale innej są treści trzy następne, w których żale swe za upływającą zbyt wcześnie młodością i pięknością rozpościera śpiewak, tudzież skargi na sieroctwo niewiasty opowiada smutnie.

RÓŻA.

Ach! ty różo! krasna różo!

czemu kwitniesz w czas?

rozkwitnioną zmroził szron,

a zmrożona zwiędła wraz,

zwiędła, zmrożona,

spadła korona.

Siedzę wieczór, siedzę cały,

pokąd kury nie zapiały;

próżno czekam, nie przybywa,

wypaliły się łuczywa.

Tak się śniło, tak marzyło,

mnie biednej dziewczynie:

że mi z palca z prawej ręki

pierścioneczek spadł maleńki,

i kamyczek drogi ginie.

Nie znalazłam zguby,

nie przyszedł mój luby.

OPUSZCZONA.

Ach wy lasy, ćmawe lasy,

Milecińskie (6) lasy!

czemuż się liściem śmiejecie,

w zimie i lecie?

Chcę sercu wzdychać zabronić,

oczom łez ronić;

jak tu nie płakać sierocie

w takiej tęsknocie?

Gdzieś ojcze, gdzieś ojcze miły?

w głębi mogiły.

Gdzieś matko! wołam z żałobą,

trawka nad tobą;

bracia i siostry wymarli,

kochanka wydarli.

Porównywając je z pieśniami Minnesyngerów widzimy jawnie, że po wyśpiewaniu ich treści, nie uczuwa się próżni w sercu, gdyż jest w nich rzecz (młodość, piękność, tęsknota), w poezyi ubrana szatę. Obok uwielbień, wdzięków niewieścich, sławi wieszcz piękność wesołych okolic ojczystej ziemi i t. p. Ze istniały niegdyś i w Polsce podobne im lub mogły istnieć, przypuszczali to dawni kronikarze, gdy o pieśniach żeńskich za czasów Chrobrego (7), a nawet za pogańskich czasów istnieć u nas mających opowiedzieli. Nie wiedzieć czy zkąd wziął, czy z własnej wysnuł wyobraźni ów urywek pieśni Mateusz, który włożył w usta rycerzowi wielbiącemu wdzięki Wandy (8). Boguchwała tez wyobraził sobie, że Walgirz książe niczem lepiej jak śpiewem niemógł sobie ująć kochanki serce (9). Mówi też za dobrem u nas powodzeniem pieśni miłosnych, wziętość jaką miał Petrarka (um. 1374), którego naśladując, kochano się i w Polsce, że tak powiem, religijnie i na pieniach treści nabożnej pisywano też miłosne piosnki. Jedna z takowych na rękopisie z r. 1408 pochodzącym a pieśń "Bogarodzica" zawierającym odkryta, brzmi w dzisiejszej polszczyznie tak:

Miłości! cóżeś zrobiła,

iżeś mnie tak zaślepiła,

żem żądzą ciebie wiedziony,

stał się dla świata stracony? (10)

Było to wielką u nas nowością, było zapowiedzią wyzwalania się ducha z więzów, któremi go otoczył świat ówczesny, nie skruszywszy wszelako o tyle, by dał przewagę żeńskiej nad pieśń męzką, lub z miłosną pieśnią otworzył wrota zwyczajom zachodniej Europy tego rodzaju poezyi towarzyszącym. Nie gonili bowiem nasi śpiewacy za wieńcem po miłosnych sądach  (Minnehöfe, corts d'amor), nie wymarzali sobie nasi kochankowie miłośnie jakie nigdy nie stąpały po ziemi (Gedanke-Dume, dame de pensé) i t. p.

Bokacyusza jedno i drugie pisemko przełożyli Czesi na swój język w XV. już wieku, na co w XVIII, ledwie zdobyli się Polacy, z tej jak wyraźnie powiedzieli przyczyny, ze zbyt zmysłowym będąc, zdawał się obrażać przyzwoitość (11). Inszy był powód nie obznajmiania się z Dantem (um. r. 1321), chociaż duch poezyi jego był z naszą wielce spowinowacony, obejmując podania, które od wieków krążyły między naszym ludem i dotąd krążą (12). Lecz stało temu na przeszkodzie wiele okoliczności, ażebyśmy z nieśmiertelnym śpiewakiem "Komedyi" którą potomność nazwała "boską" obeznać się bliżej mogli w XV, gdy zaledwie w XIX nieco poznawać ją, zaczynamy. Tak więc pozostał Dante dla samych tylko i to niewielu pisarzów, dla Długosza i kilku XVI. wieku Polaków, włoskiej poezyi znawców, dostępny, którzy zaraz po zjawieniu się go w druku (13) czytali poezyę jego z niewielką snadź dla literatury korzyścią, gdy jej na żadnem z owych czasów odbitej nie widzimy dziele. Nawet i dziś ledwo jeden i drugi rozumie Dantego u nas. Nikt tez dotąd nie wziął się do przekładu całego tego mistyczno-alegorycznego dzieła, zapewne dla tej przyczyny, ze ono na tle polityki, filozofii, teologii, usnute i z dziejami i filologią włoskiego języka ściśle połączone będąc, kładzie wiele warunków chcącemu przełożyć go na ojczysty język. Adam Mickiewicz wziął się u nas pierwszy do pokazania nam Danta w przekładzie polskim, i z komedyi jego części pierwszej, która nosi nazwę "Piekła, " przełożył niektóre wyjątki. Po nim Ludwik Kamiński dał próbki tłumaczenia tejże części pięciu pieśni. Przekład całego dzieła przez Juliana Korsaka wygotowany pozostaje w rękopisie; tłumacz umierając w roku bieżącym, legował go Edwardowi Odyńcowi i ten jest obecnie w jego posiadaniu. W tymże czasie objawiła się chęć i u innych Słowian do przekładu Dantego. Gotuje się do druku tłumaczenie rossyjskie. Istnieje czeskie przez Franciszka Ducha (14) zrobione. Ponieważ oprócz innych przełożył on wszystkie te pieśni, które mamy po polsku, przeto ciekawy czytelnik może tłumaczenia polskie wzajemnie między sobą, tudzież z czeskim porównać przekładem. Na dowód daję początek pieśni trzeciej przez Kamińskiego tłumaczonej, gdzie czytamy: że Dante zapoznawszy się w podziemnych krajach z Wirgiliuszem, którego, że się na pismach jego kształcił, mistrzem swoim nazwał, wstąpił z nim do piekieł. Tam na bramie wyczytał napis, który przejął go przestrachem; lecz mistrz dodał mu odwagi i do wnijścia nakłonił. Tu uderzyły obu westchnienia, skargi i wrzaski dusz po mistrzowsku z opisu piekieł Wirgilego, (w szóstej księdze Eneidy) naśladowane.

"Jam wchód do grodu żałości i trwogi,

Jam wchód na męki bez końca i miana,

Jam wchód w straszliwe potępieńców progi.

Byt mój zrządziła sprawiedliwość Pana,

Moc Boska w mojem wzniesieniu jaśnieje,

Mądrość najwyższa, miłość niezrównana.

Sam utwór wieczny przedemną istnieje,

Ale i moja wieczną jest budowa.

Wchodzący, wszelką porzućcie nadzieję!"

Te ponad bramą skorom postrzegł słowa,

Czarnemi zgłoski wyryte na głazie,

Rzekłem: "ranie mistrzu trwoży ich osnowa!"

Na to on godnie w trudnym odparł razie:

"Wszelka nieufność tu już nie ma wątku,

Tu kres wytknięty wszelkiej życia zmazie.

Ujrzysz, gdzie wnijdziem; com wróżył z początku:

Ludzi płaczących na dni swych gorycze,

Którzy stracili błogi dar rozsądku. "

Potem weselsze przybrawszy oblicze,

Daną mi dłonią zbudził siły życia,

I powiódł w pieczar wnętrze tajemnicze.

Tam wciąż westchnienia, i łkania, i wycia,

Tak pod sklepieniem bezgwiazdowem brzmiały,

Żem łzy jął ronić po chwili przybycia.

Różne języki, krzyk gniewu zuchwały,

Okropne klątwy, bólu skarga drżąca,

Wszystko to wrzało śród razów nawały;

A straszny odgłos tych dźwięków tysiąca,

Krążył w powietrzu co nie zna barw czasu,

Jak krąży piasek, gdy go burza zmącą.

(1) Matronae curiales. Porów. Polska pod względem obyczajów, I.

(2) Porów, artykuły Wielożeństwo u Słowian w Pamiętnikach moich, I, 231. Stanisław święty i Bolesław śmiały przy dziele Polska i t. d. Tora IV, 282.

(3) W drugim tomie nowego wydania Historyi prawodawstw słowiańskich rozwiodę się nad tera.

(4) Porówn. Pierw. dzieje, 304. Polska pod względem obyczajów, I, 134, 135, i sprostuj ztąd co rzekł o Niebieskim płaszczu ostatnim lirniku Warszawskim, Roman Zmorski w dzienn. literack. lwowskim z r. 1852, numerze 9 na str. 70.

(5) Wyszogród, w dzisiejszej Pradre czeskiej leżący ramek, stolica książąt czeskich pierwotna.

(6)  Milesin w dzisiejszym cyrkule bydrowskim, w Czechami leżący zamek z miasteczkiem tejże nazwy, do dzisiejszych dóbr królów czeskich niegdyś należący.

(7) Nulla ctintieena puellaris, nulla vox leticie resonabat in plateis. Galus 80.

(8) Młodsza Edda rozd. 23 — 25, mówi, że Niördh bóstwo słowiańskiego rodu (Wanus) w poczet Asów przyjęte, "morzu, ogniowi, wiatrom rozkazywało. " Podobnie Niemiec miał śpiewać (u Kadłubka, I, 28). "Vanda mari, Vanda terre, aëri Vanda imperet. "

(9) Sic dulci melodia perstrepuit, quod ad hujus dulcem vocis sonitum regis filia e somnio excitata, do lecto saliens, cum caeteris puellabus, somni quietis oblita, cantui dulcissimo intenta manebat. Boguchwały rękop.

(10) Porówn. Piśmienn. I, 323, i dodatki pod liczbą 9.

(12) Porówn. Bentkowsk. hist liter. I, 463. Piśmienn. II, 150.

(13) Porówn, artykuł Ant. Nowosielskiego, o próbach poematów dantycznych z powieści ludowych w Gazecie Warszaws. z r 1855 w Nrach 249, 231 zamieszczony.

(14) Wyszła komedya boska r. 1472 po raz pierwszy.

(15) O przekładzie Juliana Korsaka porów. Bibl. Warsz, r 1855, IV, 863 Przekład Adama Mickiewicza pieśni III, XXXII, XXXIII jest w Ilgim tomie dziel jego wydania Warszawsk., przekład Ludwika Kamińskiego jest w Bibliot. Warszaw, r. 1853, I, 343, przekład czeski w Czasop. muzeum czesk. z r. 1854, I, 3 nstpn.

XXXVII

BALLADY ANGIELSKIE, PIEŚNI SZKOCKIE I WOJENNE SZWAJCARÓW PIENIA.

Francya i Anglia szli w ślady za Włochami, pod panowaniem Filipa VI. i Edwarda III; niepodobna wprawdzie porównywać słabych prób nieustalonej jeszcze literatury, do arcydzieł, jakie się pojawiły w ojczyznie Wirgilliusza i Horacego; ale przynajmniej spostrzegamy objawiającą, się ową szczęśliwą dążność do ujednostajnienia i ustalenia zasad języka, co jest pierwszym a koniecznym warunkiem wszelkiego postępu. Narzecze oc, uprawiane przez Trubadurów przytłumione potem wojnami, które długo pustoszyły owe kwitnące kraje, straciło wszelką, wartość literacką; ale duch jego słodki a rzewny, wniknął mimo przeciwieństwa w narzecze oï  współzawodniczące z niem oddawna, a które obecnie opanowało Francyą. Lud Północny i Południowy, używał każdy z osobna oddzielnej mowy, według plemiennej różnicy pochodzenia; ale narzecze dworów i miast, wzbogacało się stopniowo mnóstwem wyrażeń ogólnych, które przechodząc w pismo, przyswajały się zwolna. Wprawdzie w owej epoce przejścia i wyrabiania się burzliwego, gdy wojna domowa i postronna krążyła dokoła z wściekłością, mało widzimy we Francyi pisarzów, którychby imiona przeszły do potomności. Do przeszłego albowiem wieku należy słynny romans Róży (de Ia Rosę), lubo wtenczas dopiero zaczął używać wysokiej sławy, jaką był winien wielu zastosowaniom moralnym, religijnym i satyrycznym, pomieszanym bez ładu, w owem dziele, którego duch lekki a żartobliwy, odbija tak żywo charakter narodowy Francuzów. Romans o Lisie, rozciągany, objaśniany, miał także popularne powodzenie. Wszędzie panowała allegorya, tak w wesołych piosenkach jak w hymnach religijnych, jak w djalogach mysternych i moralnych, owym pierwszym zawiązku dramatycznej sztuki. Wszelako styl prosty a płynny opowieści historycznych, pojawia się za czasów Filipa VI. w kronikach Froissarta, pisanych stylem zaniedbanym a lekkim, który bawi wprawdzie umysł, ale nie porusza serca; a poezya, jakkolwiek nieśmiała jeszcze i trwożliwa, zyskuje przecież pewną szlachetną barwę, w rymach Krystyny z Pisań, przyjętej na dwór Mądrego Karola V, gorliwego opiekuna wszelkich nauk i pożytecznych umiejętności.

W Anglii, długie panowanie Edwarda III. i wpływ zwycięzkich jego czynów, wywołały ważniejsze i bardziej stanowcze skutki. Dotąd dwa plemiona nieprzyjazne sobie nawzajem rycerze normandzcy, właściciele zamków i lud saxoński, przywiązany do roli, zajmowały tęż samą ziemię nie rozumiejąc się nawzajem, nie mogąc zbliżyć się do siebie wspólną zamianą myśli. Ale wojna wybuchnąwszy zarazem po wszystkich stronach, w Walii, Szkocyi i Francyi, wojna pełna zmiennych kolei, uwieńczona w końcu pomyślnym skutkiem, zjednoczyła wreszcie węzłem wspólnego niebezpieczeństwa, długo sprzeczne a nieprzyjazne sobie umysły. Edward, jako biegły polityk schwycił tę szczęśliwą okoliczność; chciał aby wszyscy poddani, którzy walczyli w obronie jego praw wspólnie z łask jego korzystali i mocą pamiętnego edyktu, język angielski, ów dziwny zlepek, mieszanina bezładna wszelkich narzeczy, który miał stworzyć w przyszłości tyle słynnych arcydzieł, został ogłoszony za język narodowy, mający być użytym w wszelkich urzędowych czynnościach. Już stary duch narodowy począł przebijać w naiwnych balladach malujących namiętności i walki codzienne, i w kilku niekształtnych djalogach (misterjach), już mnich Robert z Branne, przełożył na anglo-normandzkie narzecze dwa romanse narodowe (du Brut i du Rou) utworu truwera Wace, oraz Doręcznik Grzechu (Manuel du péché), dzieło moralne, które obwieszcza temi słowy:

"For lewed men i undyrtoke,

In englyshe tonge to make this boke,

For many beyn of suche manere

That talys and rymys wyl blethly here."

"Dla prostego ludu, przedsięwziąłem napisać tę książkę w języku angielskim; wielu bowiem z tego plemienia jest chciwych na powieści i rymy."

