Eichhoff Frederic Gustave

OBRAZ LITERATURY T I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

OBRAZ LITERATURY ŚREDNIOWIEKOWYCH LUDÓW A MIANOWICIE SŁOWIAN I NIEMCÓW

Tom I..

Eichhoff Frederic Gustave

Przekład z dzieła F. G. Eichhoffa Seweryny z Żochowskich Pruszakowej.

Z dodatkami i poprawą co do literatury Słowian W. A. Maciejowskiego

PRZEDMOWA.

W liczbie nakładów, któremi księgarnia pana Gustawa Sennewalda piśmiennictwu ojczystemu znakomite uczyniła przysługi, zajmuje niepospolite miejsce wychodzące obecnie na jaw dzieło (1). Było ono bardzo, w dzisiejszych zwłaszcza czasach, pożądane. Przedstawiając bowiem obraz literatury średniowiekowych ludów, jest niby wstępem do historyi literatury ojczystej, której rozważaniu oddają się dziś z niesłychaną gorliwością słowiańscy pisarze. Wielka więc wdzięczność należy się szanownej autorce naszej, Sewerynie z Żochowskich Pruszakowej, za zajęcie się przekładem dzieła, a księgarzowi za podanie go do druku. Pochlebiam sobie, że mi nikt nie weźmie za złe gdy i ja upomnę się w tym względzie za sobą: mniemam albowiem, że bez dodatków porobionych przezemnie do dzieła, byłoby ono dla nas Słowian nietylko mało, ale nawet wcale bezużyteczne, jako pełne rażących błędów. Autor bowiem nawet wyobrażenia nie miał i nie ma o literaturze słowiańskiej i na stosunek jej do literatury ludów Europy zachodniej z mylnego zapatrywał się stanowiska. Prostując więc go w tem co mylnie powiedział, tudzież dopełniając czego nie powiedział, pominąłem jedne rozdziały dzieła w części lub zupełnie (2), a w ich miejsce co innego postawiłem, inne uzupełniłem, inne nakoniec przerobiłem (3). Za takie z cudzą własnością obejście się, za gospodarowanie nie w swoim domu dowolne, sadze że mi nikt nie nałaje, samego autora a dzieła tego właściciela, nie wyjąwszy. Wszak czyniąc tak, nie siebie, lecz dobro jego miałem na uwadze, albo raczej wspólne dobro dwóch literatur słowiańskiej i niemieckiej, główną w dziele odgrywających rolę, miałem na względzie wykazując, jak jednę rozwijającą się odrębnie od drugiej zbliżył przez pieśń serbską nieznacznie do siebie, daleki starożytnych Swewów potomek, wiekopomny Gete (4).

(1) Tableau de la litterature du Nord au moyen age, en Allemagne et en Angletene, en Scandinavie et en Slavonie, par F. G. Eichhoff. Wyszło w Paryżu 1853 r.

(2) Rozdział I, VIII, XL i inne.

(3) Rozdział II, III, VII, XI, XV, XIX, XXI, XXVII, XXVIII, XXXIV, XXXVI, XXXVIII, XXXIX.

(4) Jan Wolfgang Göthe urodził się r. 1749 w Frankfurcie nad Menem w kraju Szwabii dawnej, a umarł r. 1832.

Pisałem w Warszawie w miesiącu Grudniu 1855 r.
Wacław Alexander Maciejewski.

I.

WSCHÓD — GRECYA. — PAŃSTWO RZYMSKIE.

Wzajemne pomiędzy sobą stosunki narodów, czyto na drodze wojny, czy pokoju, ważny wpływ wywierają na dzieje ludów i ich istnienie, są głównem źródłem, zkąd wytryska potok cywilizacyi. Ruch takowy jednako odświezża życie intellektualne ludzkości, jak wiatr ożywia powietrze, jak przypływ oczyszcza wody oceanu. Siła nieprzeparta pcha wciąż ludy ku nowym stresom, a jakkolwiek usiłowania ich częstokroć bywają zlane krwi potokiem, straty wszakże, nagradza rzucone w nową glebę ziarno współzawodnictwa i postępu. Tym sposobem w długim pochodzie wieków, wpośród walk i zwycięztw, klęsk i spustoszeń spowodowanych tarciem się wzajemnem tylu różnorodnych żywiołów; społeczność ludzka wzrosła, rozwinęła się, zolbrzymiała, zbiegając półkulę ziemską w nieustannych pielgrzymkach na Zachód.

Od Wschodu przyszło światło. Jak świt poranny rumieni naprzód szczyty gór wieńczących środkową Azyę, tak też i człowiek, bliższy swej niemowlęcej kolebki, naznaczony na czole świeżem piętnem wzniosłego swego pochodzenia, zwrócił umysł ku ideałowi najwyższej. piękności. Przejrzyjmy dziejowe źródła, ponieśmy myśl na różne strony kuli ziemskiej, a ujrzymy wszelkie ludzkie tradycye, zestrzelone ku jedynemu ognisku, ku nadobnemu a tajemniczemu Edenowi, gdzie światło z niebios opromieniało głowę człowieka. Zda się, jakoby owym pierwotnym plemionom, które z żyznych dolin Taurusu, Elborusu i Himalai, puściły się z biegiem rzek na brzegi Śródziemnego morza, danem było jasne przejrzenie najwyższych prawd przyrody. Niema wątpienia, że wyższy instynkt odsłonił ich oku pierwowzory wszelkich sztuk, a czyste pojęcia o Bogu, sumieniu i nieśmiertelności, przewodniczyły starożytnym patryarchom w zakładaniu pierwszych społecznych zasad.

Ale w miarę jak ich plemiona puszczały się na dalekie wędrówki, jak ciężka a nieustanna walka z uporczywą przyrodą stała się warunkiem ich bytu; w miarę, jak rozkiełznane namiętności dały popęd mężobójczym sporom; myśl ludzka ćmiła się zwolna, wiara religijna zamącała, a wielkie zjawiska na niebie i ziemi uderzając wyobraźnią i usposabiając ją do marzeń, zastąpiły w pojęciu ludów wyobrażenie Najwyższego Bóstwa. Powstawały wszędy tajemnicze godła, przedmioty uwielbienia lub zgrozy; duch ludzki miotany trwogą lub pociągany wdzięcznością na widok nowych stres, pod wpływem niepokonanych żywiołów, korzył się przed zewnętrzną a groźną potęgą nieznanych mu cudów.

To stanowi właśnie wybitną cechę starożytnej azyatyckiej cywilizacyi w Assyryi, Fenicyi, Egipcie, Persyi, Indyach i Chinach. Wszędzie potężna kasta streszczając sama w sobie czynności ogółu, pochłania życie jednostek, narzuca wiarę religijną i uosabia naród. Wszędzie zarówno pojedynczość tonie w wszechbóstwie (panteizmie), a materya ubóstwiona, czyli duch zmateryalizowany, przybierając tysiące zwodniczych kształtów, podbija zmysły człowieka. Z jednej strony widzieć się daje niesłychana płodność pomysłów, objawiona w pracach ludzkich, w postępie, w zadziwiających wynalazkach; z drugiej zaś strony, widzimy ubóstwo myśli człowieka, nurzającego własną osobistość w przyrodzie; ubóstwo duchowe spółeczeństwa zatartego całkowicie, wobec ziemskiej potęgi. Rzućmy okiem na pyszne obeliski, wspaniałe gmachy, kolosalne piramidy Egiptu, na olbrzymie indyjskie świątnice, na starożytne pomniki Chińczyków, alboli na cenne pamiątki Niniwy, wyrwane dziś z wiekowego pyłu. I cóż w nich dostrzeżemy? Oto cudowne pięknością kształty, pełne smaku ozdoby, wymyślny zbytek, słowem wszelkie delikatne odcienia sztuki; a tuż obok ujrzymy wyryte na nich złowieszcze piętna, przerażające godła. Myśli ludzkiej brak swobody w owych pałacach i świątyniach, okrąża więc niewolniczo kółko mistycznych formułek, nie śmiejąc zbadać ich znaczenia, a zniechęcona, poddaje się zrodzonym z niej samej, a trwożącym ją widmom. — Takim, jest zarówno charakter starożytnej wschodniej literatury. Ryte na kamieniu napisy, maksymy i apologi, pobożne hymny, księgi religijne, olbrzymie epopeje, nieskończone komentarze, słowem wszystko w niej niemal tchnie przerażaniem zmysłów i trwogą ducha; połyski wyobraźni walczą z grubym pomrokiem ciemności, a uczucie serca nie śmie się nawet objawić wobec nieodwołalnych wyższej potęgi wyroków.

Tym sposobem rodząca się ludzkość pełna szczytnych i szlachetnych popędów, ale nazbyt ściśle spojona z łonem widomej przyrody, aby się wyrwać zpod jej wpływu, żyła długie wieki roślinnem niemal życiem, rządzona wyłącznie prawem fatalności, której tajemnicze godła odbijały we wszelkich dziełach ludzkiej myśli. Jedyna tylko księga, kreślona przez Mojżesza pod wpływem wyższego natchnienia, w uroczystej ciszy pustyni, głosiła świętą prawdę ludowi odosobnionemu, prześladowanemu od drugich, a tem samem powołanemu do przechowania w łonie swojem wzniosłej tajemnicy.

Trzeba było aby mistycyzm starożytnej Azyi, płodny lecz bezwładny, dotknął dziewiczego gruntu ziemi, z której miała wytrysnąć myśl ożywiająca, pożądany zakład przyszłego zwycięztwa. Dopiero gdy promień Wschodu rozżarzony w Assyryi, Egipcie i na krańcach Indyi, odbił się na wierzchołkach Idy, Parnasu i Olimpu, człowiek ocenił sam siebie, uznał się w prawach swoich, a wobec czystego i pogodnego nieba, wobec morza śklniącego modrym lazurem, stworzył sobie bogów czynnych, namiętnych, dzielnych jak on, i puścił się ich torem w niebezpieczne zapasy żywota. Odtąd więc pod wpływem szlachetnego obłędu, goniąc świetne widziadła własnych marzeń, człowiek stawia czoło zaporom, szuka walk, opromienia je bogactwem gorącej wyobraźni, i wyciska na nich piętno bohaterskiej wielkości. Słynny upadek Troi potrąca struny nieśmiertelnej liry, — Homer otwiera pełną chwały drogę, po której w nieskończone wieki kroczyć będą przyszłe jenjusze świata. Zamiast surowych a tajemniczych symbolów Wschodu, następuje natchnienie swobodniejsze, niezależne, osobiste, wyrażone w najpiękniejszej i najżywotniejszej ludzkiej mowie. Objawia się zarówno w poezyi, sztukach pięknych, naukach wyzwolonych i ścisłych; odbija niemniej w wielkich czynach, w wybornych ustawach, w niezrównanych arcydziełach. Pytagores bada przyrodę; Solon stanowi prawa; Herodot historyą, uwiecznia nieśmiertelne ludzkie czyny. Rzecz dziwna, iż w owej epoce duchowego ocknienia Europy, i w Azyi także dopełnił się głęboki przewrót pojęć, albowiem podczas gdy mędrce Grecyi głosili swe mądre zasady, Zoroaster pojawił się w Persyi, Gotamas w Indyach, Konfucyusz w Chinach, a Daniel głosem natchnionym wyjaśniając proroctwa Dawida i Izajasza, określał czas, w którym świat miał ujrzeć przyjście Zbawiciela.