Wkrótce lud podnosząc głos, znalazł dzielnego przedstawiciela w mnichu Robercie Longland, który zbrojąc się biczem satyry, w śmiesznym poemacie Piotr Plowman czyli rolnik, chłostał bez litości swych współbraci, i gryzacemi a ostremi przycinkami, podkopał nie jeden przywilej. Mniej wesoły ale groźniejszy jeszcze zuchwałą swą polemiką Jan Wicklef, urodzony w r. 1324, naprzód przełożony w uniwersytecie Oxfordzkim gdzie chciał zaprowadzić pewne zmiany, potem przez władze duchowne pozbawiony tych obowiązków powstał przeciw samemu papieżowi, uchylił się od jego zwierzchnictwa i zbijał dogmata kościelne; w zjadliwych pismach tolerowanych przez króla przekład Biblii na język ludowy, był jednym wpływem tej walki chwilowej lecz zażartej, która zapowiadała już od r. 1366 daleki wybuch reformy. Wonczas jeszcze walki budziły wyłącznie zapal ogółu, a wojenne hymny oraz pieśni chwały i zwycięztwa, przedewszystkiem zajmowały umysły. To też wojownicza Szkocya, oswobodzona wielkiemi czyny, Roberta Bruce, który pokonał słabego Edwarda II. zanuciła na bohaterską nutę poemat Jan Bardour, poświęcony ulubionemu bohaterowi; a jego dźwięki echo gór odbiło dokoła.

Inny poemat z tegoż czasu, dzieło ślepego poety, znane pod nazwą Blind-Harry, poświęcony był przez wdzięczny naród, dzielnemu a nieszczęśliwemu Wallacowi, smutnej ofierze wzniosłych uczuć, którego świetny przykład miał zbawić Szkocyą. W tymże czasie Ryszard Rolle, zwany pustelnikiem, układał w rymy głos rozjątrzonego sumienia (la conscience irritée).

Pomimo owego zbudzenia anglo-normandzkiej mowy i wyrabiania jej się tak czynnego, mowa franko-normandzka, używana przez możnych, stała się panującą na dworze Edwarda III. Żona jego królowa Filipa, miała sekretarzem Froissarda. Chwała syna ich, księcia Walii, była opiewaną francuzkiemi wierszami przez Chandosa; a słynny podróżnik Mandeville, pisał tym językiem lepiej niżeli własnym. Po francuzku także układał z razu rymy Jan Gower pisarz dowcipny i łatwy, który utworzył później w powszechnem narzeczu, długie wyznanie miłosne (confession amoureuse), na wzór słynniejszego poety.

Tym poetą, wzorem swego czasu, poprzednikiem wielkich jeniuszów, które udoskonaliły język angielski, jest Geoffroi Chaucer, urodzony w r. 1328 w Londynie, a zmarły w roku 1400, obdarzony za życia wielkiemi łaskami dworu. Przecież ciąg jego żywota ulegał rozlicznym przemianom, aż ciężkie próby rozbudziły czynność umysłu poety. Położenie ojca, dozwoliło mu przyjąć świetne wychowanie, i odbywać w młodości podróże po Francyi i Niderlandach. Przyjęty do grona paziów Edwarda III, wzbogacony korzystnem małżeństwem, umieszczonym był w orszaku poselstwa wysłanego do Włoch. Tam to poznał Petrarkę, a może i Bokacyusza, i przejął się ich jeniuszem. Ale za powrotem do kraju, podczas burzliwej a nieszczęśliwej małoletności Ryszarda II, wspierał rejenta księcia Lankastru, uczestniczył w jego niełasce, i wraz z nim wygnanym został do Francyi. Potem zaparł się politycznego swego stronnictwa, a wzgardzony powszechnie, usunął się na wieś, gdzie czerpał wyłączną pociechę w naukach, aż do chwili, gdy przywrócony do łaski, odzyskał zabrane niegdyś dobra.

Tak więc w ciągu burzliwych kolei, będąc naprzemian uczniem, wędrowcem w cudzych krajach, wygnańcem i poetą dworskim, Chaucer mógł poznać ludzkość i jej słabości, w którym sam szeroki miał udział. Główne zatem jego dzieło "Powieści z Kanterbury, " jest po prostu przeglądem pełnym życia, wyobraźni i dowcipu, społeczeństwa tak ruchliwego i urozmaiconego średnich wieków.

W tych powieściach połączonych z sobą wspólnym celem, do którego dążą wszystkie wprowadzone osoby odprawiające pielgrzymkę do Kanterbury, poeta maluje wybornie wydatnemi barwy rycerza, mieszczanina, przełożoną klasztoru, zakonnicę, mnicha, ucznia, kupca, doktora, woźnego, młynarza; słowem najrozmaitsze klassy i cechy. Nadaje każdej postaci właściwy jej charakter, w prologach pełnych prawdy, gdzie śmieszna strona położenia, skreślona jest żywo a dosadnie. Wiersze o tyle są harmonijne, o ile pozwala na to język niekształtny jeszcze a szorstki, który on usiłował przecież zmiękczać i wzbogacać Szczęśliwem łączeniem wyrazów.

Ironia Bokacyusza, jego ulubionego przewodnika i mistrza, panuje nad całym utworem, gdzie umie połączyć szczerą wesołość, z wielką samoistnością, czerpniętą z owoczesnych obyczajów angielskich. Oto naprzykład obraz ksieni:

Była tam pobożna ksieni, z skromnym a naiwnym uśmiechem na ustach; zaklinała się na świętego Eloi, a zwano ją panią Eglantiną. Śpiewała wybornie godzinki, wyciągając tony słodkim głosem. Mówiła po francuzku przyzwoicie, francuzczyzną startfordzką chcę powiedzieć, albowiem paryzka była jej wcale nieznana.

"Co się tyczy jej sumienia, to tak było tkliwe, tak miłosierne, że gotowa była płakać na widok myszy złapanej w pułapkę. Miała ładne pieski, które karmiła mięsem, mlekiem i ciastkami. Ich śmierć opłakiwała gorzko; gdy je kto uderzył, płakała także, miała bowiem bardzo czułe serce!"

Oto obraz młodego rycerza:

"Już on nosił zbroje we Flandryi, Artezyi i Pikardyi; bił się ale niedługo, w jednym celu, aby się przypodobać swej damie. Szata jego haftowana podobną była do łąki zasianej kwiatami. Świeży był jak Maj, śpiewał i grał od rana do mroku. Nosił kaftan krótki, a rękawy długie; trzymał się dobrze na koniu, i z równym umiał cwałować wdziękiem jak pisać, rysować, tańczyć i tworzyć ballady.

Dalej idzie bogaty mieszczanin:

"Był to właściciel bogaty, posiadał urząd municypalny. Był on szeryfem w swojej prowincyi. Jadł chleb najbielszy, pił najlepsze piwo, dom jego obfitował we wszystkie wygody, miał podostatkiem ryb i zwierzyny: szczupaki i kuropatwy nie schodziły z jego stołu. Biada kucharzowi gdyby zapomniał przypieprzyć mu sosu, lub gdyby na chwilę próżnym był stół ustawiony w wielkiej sali!"

Idzie znowu Mnich sybaryta, wielki myśliwy, zawołany rycerz:

"Był to mnich przewyborny, godzien dostojeństwa Opata; miał dzielne konie w bogatej stajni; usuwając na bok stare obyczaje, umiał źyć na nowy sposób i nie troszczył się o zasadę, która zowie myśliwca bezbożnikiem.

Gdy wsiadał na koń, puszczał na wiatr wodze, a te pobrzękiwały głośno jak dzwonek w jego kaplicy. Rękawy miał obszyte miękkiem futrem, kaptur spięty pod brodą szpilką złotą wyobrażającą węzeł wiecznej miłości. Łysa jego czaszka połyskiwała jak zwierciadło, twarz zdawała się namaszczona oliwą. Był to prałat wspaniałej postawy, okrągłych kształtów, z okiem żywem i ruchomem, a płonącem jak roztopiony ołów.

Buciki jego były miękkie, koń dobrze osiodłany, słowem dzielna była postawa prałata. Nie miał chęci wycieńczać się postami i wyglądać jak widmo, wolał raczej zjadać pieczone łabędzie. "

"His bootes souple, his hors in great estate,

Now certainly he was a fayr prelate!

He was not pale as a forpynid ghost;

A fat swan lovde he best of any rost. "

Przy mnichu zjawia się sługa duchowny, który gdy pijany, klnie tylko po łacinie; i szafarz odpustów dopiero co przybyły z Rzymu. Obok tych postaci, w których poeta szkicuje główne śmieszności wieku, są także i tkliwe opowieści, jak na przykład o miłostkach Arista i Emilii; i pełne wdzięku obrazy, przypominając niekiedy rzuty pędzla Petrarka.

Chancer, rozpoczął także przekład romansu Róży i przełożył cały text Wilhelma z Lorris z niesłychaną łatwością. Tworzył także ballady i pisał nawet prozą; niejest to wszakże właściwy mu rodzaj. Z niezmordowaną odwagą próbował rozlicznych dróg w literackim zawodzie i usprawiedliwił poniekąd swój świetny przydomek poetyczny, zwano go bowiem gwiazdą poranną literatury angielskiej.

Nieszczęściem gdy ta gwiazda zagasła, trzeba było długo czekać na nową zorzę, która zabłysła gdy wojna Szwajcarów przeciw Karolowi Burgundzkiemu, zapaliła lud cały. Wtedyto pieśni śpiewane w chwili walki, powtarzane były i po odniesionem zwycięztwie. Znakomity swego czasu poeta Veit Weber zajął się ich uwiecznieniem. Urodzony w Niemczech, ale pełen zapału dla sprawy Helwetów, ów śpiewał bojowy, walczył w r. 1476 w szeregach skonfederowanych, na sławnem polu pod Granson i Morat; a jako nowy Tyrteusz, ożywiał nowo zaciężne zastępy, przeciw wytrawnym hufcom Karola Śmiałego. Stylem pełnym rzewnej a przejmującej barwy, kreśli on zaciekłość stron obu tchnącą srogiem krwi pragnieniem. Powrót wiosny, który opisuje prawdziwie poetycznem piórem, ma dlań wdzięk i ponętę, przywróci bowiem przerwane chwilowo boje.

"Zima była długa i twarda, a drobne ptastwo milczało, okryte żałobą; dziś znów śpiewa radośnie, a zielone konary drzew leśnych, odbrzmiewają jego wdzięcznym kwileniom.

Drzewa pokryły się liściem, a ich widok rozweselił ludzkie serca; dolina wdzięcznie przybrana zielenią, a zastęp mężnych rusza po niej ochoczo.

Ten idzie po lewej, tamten po prawej stronie. Słychać zgiełk i wrzawę ochoczego "tłumu. Książe Burgundyi nie rad będzie z jego spotkania. "

Następuje potem przegląd wojsk wyborowych przysłanych z różnych kantonów:

"Zurych ciągnie przy odgłosie trąb, a dalej ludzie z Schwytz, Soleury, Bernu, Turgowii, Glaris, Zug, Lucerny i innych jeszcze okręgów. Chwała połączonym wołali wszyscy, patrząc na ich bojową postawę.

Przyglądano się im długo i ciekawie, bo to było czoło wojska. O jak piękni byli, okryci w żelazne zbroje. Jeden w drugiego rosły, barczysty, wysmukły! nikt wzrostem nie mógł im dorównać."

Opisuje nakoniec bitwę, w której sam miał udział, mieczem i pieśnią wspierając dzielny zapał Szwajcarów.

"Burgundowie trzymali się chwilę, a potem widziano jak pierzchali. Padali tłumami konni i piechury, pola zasłane były szczątkami oręży pokruszonych na wrogu.

"Pierzchali tu i tam, szukając schronienia; nigdy świat nie widział takiej klęski. Ćmą zbiegów rzuciła się ku jezioru, jakkolwiek niepalona pragnieniem. Bobrowała po szyję i poległa od szwajcarskich strzałów jakby stado dzikich kaczek. Łodzie podpływały po poległych, a jezioro zrumieniło się ich krwią i wybrzeża odbijały ich jęki.

Wielu z nich wdrapało się na wierzchołki drzew i ginęło jak ptastwo; przebijano ich włóczniami, bo brakło im skrzydeł aby ulecić w obłoki. "

Tak sroga była zemsta Szwajcarów, sławnych zwycięzców Moratu.

XXXVIII.

WSZYSTKO TO JEST W LUDOWEJ SŁOWIAN PIEŚNI, KTÓREJ STOSUNEK DO TAKIEJŻE NIEMIECKIEJ WSKAZUJE SIĘ.

W rozkosznych Indyach mieszkające pierwotne ludy, mając z natury wielki do poezyi pociąg, rozwijały ją w Europie po przesiedleniu się do niej, a rozwijały z różnem powodzeniem, ulegając miejscowym okolicznościom, przez klimat, stosunki towarzyskie, tak domowe jak i polityczne i t. p., zawarowanym. U Niemców ostygł do poezyi zapał w masach ludu, a przeciwnie u Słowian żył i wzmagał się, zkąd też ci uzyskali narodu-poety miano, którem chlubili się po wszystkie wieki i dotąd się, bez względu, ze w tem (jak w ostatnim powiemy rozdziale) i przymówka leży, chlubią. Okoliczność ta miała i ma ważne następstwa, sprawiła bowiem, ze gdy u Niemców wieszczowie tylko i rymopisowie zajmowali się poezyą, przeciwnie u Słowian wszystko co żyło i żyje śpiewało i śpiewa; ze gdy u tamtych była poezya niezwykłem zjawiskiem, przeciwnie u tych była potrzebą i niejako powszednim całych mass chlebem, ze gdy u owych wykształcały się przez sztukę poetyczne talenta, u tych naodwrót natura sama przysposabiała wybrańszych z ludu śpiewaków do układania takich pieśni, którym najściślejsze krytyczne wymaganie nie może odmówić miejsca w pierwszym arcytworów rzędzie. Ponieważ zaś pieśń słowiańska, sama się, że tak powiem, siejąc rodziła z siebie i rozradzała, więc też przez nieustanne przerabianie i oczyszczanie istoty swej odrzucała wszystko co trąciło indywidualnością poety, co zakrawało na manierę, na tok i reguły, warunkom tworzenia poezyi przez sztukę przepisanym.

To ją tez w zupełnej sprzeczności z poezyą reszty Europy postawiwszy sprawiło i to, że nigdzie prócz a nas nie mogło być ludowych pieśni. Tak zwane więc ludowe zachodniej Europy piosnki są ludowemi o tyle tylko, o ile od rymopisów lub wieszczów przeszły do ludu, o ile się, jak mówimy, spopularyzowawszy, brzmiały w jego ustach, będąc przy odgłosie lutni lub tez lóźno powtarzane. Nawet tak zwanych Meistersyngerów utwory nie są pieśniami o jakich tu mówimy, chociaż zpośród ludu występujący utworzyli je piewcy. Gdy albowiem pisali je oni podług pewnych prawideł, a nie układał ich lud dla siebie, przeto za utwór wierszorobów a bynajmniej za poezyą ludową poczytane być winny.

Słówko o tych i wszelkich innych w zachodniej Europie powtarzanych pieśniach powiemy, celem zwrócenia uwagi czytelnika na to, ze chociaż w dzieła sztuki i poetyczne formy bogatszą jest poezya zachodnio-europejska od naszej, przecież nie przewyższa ona wartością wewnętrzną tej przynajmniej, która aczkolwiek jest samorodnego a nie wykształconego geniuszu płodem, jednakże usterkami samorodnym dowcipem niejako wrodzonemi wcale nie, lub bardzo mało grzeszy. Przywiodłem na to kilka przykładów wyżej.

Pieśń pod rozmaitą formą, religijną, erotyczną, satyryczną lub rycerską, panowała u ludu Europy zachodniej, jako wyraz umysłowego zwrotu, jako symptomat oswobodzenia gminu z poddaństwa, który wyzwolony z pęt feudalnych, głośno i bez obawy, wśród wrzawy rozhukanych namiętności, wyrażał uczucia religijne lub miłosne, wrażenia osobiste, pełne wzniosłego nieraz popędu. Tak więc w różnych odcieniach, względnie do klimatu i obyczajów, upowszechniły się we Włoszech, Francyi i Hiszpanii: sonet, romans i pieśń; tak wpośród nieskończonych walk i zapasów uwieczniła Anglia swe wspomnienia w starych baladach narodowych, jak Saule, Childe-Waters, Robin-Hood, Chery-Chace; z których zwłaszcza ostatnia pełna niezrównanego uczucia i zapału, skreśla wiernie obraz bohaterskiej walki na granicach Szkocyi stoczonej.