Kto wypowie cuda Grecyi, pomniki jej nieśmiertelnej chwały? jej grody, posągi, wspaniałe świątynie, owe ody i drammata objawiające prawdę w najwznioślejszem jej pojęciu? imiona Pindara, Sofoklesa, Sokratesa, otoczone wspaniałym orszakiem uczniów i naśladowców? filozofią lśniącą odblaskiem nieba w poetycznej duszy Platona, ogarniającą tajniki ziemi potężnym jeniuszem Arystotelesa? a nakoniec wymowę uosobioną w Demostenesie? A gdy swoboda Grecyi, upada przyciśniona brzemieniem jej wojennej chwały, kto opisze miecz zwycięzki Alexandra, roznoszący w dalekie strony kuli ziemskiej odblask światła, które lubo rozłożone na liczne pierwiastki, nie tracąc przecież zewnętrznej siły, rozwija wszędy bujne ziarno nowej cywilizacyi!

Ziarno to rozrasta się we Włoszech, gdzie długo oświata wniknąć nie mogła, mimo dobroczynnego działania osad heleńskich i etruskich, których wpływ odtrącały dzikie obyczaje Rzymian. Rzym okuty bojowym pancerzem, deptał stopami ludy, niedbał o zwycięztwa ducha, ulegając przecież mimo wiedzy ich potężnemu działaniu. Ale gdy potęga Romy okupiona drogo tyla potokami krwi, ogarnęła wreszcie Kartaginę, Iberyą, Grecyą, Syryę i Egipt; gdy ramie Romy zaciężyło nad całym znanym światem; wonczas i jeniusz Romy długo niesforny, zapalił się wreszcie szlachetnym ogniem. Mowa Latynów wzniosła i dosadna, pełna męzkiej siły, naginała się zarówno do zmyśleń poetycznych, do oratorskich uniesień, jako też do poważnego stylu w przedmiocie dziejów i prawodawstwa. Wirgili i Horacy, Cyceron i Tacyt zapragnęli wydrzeć Grecyi palmę pierwszeństwa w literaturze, co im się nawet niekiedy udawało: podczas gdy prawodawcy rzymscy skreślali prawa zasadnicze światu. Rzym, zbliżając ku sobie ludy zwalczone zwycięzkim jego orężem, narzucał im wiarę, prawa, oraz współdziałanie w spełnieniu dzieł olbrzymich a wiekopomnych; a skoro blask ziemskiej chwały otoczył berło Cezarów, gdy mimo zewnętrznej świetności, okazały się w głębi niezliczone skazy, zrodzone z błędnego nadużycia zmysłowej mitologii; gdy długo wydziedziczone barbarzyńskie narody, wyparte wreszcie z dzikich ostępów, spólnemi głosy domagały się swobody i zemsty nad Roma; wonczas promienna zorza, czysta, nieśmiertelna, niepojęta, zabłysła Europie ze Wschodu; z łona katakumb wyszła zwycięzką wiara, Messyasz się objawił, świat został zbawionym.

Jakże szeroki widnokrąg, jak nieograniczona sfera działania otwiera się ludzkości, wyrwanej wreszcie z zastarzałej a zgrzybiałej posady, przeniesionej nagle na nowe pole na jeżone mnóstwem zapór i niebezpieczeństw! Jak cudownem jest to zjednoczenie ludów, dokonane wśród wzajemnych zapasów pod cywilizacyjnym wpływem chrześcianizmu, który zarazem wyzwala ludy z więzów niewoli, ugodnia niewiastę, koi nienawiść, uśmierza boleść, wskazuje udoskonalenie jako cel, wieczność jako nagrodę. Religia to pełna miłości i pokoju, poświęcenia i bohaterstwa, zawsze prześladowana, zawsze zwycięzką, częstokroć zlana krwią, wśród zawichrzeń wywoływanych niemal w każdym wieku siłą szalonych namiętności, ale niemniej panująca nieustanie nad rozhukaną ludzkością, głosem najszczytniejszej prawdy, odzywającym się wiecznie w serc głębi; religia, pełna wzniosłej poezyi, mimo obłędnych przesądów tłumu, albowiem naprzeciw niedołężnych bożyszczów, otoczonych czczą ułudą, świetnych zewnętrznym blaskiem a skażonych w gruncie, stawia wspaniałe godło niebieskiego dobra i piękna; wbrew namiętności stawia powinność, wbrew ślepemu losowi, mądrość Bożą, wbrew nicości nieśmiertelność; albowiem sama przez się zdolną jest zapełnić wszelkie szlachetne popędy ducha, podnosząc korną istotę, znikomy proch ziemi, do pojmowania Stwórcy!

Wśród ogromnego napływu który zalał starożytną, Romę, z łona zwalisk i gruzów, po spustoszeniu odwiecznego grodu, rozkwitają narody pełne żywotnej siły, ustawy zapowiadające długotrwałą przyszłość. Wodzowie plemion zakładają państwa, pobożni Missyonarze rzucają w nie ziarno oświaty; narody hartują siły w walce, duch ludzki wychodzi zwycięzko z ogniowej próby niebezpieczeństwa. Wprawdzie literatura, formą i oddaniem tak świetna i harmonijna W mowie starożytnych; w tworzących się ledwie narzeczach, wydała się szorstką i nieokrzesaną; złożona bowiem była z dwóch sprzecznych sobie żywiołów: z gorączkowego wyczerpania ducha, i chorobliwego rozkładu skażonej Romy, i z dzikiej a grubej żywotności nowo-powstających narodów. Długo żywioły te walczyły z sobą nawzajem, narzucając ludzkiemu duchowi pęta, w których miał jęczyć przez wieki. Wieki te, z niesłusznęm lekceważeniem, zwane średniemi, były właśnie wiekami trudów i usiłowań, oraz bolesnego przygotowania do wielkich a szczęśliwszych przeznaczeń. Słuchajmy co wyrzekł o nich słynny francuzki krytyk (1):

"Dopóki w pełnej sile istnieje mowa Greków i Rzymian, jakkolwiek wszystko zresztą uległo zniszczeniu, — w tem uporczywem przetrwaniu starożytnych form, mamy główną przeszkodę do ocenienia twórczej samodzielności, zrodzonej wraz z myślą chrześciańska. Później wszakzże, gdy stare plemiona znikły z ziemi, a raczej gdy utonęły w napływie zwycięzkich przybyszów, gdy się całkiem wyrodziły, byleby otrzymać przywilej na dalszy zywot, gdy z wzajemnego starcia się barbarzyńców powstały nowe narzecza; wonczas przejaw- ludzkiego ducha okazuje się w całej sile. Ogromne państwo Rzymskie zmienia zupełnie postać: nieznać tam ju zromanizowanych Gallów i Iberów, ale w miejscu ich powstają nowe plemiona, z róźnolitą mową i obliczem. Z owego ujednostajnienia poczętego podbojami Rzymu, którego według domniemań dokonać miał chrystyanizm, powstał na nowo odmęt. Taką jest postać ówczesnego świata, w który wniknąć należy głęboko, chcąc rozpoznać pierwiastki literatury i zarody jenjuszu przyświecającego głównym narodom europejskim. "

Rozwijając jedyną stronę tego obrazu, zebraliśmy tu wszystko co objaśnia obyczaje, narzecza i pierwotną religijną wiarę owych dzielnych germańskich plemion, których wpływ zmienił postać Europy, i zbiegiem sprzecznych wypadków, wydał tak szacowne owoce w przeciągu lat tysiąca, począwszy od piątego aż do piętnastego wieku. Jakkolwiek czcząc głęboko Homera i Wirgilego, umiemy oceniać całą piękność starożytnych wzorów, niemniej wyznać musimy, że literatura starożytna, zarówno jak i społeczeństwo starożytne, wyczerpane do dna, spełniwszy swoje zadanie, tknięte w ostatku skazeniem, potrzebowały wstrząśnienia, aby odzyskać żywotną siłę; że walka uporczywa Północy z Południem, tak zgubna zrazu, okazała się w dalszym pochodzie wieków, istotnie zbawienną, i wpłynęła przeważnie na dalszy rozwój cywilizacyi Europy.

(1) Villemain.

II.

CELTOWIE, GERMANIE, SŁOWIANIE.

Starożytne podania Północy, które w początkowych wiekach naszej ery stanęły w przeciwieństwie świetnych mytów Grecyi i Rzymu, wykołysane zostawszy w lodowatej Skandynawii, zetknęły się z słowiańskiemi na obszarze ziemi, która od Renu do Karpat, od Dunaju do Bałtyku, w przestrzeni zarosłej puszczami, przerżniętej rzekami, rozciągając się, miała od północy granicą kończyny nadmorskie, pusto i jałowo wśród piasczystych ław odłogiem leżące. Strome skały na przeciwnem wybrzeżu poza morskiemi falami stercząc, odpowiadały dziwnie przyrodzie tej bezurodzajnej ziemi.

W owych to okolicach osiadło plemie Germanów, pełne dzielności i siły, postawy rosłej, włosów rudych, oczu błękitnych a dzikich, jak ich opisuje Tacyt ich wymowny panegirzysta. Przed nim jeszcze Cezar zwycięzca Galii, oznaczył ich temiż samemi cechy, a na cztery wieki wprzód, Herodot W pełnym życia obrazie Scytów, na wschód Europy osiadłych, rzuciłby! pierwotny zarys ich obyczajów, wypełniony potem dzielnem piórem Tacyta.

Grube i szorstkie obyczaje, obok szczerości i prostoty; wiara ślepa ale żywa i głęboka; wierność ludu w dochowaniu małżeńskich węzłów obok wielożeństwa książąt; nieograniczona powolność wodzom; natchnienie poetyczne i bohaterskie; gorące pragnienie chwały i zwycięztw; oto były główne zalety plemion barbarzyńskich, których było zadaniem: trzymać w czujności pomyślnością zmiękczoną Romę, zapowiadając jej rychło złowieszczą, nieomylną, a ostatnią godzinę.

Tacyt który zda się czytać proroczym duchem niechybny wyrok wypiętnowany już na czole zbrodniczej Romy, kreśli z uczuciem tajemnej trwogi obraz tego nieznanego plemienia. Uważa on Germanów za naród odwiecznie osiadły na swej ziemi. — W rzeczy samej, mówi on, pomijając już niebezpieczeństwa morskiej przeprawy, ktoby myślał opuszczać Włochy, Afrykę lub Azyę, dla takiego kraju?" (1). — Przepomniał znać słynny historyk, że Azya w ogromnym swoim obrębie zawiera rozliczne strefy i rozmaite plemiona. Z jej to wyżyn uwieńczonych pasmem olbrzymich gór, zwilżonych nurtami wspaniałych rzek, zestąpili w niepamiętnych czasach praojce Greków, Rzymian, Celtów, Słowian, Niemców, Litwinów, Finów, nakoniec Scytów i Sarmatów, nie licząc w to wielu innych ludów, w czasach historycznych. z części świata, którą pismo ś. za kolebkę rodu człowieczego podało, do Europy wyległych.