Nigdzie jednak ten rodzaj poezyi nie był tak dalece upowszechnionym jak w Niemczech; a lubo pierzchliwe dźwięki, czerpane z duchowego żywota ludu, nie zbyt wiernie zwykły przechodzić do potomności, pozostało przecież i tu wiele zabytków ulubionej od ludu poezyi, która w pieśniach pod wpływem różnych okoliczności, tak w szkołach Mejstersyngerów, jak przy rodzinnych ogniskach; tak w obozach jak wpośród ulic miasta zrodzona będąc, w charakterze swym szorstkim ale mocą i szczerością nacechowanym, wnikła głęboko do duszy. Rytm muzykalny właściwy ludom niemieckim odbił się tu wyraźnie, a rozmaitość miary wsparła żywe uniesienia improwizacyi (1).

Rozmaitość ta daje się czuć nadewszystko z niezrównanym wdziękiem miary w pieśniach rzemieślniczych, właściwych wyłącznym cechom; pieśń bowiem wyraża ich obyczaje, postać, dążności.

Tak więc rybacka bywa jednostajna i stłumiona, jak niepewne kołysanie wodnej fali, pieśń myśliwska śmiała i chropawa, jak powierzchnia skał, które łowiec przebiega w swych wycieczkach; pieśń pasterza spokojna i zaniedbana, jak spokojny bieg trzody. Szczera prostota, poczciwość i otucha, odbijają się w pieśni rolnika, a żywość i swawola w pieśniach uprawiaczów winnic; ale najrzewniejsza jest niewątpliwie pieśń górnika pozbawionego światła, pogrążonego w świecie tajemniczym, który on zaludnia dowolnie Strasznemi widziadłami własnej wyobraźni.

Porównywając je z takowemiź Słowian, a mianowicie Słowaków, a więc i Czechów, Polaków i Serbów, pieśniami, widzimy wielką między niemi różnicę. Zastanawia nadewszystko ubóstwo wyrazu na upoetyzowanie tego, eo ma przedstawić wierny świata ludowego obraz: nie ma tu bowiem ani jednej z owych pieśni śpiewanej przy różnych uroczystościach familijnych, jakoto przy zaręczynach, weselach, chrzcinach, stypach; nie ma nuconych przy obrzędach, świątkach, zabawach wiejskich; niema pieśni opryszków, chociaż w czasie kwitnienia Mejstersyngerów poezyi (r. 1300 — 1500) trudniło się rozbojami niemieckie rycerstwo. Krótko mówiąc, jest niemiecka pieśń wyrazem różnych powołań ludzi gminnego stanu, ale o duchu ludu wziętego w massie, tudzież o wieszającej się po dworach panów lub łotrostwem trudniącej się ludowej i szlacheckiej gawiedzi, nie daje ono żadnego wyobrażenia.

Któż głównie tworzył te pienia?

Rzeczywistość praktyczna będących w mowie czasów postawiona w sprzeczności, obok miękkich a mglistych zmyśleń Minnesyngerów, interes, częstokroć prozaiczny ale niezaprzeczony społecznego życia, stały się panującym charakterem tej nowej literatury, która zrodziła się niemal cudem, nie na dworach ani po klasztorach, ale przy warsztatach robotniczych. Połączeni w stałe korporacye po miastach wspartych opieką cesarskiego berła rzemieślnicy, poczęli zrazu nieśmiało, potajemnie i z małem powodzeniem, nie mniej jednak z wielką wytrwałością, układać na różne przedmioty, rymy różnego zakresu i miary. Stosując do poezyi zasady cyrkla i trójkąta, narzucali sobie wielkie trudności w zastosowaniu wszelkiego rytmu; i kuli tysiące wierszy lirycznych, dydaktycznych, dramatycznych, poddanych pod prawa stałej formy, ale niemniej sprzecznych częstokroć z dobrym smakiem. Godności terminujących towarzyszów i majstrów, oznaczały różne stopnie owych warsztatowych poetów, których instytucya dziwaczna ale szanowna, bez wpływu na naukę, ale ważna pod względem moralności, nierównie wznioślejsza nad instytucyę, śpiewaków dworskich (jongleurs) i wyrodzonych minstrelów francuzkich, istniała blisko trzy wieki pod nazwą Mejstersyngerów (majstrów śpiewaków). Głównem ich ześrodkowaniem były miasta Strasburg, Moguncya, Frankfurt, Ratysbona, Norymbergia, a najgłówniejszym przedstawicielem człowiek, który czystością myśli i poprawnością stylu umiał się wznieść ze skromnej sfery do pierwszego rzędu spółczesnych pisarzów, i został wzorem ludu, w rozumieniu Niemców, piewcą.

Jan Sachs szewc-poeta urodzony r. 1494 w Norymberdze, wychowany przy ojcowskim warsztacie, obznajmiony nieco z naukami, puścił się na wędrówkę jako czeladnik szewcki do Strasburga, Frankfortu, Lipska i Wiednia. "Wtajemniczony w tych miastach w drobiazgowe zasady sztuki Mejstersyngerów, poświęcił, jak sam mówi, pierwszy swój utwór, nie miłości, lecz wierze. Nienaganne obyczaje i charakter łatwy w pożyciu, zjednały mu serca współtowarzyszów. Ożeniwszy się w dwudziestym piątym roku życia w swem rodzinnem mieście, żył tam przeszło pół wieku, słodząc pieśnią całodzienną pracę. Tak więc przeżył całe niemal współczesne sobie pokolenie, aż w r. 1576 umarł, zostawiając w rękopisie przeszło cztery tysiące pieśni cechowych i przeszło dwieście dramatycznych djalogów, nie licząc w to tysiąc ośmiu set epigramatów, bajek, allegoryj i pieśni religijnych. Ta nadzwyczajna płodność umysłu, nie dodaje zapewne wartości szczegółowym utworom, ale dowodzi niezaprzeczenie wielkiej czynności ducha, a obok zasad nieskażonych, jedna mu nową zasługę. Sachs nie miał samodzielnego jeniuszu, ale miał duszę pobożną, wylaną, umysł naiwny a giętki. Jeśli mu brak niekiedy jędrności i mocy, nie brak mu nigdy dosadnej myśli, a prawie zawsze zdrowa moralność wypływa z jego pokornych dumań. Nie wydoskonaliwszy dramatu, tak niedokładnego w owych czasach, nietylko w Niemczech ale i we Francyi, nie otrząsnąwszy się z barwy miejscowej norymberskiej, dowiódł wszelako w niektórych utworach dramatycznych, a mianowicie "w pokutującej Ewie, " że umie malować głębokie wzruszenia serca. Jego allegorya o żywiołach prowadzących djalog z prawdą, pełną jest świętego oburzenia przeciw kłamstwu i obłudzie. Jego bajka o lwicy i wiele innych odznaczają się życiem i dowcipem, a pobożność szczera, tchnie w pieśni, kędy przebiega własne cierpienia:

"Warum betrübst du dich, mein herz,

Beküminerst dich und tragest schmerz,

Nur um das zeitlichgut?

Vertrau du deinem Herrn und Got,

Der alle ding erschaffen hat;

Er kann und will dich lassen nicht,

Er weiss gar wol was dr gebricht. "

"I czemuż się smucić serce moje, czemu jęczeć i wzruszać się dla przemijającego dobra? Zaufaj w Bogu który stworzył wszelkie rzeczy.

On niechce, On nie może cię opuścić, On wie co nam potrzeba, a niebo i ziemia są jego własnością. Mój ojciec, mój opiekun, wydobędzie mnie z nieszczęścia.

Bóg, który mnie stworzył, nie opuści mnie, jestem bowiem dzieckiem jego ojcowskiego serca. Lichy proch ziemi nie mam innego wsparcia oprócz Niego.

"Niechaj bogacz ufa swym skarbom; co do mnie położę nadzieję w Bogu; albowiem gdyby mną cały świat pogardził, wierzę i wiem, ze niczego nie braknie temu, który posiada wiarę"

(1) Histoire de la littereture Allemande de Mr Pechier.

XXXIX.

SATYRA ZAPOWIADA CYWILIZACYI I NAUKOM ZWROT NOWY.

Uwagę jaką dzisiejsi pisarze zrobili, "że pierwiastek satyryczny zupełnie jest obcy poezyi słowiańskiej," prostując (1) , nie podawałem na świadka ani tak zwanych pieśni szydebnych (2) , ani Sowizrzała, ów wydatny typ słowiańskiej rubaszności a przytem rozumu chłopskiego, zdrowo o rzeczach pod różnemi komicznie przedstawianemi postaciami rozprawiającego (3) ; lecz zwróciłem baczność czytelnika na poezyą obyczajową, w której szatę ubierano u nas morał, dając poznać ujemną stronę narodowego życia, i już to pod bajki postacią, już tez przez opowiadania po prostu tego co zaszło, przedstawiano rzecz (4) . Postaci pierwszej nie umiano użyć korzystnie, gdyż nie wiedziano jakby z komicznej strony uchwycić charakter zwierzęcia, najczęściej psa lub lisa, wprowadzonego na pole działań. Żart tez, śmiech i t. p. wbrew skłonności lubującego sobie w jowialności narodu, usuwając na bok, opowiadano z charakterem zwierzęcia sprzecznie, "że chciwym jest cudzego pies chytry, że przemądrzały lis łatwo się oszukać dawał martwym nawet istotom, że bystrem okiem nie dostrzegał sideł, w które łapał go dzban z gliny zlepiony i przyprawiał o życie (5) ." Lepiej się udawało proste opowiadanie tego co zaszło. Mając wzgląd na ważniejsze życia politycznego wypadki, zwracano uwagę narodu na zbytki mieszczan, ucisk ludu, chciwość duchowieństwa, chłoszcząc satyrą spanoszonych w kraju Niemców, szlachtę zdzierczą i pulchnych nieboraków, za jakich się czescy osobliwie, uważali księża. Ażeby zaś opowiadanie to tem skuteczniej działało, ubierano formę opowiadania albo w pieśń historyczną, albo dydaktyczną, podszywając drugą pod przykazania boże, by tem łatwiej dowiedzieć się mógł o rzeczy lud prosty. Przejdźmy po szczególe trzy owe życia politycznego szwanki.Ścisły zachodził od wieków związek między miejskiemi a wiejskiemi osadami u Słowian, które znosiły się wzajemnie w stosunkach domowych i politycznych. Miasta niczem prócz sposobu zarobkowania nie różniąc się od sioł, miały rząd gminny, a mieszczanie równie się jak wieśniacy stowarzyszali. Ta albowiem tylko była między nimi różnica, że wsie wchodziły w rolnicze a miasta w przemysłowe, handlowe i t. p. asocyacye, lubo bywało i na odwrót, jak to ma dotąd miejsce w Rossyi i w innych krajach słowiańskich, gdzie wsie całe składają się z stowarzyszonych szewców, kowali i t. p. Dopuszczając wolnej konkurencyi w przedsiębierstwach i monopoliami nie tamując ich, nie górowały bogactwami ani sioła ani grody, wyjąwszy jedno i drugie miasto nadmorskie, czem Pomorze głównie się odznaczało. Co gdy przeciwnie było u Niemców ( albowiem kupcy i rzemieślnicy w gildy i cechy u nich urządzeni ) , nie dozwalali nikomu handlować i zarobkować w mieście kto się do ich bractwa nie wpisał, i gdy dla tego miasta niemieckie uderzały dostatkami wielkiemi, przeto zazdroszcząc im tak świetnego bytu Słowianie, zapragnęli urządzić podobnie swe miasta, i wolną konkurencya w przemyśle i handlu usunąwszy z nich, chcieli je mieć urządzone monopolnie. Chwilowo, bo za przywilejem czyli mówiąc po naszemu, za paszportem przesiadujący u nich dla zysku Niemcy, oświadczyli gotowość usłużenia w tej mierze, byle im dozwolono na całe miasto i jego milowy lub mniejszy albo nawet większy, okrąg rozciągnąć przywilej rządzenia się i sądzenia po niemiecku, i nie krajowemu lecz własnemu podlegać rządowi. Na czele jego miał stać z pośrodka tychże cudzoziemców wybrany mąż, wójtem nazywany zwykle. Krótko mówiąc miały odtąd słowiańskie miasta i wsie stanowić rząd w rządzie, być rzeczą pospolitą w monarchii lub nawet rzeczypospolitej, być ludową gminą w szlacheckiej gminie, a uprzywilejowany cudzoziemiec, miał być pół ludowym, pół szlacheckim człowiekiem, czyli nie być ni tym ni owym całkowicie. Taki stan w stanie mógł być dla Niemców ale nie dla nas stosownym: tam albowiem między dworem i jego wazalami a ludem wiejskim pośredniczyły miasta; a u nas gdy między królem a gminami wiejskiemi środkowało ziemstwo, czyli jak ją nazwałem szlachecka gmina, przeto miasta nie mogły bez naruszenia harmonii w stanach narodu, osobnego tworzyć stanu, lecz zupełnie się do ziemstwa lub tez do ludu wcielić były powinny. Ponieważ tego nie chciały uczynić, przeto powstały ztąd starcia się stanów dla kraju niebezpieczne. Drugie złe z uprzywilejowywania miast wynikłe leżało w narodowości niemieckiej coraz bardziej u nas upowszechnianej. Pokazało się bowiem, że krzewiąca się przez nią po krajach słowiańskich cywilizacya obca, wysuszała by perz, żywotne soki żyznej umysłowości ich roli. Doznały tego Węgry, Czechy i Polska. Cisnęli się hurmem do Polski, że tę za przykład wezmę, Szwajcarowie, Szwabi, Sasi i wszelacy północni Niemcy, by szerzyć w niej materyalizm, cudzoziemszczyć ją i zagarniać majątki. Gorzkie nad tem rozwodzi żale powołany wyżej Dalemił czeski, tudzież bezimienny pieśniarz polski, z którego tu wyjątek przywodzę (6) .

Na tem Niemców jest staranie:

Gdzie przybędą, w każdej dobie

Pierwsi stawają na czele,

O innych nie dbają wiele,

I umieją radzić sobie:

Bo takiemi sposobami

Wdzierają się do łask sami.

W twarzach ich układ pokory,

Potem w pokorze tajonej

Z córek pańskich mają żony,

A z nimi swe łączą córy.

A gdy każdy już przez zdrady,

Pierwsze usunie zawady,

Sięgać dalej chęć w nim wzrasta.

Więc pana pokornie prosi,

I z pieniędzmi trzos przynosi,

I chce zostać wójtem miasta.

A kiedy urząd owładnie,

Wtenczas nad tem myśli zdradnie,

Jak się w majątek sposobić,

Aby potem już najśmielej

Wygnać panów właścicieli,

I dziedzicem sam się zrobić,

Tym to sposobem i Czechy

W swych majątkach bez pociechy,

Ponieśli od Niemców straty.

A kto Niemców tak bogaci,

Ten zawsze dziedzictwo traci,

Na obuwie i na szaty.