Tak pomniki językowe jak i badania fizyologiczne, przekonywają nas, iż Europa od najpierwszych wieków zaludnioną była przez różne znane dziś i nieznane pokolenia, które że z Azyi, czyli jak się wyrażać zwykliśmy, z Indyi wyszły, indo-europejskieini nazywamy powszechnie. Ztamtąd wyszedł lud nieznanego nazwiska, po którym się żadna nie pozostała pamiątka, prócz wyrazów ojca, matkę, syna, córkę, brata i siostrę oznaczających, dotąd w językach europejskich pod różną postacią występujących, które, nowo-wędrowne indo-europejskie ludy zastawszy w Europie, przyswoiły sobie i przekazały mowie dzisiejszych ludów; we wszystkich bowiem europejskich językach występują wyrazy owe pod różną postacią, i mają w nich swój byt aż do obecnej chwili. Te nowo przybyłe i nazwiskami swemi opatrzone już ludy, szły różnemi że wschodu na zachód drogami: jedne czyniły pochód wodą przez Helespont, które dlatego Pelazgami, jakoby zamorszczykami (od nelayoz morze) nazywano w starożytności, drugie szły lądem.

Przez owych to właśnie Pelazgów, pierwsze a dobrze urządzone towarzyskie Europy społecznie, będąc założone w Grecyi i Włoszech, miały za sąsiadów od zachodu Celtów, od wschodu Traków. Tak ci jak i tamci z Azyi po owych Pelazgach wyległszy, stanęli znowu w różnym stosunku do nowo ztamtąd napływających ludów, to jest do owych Traków i wspólnej z nimi używających mowy Getów i Daków, praojców Słowian. Gdy z nimi w jednej części dalej na zachód za Pelazgaini pociągnęli, a w drugiej pozostali nad Dunajem rzeczeni Trako-Getowie, wnet potomkowie tychże w dzisiejszych Niemiec wschodniej i południowej, a Włoch północnej osiedleni stronie, zetknęli się w sposób nieprzyjazny z przemagającymi tamz'e, zasilonymi pocztem Iberów, Celtami; ci zaś którzy pozostali na miejscu, dostali się wraz z Litwinami pod panowanie Scytów i w długie czasy obce znosili jarzmo. Zrzuciły go na chwilę z siebie jedne i drugie (trako-geto-dako-słowiańskie) ludy, za sprawą Teutonów tudzież Sarmatów, nowo napływowych w dziesiątym poczcie indo-europejskich (po Finach, Grekach, Rzymianach, Celtach, Słowianach, Teutonach, Litwinach, Iberach, Scytach) występujących ludów. Ponieważ te ludy nic na owej nie zyskały przemianie, albowiem z ręki jednego wydarte zaborcy, dostały się pod drugiego władzę, przeto chwilowe to zrzucenie z siebie obcego jarzma, kładąc na karb krótkotrwałej ich, za panowania w Germanii rzeszy Suewów, uzyskanej wolności, rzeczywistą ich swobody porę upatruję dopiero w epoce założenia państw słowiańskich, o czem się niżej w rozdziale XV rozwodzić zacznę. Tu zaś, trzymając się pochwyconego raz wątku, mam zamiar obznajmić czytelnika z owymi Teutonami, zamyślam mu Germanią, a w niej rzeszę Swewów ukazać, i obu, tak Germanii jak i owej rzeszy stosunek do cywilizacyi Niemców i Słowian, krótko a jasno przedstawiwszy, chcę przygotować go do zrozumienia tego, co w przeglądzie niemieckiej a słowiańskiej poezyi opowiadać będę.

Niema powodu utrzymywać, że niejednocześnie wyroiły się z Azyi te ludy, od których poszli, tak mający być odtąd dla krótkości przezemnie nazywani Niemcy i Słowianie, gdyż i owszem spółcześnie oba, a po nich dopiero Litwini tudzież Scytowie i Sarmatowie wyszli. Ponieważ niemieckie podania, które zebrał Snorre Sturleson głoszą, że w zimnej Szwecyi (w głębi dzisiejszej Rossyi a dawnego moskiewskiego państwa) wojował niegdyś Odin, przeto wnieść łatwo, że ludy niemieckiemi nazywane, przesiedlając się lądem czyli przez Kaukaz do Europy, nie szły wprost na zachód, lecz ponad rzeką Wołgą i Wołchową do Finlandyi, a ztąd do dzisiejszej Szwecyi udając się, osiadły w niej i obranycli sobie siedzib trzymały się aż do czwartego przed Chr. wieku. Snadź zastąpiwszy im drogę ów zagadkowy, z kilku wyrazów po sobie pozostawionych, pamiętny lud, zmusił osieść w zlodowaciałej Skandynawii, zkąd po usunięciu nieznanym nam sposobem przeszkód, wyroiło się, przed owym wiekiem ich najdzielniejsze, to jest gockie plemie, i ponad Bałtykiem z tej strony morza osiadło. Wtedy bowiem zastał go tu Piteasz marsylski żeglarz, i pierwszy objawił światu. Po Gotach wystąpili w pierwszym przed Chr. wieku Teutonowie, którzy wespół z Cymbrami, dotąd wątpliwej narodowości będącym ludem, na Celtów i na Rzymian nacierając, zapowiedzieli przez to dalsze swe napady na kraje od Renu do Karpat, od Bałtyku do Dunaju rozciągające się. Zamieszkiwały je różnej nazwy ludy, które ogólnem, niedawno według Tacyta powstałem, Germanów mianem oznaczono. Lubo dotąd nieodgadniony jest w swojem znaczeniu ten wyraz, pewną atoli jest rzeczą, że nie jest niemieckim ale celtyckim, że służąc za miano wojowników massie, był zbiorowym, równie jak stawiane mu naprzeciw nazwisko Suewów. Oba wyrazy zestawił razem Juliusz Cezar, ktory pierwszy z Rzymian zwycięzko przekroczył rzekę Ren, i poznanych od siebie Germanów wyosobnił od Suewów, zauwazżywszy to o drugich, że w stu powiatach osiadłą, rolniczo-wojskową stanowili rzeszę. Jakiby to był, czy jednolity czy różnolity lud? o tem nic nie powiedział. Dopiero Tacyt upewnił nas, że to niejest osobny naród, lecz składa się z wielu różnych od siebie rodem i nazwiskami, lubo się wszyscy powszechnem imieniem Suewów nazywają; źe z narodów tych, mają się za najdawniejszych i najzacniejszych że wszystkich ci, którzy się Semno? nami(Zemnonami, ziemi czcicielami) nazywając, mieszkają w stu powiatach, i czcią bóstwa Nertlius czyli ziemi, powszechnej śmiertelnych rodzicy są połączeni z okalającemi siebie ludami.

Widać ztąd, że Suewowie nie byli i byli Germanami; czyli że osobną dla siebie, a znowu ogólną w stosunku do reszty Germanów stanowiąc rzeszę, mieli zupełne podobieństwo do owej Germanii, która się według Eginharda (spółczesnym był Karolowi W. ) od Renu do Wisły, od Dunaju do brzegów północnego rozciągała morza. Jak w tej, iź tak rzekę, Karolowej Germanii, różnej narodowości mieszkały ludy, tak i w Tacytowej przebywała różna, ubiorem i zwyczajami wzajemnie wyosobniająca się ludność. Jakieś nieznane nam dziś okoliczności zmusiwszy Suewów do połączenia się w jeden związek, zniewoliły ich następnie do zespolenia się z drugim związkiem, i do utworzenia tym sposobem z dwóch związków, jednego. Gdy więc za Juliusza Cezara związek Suewów był dla siebie, przeciwnie za Tacyta, był dla Germanii i dla siebie: czyli była wtedy takaż sama Germania, jak za Karola W. czasów. Zamieszkiwały ją wszystkie ludy, które on zhołdował, lub nad któremi zwierzchnią rozciągał władzę, i znowu każdy z tych ludów osobną stanowił rzeszę. Jak przeto w Tacytowej Germanii siedzieli Chatowie, Tenchterowie, Brukterowie, do jednej należący rzeszy, a za nimi Suewowie, drugiej rzeszy uczestnicy przebywali, obie zaś te rzesze, jednę mianem germańskiej nazywającą się, stanowiły; tak i w Eginhardowej Germanii były: Fryzonów, Hessów, Saksonów, a obok nich Czechów, Polanów (Polaków) i t. p. udzielne, i znowu, a przynajmniej w opinii Karola Wielkiego, ludów tych mniemanego władzcy, jednę powszechną stanowiące, rzesze.

Cóż związek Suewów i Germanów spowodowało? Cóż za jedni byli owi Semnonowie, którzy się mienili być głową pierwszych? zkądże ów, z różnych od siebie rodem i nazwiskami ludów składający się, a powszechnem Suewów mianem nazywający się powstał związek? byłże on tym samym, o którym Juliusz Cezar i Tacyt wspomnieli? Są to pytania wielkiej, i tem większej dla dzieła naszego wagi, gdy na nich oprzeć zamyślam, co o literaturze ludów słowiańskich opowiedzieć niżej przedsięwziąłem. A ponieważ odpowiedź na nie dałem już w pismach własnych poprzednio wydanych, przeto streszczając obecnie, co się tamże obszernie wyłożyło, sprowadzam ją do następującego ogólnika.