Wspomnieni wyżej Lechowie rozradzając się, spowodowali upadek ludu mimowolnie, a potomstwo ich Czyli szlachta upadek ten powiększyła z namysłem, w Czechach i w Polsce osobliwie. Za czasów swewskich. wojował lud i rolę uprawiał kolejno. Łatwo obu podołał obowiązkom, gdy z pracy miał dostateczny nakład na rynsztunek wojenny, a z udziału roli, dość środków do utrzymania siebie i swojej rodziny. Skoro atoli lechickie w Germanii nastawały czasy, i na udziałach osadzani dziedzicznych wojownicy, stawali się do robienia bronią sposobniejsi, mając do tego większe od ludu środki, wtedy okoliczność ta postawiła sama przez się pierwszych wyżej nad drugich, i coraz wyżej lub niżej stawiała obu stopniowo. Dziedzic powiększał swe mienie przez rolników roty, których na swem osadzał dziedzictwie; w czem nie mógł mu wyrównać człowiek wzięty na wojaka zpośród ludu, gdyż tyle tylko dawała mu roli gmina, ile jej zapotrzebować mógł dla siebie i swej rodziny, lub ile jej mógł własnym, że tak powiem, obrobić karkiem. Wprawdzie nie było i jemu wzbroniono zostać Lechem za czasów monarchicznych, kiedy król dawał na dziedzictwa role doświadczonym w boju wojakom; ale gdy to do nadzwyczajnych liczyło się wypadków i gdy rzadko zlechcał się czyli uszlachcał przez dziedzictwa lud, rzeczą przeto było naturalną, że Lechy poszli i szli ciągle górą, a lud  szedł dołem i bił im czołem. Monarcha widząc, że więcej ma pożytku z dziedziców niż ludowych mężów, zwijał gminy a pomnażał dziedzictwa, czego, a więc upadku ludu, byli przyczyną Lechowie ale mimowolnie. Czyż bowiem ich było winą, że byli królowi dogodniejsi, bo w robieniu bronią sposobniejsi od ludu? Ten sam stosunek dziś między gospodarzami a parobkami we wsiach oczynszowanych zachodzi. Dziś bowiem oczynszowani włościanie stali się i coraz bardziej stają powodem upadku tych spółwłościan, którym się czynszowe nie dostały role. Niedawno temu jak na opustoszałej osadzie mógł osiadać, ktokolwiek brał na siebie ciężary przywiązane do roli; teraz za nastaniem dziedziczno-czynszowych roli, gdy niema pustek, przeto nie może też kto inny na takiej osieść glebie, tylko dziedzic poprzedniego osadnika lub nabywca praw do osady, od spadkobierców tegoż. Jeżeli jej nie ma za co nabyć, pozostaje tem samem w rzędzie proletaryatu, i musi iść na wyrobek lub służbę. Któż temu winien że dziś oczynszowując włościan nie uposażają się czynszowemi rolami wyrobnicy, gdy zaledwie dla gospodarzy i komorników starczy roli? Jak więc dziś nie winien temu czynszujący swe dobra dziedzic, tak i w pierwotnej Polsce nie było szlachcica winą, że miał dziedzictwo, a gminni nie mieli go ludzie. Wszelako i tak, pomimo że dziedzictwa nie posiadał, nie padła jeszcze ostatnia klęska na lud, gdyż prawo nie dozwalało wymagać od wyrobnika lub służebnika albo nawet osadnika, którego na pańszczyznie lub czynszu osadzał szlachcic, więcej nad to, do czego się zobowiązał kontraktem; a obyczaj narodu prosty i uczciwy potępiał chciwych na niecne zyski panów. Atoli wpływ Zachodu gdzie dola gminu była nieszczęśliwa, tudzież przepych i zbytki przyprawiły lud o utratę mienia: albowiem co chłopek posiadał wydarł mu to lub wyłudził na nim szlachcic. Za czasów Chrobrego, mówi kronikarz (1) , nie ukrywał przed królem a swoim panem ubogi wieśniak swych owiec lub wołów, pewny będąc że mu ich nie zabierze. Później było inaczej, skoro, jak mówi wyżej przywiedziony satyryk, zaczęła szlachta tracić swe dziedzictwa na obuwie i szaty, kuszona do tego będąc przez rozpościerających materyalizm po kraju Niemców. Osobliwie też czeska szlachta umiała dobrze obierać swych wieśniaków z majątku. Ochłostał ją tez za to uszczypliwym wierszem piszący w XIV. wieku satyryk czeski, który objaśniając Dziesięcioro przykazania Bożego (2) , tak się przy szóstem rozwiódł:

"Skoro szlachcic poczuje u swego człowieka grosze, a tyle ma jeszcze w sobie wstydu że mu ich nie chce wydrzeć gwałtem, pyta go: czem się to stało że więcej nad umowę posiadasz roli? Więc żąda za to grzywny lub pary wołów. Inny bierze się na inny sposób. Znałem Władykę który wyłudził u swego kmiecia parę wołów następującym fortelem. Przywoławszy go rzekł mu: widzę żeś słabowity i mdłego żywota, lada dzień śmierć zdławić cię może. Słuszna rzecz pomyśleć o swem mieniu którego masz wiele, ażeby się o niego nie kłócili spadkobiercy, i udzielili coś ztąd kościołowi dla zbawienia twej duszy. Radzę ci więc rozdać wszystko za, życia przyjaciołom, a przez to zapobieżysz złemu. Na to mu chłop: panie jeszczem sobie zdrów, dosyć myśleć o tem gdy nadejdzie godzina. Chłopie, odrzeknie pan, nie odrzucaj rady mej, i rozporządź swem mieniem w tej chwili. Pomnij ze masz młodą żonę, która bez wątpienia pojmie po twej śmierci równego sobie wiekiem męża, i z nim majątek strwoni, o zbawienie duszy twej nie dbając wcale. Kiedy tak, rzecze na to chłop , toć rozporządzam przed tobą panie majątkiem swym w ten sposób: niechaj jednę część mają księża na mszą świętą i modlitwę dla zbawienia mej duszy, drugą zabierze żona, trzecią przyjaciele. Co? zapominasz o mnie, zawoła pan. Cóż ci mam dać odpowie kmieć, kiedym już rozdał wszystko. Prawda, że jeszcze posiadam parę wołów, ale te przeznaczam na światło i śmiertelną koszulę. A pan na to: powinieneś włożyć obowiązek ten na swych spadkobierców, niechaj więc mszę zakupią krewni, żona niech przygotuje płótna, o wosku myśleć nietrzeba, narobią ci go podostatkiem pszczoły, dla mnie zaś przypadną woły. To niechże i tak będzie zawoła chłop, Wszakżeś ty mój pan, a ja twój sługa."

Chciwość tę w panach mogliby byli powściągać księża ale cóż kiedy sami grzeszyli, o czem tak prawi satyryk objaśniając dalej toż przykazanie: "Zdzierca cudzego pyta na spowiedzi księdza: powiedz co mam z tem czynić com zebrał, łupiąc kościoły, rabując duchownych, kradnąc, paląc, zabijając. Wiem żeby to wszystko com tak niecnie nabył rozdać należało między biednych, ale wiem i to, że rozdawszy, zrobię dzieci me żebrakami, boć ja prócz tego com nazbijał nie posiadam innego majątku. Pytam więc ciebie księżulku, jak za to odpokutować? Dając zaś odpowiedź proszę pomnąć, że ja będąc słaby ani pościć, ani na odpusty, ani na ranne msze chodzić niemogę, a pacierzy nie rad mówię. Na to mu ksiądz: my duchowni jesteśmy biedacy, mamy ile wy nam świeccy tytułem jałmużny udzielić raczycie; jeżeli więc zaofiarujesz grzywnę na habit, będziesz miał odpuszczone grzechy. Tak (mówi dalej satyryk) czynią źli spowiednicy, czyli raczej ludu zwodnicy. Niechaj każdego z nich to spotyka co się niedawno jednemu zdarzyło mnichowi. Spowiadając on rozbójnika rzecze mu: chceszli mieć grzechy odpuszczone, udziel kruszynkę złota któregoś nakradł tak wiele. I owszem, zawoła zbójca: lecz przy sobie nic nie mam, przyjdź więc do mnie do lasu, a dam co żądasz. Pojechał ksiądz konno, a gdy odebrał co zbójca przyobiecał, rzekł do odjeżdżającego tenże: masz czegoś żądał, za co wywdzięczyć się powinieneś. Zostaw mi więc swego konia i odzienie, wszak możesz i pieszo zajść do domu.''

W ten sposób przeszedł satyryk celniejsze stany narodu, i każdemu z nich przypiął łatkę, zbyt, że tak powiem delikatnie wywnętrzywszy się, zwłaszcza jeżeli satyrę słowiańska z ówczesna francuzką, i niemiecką, dowcipniejszą, i humorystyczniejszą, ale złośliwszą, porównamy. Poczciwy bowiem lud słowiański nawet gniewać się i szydzić złośliwie nie chciał, czy nie umiał. W romansu szatę przybrał bajkę jeden z trubadurów francuzkich (podobno Saint Cloud z nazwiska) utworzywszy przez to sławny romans o lisie, który z wielkiem powodzeniem naśladowano w Niemczech. Pod nazwiskiem niewiadomo, prawdziwem czy zmyślonem aktora Henryka z Alkmar, pojawił się ten romans w Lubece, r. 1498 pod tytułem "Rejneche Fuchs." Ów tytuł objaśnia podwójny jego początek. Jeżeli bowiem treść alegoryi pożyczona jest od starych trubadurów francuzkich którzy ja wymierzyli według domniemań przeciw książęciu Lotaryngii z dziesiątego wieku zwanemu Renard; to przecież zastosowanie jej w poemacie Alkmara, jest wyłącznie germańskie. Czy zaś pociski satyry są wymierzone przeciw książęciu lennikowi Niemiec, czyli przeciw samemu cesarzowi Maksymilianowi, nadto przystępnemu pochlebstwom oszusta, który zdobył jego łatwowierne zaufanie; zawsze jednak pociski te maja charakter samoistny, wyłącznie im właściwy, głęboki a naiwny zarazem, co im zapewniło rychłą popularność. Ów poemat zawarty w czterech pieśniach, przewyższa poprzednie utwory w tym rodzaju, większą jasnością, osnowy: uosobione zwierzęta mówią w nim mową zwyczajna a prostą. opowieść jest zajmująca, krytyka żywa i dowcipna, obraz usterków wieku, skreślony jest po mistrzowsku, rozwiązanie dobrze sprowadzone, a zakończenie jasne. Satyra dowodzi szyderczo choć nie wyraźnie, ze na dworach zręczność zastępuje wszelkie cnoty i pokrywa wszelkie występki. Poeta użył narzecza saksońskiego używanego w północnych Niemczech, niedorównywającego szwabskiemu wytwornością, ale dosadniejszego i jędrniejszego. Wiersze wybornie są rymowane, a miara ich krótka i żywa, nadaje poematowi wesołą, i prostoduszną barwę.

Przypatrzmy mu się bliżej:

ROMANS O LISIE. ( du renard ) .

"Es war an einem magentag,

Wie blum, und laub die knospen brach;

Die. kraüler sprossten; froh erklang,

Im hain der vögel lobgesang;

Der tag war schön, und balsamduft,

Erfullte weit umher die luft:

Als könig nobel, der mächlige len,

Ein fest gab, und liess mit geschrey,

Haftag verküaden überall."

"W miesiącu maju, gdy zakwitają kwiaty, gdy zielenieją młode liście, gdy pieśń ptastwa brzmi w głębi lasów, gdy woń przepełnia powietrze; w piękny dzień majowy, szlachetny Lew król zwierząt, zwołał wielkie zgromadzenie u dworu. Zwołani wasale przybywali huczno w nieprzeliczonym tłumie. Król dla uświetnienia uczty, wezwał wszystko co chodzi, czołga się lub lata, a nikt nie uchybił wezwaniu oprócz jednego Rejnecke, lisa, którego niecne sprawy oddalały od dworu; źli bowiem stronić zwykli od światła."

Skoro się otworzyło posiedzenie, każdy jął oskarżać lisa. Naprzód wilk Isegrim, dalej kot Hinz, pies i lampart. Niebawem zjawia się kogut Henning, na czele smutnego orszaku który niesie uduszoną kurę, śpiewając nad nią pieśni żałosne. Obwiniony otrzymuje rozkaz aby stanął natychmiast, a niedźwiedź Braun, podejmuje się poselstwa. Reinecke wychodzi z warownego zamku i niby grzecznie przyjmuje niedźwiedzia, znęca go do sadu, wskazuje mu pień wielki a rozpęknięty, i dowodzi że jest w nim podostatkiem miodu. Niedźwiedź wtłacza głowę w otwór, ale niestety, nie może jej wydobyć. Lis rozgłosił przygodę, a lud z całej wsi, z księdzem plebanem i sługą jego na czele, okładają razami nieboraka, który ucieka nareszcie skrwawiony i poraniony. Kot Hinz wysłany z kolei, takiegoż samego doznaje losu, wpada w zasadzkę, gdzie pozostawia ogon. Następnie lis mści się na wilczycy; a gdy wyprowadził w pole wszystkich nieprzyjaciół, ukazuje się sam na dworze. Zrazu niepomaga nic świetna wymowa; skutkiem licznych zaskarżeń, skazany jest na szubienicę. Błaga aby mu dozwolono przed śmiercią odprawić publiczną spowiedź, i oskarża w niej ojca własnego, iż niegdyś zakopał skarb należący do korony, powierzywszy jemu samemu tajemnicę. Na tę wieść król wstrzymuje wyrok; na prośby królowej przyrzeka lisowi ułaskawienie pod warunkiem że mu wyda złoto. Tu lis wykręca się na nowo, więzi wilka; i prosi aby mu pozwolono odbyć pielgrzymkę dla obmycia grzechów. Idzie więc przybrany w buty podbite niedźwiedziem futrem, w towarzystwie barana i zająca, zjada ostatniego, i wrzuca potajemnie jego głowę w sakwy nieszczęśliwego barana, który za powrotem na dwór posądzony o morderstwo , pieczętuje śmiercią pogodzenie króla z wilkiem i niedźwiedziem; a ciało własne oddaje im na pastwę.

Na początku drugiej pieśni, król zawiedziony w poszukiwaniach skarbu, dowiedziawszy się od królika i kruka o podstępie lisa który ukrywa się w swym warownym zamku, postanawia wyruszyć przeciw niemu na czele wiernych paladynów. Ale Reinecke dowiedziawszy się od borsuka Grimbard krewnego swego, o niebezpieczeństwie, chce je uprzedzić, żegna żonę, i udaje się do dworu. W drodze rozprawia o rzeczach światowych i rzuca gorzkie przycinki i niewyraźne pociski na dumę szlachty i nadużycia duchowieństwa.

W trzeciej pieśni, za jego przybyciem, nowe następuje zwołanie, i nowo zatwierdzony wyrok śmierci. Lis wszelako zyskuje odroczenie, i rozpowiada długi poczet przygód, któremi uniewinniając się, rzuca winę na własnych oskarżycieli. Wylicza kosztowne dary zasłane przezeń królowi, która w drodze skradzione zostały. Były tam, mówi on, między innemi przedmiotami, pierścień, grzebień i zwierciadło pełne cudownych własności, na których skreślone rysunki przypominały drobne grzechy wilka, kota, psa; słowem wszystkich jego prześladowców.

Długo lew słucha niedowierzając, aż nakoniec małpa. Martyna, dama honorowa lwicy, tak dzielnie broni sprawy obżałowanego, że powtórnie wypuszczonym zostaje na wolność, w celu szukania skarbów, które przyrzeka złożyć w darze królowi.

W czwartej pieśni, wilk Isegrim, sprzeciwia się oddaleniu lisa, i wyzywa go na szczególną, walkę. Przyjąwszy wezwanie za zgodą królewską" Rejnecke, udaje że znów chce odbydź spowiedź, i zgłasza się nocą do sowy, która mu daje długie napomnienia. Sroga to satyra na mnichów, gdzie łatwowierność owych czasów okryta jest śmiesznością.

Przychodzi kolej na lisa: rozwija on liczny poczet grzesznych sprawek popełnionych w ciągu życia. Sowa wyrzuca mu błędy; lis zdaje się być wzruszonym, i aby lepiej dosłyszeć rady, zbliża się z poszanowaniem do spowiednika, wpada nań, dusi go i pozera. Nazajutrz rozpoczyna się stanowcza walka. Wilk ufny w swą silę, z razu ma przewagę, mimo chytrości lisa, który zasypuje mu oczy piaskiem. Już srogi wilk Isegrim naciska go łapą, już ma cios zadać śmiertelny, gdy lis zmyśloną modlitwą, odwraca jego uwagę, a potem zwraca się nagle, chwyta go, szarpie, rani i zmusza go do uległości. To zwycięztwo zmywa go ze wszystkich win; król mianuje go kanclerzem; a on w orszaku przyjaciół i pochlebców, powraca w tryumfie na swój zamek Maupertius.

Wskazaliśmy pobieżnie, w ogólnym i niedokładnym szkicu, dowcipne rysy tej powiastki, gdzie każdy z działaczy czworonożnych i skrzydlatych, uosabiając skrzywienia i wady członków ówczesnego społeczeństwa, utrzymuje doskonale swa rolę, nie odstępując od niej ani na chwilę; gdzie człowiek nie pojawiając się nawet na widowni, jest ustawicznie wprowadzany w grę, wystawiony na dotkliwe epigramata lub poważne uwagi, jak w tym djalogu lisa z borsukiem.