Kiedy na trackie i t. p., w dzisiejszych Niemczech jak rzekłem, mieszkające ludy, przemożni orężem Celtowie nacierać zaczęli, wtedy z nich te, które w stu powiatach siedząc jedno wspólne czciły bóstwo, zrobiwszy z swemi sąsiady związek, wspólnemi siłami odpierały przemoc. Od czci owego bóstwa ziemię wyobrażającego (2), Zemnonami, jakoby ziemianami czyli ziemi czcicielami, a od słowa czyli wspólnej sobie mowy Swewami, Swowami, jakoby sławami, słowami (w i ł jedno ważą w mowie słowiańskich ludów), może od Gotów sąsiadów swych nazywani będąc, wzrośli w potęgę, gdy się z czasem w nowy połączyli związek, przybrawszy do swej rzeszy wiele różnych od siebie rodem i nazwiskami ludów. Wymieniając je Tacyt wylicza takie, które teutońskiego, i takie które słowiańskiego tudzież litewskiego, a może i fińskiekiego pochodzenia będąc, miały z owymi Suewami odwieczną, lub mogły mieć zażyłość. Świadczą bowiem o tem północne Sagi, że od niepamiętnych czasów obcowali z Teutonami Wanowie czyli Wenedowie, to jest właśnie owe wspólnego słowa ludy, na co i historya języków naprowadza, ukazując wspólność mowy słowiańskiej z niemiecką, litewską, fińską, w zamierzchłej starożytności. Ten nowy związek z powiatów stu również składający się, wystąpił do walki z Juliuszem Cezarem, obok drugiego związku, ktory ponieważ się z ludów Germanami od Celtów, jak rzekliśmy nazywanych składał, germańskim mianował wódz rzymski. Za Tacyta, oba, swewski i germański zespoliły się związki tak, iż pierwszy podrzędną, drugi główną grał rolę. Dlatego też historyk ten, od Germanii i Germanów zacząwszy swe opowiadanie, przystąpił po nich do Suewów, i opisawszy ich, a w opisie swym Semnonów rzeszę znowu wyszczególniwszy, rozwiódł się następnie nad dawnem tychże Semnonów znaczeniem, z religijności teraz wyłącznie słynnem. Chociaż bowiem i wtedy z stu powiatów składała się semnońska rzesza, podrzędną ona jednakże tak w swewskiej w szczególe, jak germańskiej w ogóle, odgrywała rolę, będąc maią cząstką całości obok innych, z trackiej, teutońskiej, litewskiej ludności złożonych, a również odrębne dla siebie stanowiących rzesze. Już wtedy można było przewidzieć, że jeżeli narodowość ludów swewskich w tym nadal stosunku stawać będzie do niemieckiej, w jakim polityczne ich znaczenie do germańskiego stanęło, rozpłynie się pierwsza w drugiej, czyli że zniemczeją Suewy, i narodowość swą, aż do imienia zatrą. Stało się tak, ale nie zupełnie; dotąd bowiem w następcach Germanów Tacytowych dwa pierwiastki, szwabski i niemiecki odróżnić można; dotąd inna jest fizyonomią i duch inny, ludów dzisiejsze południowe, a północne zamieszkujących Niemcy. Rzućmy okiem i na ten, gdzieindziej od nas dotykany szczegół (3), i powiedzmy, jakiekolejelosu przeszły te z ludów słowiańskiemi później nazywanych, które zrobiwszy z sobą związek, a następnie z teutońskiemi zespoliwszy się plemionami, słynęły w Germanii pod nazwą swewskiego związku. Leży to w charakterze Niemców, że nie lubią siedzieć na miejscu, lecz włóczą się po świecie, "chodząc, " jak mawiają, "za chlebem" a przeciwnie mają to sobie właściwem Słowianie, że nie opuszczają swej ziemi chyba w najgwałtowniejszej potrzebie, przed nieprzyjacielem się chroniąc. Przyrodzenie zamieszkiwanej od tamtych, ubogiej w żyzną glebę ziemi, dalej przeludnienie kraju, nakoniec nałóg, krótko mówiąc niedogodności, których nigdy nie doznawali Słowianie, sprawiły w obu ludach tę nieczułość i współczucie dla rodzinnej ziemi, której skutków doznali Trako-geto-dakowie schroniwszy się do krajów, dzisiejsze Niemcy stanowiących, przed nacierającymi na siebie naprzód Scytami, a następnie Sarmatami. Skoro się oni raz wdali z północnymi, rej w Germanii wiodącymi Niemcami, włóczyć się z nimi musieli ustawicznie po Galii, Hiszpanii, Portugalii i t. d. Nigdy atoli nie opuszczał swych powiatów lud cały; część tylko szła na wychodztwo, reszta pozostawała w kraju, co tez uratowało naród od zguby, ale nie że wszystkiem. Zatrzymali bowiem zajętą przez siebie od wieków w Germanii ziemię, a utracili narodowość swą, chociaż nie o tyle azeby się z niej całkiem wyzuć mieli. Zapominali naprzód języka swojskiego, nawykli do słuchania mowy przewodzącej w swej rzeszy Niemców, aż go zupełnie zapomnieli w epoce, którą, przeciągiem czasu oznaczyć niepodobna. Następnie jako słabsi, pomiatani od właściwych Niemców, stali się dla nich przedmiotem urągowiska. Sław, Swaw, Swab, (przez zamianę w na b według własności słowiańskiej mowy) Szwab, stawszy się pośmiewiskiem, słuchał odtąd podobnej, od Niemca opowiadanej o sobie gadki, jakiej się dosyć od Polaka nasłuchał Mazur, który upewniał o tem każdego co mu chciał wierzyć, "że Szwabi się ślepo jak psięta rodzą. "

Blizko się niegdyś poznał że Suewem Got, do jednej z nim należąc rzeszy; wszakże nie dotrzymał mu sąsiedztwa: nie lubiąc bowiem siedzieć na miejscu, poszedł na włóczęgę. Ponieważ zaś zastąpili mu od Renu Rzymianie do Galii drogę, przeto zmuszony w przeciwną wędrować stronę, poszedł w drugim po Chr. wieku nad Dunaj, gdzie się zespolił z Getem. Ztąd kronikarz gocki Jornandes, w szóstym żyjący wieku, mylnie twierdził "że Goci a Geci byli jednej narodowości ludem, " i na tej zasadzie oparłszy swe mniemania, dzisiejsi zawołanej sławy liistoiycy jeszcze mylniej utrzymywali i utrzymują "że z Azyi wprost nad Dunaj przesiedliwszy się Gotowie, dali Getorn i Dakom początek". Jedni z Gotów mając na czele króla imieniem Ermanaryka podbili w czwartym po Chr. wieku Sarmacyc, a drudzy uciekając przed Hunami przenieśli się do Włoch, zkąd do południowej Galii, a ztąd znowu do Hiszpanii przeszli. Zakładali oni wszędzie państwa, które się z czasem na ostrogockie we Włoszech i wizygockie w Hiszpanii podzieliwszy, upadły w szóstym po Chr. wieku, przez oręż Cesarzów bizanckich i królów Franków.

Pochodzenia tych Franków nie wyśledzono dotąd dokładnie i znaczenia nazwiska ich nie odgadniono jeszcze. Dowiedziano się atoli z pewnością o tem, że lud Franków miał że Suewami zażyłość, z ducha zaś jego dziejów uczyniono wniosek, "że miał w przeznaczeniu zastępować przechodom ludów że wschodu na zachód drogę przy ujściu Renu do morza, że założywszy po lewym tej rzeki brzegu państwo, miał pochłonąć różnojęzyczne (suewskie, częścią niemieckie a częścią słowiańskie), litewskie, fińskie ludy które tu zastał z dawnych przechodów; następnie zaś sam w zamęcie narodowości ich utonąć musiał, " co się tez spełniło.

Kiedy zarazem umilkło w północnej Germanii imię Suewów że szczętem, pozostawszy zaledwie w nazwie małego Sasom podwładnego ludu, który się Szwabami (Schwabengau) nazywał, wtedy występować zaczęła coraz głośniej na południu i wschodzie, skupiając się około górnego Dunaju i nad Renem, w Bawaryi, Szwabów rzesza. Natomiast zaczęło słynąć wpołnocnej Germanii imię Wenedów, którego źródłosłów dotąd odgadniony nie jest. To pewna że znaczył Słowian za krańcami Tacytowej mieszkających Suewii, których teraz arabscy zwłaszcza pisarze, za jedno brali z Niemcami. Przeciwnie Niemcy nie inaczej ich jak Wenedami zowiąc, mieli za Słowian. Zrobiono zakrój na zniszczenie ich narodowości, czego sprawcami byli Sasi, suewizmu północnego wyniszczyciele. Ci to Sasi przed Ptolomeuszem (żył w drugim po Chr. wieku) w Germanii niewidziani, gdy między Suewami, przez nieszczęścia mocno skołatanemi, osiedli, mogli łatwo w ich. rzeszy swoję rozpościerać władzę, i w krótkim czasie własne w niej dobrze uorganizować rządy: wszystko już bowiem do nich przygotowane znaleźli. Łatwo więc wytłumaczyć sobie można przyczynę, nad którą sobie głowę łamią dzisiejsi uczeni niemieccy, pytając, czem się to stało, że tak prędko podrośli w siłę owi Saksonowie, że zaledwie się w Germanii pokazali, wystąpili wnet potężnie? Lecz jakże nie mieli być silni, gdy przyszli na gotowe, gdy organizacyę towarzyskiej społeczności tak w ogóle Suewów, jak w szczególe Słowian przyswoili sobie, wsparłszy ją niemieckiemi instytucyami. Jednakże znosiły się jakkolwiek Saksonów i Wenedów ludy, aż do czasu Karola W., który na cesarza zachodnio-rzymskiego ukoronowany będąc, gdy chciał we wszystkiem Rzymian, swych mniemanych poprzedników, politykę naśladować, użył szlachty saskiej do swych widoków, podobnie jak niegdyś Rzymianie Markomanów do intryg użyli. Rozpoczęte przezeń wytępienie nadłabańskich Słowian, prowadzili dalej jego następcy, w czem nawet, dobrem omamieni chrześciaństwa, brali udział Polacy. Rzecz tę, szeroce już w rozprawie o Suewach opowiedziawszy, ucinam tą uwagą, że gdy następnie korona cesarska od Franków do Sasów, a od nich do Alemanów przeszła, wtedy, ochydzane przez tychże Sasów i piosnkę ich śpiewających Czechów i Polaków, imię Szwabów przeszedłszy w pośmiewisko, jest niem po dziś, ale z tą różnicą, że u nas, każdego bez wyjątku oznacza przez urągowisko Niemca.

Przyczepką Sasów są Anglosaksonowie i Normanowie. Wyłuszczając położone przez oba dla cywilizacyi zasługi, opowiemy tez ich dzieje, które dlatego w tem tu opuszczamy miejscu. Zarody roznieconej tak od tych jak i od innych Niemców i Słowian cywilizacyi, mało nie zmarniały za sprawą Hunów. Ci dali się najwięcej we znaki Zachodowi pod Atylą, który poprzyjaźniwszy się z Słowianami i Litwinami, miał przez to zażyłość ze Szwabami, co pomniki ich poezyi (4) stwierdzają. Głównem legowiskiem Hunów był dzisiejszy Siedmiogród, gdzie sobie siedm obozów, grodami później nazywających się, przed r. 433 (jest to rok śmierci Atyli) założyli. Napadli naprzód Hunowie na Ermanarykowe sarmacko-gockie państwa. Resztki w Sarmacyi pozostałych Gotów wytępił Atyla w nadwiślańskich, snadź około Pilicy leżących gajach. Poczem poprowadziwszy pod swemi sztandarami niezliczone do Galii hufce, cofnął się znowu do Węgier. Ocalała przez to zachodnio-europejska cywilizacya, która, w czemby się tak od dawniejszej czyli greckiej i rzymskiej, jak nowszej czyli scytyjskiej, sarmackiej, trackiej, geckiej, dackiej, germańskiej, różniła, wykazać teraz należy, zwłaszcza, gdy od przedstawienia różnic tejże cywilizacyi, zależy odpowiedź na pytanie: na czem rzeczywiście duch słowiańskiej a niemieckiej literatury polegał?

(1) Tacyt. Germania 2, 4.

(2) Nerthus północne bóstwo, Niördh od Skandynawców zwane, z rodu Wanów (Słowian)i jak mniema młodsza Edda, pochodzić mające.

(3) Rzecz tę dla historyi średniowiekowej Europy nader ważną, badać w Pierwotnych dziejach Polski i Litwy przezemnie wydanych, rozpocząwszy, badałem dalej w Bibliotece Warszawskiej z r. 1846 i lat następnych, i jeszcze dalej w nowem wydaniu Historyi prawodawstw słowiańskich, ktorą do druku gotuję, badać będę. Tę samą rzecz badał Kazimierz Szule w rozprawie: De origine et sedibus veterum lllyriorum, którą celem uzyskania stopnia akademickiego, wydziałowi filozoficznemu uniwersyteta wrocławskiego, podał. Na ten sam wniosek o Swewach co ja, wpaść miał w Wiedniu prof. Szembera w filozoficznych swych nad słowiańskim językiem badaniach; o czem udzielił mi ustnie wiadomości w r. 1855 professor pruski Wocel. Za mną mówi i dzieło P. A. Muncha, (w Krystyanii r. 4 851 po szwedzku ogłoszone, a na język niemiecki przez G. F. Claussen przełożone: Die nordisch germanischen Völker. Lubeck 1854), w którem Nortnanów czyli północnych, od Germanów czyli południowych Niemców, odróżniwszy autor, ma drugich za mieszaninę różnej narodowości ludów, i wykazuje, jak Germanowie ci, pierwotne instytucye niemieckie u siebie przetworzywszy, właśnie się przez to tak w życiu publicznem jak i prywatnem, od właściwych wyosobnili Niemców.

(4) Pieśń Hildebranda i Nibelungi niżej przywieść się. mające, stwierdzają to dostatecznie.

III.

CYWILIZACYA SŁOWIAN A NIEMCÓW, I POMNIKI JEJ.

Obyczaj ludów, który słabą jest poszlaką do wyjaśnienia rodowości, a mocną do odróżnienia ich narodowości, przedstawia się najdobitniej w prawach. Te mając się w równym do zamieszkujących Germanią ludów stosunku, były dwojakie, jak to obecnie zeznają sami uczeni niemieccy. Eichorn biorąc za jedno Germanów a Niemców, zauważa to o nich, "że rolnikami będąc, a przytem pociąg do wypraw wojennych mając, dwojaką zasadę prawu swojemu z obu stosunków owych wynikłą, spowodowali" (1). Lecz przypuściwszy nawet, ze mogą być dwie zupełnie sobie sprzeczne w obyczajowości jakiego ludu zasady (na co jednakże przystać niepodobna), pytamy znowu o to, która z dwóch owych przeważając, panowała tak w charakterze, jak prawie, niemieckiego ludu? Na co zaspokajającą daje odpowiedź Jerzy Philipps (2), zauważając to o prawie czysto niemieckiem, w Skandynawii pierwotne siedlisko mającem, "że ono oddychało bojami, i w ścisłej z religią która zrodziła te boje, zostając styczności, winne było rozwinięcie swe sporom i wojnom o wiarę, wiązało się silnie z pogaństwem Północy, żyło i oddychało niem. Kto więc (mówi dalej tenże), nie oprze na gruncie tym historyi pierwotnego prawa niemieckiego, nietylko że pierwiastku jego nie zbada, lecz i ducha narodowości niemieckiej nie pojmie. " Polegając na tem zeznaniu, twierdzimy więc, że zasada niemieckiego prawa, która się na rolnictwie wspierała, nie była niemiecką ale słowiańską, a przeciwnie wspierająca się na wojnie, niemiecką była; że z pomieszania się obu zasad, przez Suewów spowodowanego, powstał charakter germańskiego prawa, dwojakiej natury będący, gdyż dwa odrębnej narodowości spowodowały go ludy, uczyniwszy germańskie, środkującem, między czysto-niemieckiem a słowiańskiem prawem.

Oprócz tego, dwojaką zasadę mającego prawa, spostrzegamy w Germanii trzecie, które wcale od nich różną ma fizyonomią. Jest to prawo Litów czyli późniejszych Litwinów. Ci osiedleni niegdyś nad Dunajem, w północnej Galii (w Armoryce), tudzież Italii (w Lombardyi), gdy sobie nad rzeką Niemnem udzielne państwo, Litwą na początku XI wieku nazywające się, utworzyli, przenieśli tam i swe prawa, do celtyckich w zasadzie swej najwięcej zbliżone. Powód do zbliżenia tego, dało sąsiadowanie ich z Celtami nad Dunajem, i w Galii północnej, tudzież Italii. Ponieważ u obu ludów mieli przewagę kapłani, przeto i charakter praw ich był teokratyczny. Polityczne odznaczało się feudalnością, prywatne surowością kar, w których ogień grał wielką rolę. Za wszelkie bowiem przestępstwa skazywali Litwini na spalenie żywcem, głosząc to zdanie: "że przez ogień najlepiej się człowiek oczyszcza z popełnionej sromoty." Celtowie zbliżeni z Rzymem przez ustawiczne wojny i przymierza, oświeceni związkami z Grecyą, osiedleni po miastach i do publicznego przyzwyczajeni życia, poddali się snadno formom towarzyskim, zgodnym z ich sympatycznym umysłem i żywą wyobraźnią. Ale Litwa, w grubej ciemnocie przez kapłanów swych utrzymywana, fanatyzmem ciągle podsycana i tem napawana zdaniem, że z ludźmi innej wiary należy wieść ustawiczną wojnę, żyła pod ciężkim feudalizmem, z którego się nawet po zjednoczeniu z Polską, nie mogła otrząść; co naprowadza na wniosek, że litewski naród nietylko po Celtach, ale i po Niemcach tudzież Słowianach, napłynął do Europy, gdy w chwili zmężnienia owych ludów był jeszcze dzieckiem, i gdy żyjąc wpośród światła, nie mógł przejrzeć i porozumieć się z chrześciaństwem.

Ponieważ religia pierwotnych ludów ściśle się łączy z prawem, wypadałoby więc skreślić tu obraz wiary narodów o których dotąd mówiliśmy. Gdy atoli ta, większy od samego nawet prawa, wywiera wpływ na literaturę każdego ludu, przeto osobny należy poświęcić jej rozdział, i przed przystąpieniem do rzeczy, wypowiedzieć ją. W ósmym więc rozdziale, myśl naszą o słowiańskiej i litewskiej mitologii otworzymy; tu zaś zastanowimy się nad pismem, które literaturę ludów podaje pamięci potomnych.

Gdy prawa i religie kojarzą się z czasem, wspólną wszystkim o sprawiedliwości i bóstwie myślą, przeciwnie język pozostaje sam w sobie, i staje się ostatnią a najważniejszą narodowości cechą, składem nakoniec, w którym lud, wszelkie umysłowości swej przechowuje płody, tworząc sobie naprzód piśmiennictwo, następnie literaturę. Ponieważ w jednem i drugiem nie może bez oświaty czynić postępów, a w czasie umysłowego dzieciństwa ludów, nie instytucye ale pojedynczy mężowie, są jedynymi oświaty przechowywaczami, przeto należy naprzód opowiedzieć, jacy to mężowie pielęgnowali nauki u narodów, z których poszli Słowianie, jacy u Niemców, i t. d.

Mężów w głęboką nawet naukę zasobnych posiadali Scytowie w szóstym już przed Ch. wieku, atoli dla oświaty narodowej bezskutecznie, gdyż nie dali im rozsiewać jej w narodzie ci, którzy nim rządzili. Chociaż więc Toksarys, Anacharsys, Scylas i inni udawali się do Aten dla poznania praw, tudzież ludzi znakomitych, jako też rządu kraju i t. p.; przecież gdy im nie godziło się głosić tego za powrotem do kraju, co widzieli u obcych, przeto nic od nich nie mógł skorzystać ogół, i mężowie owi musieli dla siebie tylko chować nabytą naukę. Szczęśliwsi byli Trakowie, Getowie, Wanowie (Wenedowie), u nich bowiem chęć i usposobienie do tego mający, w Grecyi ukształceni i z nią znoszący się w naukowym względzie wielcy ludzie, swobodnie naukę głosić mogli. Wprawdzie i ci, starożytnych ludów a nawet Greków samych idąc torem, nie dla wszystkich, lecz dla wybranych tylko z narodu udzielali światła; atoli gmin ocierając się o uczonych, nabywał choć dorywczo, jakowych przecie wiadomości. Do liczby takich wielkich mężów liczy się Zamolksis rodem Trak, który spółczesny będąc Serwiuszowi Tuliuszowi i Tarkwiniuszowi Pysznemu — królom rzymskim, zaszczepiał w swoim narodzie pojęcie nieśmiertelności duszy, mając na celu przejąć go przez to, głęboka o Najwyższej istocie myślą. Do niej należą Zeuta, Keneus czyli Dikenus, Komosik, i inni słynni u Getów wielcy kapłani, z których mianowicie drugi, za czasów Suli rzymskiego dyktatora żyjąc, udzielał wyższych nauk każdemu, kogo wyszukał w narodzie i godnym go ich wiadomości uznał. Ztąd słynny u Gotów wyraz runa (tajemnicę nietylko w powszechności, lecz i sekret nauki czytania i pisania oznaczający) wziął swój początek, ztąd miały swój odgłos śpiewy i pismo Wanów (Wenda-Runir), które ważną w Edzie (Edda, wnet o niej będzie) odgrywają rolę, świadcząc i o tem, że za pośrednictwem tychże Wanów czyli Słowian, z Grekami odwiecznie przez Traków w religijnym a więc i naukowym znoszących się względzie, stali się i Teutonowie uczestnikami greckiej oświaty. Żyjącemu w pierwszym po Chr. wieku Dyodorowi sycylijskiemu opowiadali spółcześni, "jakoby słyszeć to mieli od północnych ludów, iż przybyli niegdyś do nich Grekowie, przyniosłszy im w darze bóstwa z napisami greckiemi. " Pominąwszy wyraźne ztąd świadectwo o tem, iż znosiły się wzajemnie północne a greckie ludy, podobnie jak greckie i trackie miewały z sobą od wieków stosunki z wzajemnej zażyłości wynikające, udzielając sobie nawzajem bóstw, na ten niby sposób, jak dzisiejsze ludy europejskie nowemi obdzielają się wynalazkami; to, mówię, pominąwszy, odwieczna owa ludów, od których Słowianie poszli, zażyłość z Grekami, naprowadza na wniosek, że ci Dyodorowi północnicy, byli trackiem, w dzisiejszych Niemczech w czasach przedhistorycznych osiadłem plemieniem, które się z wielu bardzo względów, do cywilizacyi teutońskich przyczyniło ludów.