"Złe dziś czasy mój bracie! spojrzyjmy tylko wyżej. Możni panowie łupią wraz z drugiemi. Dozwalają odzierać lud wilkom i niedźwiedziom, jakby to należało im z prawa. A kto powie im prawdę, kto wskaże złe w zasadzie?

"Kto ma się ukarżać daremnie, niech lepiej goni wodę w rzece, alboli wiatr w polu, lub niech się stara o nabycie nowych przywilejów.

Najgorsza sprawa, że każdy chce być nauczycielem drugich; niechaj się uczy naprzód rządzić własną żoną, dziećmi i domownikami. Ale jakże tu. chcieć poprawiać świat, skoro każdy czyni co mu się podoba, a całą surowość zasad chowa dla drugich. Niestety! coraz głębiej brniemy w złem, miły bracie! Mordy, kradzieże, oszczerstwa, upowszechniają się coraz bardziej. Świat jest łupem hipokrytów i fałszywych proroków. Każdy żyje na swój sposób, a kto się ośmieli czynić jakąbądź uwagę, słyszy natychmiast odpowiedź: "Ba! gdyby grzech był tak nagannym jak mówią ci, którzy głoszą prawdy, powinniby czynnie wskazywać, jak należy unikać złego."

Ten ustęp dowodzi z jaką szczerotą i życiem, poeta stawia czoło występkom swego czasu. Głębokie prawdy wyrażone tu głosem zbudzonego sumienia, które wreszcie połyskują w całym utworze pod osłoną allegoryj zapewniają poematowi Reinecke Fuchs, palmę pierwszeństwa nad innemi tego rodzaju utworami, powszechnemi wprawdzie w średnich wiekach, ale częstokroć oschłemi i rozproszonemi w pomyśle. Dzieło Henryka z Alkmar, zbliża się doskonałem opracowaniem do pierwszych wzorów tego rodzaju, jakie nam przedstawia starożytność klassyczna w bajkach Fedra i Horacego, w Batrachomyomachii Greków i w Hitopadesie Indjan. Zarówno jak owe sławione dzielą, poemat niemiecki, obok piękności zachowanej w formie, daje nam rys silny a prawdziwy tego czasu przemiany społecznej, kiedy na roli plennej chwasty zagłuszały jeszcze zdrowe ziarno, i nie dozwalały mu wybujać swobodnie.

Występki bowiem licznie pojawiały się na wszystkie strony, tak po dworach, jak po opactwach i miastach, jakkolwiek nie brakło surowych przestróg zawartych w kięgach głoszonych z kazalnic. W owych także czasach, po srogiem morowem powietrzu które nawiedziło Europę w czternastym wieku, i tłumnych konsyliach w Konstancyi i Bazylei, jawiły się jakby złowieszcze pogróżki, owe tańce śmierci, których wyobrażenia pozostały dotąd na sklepieniach kościołów i klasztorów, nakreślone pobożnemi a gorliwemi rękoma, aby tym sposobem przywieść ludzi do uznania swej nicości i porównania wobec grobu. Jakoż rzeczywiście przedstawiano tam, jak śmierć wciąga wszystkich do tanecznego koła, niepomijając nikogo. Papież, król, królowa, kardynał, biskup, książę, księżna, ksiądz, rycerz, urzędnik, doktór, szlachcic, mieszczanin, kupiec, woźny, pan, żebrak, pustelnik, młodzian, dziewica, chłopek, zakonnica, muzyk, kucharz, a nawet mularz z rodziną, ukazują, się na tym smutnym przeglądzie, znęceni dźwiękiem skrzypców, na których przygrywa sroga ich prześladowczyni. Obrazy te rozpowszechnione sztychem, rozchodziły się potem po świecie z dodatkiem czterowierszów, po większej części układu majstersyngera Regenbogen, które wydano później w zupełnym zbiorze tańców śmierci, w Bazylei i Lubece. Uderza nas tam wielka śmiałość z jaką duch ludu wydobywając się zpod przemocy feudalnej, daje słyszeć szczęśliwym ziemi ulubieńcom losu, wyrok sprawiedliwości Bożej, przed którą nic się nie uchroni; wyrok straszny dla bezbożnika, pocieszający dla nieszczęśliwego. Wielkie wrażenie czynić musiało wykazanie takiej sprzeczności: pod rysami chropawemi a nieogładnemi kryła się bowiem głęboka prawda. Tego rodzaju obrazy utrwalone we Włoszech malowaniem Campo Santo w Pizie, rozeszły się w różnej postaci po świecie: w Hiszpanii w allegoryach, we Francyi w pieśniach żałosnych (gorzkich żalach), w Anglii w hymnach religijnych mianowicie utworu Jana Sydgate, który przedstawia miedzy innemi wydatnemi rysami, jak krew Chrysusa spływając z krzyża w kształcie purpurowej chorągwi, chroni wszystkie ludy, i wzywa je do pokuty. Szczególniej jednak w Czechach owej Gutenberga, jak wieść niesie ojczyznie, tudzież w Niemczech gdzie pierwsza biblia łacińska drukowana r. 1450, godnie uświęciła najwyższy wynalazek ludzkiego jeniuszu, w Czechach mówię i w Niemczech objawiła się także najwyższa reakcya przeciw skażeniu wieku. Obrońcy gorliwi, energiczni, pełni zapału, tak z pomiędzy ludu, jako tez i z wyższych warstw społeczeństwa, gotowi byli stawie pierś w jej obronie. O ile więc upowszechniano wszelkie utwory które dotykały sumienia i odbierały występkom ich ponętny smak, o tyle używano najostrzejszej broni satyry, aby doprowadzić umysły do zrozumienia prawdy, przekonywając je o dotychczasowem szaleństwie.

Człowiek czynny a szczery, Sebastyan Brant doktor prawa rodem r. 1458 z Strasburga, czyli pisarz miejski kanclerz w Bazylei, znany z surowych obyczajów i głębokiej erudycyi, ogłosił r. 1494, poemat w szwabskiem narzeczu pod napisem: "Okręt szalonych. " Utwór ten niższej wartości od romansu o lisie, przechodzi go pod względem moralnego stanowiska, dotykając wprost wszelkich zboczeń umysłu i obłędów sumienia.

W cnotliwem oburzeniu, a obok tego z pewną, wesołością, autor chłoszcze niemiłosiernie wszelkie bożyszcza wieku, którym hołdują tłumy, niepomne na obowiązki i przeznaczenie swoję. Libertyni, żarłocy, zapaleńcy, tancerze i melomani, skąpcy, rozrzutnicy, szaleńcy z miłości, dumy i pychy, słowem wszyscy ci maniacy zarozumieni o swej mniemanej mądrości, przybrani w dzwonki, płyną na wielkim symbolicznym okręcie, którego żaglami, kieruje sam poeta, mając zarówno udział w szaleństwie.

"Chcę, mówi on, polecić Bogu ów okręt, niechaj żegluje w Jego imie. Nie powstydzi się on za poetę: któż bowiem zdoła lepiej odmalować szaleńców, jeżeli nie ja, który do was przemawiam Sebastyan Brant, szaleniec jak i drugi?

Ktokolwiek zbada szczerze sam siebie, ten wie jak mało powinien się cenić, ten się nie wynosi nad rzeczywistą wartość. Jestże bowiem człowiek wolny od błędów? Niechaj szalony nie mniema się mędrcem; przyznając się do szaleństwa, można tylko powrócić do mądrości.

Proszę czytelników aby więcej baczyli na treść niż na słowa mego utworu. Zapewne ze nie bez trudu zgromadziłem tylu szalonych. Ileżto nocy czuwałem samotnie, podczas gdy ci, dokoła których krążyła myśl moja, tracili czas na grze, pijatyce lub śnie, nie myśląc o mnie bynajmniej."

Dalej wylicza wszelkiego rodzaju szaleństwa przedstawione w osobach cisnących się tłumnie na okręt. Wyliczanie to jest nazbyt jednostajnem, żaden bowiem węzeł nie łączy poematu, ani go żadna akcya nie ożywia. Odbija w nim jednak gorąca żarliwość ku cnocie, miłość ludzi, a nadewszystko wielka skromność, albowiem autor uznany za jednę z świetnych gwiazd swego czasu, przyjmuje i dla siebie naukę, jaką rad drugim ogłasza.

Podczas gdy lekka muza Jana Sachsa dotykała pobieżnie wszelkich przedmiotów; inni autorowie poświęcający się wyłącznie jednemu, w żadnym go jednak nie przeszli. Tak więc Burkhard Waldis. wydał 1548 r. Zbiór bajek moralnych poprawnym stylem, ale bez samoistnej wartości; a Jan Agricola Schnitter rozwinął 1592 r. w prozie płynnej, lecz jednostajnej, główne przysłowia, używane za jego czasów. Mnich franciszkanin, Tomasz Murner, cierpki i namiętny przeciwnik Sachsa, pełen nienawiści ku protestantyzmowi, ogłosił r. 1512 i 1513 swe poemata: "Zaklęcie szaleńców, (Narrenberchörung) i "Cech oszustów" (Schelmenrauft), w których na wzór Branta, ale z bardziej cynicznym zapałem, zaczepia wszystkie warstwy społeczeństwa, gromi wszelkie opinie, i poniża duchowieństwo stawając niby w jego obronie. Obdarzony szczerszą wesołością i szczęśliwszą wyobraźnią, Jan Fischart, przekładał i kommentował 1582 r. poetę francuzkiego Rabelais, w ciekawym poemacie Gargantua i Pantagntel którego sam tytuł nadzwyczajny, zapowiada długie pasmo barbaryzmów. Ale jego śmieszny poemat: "Polowanie na pchły" (Flohhastz Weibertratz 1577 r. ), a nadewszystko wdzięczny utwór pod napisem: "Szczęśliwy okręt, " (das gluckhaft Schiff 1576 r. ), gdzie opowiada jak płynąc Renem, wioślarze z Zurych dostawili do Strasburga ciepłą jeszcze papkę, z prosa urządzoną w ich mieście, okazuje wielką giętkość i siłę tego prawdziwie samodzielnego umysłu.

(1) Piśmiennictwo polskie, II, 4 1 9.

(2) Porównaj je w zbiorze Pieśni ludu polskiego w Galicyi p. Żegotę Pauli, we Lwowie, 1838 wydanym.

(3) Piśmienn. polskie, I, 140, 226 nstpn.

(4) Pamiętniki moje, II, 58, nstpn.

(5) Porównaj bajkę o szczennej suce, którą do osiedlenia się w Polsce Krzyżaków zastosowano u Długosza w I tomie na str. 645 wydania lipsk. tudzież bajkę o liszce i dzbanie w XIII wieku u Czechów w obiegu będącą. Jest i w Wyborze literatury czeskiej.

(6) Porówn. Pamiętniki moje, II, 60 nstpn.

(7) Galus 67, 68.

(8) Porów. Starobyl: składan. I. 52 — 107.

XL.

ZWROTU TEGO WSKAZANE GŁÓWNE OBROTY KŁADĄC KONIEC DZIEŁU, PRZENOSZĄ OBRAZ LITERATURY Z WIEKÓW ŚREDNICH W NOWE I NAJNOWSZE CZASY.

Gdy satyra nowy zapowiedziała kierunek literaturze, przez którą ludzkość odrodzić się miała moralnie, tymczasem zbieg okoliczności dał kierunkowi temu obrot taki, że bardziej niż kiedykolwiek poróżniły się z sobą narodowości, że ludzkość więcej jeszcze uciążoną została, i że nowo rozdwoił się katolicki kościół. Wziął obrót ów swój początek w Czechach, gdzie Jan Huss podniósł głos przeciwko nadużyciom które się do hierarchii kościoła katolickiego wkradły. Będąc za to spalony na stosie, został pomszczony w lat sto przez Marcina Lutra (1), który dając nowy ruch obrotowi już nie o poprawie hierarchii, ale o rozerwaniu kościoła katolickiego pomyślał: przez co stał się powodem wielkich zmian w polityce świeckiej i duchownej zaszłych. Zmiany te i na literaturę przeważnie wpłynęły, ale nie o tyle, ażeby się ta na katolicką i protestancką rozdzieliła: pozostał się więc dawny, literatur według cech narodowości wyrobiony, podział, i każdy lud europejski miał własną mniej więcej rozwiniętą literaturę, lub piśmiennictwem tylko, jak wnet okażemy, będącą. Ponieważ słowiańska i niemiecka najwięcej nas obchodzi, przeto mając głównie na baczności obie, i zwrot nowy jaki im satyra zapowiedziała rozważając, powinnibyśmy nietylko w poezyi, lecz i w prozie zwrotu tego rozważać obroty, zwłaszcza gdy bez drugiej nikt się całkowitego "Obrazu literatury" dopatrzeć w pierwszej nie może. Ze względu atoli, że autorowi tego dzieła nie tak o literaturę jako raczej o kwiat jej, którym jest bez wątpienia poezya, chodziło, nie chcieliśmy nic więcej nad zakres, jaki sam naznaczył swej pracy powiedzieć, zwłaszcza gdy dopełniając, nie tak rozszerzać, jak raczej prostować sumiennie za święty wzięliśmy sobie obowiązek. K'woli więc temu cały rozdział, którym on dzieło swe zakończył, i w nim o stylu historycznym i sztukach pięknych, o dalszym rozwoju poezyi celniejszych narodów europejskich, o łacińskiej erudycyi, języku i t. p. bez ładu i składu nieco powiedział; cały ten rozdział, mówię, pominąwszy i nowy w miejsce jego położywszy, widzimy się w potrzebie dopowiedzieć i to czego on o poezyi nie powiedział, sił do tego jak sam naiwnie zeznał, nie mając, a co jednakże pominąć nie należało mu żadną miarą, gdy właśnie to miało być istotnym wynikiem jego pracy. Temi albowiem słowami zakończył on swój obraz: "jako podróżnik strudzony daleką wędrówką po lasach, skałach i pustyniach zasianych dzikim kwiatem, zatrzymuje się na wierzchołku góry, zkąd pogląda na równiny pokryte dojrzałemi kłosy, które oczekują ręki wprawniejszego ieńca; " tak i my zakończamy tu sumienny przegląd walk, prób i usiłowań, które przygotowały na korzyść nowoczesnych wieków wielkie uciechy ducha i nieśmiertelną chwałę cywilizacyi. Jeżeli więc ma wykazać się dosadnie, ze literatura średniowiekowa dojrzawszy czekała tylko na rękę wprawnego żeńca by tenże uwitym z jej kłosów wieńcem, ustroił ołtarz ludzkości, więc trzeba oczywiście choć napomknąć o tem, zkąd się w tych przynajmniej literaturach które nas najwięcej obchodzą, zkąd mówię wzięli się u Słowian i Niemców owi, o jakich autor napomknął, żeńce, i jaki przyniosły dla ludzkości pożytek, położone od nich pokosy.

W Czechach objawiwszy się, jak wyżej rzekliśmy, poezya słowiańska uwiędła przed wydaniem owocu. W miejsce do kresu nie doszłej swego, nastała inna, wcale od niej odmienna. Tamta bowiem była poezyą słowa, ta czynu, a czynu wielkiego, bo nie na rodzinną tylko ziemię, ale na wszystkie kraje słowiańskie, a nawet na całą katolicką ludzkość wpływ wywrzeć mającego. Nie udał się atoli zamysł z przyczyny, ze zbyt wiele, w niestosownem miejscu, i nie we właściwym zamierzył czasie ów, że go tak nazwę, wielkiego, i w owe czasy najtraiczniejszego dramatu twórca i aktor. Zaimprowizowawszy go i śmiało odgrywać zacząwszy, nie miał czasu dokończyć co rozpoczął, spalony będąc, jak rzekliśmy na stosie r. 1415 w Konstancyi. Ci, którzy go po nim dalej grali, również nie odegrali całkowicie, nie mając dosyć do zapełnienia sceny aktorów, i mieć ich nie mogąc. Albowiem ówczesna Europa, nietyle co Czesi myśląca, nawet pojąć nie mogła ich, dążącej do naprawy obyczajów i dobra kościoła katolickiego myśli. Cała więc nadzieja wykonania wielkiego zamysłu polegała na Słowianach, z których gdy sami tylko Polacy silnie, a po nich Rusini nieco przylgnęli do niego, przeto należało Husytom, czyli tym Czechom, którzy pomścić się za wielkiego nowatora i jego zamiar przywieść do skutku postanowili, należało im, mówię, przed wzięciem się do czynu zapytać samych siebie, czy będą mogli Wziąć na swe barki i udźwignąć ciężar, gdy im nikt dźwigać nie pomoże? Ponieważ nie uczynili tego, i ponieważ po upadku w Polsce husytyzmu z tych co następnie protestantyzmu przyczyn, podzieleni na stronnictwa Hussyci nie zdołali podtrzymać mistrza swego myśli, przeto słyną oni dziś w dziejach powszechnych jako poprzednicy europejskiego reformatorstwa, za co nie skąpi im pochwał dzisiejsza Europa, a spółczesna przeklinała ich o to, podróżującym po zachodzie gościnności odmawiała, szalbierzami i zwodzicielami nazywaią ludów i t. p. Pamięć tej nienawiści zachował dotąd francuzki język, w którym jedno znaczy Cygan a Czech (Bohemien).