Pierwszym a błogim stosunków owych owocem było pismo, którego sztukę wydoskonaliwszy Grecy, wiedzy o niem całemu udzielili światu, Celtowie, Scytowie, tudzież wszystkie za przodków Słowian w dziejach pokładane ludy, albo go używały, albo używać mogły, gdyż wyrazy ich ojczyste dały się niem wyrażać, lubo niedostatecznie. Grecy bowiem nie mając potrzeby syczących i warczących, tudzież miękkich, twardych, i t. p. spółgłosek (sz, cz, szcz, rz. ć, ś, ż), i nie mając tez liter na wyrażenie ich, opuszczali takowe, ilekroć im je napisać przyszło. Widać to z zielnika Dyoskorydesa r. 1 — 50 po Ch. pisanego, a mieszczącego w sobie i nomenklaturę ziół w języku dackim spisaną (3). Jestto jedyny pomnik nauk, w których posiadaniu dotąd jest lud słowiański, znając dokładnie miejscową botanikę, używając ziół na leki, do zabobonów, guseł i t. p. Jest też najdawniejszy zabytek mowy słowiańskiej, gdzie, z 30 przeszło wyrazów czytamy np: mozula czyli moćula (przez z wyraził ć Grek) dziś macierzanka, stirsozila — staroziele, Arous — aruż, oręż (miecz), Bieleja — biele, bieluń, woadama — woadna — wodna, Bes — bez (krzewina bzu), Chołm — chełm (górzyste wzniesienie ziemi), Kosiata — co się. kosi, trawa i t. d. Jest nakoniec jedyny ślad litewskiej mowy zamierzchłej przeszłości, w którym są, wyrazy podobne do tych, jakie dziś w tejże znajdujemy mowie. Pomnika atoli, nie pojedyncze wyrazy zawierającego tylko, ale ciąg myśli przedstawiającego, nie posiadamy dziś, lubo miał istnieć takowy przed wieki. Dwaj pisarze, w końcu pierwszego i na początku drugiej połowy piątego po Chry. wieku żyjący, a wielkie imie w literaturze mający, czynią wzmiankę o przekładzie pisma ś. na język sarmacki (4). Pomnąc na to, że Sarmaci byli ostatnim ludem, który przed napływem do Europy Hunów wyległ z Azyi, tudzież bacząc, ze język ich znany dziś z niektórych w mowie Słowian zachowanych wyrazów (5), nie mógł być w owych wiekach rozwinięty o tyle, ażeby się nań pismo ś. tłumaczyć dało, i że zapewne rzeczeni pisarze słowiański przezeń rozumieli język, a to tem bardziej, gdy nawet ludy słowiańskiemi później mianowane, imieniem władnących nimi Sarmatów w długie nazywano czasy; nie możemy o tem wątpić, iż jeżeli istniał niegdyś przekład pisma ś. na język sarmacki, językiem tym słowiański być musiał. Bądź co bądź, nikt nie zaprzeczy, że język ludu, który czwarty z kolei z Azyi się do Europy przesiedlił, mógł być w pierwszym i piątym po Chr. wieku lepiej rozwinięty od języka Sarmatów, którzy dziesiątym z kolei będąc indo-europejskim, ze Wschodu na Zachód przybyłym ludem, stali niżej od podbitych przez siebie Słowian. Kiedy bowiem Sarmaci pasterstwem po największej zajmowali się części, i na wozach mieszkając koczownicze prowadzili życie, wtedy Słowianie rolnictwu się oddawali, mieli stałe siedliska, domy, wsie, miasta stawiali. To też u nich wprzód niż u innych nad Dnieprem i Dunajem przebywających ludów, przyjęło się chrześciaństwo, jak to sami zeznali Apostołowie święci, tudzież papieże i podania ludów, jakie w kronice swej zapisał Nestor latopisiec ruski (1).

Chociaż dotąd nie dało się wynaleźć pomnika piśmiennictwa słowiańskiego, bądź że zaginął, bądź że jeszcze leży w ukryciu, mamy przecież wyrazy języka ojczystego, odległą starożytność mowy przodków naszych poświadczające, i tożsamość jej z dzisiejszą mową Polaków, Czechów, Rusinów, Serbów i t. d. nieprzypadkowo, lecz źródłowo chociaż w pokaleczeniu pokazujące. Szczęśliwsi od nas Goci, przechowali pomnik mowy swych przodków, zdobywszy się na przekład ewangelii ś. który im zrobił biskup ich Ulfilas r. 375 po Chr., nie w Germanii wszakże, ale za Karpatami, gdy się tamże przesiedlili.

Ten szacowny pomnik niewątpliwej autentyczności, który był dla Gotów ogniskiem światła, oraz kotwicą zbawienia, wskazuje nam ich narzecze w pierwotnej czystości, dosadne, harmonijne, pełne siły, spowinowacone wyraźnie z Sanskrytem, z językiem greckim i łacińskim, oraz z narzeczami germańskiemi, między któremi trzyma pierwszeństwo, tak pięknością formy, jak rozmaitością dźwięków.

Ulfilas dając Gotom z Mezyi nieoszacowany przekład biblii, ułożył zarazem alfabet i uposażył ich pismem, nieznanem im dotąd, zarówno jak i innym ościennym ludom. Wprawdzie starożytne litery pochodzące od alfabetu fenickiego, upowszechnione nie wiadomo jaką drogą, wśrod plemion barbarzyńskich, których znaczenie dostępne tylko było wodzom i kapłanom, służyły od niepamiętnych czasów gusłom pogańskim. "Germanie badają wyroki, mówi Tacyt, za pomocą płonek drzewa, na których kreślą pewne znaki rozrzucając je na białe płótno. Wybierają je potem na los, aż do trzeciego razu w odmiennej kolei, a kombinacya znaków, wyrokuje o przyszłości. " (1) Znaki te są oczywiście runami północnemi, które odkryto później w Skandynawii, Anglii i Niemczech, a które przetrwały wieki, niepojęte dla tłumu. Kapłani i wodzowie pokoleń germańskich przyjęli je zapewne od Greków lub Rzymian, wonczas gdy koczowali jeszcze nad brzegami Euxynu. Znajomość tych runów, była przywilejem panującej kasty, wyrazem symbolicznym mitologii pogańskiej, długi czas po przyjęciu chrześciaństwa przez Gotów. Jakkolwiek świadomy ich w części Ulfilas, kombinował je z głoskami greckiemi i rzymskiemi w swojem pobożnem i uczonem dziele; przecież runy w dziewiątym wieku dopiero spisane zostały staraniem annalistów, a w dwunastym wieku, z zupełnym upadkiem poganizmu, ukazały się jawnie na pomnikach grobowych. Stanowią one alfabet stały, złożony z szesnastu głosek, zachowanych skrupulatnie w Szwecyi, dochodzący przez różne modyfikacye do dwudziestu w Danii, do dwudziestu sześciu w Niemczech, do trzydziestu w Anglii.

Biblia Ulfilasa, szacowny on pomnik, istnieje dotąd w pysznym pargaminowym rękopiśmie, kreślonym srebrnemi głoskami, który się do szóstego odnosi wieku. Przewożoną była koleją z Włoch do Werden, do Pragi i Upsalu. Zawiera ona cztery ewangelio, listy świętego Pawła niemal wszystkie, oraz urywki ksiąg Ezdrasza i Nehemiasza (8). Zdaje się, ie biblia całkowita istniała niegdyś u Gotów, bo według spółczesnych podań, lud czytywał ją jeszcze w ósmym wieku. Oto Modlitwa pańska odpisana z niej dosłownie:

"Atta unsar, thu in himinam, weihnai namo thein; quimai thiudinassus theins; wairthai wilja theins swe in himina jah ana airthai; hlaif unsarana thana sinteinan gif uns himmadaga; jah aflet uns thatei skulans sijahna, swaswe jahweis afletan thaim skulam unsaraim; jah ni briggais uns in fraistubnjai, ak lausei uns af thamma ubilin: unte theina ist thiudagardi, jah mahts, jah wulthus in aiwins. "

W owej księdze tak ważnej a szacownej, będącej jedynym pomnikiem uprawnego już wysoko narzecza, filologowie niemieccy, a mianowicie bracia Grimm, czerpali zasady grammatyki narodowej, zasady rzucające światło na cały łańcuch języków europejskich.

Gotowie połączeni z Rzymianami, nawróceni do chrześciaństwa w Italii, Galii i Hiszpanii, zbyt oświeceni aby mieli odrzucać tak żywotne prawdy i ustawy, jakkolwiek zaćmione błędami aryanizmu, przyjęli ich zasadę wraz z obrzędem łacińskim. Ztąd łacina zastąpiła język Gotów w aktach publicznych, a w końcu zatarła go zupełnie. Z jej upowszechnieniem zaginęły legendy pogańskie, myty bohaterskie i pieśni narodowe, tak wysoko cenione i poszukiwane przez nowoczesnych badaczów. Owe pierwotne podania znikły bezpowrotnie u Gotów, jak i u współczesnych im Burgundów, Longobardów, Franków, Anglów, wcielonych do rodziny ludów celtyckich, pod przemożnym wpływem Rzymu.

Ta sama przemiana nastąpiła w Germanii, gdzie od szóstego do dziewiątego wieku, pobożni a gorliwi missyonarze rozsiewali czynnie ewangelią, nawracając kolejno Swewów i Fryzonów, aż do czasu, kiedy Karol Wielki potężnem ostrzem miecza obalił olbrzymi posąg Ermensula, i ujarzmieniem Saksonów zapewnił tryumf chrześciaństwa w Europie. Odtąd literatura tych ludów stała się wyłącznie religijną, a poddana surowej regule klasztorów, rzadko odzywała się wspomnieniem narodowej chwały, rzadko kiedy przemawiała głosem krwawego bohaterstwa. A więc nie w państwie rzymskiem, które zwyciężone przemocą oręża, pokonało siłą ducha i wiary nowych swoich panów, ani w Germanii ucywilizowanej z początkiem wieków średnich, szukać trzeba owych dziwnych dogmatów, owych pełnych głębokiego znaczenia mytów, które otaczają kolebkę tego ludu i przewodniczą jego pierwszym działaniom. Chcąc je znaleźć, należy się zwrócić w inną, dalszą stronę, w uświęcone a zabezpieczone od obcych wpływów, ustronia poganizmu.

(1) Deutsche Staats und Rechtsgeschichte von Karl Frieder. Eichorn. Wyszło to dzieło po raz piąty. Najnowsze jego wydanie ukazało się w Getyndze 1843. W § 13 tak mówi autor: Alle deutsche Völker waren ackerbauend, ihre vorherrschende Neigung aber Kriegerischen Abentheuern zugewendet. In ihren Einrichtungen nimmt man daher auch eine zweifache Grundlage wahr: ein Theil derselben ist sichtbar aus den verhällnissen der Grund und Bodens ein anderer aus der Kriegsverfassung hervorgegangen.

(2) Deutsche Geschichte mit besonderer Rücksicht auf Religion, Recht und Staats verfassung von Dr Georg Philipps. Wyszło to dzieło w Berlinie 1832 w dwóch tomach. W I tomie na stronnicy 80 tak mówi: unii so verlieren sich denn schon bis in das graueste Alterthum hinein die Spuren grosser und heftiger Religions Kriege. Diese Kämpfe und Kriege sind aber die Entwickelungs periode für das germanische Recht, welches daher auch wie die Religion in alten seinen einzelnen Instituten Kampf und Krieg athmet.

(3) Patrz o nim rozprawę moję pad tytułem Geto-Daki w poszycie marcowym Biblioteki Warszawskiej z roku 1855 umieszczoną.

(4) Jerzy Samuel Bandtkie przywodzi w swych Dziejach narodu polsk. I, 10 (wydania trzeciego) zeznania o tem ś Jana Chryzostoma, (który w pierwszym po Chrystusie wieku, od cesarza rzymskiego Domicyana na wygnanie skazany, w okolicach dzisiejszej Odessy przebywał), tudzież Teodoreta biskupa Cypru, r. 438 po Chr. zmarłego, który wielce szacowne wykłady pisma ś. starego i nowego zakonu, jako też listów ś. Pawła pozostawił.

(5) Przywodzą niektóre wyrazy sarmackie: Szaffarzyk w Staroż. I, 294. — J. S. Bandtkie, Dzieje I, 11.

(6) Paweł ś w liście do Rzymian XV, 19, mówi: "że w Iliryi wiarę Chrystusa opowiadał", co też Jan X papież powtórzył r. 914 (929) u Farlatti Illyria sacra III, 95. Nestor w Latopisie swym mówi: "że ś. Andrzej apostoł zatknął krzyż święty na górze, na której stoi miasto Kijów. "

(7) Tacyt. Germ. 10. — W. Grimm w dziele: Deutsche Runen.

(8) Biblia Ulfilasa wydana przez Zahn'a, Weissenfels 1805 r., w Medyolanie 1834 r.; a w Lipsku przez Gabelentza w roku 1843.

IV.

NORMANOWIE. — POEMAT EDDY.

Zwróćmy oczy na północ Germanii, poza wzburzone wały oceanu: tam, dwa półwyspy nierównej wielkości, rozciągają się ku biegunowemu kołu. Jeden z nich bogaty i płodny w miejscach dotykających stałego lądu, zakończa się z północy nieuprawnemi bagniskami, które codziennie morskie bałwany podmywają; drugi surowszego pozoru, najeżony górami, ocienion w puszcze, pełen wielkich jezior i obfitych kopalni, spuszcza się ku biegunowi, w strony, kędy poczynają się bagniste równiny, dotykające odwiecznych lodów. Wyspy okolone podwójnym rzędem skał, zapełniają przestrzeń dzielącą dwa lądy, a dalej, na krańcach kuli ziemskiej, wielka wyspa, bezludna, otoczona mgłą wieczną, podkopana ogniami podziemnemi, stała się ostatecznym przybytkiem barbarzyńskich podań. Taką być musiała w starożytności postać całej Skandynawii. Państwa: Danii, Szwecyi, Norwegii, wyspy Bałtyckie i Islandya, stanowiły wonczas świat oddzielny, nieznany reszcie Europy, opuszczony i zostawiony jego nielicznym a dzikim mieszkańcom, przez samychże nawet Niemców.

Wszystko przekonywa, że ci pierwsi osadnicy należeli do dwóch odmiennych plemion: z jednej strony Celtowie z Cymbrami pomieszani i nazwani ich mianem, zajmowali czas jakiś Chersonez, zkąd rozeszli się ponad brzegi Bałtyku, Wielkiej Brytanii; z drugiej strony osiedli Suomowie czyli Finnowie, którzy przybyli z równin Azyi północnej, smutniejszych i bardziej opustoszałych jeszcze, niżeli brzegi Skandynawii. Tu przynajmniej napotkali morze, zdradliwe wprawdzie, ale bogate w nadzieje dla tych, co zdołają zwalczyć jego niebezpieczeństwa. Ale plemie fińskie, nazbyt jeszcze ciemne i nie okrzesane w owych odległych czasach, nie śmiało przedsiębrać wznioślejszych zamiarów. Walcząc nieustannie ze skąpą i jałową przyrodą, uganiając się w lasach za dzikim zwierzem, nie znając użytku kruszców, wzrastało tylko w siły ciała i stało się narodem olbrzymów, pełnym przebiegłości i odwagi, ale przeciwnym wszelkiemu społecznemu postępowi; którego groźne wspomnienie panuje dotąd ponad mgłą mytów skandynawskich.

Naostatek trzecie plemie, ruchliwsze i czynniejsze, bardziej oddane sztukom pożytecznym, zaległo ich siedziby. Pokolenia germańskie, pchane od strony południowo-wschodniej ku północno-zachodniej, w licznych swych wędrówkach, zajęły brzegi Bałtyku, przedarły się aż do podnóża Dofrynów, i po krwawych walkach odparły pierwotnych mieszkańców ku północnemu biegunowi. Trudno oznaczyć ściśle czasów tego dziejowego przewrotu. Ale Tacyt, jakieśmy to już widzieli, odróżnia dokładnie obok Cymbrów z Chersonezu, Anglów na morzu północnem, Skitonów na Bałtyku, a naprzeciw nich u ujścia Wisły, Gotonów i Osów, obok Wendów i Finnów.

Wielki dziejopis Germanii skreślił nam rys wiary religijnej tych ludów i tajemnice, a ponure ich godła, w pierwszym wieku naszej ery, za czasów najwyższej potęgi Rzymu. Porównajmy więc z jego opisem podania, przechowane przez dziesięć wieków na Północy, w pomniku religijnym Eddy.

Rozważając bacznie ów obszerny a tajemniczy systemat, którego zbadanie wymagało tyle czasu, a którego znaczenie jest dotąd wątpliwem, widzimy w nim zasadę kosmogoniczną i dziejową. Kosmogonia i jeniusze pierwotne, wyobrażające stworzenie, tak u Germanów jako i u Celtów, u Rzymian jak i u Greków, sięgają najodleglejszej starożytności, podań pierwiastkowych Azyi, wprowadzonych do Europy przez pierwszych przybyszów. Przeciwnie zaś imiona ubóstwione, zastosowane czyli to do rozlicznych światów, czyli do zamieszkujących je istot, mają, według nas, wyłącznie miejscowe znaczenie, i przedstawiają napozór sprzeczne siły przyrody, a w rzeczywistości odmienne plemiona, które przeszły po tej ziemi. Tym sposobem rozpoznano w Alfach czyli jeniuszach napowietrznych, których Edda mieści w górnych sferach, Cymbrów z plemienia celtyckiego, pierwszych przybyszów na te zimne wybrzeża; w Cwergach (zwerg) czyli karłach, zamieszkujących głębię jaskiń, Lapończyków kryjących się w parowach Dofrynów. Z większą jeszcze pewnością, odkrywamy w Jotach czyli olbrzymach, Finnów, stałych mieszkańców tych okolic, dzikich obrońców tych gór; w ich zapaśnikach Wanach, Wendów, praojców tutejszych Słowian; w Manach czyli ludziach, poznajemy Normanów, Anglów i Sujonów Tacyta, Saksonów i Dancjonów Ptolomeusza, którzy osiedli byli ponad brzegami Bałtyku. Nakoniec Asowie, zwani także Gudami czyli bogami, przedstawiają Osów i Gotów, o których ci dwaj pisarze wspominają, a z których Gotowie zwłaszcza, wywarli potężny wpływ na te kraje.

Niepodobna określić czasu, w którym z gór Kaukazu, z wybrzeży Euxynu, przybyli ci Gotowie do Skandynawii, a ztąd do Germanii według dziejopisarzów skandynawskich; mieli oni za króla walecznego Sigga, który pociągnąwszy za sobą nadgranicznych Wanów, wspierał Normanów przeciw olbrzymom gór, przebiegł zwycięzko z orężem w dłoni wszystkie wyspy skandynawskie, założył w Szwecyi miasto Sigtuna, kolebkę Upsalu; w Danii miasto Odensę, narzucił zwyciężonym ludom swą religię, i przyrzekł rozkosze niebieskie Walhalli tym, którzy jak on, gotowi byli umierać z odwagą. Wiara ta przyjęta z zapałem, szerzy się i krzewi w całej Germanii, ale wpływ jej najdzielniej wzrasta na Północy, gdzie cześć Odyna czyli Wodana (który jest godłem zwycięztwa), pcha ludy, mimo zawad nieprzełamanych, na drogę podbojów. Odyn w ich mniemaniu panujący nad całą ziemią, otoczony Asami, czyli ubóstwionemi wodzami, którzy stanowią jego niebieski orszak; pogromca szkodliwych jeniuszów, lubo ciągle wystawiony na ich pogróżki, uosabia Skandynawom bohaterstwo, wiecznie walczące z przygodami, wytrwałość, którą je pokonywa, mądrość, przez którą je przewiduje.

I inne najdawniejsze i najpotężniejsze bóstwa skandynawskie, przewodniczące planetom i miesiącom, takież samo okazują pochodzenie; a jakkolwiek trudno odkryć w panteonie Indyan lub Helenów, spowinowacenia w ich nazwach, snadno przecież dopatrzyć tożsamości w ich rysach i przymiotach. Tak więc Thor, Bóg mocy (z sanskryckiego turas, popędliwy), uzbrojony strasznym młotem, jest tymże samym Herkulesem, który depce olbrzymy, waląc na nich góry z bazaltu, stanowiące jego słupy na Zundzie. Ale Thor czyli Donnar, jest także piorunującym Jowiszem, i przedstawia to bóstwo w poświęconej mu planecie, a czwartek, dzień Jowisza, po łacinie diis Joti, zwie się po norwegsku Thorsdaj, po angielsku Thursdaj, po niemiecku Donnerstag. Brat Thora Balder, bóg dobroci (z sanskryckiego bali, doskonały, wyborny), posiada wszelkie przymioty Apolina; w przelotnym swym pojawie na ponurym skandynawskim widnokręgu. Tyr albo Zio, bóg wojny, częstokroć przedstawiany w postaci nagiego miecza, jest Marsem według Tacyta; jakoż rzeczywiście wtorek, zwie się po norwegsku Tysdag, po angielsku Tuesdaj, po niemiecku Ziestag czyli Dinsłag.

Frygga albo Jordka, bogini ziemi, ma podobieństwo z Cybelą, wzmiankowaną przez Tacyta, pod nazwą Nerthus. Freyr bóg obfitości, zbliża się do Bachusa, którego Herodot przytacza wraz z Merkurym i Marsem, mówiąc o bóstwach Getów. Siostra jego Freja, bogini miłości (po sanskrycku Priya, ukochana), porównana z Izydą, jest zarówno u Skandynawów jeniuszein wieczornej gwiazdy, planety poświęconej Wenerze, której dzień piątek, zwie się po norwegsku Friadag, po angielsku Friday, po niemiecku Frejtag.