Marcin Luter rozumiejąc, ze się dlatego nie udała Husowi naprawa kościoła, że ją w Czechach i zbyt wcześnie rozpoczął, nie bez skutku protestował w Witenbergu przeciwko rządom i niektórym zasadom wiary kościoła katolickiego, pomimo że i on wywołał na siebie i swoje zasady różne stronnictwa. Rozwinięty ztąd protestantyzm rozpostarł się w Niemczech północnych i we wszystkich tych utrzymał się krajach, które bądź pierwotnie bądź w postępie czasu przesiedleni z Azyi Teutonowie posiadłszy, albo swą zachowali w nich narodowość, albo z miejscową ludnością w jedno się ciało polityczne zlawszy, przewagę w nowo utworzonej cywilizacyi mieli. Tak więc: Szwecyą, Dania, Holandya, Anglia sprotestanciała, a Francya pozostała katolicką.

Powód doprowadzenia do skutku rozpoczętego przez Lutra dzieła, leżał w polityce krajowych rządów, które czychając na dobra kościelne przyjęły protestantyzm i przezeń posiadły owe dobra. Co gdy nie leżało w zamiarze czeskiego króla, który owszem trzymał z kościołem, przeto i dla tej przyczyny zamysł Husytów nie mógł się udać. Druga przyczyna Lutrowi na rękę będąca, leżała w usposobieniu umysłów niemieckich, do sporów religijnych odwiecznie nawykłych. Co gdy również przeciwnie się miało u Słowian nie mających pociągu do sekciarstw religijnych, i gdy zgoła żadna inna przyczyna polityczna, chęć pozbycia się Niemców w miejskim i szkolnym żywiole burmistrzujących wyjąwszy, nie przewodniczyła Husowi, przeto następcom jego właśnie dlatego, że się religijnego sekciarstwa chwycili, zamysł udać się też nie mógł. Byli to jak się domyślamy po największej części potomkowie Niemców w Czechach osiadłych, którzy podobnie jak spolszczeni, zmadziarszczeni, zfrancuziali Niemcy, mając na widoku tez same co Luter cele, rozsławili się po Europie nie tylko jako nowi swobód kościoła, lecz i politycznych praw obrońcy. Obsypani za to pochwałami od spółczesnych, zyskali dziś, a z nimi Luter, naganę od samych nawet Niemców, którzy, wznowiony przezeń protestantyzm niżej od husytyzmu dlatego kładąc, że tamten politykę i wiarę, a ten ludzkość i hierarchią kościoła miał na celu, wyrzuty mu czynią o to, że Germanią w takim znowu jak była za Tacyta postawił stanie i osłabił ją, sprawiwszy, że się z czasem na udzielne księstwa i księstewka, królestwa i królestwiątka podzieliła, przez co sprowadzone do zera niemieckie cesarstwo łatwo w XVIII, wieku upadło.

Tegoż samego losu co polityczny stan kraju, doznało i piśmiennictwo, a nawet literatura. Odróżniam bowiem tę od tamtego, nazywając piśmiennictwem cokolwiek się pismu i drukowi powierza, przez literaturę zaś artyzm rozumiejąc. Pisał sobie każdy europejski naród książki i pisze, ale nie każdy z pisaniny swej, bo tylko Włoch, Francuz, Anglik, Hiszpan, Portugalczyk, Niemiec, Polak, Rossyanin, a poniekąd Duńczyk i Szwed literaturę sobie wyrobił lub wyrabia; wszelki inny naród piśmiennictwo tylko posiada i posiadać będzie, póki w nim nie objawi sztuki. Artyzm w to zmierza by literaturę nietylko narodową, ale o ile to być może europejską uczynił, to jest narodowości cechę wyraził w niej tak, iż na sam rzut oka może czytelnik odgadnąć łatwo, że w ukazanym sobie literatury pomniku widzi i czuje ducha i ton narodu, który stawiono mu przed oczy, tudzież doczytuje się w nim i dopatruje zmysłu poetyckiego ludu, który sobie pomnik ten wystawił. Cokolwiek się więc artyzmem nie zaleca, do piśmiennictwa policzone być winno.

Myśląc nietylko o naprawie kościoła, ale ludzkiego tez serca i rozumu, jął się i piśmiennictwa Huss. zostawiając następcom swym posunięcie go do stopnia artyzmu, czego oni naturalnie uczynić nie mieli czasu, będąc jak rzekłem zajęci poezyą czynu. W toż samo godząc Luter, od Hussa jako Niemieć piśmienniejszy, powziął wpośród niebezpieczeństw i wymierzanych przeciw sobie klątw, myśl do wykonania olbrzymiego dzieła, to jest: zupełnego przekładu biblii z hebrajskiego tekstu. Czego dokonał sam z niezrównaną szybkością i dokładnością, w owym starożytnym zamu Wartburgu, odwiecznym świadku rycerskich turniejów i walk poetycznych Minnesyngerów. Biblia Lutra dokładna i sumienna, zjednoczyła w stylu prostym a ścisłym rozliczne narzecza miejscowe z przewagą narzecza wyższej Saksonii. Jestto pierwszy wzór powszechnej prozy niemieckiej, jaka do dni naszych używaną jest w literaturze.

Kazania i katechizm Lutra ustaliły jego dyssydencką doktrynę, a pieśnie pełne namaszczenia, ułożone na uroczyste święta, wskazują wyraźnie poetę w owym olbrzymich zdolności człowieku. Pomiędzy hymnami, dosyć wspomnieć o tych, które uświęcają narodzenie, mękę i zmartwychwstanie Zbawiciela, walki i tryumf pierwotnego kościoła, a nadewszystko tkliwą modlitwę chrześcianina umierającego pod wpływem wiary. Te słowa powtarzał sam Luter w chwili śmierci 1546 r.

"Mit fried und freund ich fahr dahin,

In Gottes wille;

Getrost ist mir mein herz und sinn,

Sanft und stille;

Und Gott mir verheissen hat:

Der tod ist mein schlaf worden.

Das macht Christ wahren Gottes Sohn,

Der trene heiland,

Den du mich, Herr, hast schon lang,

Und machst bekannt,

Dass er sei das leben und heil,

In noth und auch in sterben. "

"Umieram w pokoju i weselu według woli Bożej, rozum mój i serce pełne nadziei, pokorne są i swobodne jak Bóg przykazał; śmierć bowiem jest dla mnie snem tylko.

Dzięki Jezusowi prawdziwemu Synowi Bożemu, wiernemu Zbawcy, któregoś mi objawił o Panie dając mi poznać, ze w Nim jest żywot i zbawienie w niebezpieczeństwie i śmierci.

Jemu, którego łaską swoja wyniosłeś ponad wszystkich, poddając świat cały jego królestwu, który mocą Twego świętego a żywego słowa, ma brzmieć po wszystkie miejsca.

Jemu, który jest Zbawicielem i światłem, aby oświecił i wzmocnił narody nie znające jeszcze Ciebie; Jemu, który jest chwalą, nadzieją i radością Twego ludu izraelskiego."

Torem Husa i Lutra idąc Polacy, katolicy i protestanci zarówno, zaszli dalej, mając czas i sposobność potemu: albowiem nie prowadząc wojen o naprawę kościoła, i nie staczając bojów w sprawie protestantyzmu, ciągnęli z obu nastręczające się dla uprawy piśmiennictwa i literatury korzyści: w czem przewodniczył im co do poezyi Jan Kochanowski, a co do prozy, wielu naukową wartość dotąd mających pisarzów uczyniło im przysługi znakomite. To tez ich znowu torem poszli ci Niemcy, którzy wstępując w piśmiennego Lutra ślady, usiłowali piśmiennictwo niemieckie podnieść na stopień literatury, a znowu torem tych poszedłszy owi co literaturze rzeczonej chcieli nadać protestantyzmu cechę, minęli się z prawdą. Dlatego tez następcy tych znowu mężów starając się o to jedynie, by piśmiennictwo na literatury wznieść stopień, chcieli ją przynajmniej narodową uczynić. Dopiąwszy życzeń swych celu ujrzeli się zawiedzionymi w skutkach jakie literatura ta, zwrotowi przez satyrę zapowiedzianemu wtorując, miała wywrzeć na ludzkość. Co, tudzież obrót przez słowiańską literaturę, obok niemieckiej w tym uczyniony zwrocie rozważając, zakończymy nasz rozdział poglądem na ducha obu literatur nowo odrodzonego, z rzutem oka na postęp w piśmiennictwie ludów obcego plemienia, wpośród Słowian i Niemców osiadłych, przygotowany przez dojrzałość średniowiekowej literatury.

Piśmiennictwo, niemieckie usiłował po Lutrze podnieść do godności literatury pół-Polak bo Szlązak, który i w Polsce bawił przy schyłku życia, sekretarzem i historyografem r. 1636 Władysława IV. króla polskiego mianowany będąc. Był nim Marcin Opic rodem z Bolesławca (Bunzlau) dolnego Szlązka miasteczka, który tą samą co polska literatura od czasów Jana Kochanowskiego na wzorach starożytnych i włoskich kształcona, idąc drogą, dał popęd następcom swym do rozwijania liryki, dydaktyki i satyry, od czasu husytyzmu coraz uszczypliwszej, a nawet zjadliwej, i tam dokąd i świecka poezya nasza z wyjątkiem bohaterskiej, którą protestantyzm zaniedbał, zdążającej. Wszelako mając i tę poezyą za wierszopisarstwo, od wierszoróbstwa Minnesyngerów nieco posunięte wyżej, przemyśliwali nad tem Niemcy czyby nie można przez nowo nadany literaturze kierunek, uzyskać taką poezyą i prozę, jaką sobie spółcześnie za pośrednictwem Kalderona Hiszpanie, Kornela, Rasyna, Fenelona i wielu innych Francuzi, Miltona i Drydena Anglicy wyrobili, i tak mieć swą literaturę wyrazem protestantyzmu i narodowości. I rozumieli że dopieli celu skoro Klopsztok (urodz. 1724 urn. 1803) prawdziwie protestancki, jak mniemali, wieszcz, wystąpił z poematem z dwudziestu pieśni złożonym, w którym ponieważ " zwycięztwo Boga miłosierdzia i pojednanie rodu ludzkiego z swoim Twórcą, za sprawą Messyasza. " wyśpiewał, nazwał Messyadą. Atoli jak Raj utracony Miltona, którego niemiecka epopea ma być dalszym ciągiem, tak i Messyadą nie protestanckiego wyłącznie, lecz całego a więc i katolickiego chrześciaństwa własnością będąc, i pośrednio się jak każdy podobny mu poetyczny utwór, a nie bezpośrednio do protestantyzmu odnosząc, nie mógł być żadnym sposobem ani za wyraz protestantyzmu, ani narodowości niemieckiej uważany, gdyż i owszem romantyzm tylko, jak z ciągu obrazu literatury średniowiekowych pokazuje się ludów, może być rzeczywiście niemiecko-narodowej poezyi wyrazem. Jak więc rzeczony poemat po wyjściu z druku r. 1748 trzech jego pieśni, z uniesieniem od Niemców przyjęty będąc, przestał być wkrótce celem ich podziwu, skoro się cały r. 1773 pojawił. jak nie zyskał u żadnego europejskiego ludu, a tem mniej u Słowian, współczucia, gdy się w łużyckim i polskim pokazał przekładzie (2); tak tez żaden zgoła jakikolwiek poemat (a było ich bardzo wiele) samychże nie zadowolił Niemców, jeżeli nadzwyczajnością nie zwrócił na siebie uwagi. Przyszło bowiem do tego, że niemiecka publiczność przesycona piśmiennością, nie podobała już sobie w tworach owocem czerstwej natury będących, że własna imaginacya znękana, w takiej tylko poezyi któraby ją do nadzwyczajności pobudzała, smakować mogła.

Czuł to dobrze Gete rzeczywisty twórca narodowej literatury Niemców, i jej z pęt niewoli w jakie ją źle zrozumiana okuła sztuka, oswobodziciel. W różnym kierunku przebiegając on obszerne literatury pole, i kierunkowi temu najrozmaitszy nadając obrót, przekonał się atoli o tem, ze jak protestantyzm nie polepszył stanu wieśniaka, tak i duch czasu stoi temu na przeszkodzie, by literatura niemiecka korzystnie wpłynęła w XVIII i XIX wieku na polepszenie doli biednego ludu. Jakoż skoro po szczęśliwie wywalczonej wojnie trzydziestoletniej wzięli się Niemcy do zreorganizowania nadpsutego w czasie toczenia o protestantyzm bojów, społeczeństwa towarzyskiego, wtedy ówcześni prawnicy, zamiast z ojczystego, zapatrując się z rzymskiego na stan wieśniactwa stanowiska, modelowali go na sposób rzymskich nie mówię osadników lecz nawet niewolników (coloni, servi). A lubo cywilizacya nie dopuściła by rzecz ta doszła do ostateczności, lubo nie dozwoliła ludowi upaść, owszem polepszyła jego mienie znacznie; przecież zdawało się Getemu, że znowu zepsuje to łatwo materyalizm, co chrześciańska miłość naprawiła w człowieku, jeżeli pieniądz i tylko pieniądz mieć będzie znaczenie u świata. W tym celu chciał niby drugi Prometeusz nowo i tak ukształtować człowieka, ażeby tenże miłością bliźniego zagrzany, nie chciał samej tylko mamonie hołdować, ale i cnocie. Dworak Gete wyraził o tem myśl swą znienacka po za mitologią skrywszy ją grecką i niby ów Prometeusz bajeczny swarzący się z Jowiszem o to, że mu wzbrania nowego z swojej poręki ukształtować człowieka, wyrzuty czynił duchowi czasu, ze rodzaj zepsuł ludzki, samolubnym go, na cudze cierpienia nieczułym, zaborczym, okropnym, uczyniwszy. Zapowiedział więc, że nowego na obraz i podobieństwo swoje czyli takiego utworzy śmiertelnika, który cierpieć, płakać równie jak używać i weselić się zdolny będąc, wzgardzi obecnego czasu duchem, a nowy w jego miejsce stworzy (1). W toż samo ale na innej drodze godził zwolennik jego i współzawodnik, o którym, gdy zgasł zawcześnie, tak nucił jego przyjaciel Gete:

----------------------------------

Die allmächtige Zeit

Und das ewige Schicksal,

Meine Herrn und deine?

Wähntest da etwa,

Ich sollte das Leben hassen,

In Wüsten fliehen,

Weil nicht alle

Blüthenträurae reiflen?

Hier sitz ich, forme Menschon

Nach meinem Bilde,

Ein Geschlecht, das mir gleich sey,

Zu leiden, zu weinen,

Zu geniessen und zu freuen sich,

Und dein nicht zu achten,

Wie ich!

A więc go święćcie! Bo co w pół mu życie

spłaca, potomność niech da całkowicie!

Szyller (1) usiłował zwrócić ducha czasu ku sztuce i przez nią zagrzawszy go do polubienia natury, chciał oraz wpłynąć przez to na ukształtowanie się cywilizacyi godniejszej, bo mniej chciwej, mniej samolubnej (2). Marzył o tem w drugiej swojego zawodu naukowego dobie, kiedy osiadłszy r. 1787 w Wejmarze wszedł z Getem r. 1794 w bliższe stosunki literackie, i coraz większe wywierać zaczął na spółczesnych wpływy. Będąc osobliwie w liryce, więcej niż Gete refleksyjnym, a przez to więcej niż ów niemieckim poetą, zwracał z nim wspólnie baczność największą na życie domowe i stronę obyczajową niemieckiego narodu, a protestantyzmu nie tykał, i owszem, już w końcu pierwszej doby poetycznego zawodu ku religii katolickiej skłoniwszy swe serce, z niej dobierał do układania swych dramatów wątku. Kierował przez to nieznacznie myśl rodaków ku tej dziejów niemieckich dobie, kiedy jeszcze religijnie, a więc politycznie tez i naukowo nie byli podzieleni Niemcy; kierował ich serce ku prostocie obyczajów, ku skromności życia, ku powściąganiu żądz, przez materyalizm na chciwość mienia coraz bardziej rozpasywanych. Ku takiemu śpiewowi nastrajając sztucznie swą lirę, nie dopiął i on co sobie zamierzył, a nie dopiął nie dla braku ludowej pieśni, na której wsparta sztuka, mogłaby nucąc:

Jak to dobrze Bóg zrobił,

że ten śliczny świat stworzył,

tak cudnie go ozdobił,

tyle kwiecia rozmnożył,

zwracać oziębłe zmateryalizowanego człowieka serce ku naturze, a podsłuchując ja i, ze tu własnych jego użyję słów, podchwytując jej sposób naśladowania światła i cieni (3), śpiewać z serca i do serca; ale raczej dlatego chybił celu, ze ówczesny świat nie poezyi lecz prozy, któraby mu poezyą, zastąpiła, potrzebował; czyli że nie przez poezyą, lecz przez rzeczywistość, miał się duch czasu nowo odrodzić. Dawno wskazywał juź na to brak ludowej u Niemców pieśni, który nowy pochód czasów zapowiadał dla poezyi i prozy, z porządkiem natury zgodnie. Uczą nas bowiem dzieje, ze skoro nadejdzie chwila, w której odrodzone w szkole doświadczeń narody, do nowego życia powstać mają, wtedy literatura ich ma kwiatem nie poezyą lecz prozę, i już nie w marzeniach lecz w rzeczywistości albo żyje istotnie, albo rozumie że żyje. Dowód na to stawiają w literaturze Helenów niektóre dzieła Arystotelesa, a bez wyjątku wszystkie Platona, w literaturze Rzymian pisma Tacyta, a na polu piśmiennictwa nowoczesnych ludów znamienite prace badaczów przyrody, które są niby poezyą w literaturze dzisiejszej Europy. I dla niej natura jest ale nie otwartą lecz zamkniętą księgą, którą ilekroć się śmiertelnikowi otworzyć i przeczytać zdarzy, wtedy przez wynalazki odkrywa się mu świat cudami przyrodzenia ozdobny, i bogatemi upominkami go darzy. Ślicznym taki świat siedzący za warsztatowym lub kupieckim stołem nazywa, pobrzękując złotem, szczęśliwy przemysłowiec, a ubogi proletaryusz, któremu się cierpieć i płakać nie zaś używać i weselić godzi, przebrzydłym go i okropnym mianuje niesłusznie, gdyż i jemu stoi otworem księga natury, i jemu do skarbów jej dostąpić wolno i on może samego siebie zapytać z wieszczem: (4)

Któż stoi przy mnie w pociech wszelkich braku,

Kto pójdzie ze mną i w grobowy mrok?

To ty, przyjaźni,

I ty, jej siostro, drugie bóztwo ludzi,

co burze zaklniesz, kiedy w duszy wre,

Pracowitości, co cię nic nie strudzi,

co nic nie zniszczysz, bo nie spieszysz się,

co drobny piasek do gmachu wieczności

ziarnko po ziarnku znosisz ręką twą,

a tem się z wielkiej czasu należności

przecież minuty dni i lata trą.

Skoro nadejdzie czas jaki tu opisaliśmy, wtedy proza mając te same co poezya cele, lub mieć je dla dobra ludzkości obowiązana będąc, nachyla narody ku barbarzyństwu, gdy one nie mają sil do utrzymania równowagi w moralnym świecie dostatecznych. Wtedy to ludzkość wróciwszy na dawne stanowisko, znowu się odradza, lub po utracie sił żywotnych, wsiąka w massę obcego plemienia.

Na tem stanowisku będąc dziś zachodnio-europejskie ludy, a z nimi Niemcy, prozę swą podobnie jak niegdyś poezyą kształtują przez sztukę. Dotąd wszakże sami Francuzi tylko ową prozę w naukach przyrodzonych mianowicie do godności literatury wznieśli, i w wykładzie równo jak zewnętrznym kształcie, coraz bardziej ją kierują na sztukę. Niemcy zaledwie się na piśmiennictwo zdobyli. Jeszcze niżej stanęli od nich Słowianie, będąc w nauce, umiejętnościach i wynalazkach ludów zachodniej Europy, a więc i Niemców uczniami. O poezyi twierdzić tego nie można żadną miarą: tą albowiem jak nad nimi celowali zawsze, tak i celować będą, dopóki na to samo co owe ludy, na fachowej literatury imienia tego godnej nie wstąpią pole. Mówimy tu o poezyi ludowej, nie zaś o poezyi dziełem nauki i sztuki będącej, w której rzeczywiście nie wyrównaliśmy dotąd Europie, nie postąpiwszy tyle co ona w naukach. Chociaż atoli jest dotąd u nas poezya ta po większej części w analizie a mało w syntezie, czyli składa się dotąd z jednostek w całość za pomocą nauki i sztuki nie ułożonych jeszcze, wszelako po kilku nader szczęśliwie na polu tej poezyi przez Polaków i Rossyan uczynionych próbach wnioskować się już godzi, ze i tą poezyą, a poezyą czerstwą, w smak zdrowy, stały i z naturą zgodny bogatą, przewyższymy Europę.

W obrazie literatury średniowiekowych ludów dwa główne i dwa podrzędne uderzają światy. Z tamtych słowiański i niemiecki naprzód, a następnie germański, z tych poza-słowiański i poza-germański zastanawia. Skończywszy według zakresu dzieła opowiadanie o światach, rzućmy na poza-światy okiem i zważmy w jakim stanie była literatura u zamieszkujących je ludów. W świecie poza-germańskim była u Francuzów i Anglików świetna literatura, do nich też lgnęli naprzód wszyscy Niemcy, a gdy się germańska wzniosła, lgnęli do pierwszych Niemcy po lewym brzegu mieszkający Renu (a więc i Holendrzy), do Germanów zaś Duńczycy i Szwedzi. Co ma dotąd miejsce, z tą rozumi się różnicą, że inne tez literatury a nie sama niemiecka mając u tych ludów poważanie swoje, działały na nie; i nawzajem przez nich oddziaływanie na ludy w poza-słowiańskim świecie żyjące, a protestancką wiarę wyznawające, wywierały. Tak więc wpływając dziś niemiecka literatura na Szwedów, przez nich znowu wpływ na Finów protestantów wywiera: na Kaszubów, Pomorzan, Łużycan, Mazurów, Litwinów wywierają wprost przez siebie wpływ Niemcy. Wszelako Finowie, Litwini, Albańczycy, Rumunowie, Ormianie, Grecy, a nawet Niemcy, (że inne jakoto: Osedeńców, Tatarów, Samojedów, Kałmuków i kaukazkie z cywilizacyi prawie nieznane opuszczę ludy), mieszkają tez w świecie słowiańskim i poza-słowiańskim. Żyją bowiem pod rossyjskiem panowaniem Finowie, których dlatego północnymi nazwijmy; żyją znowu pod Austryi rządem Finowie drudzy, czyli tak nazywani Madziarowie. Na obu wpływ wywierała i wywiera słowiańska cywilizacya za pośrednictwem Rossyan, Czechów, Słowaków, Polaków. Wyjąwszy Madziarów są małopiśmienni Finowie wszyscy, kwiat więc ich cywilizacyi w słowie tylko bo w pieśniach ukrywa się ludu. Wszakże i Madziarów piśmienność nowszych czasów będąc płodem, niedaleko bo do ludu, którego małą posiadają liczbę, sięga. Albańczyków czyli tak od Bułgarów nazywanych Arnautów (sami siebie Szkipetarami zowią), to jest dawnych Epirotów ze Słowianami odwiecznie pomieszanych, dziś dopiero przez dzieło które o nich Halin wydał, lepiej poznawać zaczynamy. Pod tureckiem będąc panowaniem wpływowi cywilizacyi słowiańskiej pod każdym ulegli oni względem. Na daleko wyższym od nich oświaty stopniu stoją Rumunowie różnych narodowości, w której włoska wielką gra rolę mieszanina. Jedni w Mołdawii i na Wołoszczyznie mieszkając i Rumunami sami się nazywając, mają grammatyki i słowniki, co dotąd cały zasób piśmiennictwa ich stanowi: drudzy w królestwie węgierskiem i wenecko-lombardzkiem przebywając i Włochami nazywając się, niżej od tamtych pod względem piśmiennictwa stoją. Na równi są z nimi Ormianie, po rossyjskiem i austryackiem rozsiani państwie: mieszkający w Galicyi spolszczeli zupełnie. Grecy też dawnych Helenów potomkowie tam co i owi przebywają: o mieszkających w Peloponezie i własny świat, własne posiadających rządy, nie może tu być mowy. Ze wszystkich więc ludów z Słowianami wspólnie mieszkających, na wielką, uwagę zasługują Niemcy, a po nich Litwini. Osobno też pomówimy o nich w tem miejscu.

Pominąwszy kwestyą tylekroć w tem dziele o Germanach natrącaną i rozbieraną, zwrócić należy uwagę na odwieczną wszystkich Słowian a mianowicie Czechów, Polaków, Madziarów, Litwinów, Rusinów z Niemcami zażyłość, i wynikłe ztąd za pośrednictwem protestantyzmu naukowe stosunki, które się mocno w pismiennictwie osobliwie czeskiem i polskiem odbiły. Napomknąwszy o tem, jak z przeistoczonego husytyzmu rozwinął się protestantyzm, zważmy teraz jak protestantyzm tenże usiłował wpływać na Słowian, co mu się najlepiej w Czechach, na wielkie kraju tego udało nieszczęście.

Polityczne stosunki szczęśliwie co do Czech na drogę pokoju r. 1433 nakierowane, wzięły nieszczęśliwy obrót po r. 1620. W owym to bowiem roku sobór kościelny, który się z Konstancyi przeniósł do Bazylei dawszy Czechom niejakie w rzeczach służby bożej zwolnienia, (pozwolił między innemi używać kommunii ś. pod postacią ciała i krwi Pańskiej sub utraque jak było w pierwotnym kościele katolickim), położył szczęśliwy koniec wojnom husyckim. Dali się atoli uspokoić tylko czystej Husa nauki zwolennicy, a bynajmniej ci, którzy naukę tę spotwarzyli, żądając zmian w dogmatach kościoła. Kiedy więc Marcin Luter rozpoczął z kościołem katolickim kłótnie, przylgnęli do niego ci sekciarze, co nieszczęśliwe dla Czechów sprowadziło skutki. Nękani za to od Austryi w której się ręce, przez zaślubienie Anny królewny czeskiej tronu jedynej dziedziczki, z Maksymiliana cesarza synem, dostali; dalej wplątani w wojnę trzydziestoletnią przez protestantyzm, wyszli z niej podobnie jak ów kozieł w bajce oszukany od lisa. W nagrodę jakoby za to, że rozpocząwszy ową wojnę otwarli Niemcom pole do boju, przez który oni utwierdzili protestantyzm u siebie, raczono tyle o nich powiedzieć w układach westfalskiego pokoju (r. 1648), że mają na wieczne czasy pod Austryą pozostać. Takich następstw nie zostawił po sobie protestantyzm w Polsce, wszelako i tu nie obyło się bez nieszczęść.

Nietylko po osadach miejskich i wiejskich, ale i między szlachtą rozpostarty luteranizm, kalwinizm, aryanizm, mając zawarowany swój byt polityczny na sejmie warszawskim r. 1572 po wygaśnieniu domu Jagiellońskiego odbytym, zachował się spokojnie aż do wieku XVII, XVIII, w którym naruszać go i z praw obierać zaczęto. Wtedy zmuszony do oddziaływania, co na jego zdziałano szkodę, dał mimowolnie powód do upadku kraju. Stosunki atoli polityczne nieszczęśliwie na Czechy i Polskę wpływające, zbliżyły do siebie literatury obu narodów więcej po owej katastrofie niż przedtem, z przyczyn naturalnych. Nie mieli pociągu Niemcy do czeskiej, aż dopiero w czasach najnowszych, mało ich bowiem obchodzić mogła literatura będąca piśmiennictwem tylko. Nie czuli tez potrzeby obznajmić się z polską, chociaż ta wyżej stała od własnej ich literatury, do swej potęgi przez Klopsztoka, Lessynga i innych jeszcze nie podniesionej. Gdy bowiem protestantyzm długo przestawał na piśmiennictwie, to tez z piśmiennictwem tylko czeskiem i polskiem w spekulacyjnym obznajmiał się względzie. Inaczej się rzecz miała od czasu nastania literatury niemieckiej: odtąd bowiem cokolwiek się w niej pojawiło, a zdrowemu smakowi tudzież narodowym o sztuce pojęciom nie było sprzeczne, chętnie przyswajano sobie i na ojczysty przekładano język. Ztąd owe tłumaczenia dzieł Gotszeda, Gelerta, Lessynga, które wciąż aż do Getego i Szyllera, a nawet do płodów Kernera i innych sięgając, świadczą o tem, że nam nietyle niemiecka literatura, ile Niemcom nasza była i jest obojętną. Ledwie bowiem jednego i drugiego z czeskich, polskich i rossyjskich pisarzów, ale już nie w widokach spekulacyjnych jak za czasu kwitnącego u nich protestantyzmu, przełożyli Niemcy. Dowód na to com powiedział dadzą historye literatur, do których odsyłam.

Są jeszcze Niemcy między Słowianami osiedli z tego powodu ważni, że oni podchwyciwszy myśl przez rzymsko-katolickie duchowieństwo rzuconą, starali się jej nadać rozciąglejszy kierunek i starają dotąd, pracując nad rozjaśnieniem pierwotnej cywilizacyi Litwinów, o której ci nękani długo i po manowcach przez pogaństwo wodzeni ludzie, zapomnieli prawie. Gdy bowiem w krajach przez Litwinów i Słowian od wieków zamieszkiwany, a od czasów krzyżackich po większej części zniemczonych, (które niedawno temu Prusami książęcemi i gdańskiem Pomorzem zwano, a dziś wschodniemi je Prusami zowią) panująca niemiecka szlachta dostrzegła, że w niej łatwo się rozszerzy protestantyzm, jeżeli w narodowym języku głoszony będzie, wyprosili to sobie u panującego pod ówczas Wilhelma I. króla pruskiego (urn. 1713), że przy uniwersytecie królewieckim seminaryum dla kształcenia się w nim w języku litewskim pastorów ewangelickich założyć kazał. Tak więc co rozpoczęli księża katoliccy Dauksz roku 1594, Szyrwid r. 1639 i inni ciągnąc protestanccy duchowni nadali piśmiennictwu rozciąglejszy zakres, w skutek czego piśmiennictwo litewskie nie na samych się już gramatykach i słownikach ogranicza, lecz ma i dzieła wierszem i prozą pisane, które literatury nawet nadają mu postać. Litwin poganinem będąc czcił bohatyrów swych sypiąc im kurhany, czcił zapewne i pieśnią, która dotąd brzmi w ustach ludu. Aż do r. 1599 słowo boże jedynym było pisma pomnikiem, a do r. 1780 pieśń ludowa jedynym poezyi zabytkiem. Do owego bowiem roku Litwa w samych tylko dyplomatycznych się znoszeniach pisma, i to ruskiego, niemieckiego, łacińskiego, polskiego używała, nie napisawszy ani literki w swoim języku. Pytanie nawet jest czy go używała na monarchów dworze, przed połączeniem się z Polską. To zaś pewno, że wielcy jej książęta osiadłszy u nas na tronie mówili po polsku, i że panowie litewscy dla przypodobania się im przemawiali tymże językiem. Pieśni też ludu za naszych dopiero czasów drukiem ogłoszone, jedynym aż do r. 1780 będąc poezyi źródłem, wskazały jej w tym roku źródło nowe. Wtedy albowiem wykształcony w owem seminaryum królewieckiein Litwin Donalejtis umierając zostawił po sobie poemat Cztery pory roku zawierający, które z tłumaczeniem obok niemieckiem, ogłosił w Królewcu r. 1818 professor teologii w tamecznym uniwersytecie L. J. Rhesa. Odtąd pojawiać się zaczęły już bajki oryginalnie przez Szymona Staniewicza pisane, już pieśni religijne przez księdza Antoniego Drozdowskiego, już ballady Adama Mickiewicza (mianowicie Trzej Budrysowie) z polskiego na litewski przekładane język. Mają nawet istnieć w rękopisie satyry, epigramata i Wirgilego Eneida po litewsku przełożona, co wraz z kilku ulotnemi wierszykami Dyonizego Paszkiewicza, stanowi cały zasób litewskiej poezyi. Nie zbywa i na prozie, już oryginalnej, już tłumaczonej. Mają nawet ukrywać się w rękopisie dzieje Litwy przez ś. p. Jerzego hr. Platera napisane. Są gramatyki (pierwszą wydał Szyrwid) i słowniki, jest nowy testament za naszych czasów przez księcia Giedrojca żmudzkiego biskupa, na litewski przełożony język, są w Królewcu dwa towarzystwa litewskiej poświęcone narodowości (5); zgolą są główniejsze warunki do wzrostu języka, który początkiem równie daleko jak słowiański sięga, a dzieciństwo swe aż w nasze przeciąga wieki. Dotąd według uczynionego r. 1842 obrachunku dwa miliony trzykroć ośmdziesiąt tysięcy narodu mówi po litewsku, a niegdyś kilkanaście może milionów mówiło. Ze mimo społeczność swą z słowiańskim nietylko nie szedł z nim język litewski w równi, lecz daleko i bardzo daleko w rozwoju swym od niego odskoczył, nie jego w tem, ale okoliczności politycznych wina, których wpływowi nie sami Litwini ale i Niemcy poza Germanią wyrojeni ulegli, straciwszy go zupełnie jak Gotowie, Wandalowie, Burgundowie, Longobardowie, Frankowie, lub na osobny jak Anglosaksonowie zamieniwszy. Jeżeli ci, którzy w pierwotnej swej pozostawszy siedzibie pomimo że ludnością swą, częścią ustępują, lub mało nią przewyższają Litwę, mają przecież jak o Danii i Szwecyi a nawet Portugalii wiadomo (6), język swój i piśmiennictwo wysoce rozwinięte, a nawet literaturę posiadają własną, toć zaiste mogła to wszystko mieć i Litwa, gdyby była w polityce tym co inne narody poszła torem. Ze zaś jak w tem wyłożyliśmy dziele nie w równym co inne narody, ale w odmiennym poszła kierunku, było to wolą Opatrzności, która i na drodze umysłowego postępu przeczuwać narodom daje co ich w przyszłości czeka. Nasuwając im bowiem satyrę, a przez nią nowe cywilizacyi i naukom zwroty zapowiadając, uprzedzają niejako o tem co na przyszłość będzie. Ponieważ satyrę zwykle miewa lichą naród ten, który albo łagodnego jest charakteru albo dowcipu i nauk nie posiada, przeto satyra, jak nas historya literatury uczy, skazówką będąc stopnia oświaty i moralności ludów, jest oraz probierzem wartości płodów umysłowych, rozkładaczem ich na piśmiennictwo lub literaturę, szacunkarzem wreszcie dojrzałości umysłowej ludu który się zdobył na jej utwory. Im więcej naród jaki poetą, a tem samem młodocianego, a więc płochego umysłu będąc, ma obowiązek czuwać nad prowadzeniem się w domowem i politycznem życiu, tem większą, tez uwagę zwracać powinien na przestrogi satyry, którą im częściej pisze lub ją piszą dla niego, tem bardziej przekonywać się przez to ma, ze się jeszcze wyższego ukształcenia nie dobił, ze jeszcze uczucie serca nie zrównoważył z rozumem. Dopiero jedno w harmonię przywiedzione z drugiem dojrzałego męża cechę stanowi, jak przeciwnie pierwsze niesprzężone z drugiem, młodocianości a nawet dzieciństwa, i nawzajem drugie bez pierwszego, starości a nawet zgrzybiałości znakiem jest najpewniejszym. Żartując sobie z tak usposobionego człowieka i Szwabem go nazywając, nie przewidzieli tego Niemcy, że pod ten zarzut popadną z czasem i najwięksi ich wieszczowie Gete i Szyller, serdeczni, jak ich spółcześni zwali, szwabscy synowie i (że tu ironii użyję) popadną słusznie. Serce ich bowiem inszem biło tętnem niż skamieniałe pod ostrem północy niebem zrodzonego Niemca (7).

(1) Spalono Hussa na stosie w Konstancy! 1415 r., Marcin Luter zaczął r. 1517 w Witenbergu głosić reformacya kościoła.

(2) O przekładzie łużyckim, porówn Piśmiennictwo polskie II, 334. Próbę przekładu polskiego podał J. K. Jaślikowski do Bibliot. Warsz, z r. 1847, I, 343 nstpn. Przytaczam wyjątek w którym "o Jezusie w Ogrójcu" tak śpiewał wieszcz niemiecki;

Leży góra ku wschodniej Jerozolimy stronie,

Która na swoim szczycie już nieraz Bożego Jednawcę

Jakby w świętym przybytku kryła, gdy noce samotne

Z okiem w Ojca wlepioniem na modlitwach przepędzał.

Na tę górę szedł Jezus. Pełen Jan pobożności,

Postępował za Nim aż do grobów proroków,

By jak. przyjaciel Jego Boski, na modłach noc przetrwał.

Ztamtąd wzniósł się pośrednik na sam góry wierzchołek.

Tam z wysokiej Maryi opasał Go wkoło blask ofiar,

Co Przedwiecznego Ojca aż dotąd jednały w obrazie.

W chłody Go wzięły palmy. Wiewy co łagodniejsze,

Tchom obecności Boga podobne, obiegały Twarz Jego.

Seraf zaś, co Jezusowi ku służbie zesłany był ziemskiej,

Gabryel zowie się w Niebie, stał w uroczystej postawie

Obok otchnionych dwóch cedrów, i myślał o ludzkiem zbawieniu,

I o tryumfie wieczności, gdy mimo niego Zbawiciel,

Naprzeciwko Ojcu idąc, przeszedł w cichości.

Wiedział Gabryel, że już czas odkupienia się zbliżył.

Tą zachwycony rozwagą rzekł głosem pełnym korności:

"Chceszli, o Synu Boży, tu na modłach noc przebyć?

Lub czy twe ciało znużone żąda krzepiącej orzeźwy?

Matuli twej głowie bezśmiertelnej nagotować przychyłek?

Oto cedrowa latorośl już ramie wyciąga zielone,

Toż balsamu krzew miękki. Przy grobowisku proroków

Mech spokojny, tam niżej rośnie na ziemi chłodzistej.

Mamże Ci, Synu Boży, z niego łoże przyrządzić?

Ach jakżeś Zbawco, znużony! Jakież trudy ponosisz

Tu na ziemi, z gorącej do rodu Adama miłości!"

Rzekł. Błogosławnym go wzrokiem Pojednawca obdarza,

Stawa z prawdą w obliczu, kędy szczyt niebu pobliższy.

Tam był Bóg. Tam się modlił. Brzmi pod Nim ziemia oddźwiękiem,

A rozgłośna pochutń przez bezdna przedziera się bramy,

Skoro od Niego w głębie, głosu potęgę zachwycą.

Bo to już nie był głos przekleństw, glos na grozie burzy zwieszczony,

W piorunującej gromami glos wyrzeczon nawałnicy;

Głos, który ziemia słyszała, był to głos Błogodawcy,

Co w nieśmiertelnej piękności przedsięwziął ją kiedyś odświeżyć.

W okół leżały pagórki zmrokową tchnące łagodą.

Jakby na obraz rajski, urokiem wdzięków rozkwitłe.

Juzus mówił. On i Ojciec w głąb' poglądali

Snowy bezkresnej: to tylko wyrzec człowieka głos zdoła:

"Boże Ojcze, dni zbawcze, dni wiecznego przymierza,

Już się do mnie zbliżają, dni do dzieł większych wybrane.

Nad stworzenie samo, coś go z swym Synem dokonał,

Świecą mi one wspaniale i tak pięknie, jak niegdyś,

Kiedyśmy w czasów kolej wglądali, widzieli świetniejsze

Dni przyszłości, mem Bożem naznaczone spojrzeniem.

Tobie tylko wiadomo, jak jednozgodnieśmy wtedy,

Ty, mój Ojcze, i Ja, i Duch zakreślili zbawienie.

W odwieczności ciszy, samotni, i okrom stworzenia,

Byliśmy razem. Pełni naszej Bożej miłości,

Poglądałem na ludzi, których jeszcze nie było.

Błogie raju dzieci, ach twór nasz, jak nędzni się stali,

Niegdyś bezśmiertni, a teraz proch, i grzechem zmazani!

Ojcze! jam widział ich nędzę, a Ty łzy moje. Ta rzekłeś;

Stwórzmy na nowo naszego obraz Bóstwa w człowieku,

Więc tajemnica nasza stanęła, krew przejednania,

I stworzenie człowieka na obraz Przedwiecznego wznowione.

Tu wiasnowolniem się obrał na czynu Bożego spełnienie.

Ojcze Przedwieczny, Ty wiesz, to widzą niebiosa, jak z serca

Megom poniżenia pożądał od chwili zamiaru!

Ziemio, jak często byłaś w swej otchłannej oddali,

Mym ulubionym, wybranym przedmiotem! O Chanaano,

Święta ziemio! jak często me oko było wlepione

W ten pagórek, com go przymierza krwi pełnym już widział!

O jakże serce mi bije, z przepełnionych w niem pociech,

Żem jeż tak dawno człowiekiem, że sprawiedliwych już tylu

Wkoło mnie się gromadzi, że wkrótce wszelki ród ludzki

Mnie się poświęcił Oto tu leżę, Boży mój Ojcze,

Jeszcze na obraz twój w rysy człowieczeństwa przybrany,

W modłach do Ciebie: lecz wkrótce, ach wkrótce sąd Twój morderczy

W krwawej mnie stawi szpetności i w prochu umarłych pogrzebie.

Już o Sędzio świata, już słyszę, jak zdala sam jeden

Idziesz, i niezbłagany swoje niebiosa przebiegasz.

Już mnie przeszywa dreszcz całemu duchów rodowi

Niepojęty, tak, choćbyś w Bożym je gniewie miał stracić,

Niepojęty! Oto widzę nocny Ogrójec,

Przed mem okiem leżący, na marny proch padam przed Tobą,

Leżę, modlę się, Ojcze, sprężam się w pocie śmiertelnym.

Patrz, tu jestem, mój Ojcze. Oto gniew Wszechmocnego,

Oto twe sądy chcę nosić z posłuszeństwem bez granic.

Tyś Przedwieczny! Żaden stworzony duch nie jest zdolny

Pojąć i uczuć gniewu Bożego, co nieskończonego

Śmiercią karze wieczną. Bóg tylko mógł Boga przejednać.

Powstań o Sędzio świata! skarż mnie! oto tu jestem.

Przyjmij mą wieczną ofiarę w hołdzie Swego zjednania,

Jeszczem wolny, jeszcze mogę cię prosić, a niebo

Z Serafinami się dla mnie otwiera i wiedzie w pokrzykach,

W tryumfalnej świetności na wzniosły Twój przestół mój Ojcze!

Lecz ja chcę cierpieć, co żaden nie ogarnie Serafin,

Ni wzniosłomyślny Cherub w głębokiej przejrzy rozwadze,

Cierpieć chcę, najstraszliwszą śmierć chcę ponieść Przedwieczny!"

Dalej mówiąc rzekł: "Mą głowę wznoszę ku niebu,

Rękę w obłoki, i przez siebie samego przysięgam,

Com jest Bóg jak Ty, że rodzaj ludzki wybawię. "

Rzekł i powstał. Gdy stał przed Bogiem, jaśniała w obliczu

Szczytność, pogoda duszy, powaga i miłosierdzie.

Niesłyszalny aniołom, li sobie z Synem pojęty,

Rzekł Przedwieczny Ojciec, poględne zwracając oblicze

Ku Pojednawcy: "Moję głowę w niebiosach rozciągam

W nieskończoności prawicę, i powiadam Ci Synu,

A na moję Przedwieczność przysięgam, że grzechy odpuszczę. "

Rzekł i umilkł. A gdy z sobą mówili Przedwieczni,

Całą wskróś przeszło przyrodę z głębokiej korności wstrząśniecie.

Dusze podówczas wszczęte, myśleniem jeszcze niezbrojne,

Drżały i czuć poczęty. Straszliwy dreszcz zdjął Serafa,

Biło mu serce, a w jakiej ziemia ciszy przed burzą,

Takie wokoło niego — wszechświata było milczenie-

Błogość zachwycenia i życia wiecznego uczucie

Słodko pojące, wstąpiły w przyszłych chrześcian dusze.

Ale zmartwiałe, i tylko jeszcze rozpaczy przystępne,

Przeciw Bogu buntowi zmarłe duchy piekielne,

W przepaść runęły z przestołów. Gdy każdy przepadł się w bezdno,

Przytłoczyła każdego opoka, werwała się głębia

Z gwałtownością pod każdym, i grzmotem ryknęły podpiekła.

(1) Między wierszami Getego różnej trześci (Vermischte Gedichte) jest tak nazwany Prometeusz uwagi godny, który w te do Jowisza odzywa się słowa:

Ich dich ehren? Wofür?

Hast da die Schmerzen gelindert

Je des Boladenen?

Hast du die Thränen gestillet

Je des Geängsteten?

Hat nicht mich zum Manne geschmiedet

Tlało mu lice żywo, coraz żywiej

owa młodością, która wiecznie trwa

męztwem, co przed niem, skorzej czy leniwiej,

tępego świata opór prysnąć ma,

i owa wiarą, która wciąż gorliwiej

swe czoło stawiąc, utulić się da,

By dobre mogło działać, kwitnąć, wzrastać,

dzień szlachetnego by mógł przecież nastać.

A liczne duchy, które z nim walczyły,

co mu niechętnie przód musiały dać,

jakby zaklęte władzą wyższej siły,

chętnie w czarownem kole przyszły stać.

I gdzie najwyżej, tam go skrzydła wzbiły;

zkrewniony z wszystkiem, co mógł cennem zwać.

KONIEC.

(1) Urodził się r. 1759 w Marbach w dzisiejszem Wirtemberskiem królestwie, które znowu częścią jest dawnej Szwabii, a umarł roku 1805 w Wejmarze.

(2) Porówn. z jego poezyi drugiej doby wiersz pod napisem Die Kunstler.

(3) Die Kunst den Schatten ihr nachahmend abzustellen, mówi Szyler w wierszu "die Künstler."

(4) Szyllera pieśń pod napisem Ideały w Tworach Minasowicza IV, 104.

(5) Wylicza je ten, od którego niemal wszystko co się tu rzekło wzięliśmy. Jest nim Ludwik z Pokewia, którego przedmowę i wstęp do dzieła: Litwa pod względem starożytnych zabytków obyczajów i zwyczajów skreślona wyszła 1846, w Wilnie.

(6) Ludność pierwszej dwóch milionów nie dochodzi, drugiej mało co nad litewską jest większa, a trzeciej nie przewyższa ją w dwójnasób, A jednakże jak świetną miały te lody i mają przeszłość i teraźniejszości

(7) Die hochherzigen Schwabensöhne. Porówn. przypisek z Graeteru wyżej przywiedziony.