Słońce Soi albo Suną, i księżyc Mani, którym cześć niesioną zauważył już Cezar, a które są może dwoma Alciami czyli Alfami wzmiankowanemi przez Tacyta u Germanów, noszą odpowiednie miano u Indyan i Persów, u Greków i Rzymian, u Celtów i Słowianów. Poświęcone im dni zgadzają się wszędzie: jakoż niedziela, dzień niegdyś poświęcony słońcu, zowie się po norwegsku Sunudag, po angielsku Sunday. po niemiecku Sontag; poniedziałek zaś po łacinie dies Luno, w norwegskim języku nazywa się Manadag, w angielskim Monday, w niemieckim zaś Montag.

Nareszcie jeniusz nieokreślony, pochodzący od światła i ciemności, Loke, duch kusiciel, którego Anglowie zwali Soeter przewodniczył siódmemu dniu tygodnia, poświęconemu Saturnowi, po angielsku zwanemu Saturday, po niemiecku Samstag, po norwegsku Laugardag.

Wiadomo nam, iż zastosowanie bóstw germańskich do planet i dni tygodnia, oraz porównanie ich do bóstw rzymskich, należy do epoki późniejszej, niż ustanowienie dogmatów skandynawskich. Wszakże byliśmy w obowiązku wskazać ów węzeł łączący je ze starożytną symboliką Wschodu; z owemi bóstwami astronomicznemi Assyryi, Egiptu i Indyi, z których zrodziły się bóstwa Grecyi i Rzymu, oraz bożyszcza Germanów, Wendów, Celtów i Iberów. Snadno bowiem udowodnić, że jeniusze Scytyi i Galii, wzmiankowane przez pisarzów łacińskich, podobne są do germańskich, tak przymiotami jako też zbliżeniem nazw, które świadczą o wspólnem ich pochodzeniu. U Finnów nawet i Laponów zapędzonych na ostateczne krańce kuli ziemskiej, niekiedy jasny promień podania świeci nam wśród nocy odmętu.

Mowa norwegska czyli staro-skandynawska, zachowana dziś wyłącznie w Islandyi, po wydaniu narzecza duńskiego i szwedzkiego, zbliżoną jest do mowy dawnych Gotów zgłoskami, budową i ogólnemi zwrotami, ale różni się od niej, większą nierównie szorstkością i streszczeniem. Długo mowa ta, oraz pieśni ludowe które skaldowie śpiewali przy obrzędach religijnych, przechodziły z wieku do wieku, z kraju do kraju, ustnem jedynie podaniem, nieujęte pismem, pomimo ogólnej znajomości alfabetu runicznego. Ów alfabet zastosowany do właściwości języka, ale chowany w tajemnicy przez wodzów i kapłanów, od czasu jak ci przejęli go od Greków, mając stosunki z osadami ich rozsianemi nad Euxynem, pozostał długo nauką tajemniczą, przedmiotem postrachu, źródłem oszustwa zgubnem dla prawdziwego postępu w obyczajach i oświacie narodowej. Trzeba było czekać wpływu missyonarzy, nawrócenia wodzów, usunięcia kapłanów pogańskich, oraz wygnania szczątków pogaństwa w lody podbiegunowe, aby odczytać na grobowcach: w Danii, Szwecyi, Anglii i Niemczech runiczne napisy, uwieczniające chwałę bohaterów. Runy te, odkryto w różnych postaciach, wszystkie jednak nosiły na sobie piętno fenickie, a dziwne ich kształty i połączenia, dopomagały do przechowania zabobonu.

Wiadomo z Tacyta, jakim sposobem odbywały się wieszczbiarstwa, wykonywane tem częściej, im sroższe mordy i klęski sprowadzały obce najazdy. Wiara przesądna, wzmagała się wraz z wojennym zapałem. Dogmata podtrzymujące nienawiść, pełne zaciętości, brały górę nad innemi zdrowszemi wyobrażeniami, nad prawdami bardziej pocieszającemi; poganizm skandynawski przybierał coraz bardziej krwawą barwę, i w tej postaci dziś, po upływie dziesięciu wieków, objawia nam się na poważnych stronnicach Eddy.

Jakkolwiek runy grały ważną sprawę w mitologii północnej, pokrywając głębokie jej znaczenie przed oczyma ciemnego tłumu, wszakże nie przechowały żadnych legend ani podań. Długo dogmata religijne przechodziły z ust do ust, z rodu do rodu, zanim ujęte zostały pismem; długo wprzód brzmiały przy dźwięku strun skandynawskiego skalda, wzywając do boju rycerskie zastępy mężnych, lub skracając nocne chwile czujnym piratom. Trzeba było czekać zburzenia poganizmu, aby podania przyrosłe do rodzinnych ognisk, zajaśniały światu, aby z jednej strony tajemnicze zgłoski na grobowcach, z drugiej poemat Eddy, stały się puściznę potomności.

A nie na żadnym z dwóch półwyspów będących kolebką narodu skandynawskiego i ześrodkowaniem jego burzliwego żywota; ale daleko poza wałami oceanu, na krańcach kuli ziemskiej, nastąpiło to objawienie. Islandya, bryła lodu, buchająca ognie, gdzie ziarno nie wschodzi przejęte mrozem, gdzie szron pokrywa w maju bezbarwną i jałową ziemię, gdzie lawa tocząc się z gór potokiem, wpływa szumiąc do łona gniewnego oceanu; Islandya zaludnioną była w początkach dziesiątego wieku przez liczną osadę norwegską, chroniącą się zwierzchnictwa królów i napływu chrześciaństwa. Wędrowcy osiedleni na samotnej wyspie, przynieśli tu swój energiczny język, obyczaje, żywot burzliwy i awanturniczy, gdy tymczasem Dania i Szwecya traciła barwę narodową przez zetknięcie z cywilizacyą niemiecką. Zachowali oni przedewszystkiem wiarę religijną, broniąc jej długo od wpływu łagodniejszego i czystszego światła. A gdy wreszcie ewangelia szerzona tu staraniem świętego Bonifacego, Anscharego, i ich pobożnych uczniów, odniosła tryumf w Islandyi około końca jedenastego wieku, dogmata skandynawskie ukryte pod strażą stromych gór i niedostępnej przyrody, znalazły ostatniego tłumacza, który na wieki unieśmiertelnił ich pamięć.

Około roku 1100, Soemund Sigfuson, nazwany mądrym, pochodzący z czystej krwi skandynawskiej, jak wszyscy osadnicy islandzcy, obdarzony wielką pamięcią i wzniosłem poetycznem natchnieniem, przejęty staremi podaniami, które odgłosy gór islandzkich powtarzały dokoła w trwodze; aby głosy te nie umilkły na wieki, poświęcił się z zapałem ich ocaleniu. Pod nazwą Eddy (święte prawo), ogłosił zbiór wszelkich pieśni mitologicznych, dydaktycznych, bohaterskich, zachowanych w ustnem podaniu od ósmego, a nawet szóstego wieku. Uszanował ich starożytny język, ich rytm poetyczny, ich samorodną barwę, i nic wnich nie zmienił dowolnie, tak, ze zbadanie tego bogatego zbioru, przeniesie źywcem czytelnika w głąb starożytnych czasów, w których te pełne natchnienia pieśni stworzone zostały. Przedmiotem ich głównym jest uczczenie Asów: Odina, Thora, Baldera, Freyra, oraz opisy ich walk, tak szczęśliwych jak opłakanych, jjrzeciw Jotom czyli Thursom, ich odwiecznym wrogom Wyprawy bohaterów starożytnej Germanii, ich przygody miłosne, ich współzawodnictwa, są tam zarówno uczczone. Styl owych pieśni treściwy jest i surowy, wiersz krótki, ośmiolub dziewięcio-zgłoskowy, cieniowany zręcznym doborem równo brzmiących wyrazów. Potęga runów jest tam nieustannie sławiona, jakkolwiek te rany nie znalazły wcale, zastosowania, obadwa bowiem rękopisma Eddy złożone w Kopenhadze, i Upsalu, pisane są zgermanizowanym rzymskim alfabetem, wprowadzonym przez missyonarzów i używanym do owego okresu; w nim więc skreślono tę ostateczną protestacyą poganizmu.

O sto lat potem, z początku trzynastego wieku, drugi miłośnik starej Islandyi, dziejopis Snorro Sturleson, chcąc dopełnić poetyczną Eddę i uczynić ją dostępną wszystkim, utworzył Eddę prozą, a raczej napisał obszerny i sumienny jej komentarz, gdzie rozwija dogmata, opowiada wypadki dziejowe, wyjaśnia allegorye, z cierpliwą a ciemną erudycyą, cechującą średnie wieki. Szacowne to dzieło zawiera także sagi, czyli życiorysy słynnych bohaterów, tworzone w różnych czasach, pełne ciekawych szczegółów o cudownych przygodach i krwawych walkach owych zuchwałych korsarzów, których śmiałość wznosiła się niekiedy aż do bohaterstwa.

Niepodobna w zakresie tego dzieła objąć wszystkich bogactw zawartych w pierwotnej skandynawskiej literaturze, musimy się więc ograniczyć na podaniu małych zaledwie ułamków.

V.

EDDA. — WIDZENIE WÖLI.

Wöluspa czyli Widzenie Woli stanowi pierwszą pieśń Eddy skandynawskiej. Jest ona zarazem wstępem i wyjaśnieniem wszystkich innych, albowiem maluje nam świetnemi i pełnemi życia barwy, stworzenie świata, jego zniszczenie i odrodzenie. Wola, natchniona kapłanka, objawiająca wyrocznię, jest jedną z owych tajemniczych Sybill, których ślad jawi się już w pierwotnych wiekach w Azyi, Grecyi i Włoszech, w jaskini Delfickiej i Kumejskiej, jak zarówno u Hyperboreów, gdzie Herodot poświadcza ich istnienie i tradycyjną powagę. Dzieje rzymskie wskazują je u Teutonów i Batawów w postaciach Aurynii i Weledy. Dalekie wybrzeża skandynawskie, dłużej jeszcze przechowały ślepą wiarę w czarodziejki, pełne gorącego zapału wśród walk i niebezpieczeństw.

W chwili gdy odwieczna potęga tradycyi łamała się z nowa wiarą, w początkach dziesiątego wieku, czasie wędrówki norwegskiej, pieśń ta zapewne utworzoną została. Kto wie, czyli jej nie śpiewano w czasach dorocznych uroczystości, gdy plemiona pogańskie osiadłe na pustych wybrzeżach, czciły w dni letniego przesilenia, ocknienie jałowej przyrody. Tam na krańczynach kuli ziemskiej, w uniesieniu chwilowej radości, wobec bladych promieni słońca, budzących chwilowa nadzieję, Wola, a raczej skald przemawiający w jej imieniu, maluje zmienne koleje świata, którego słońce jest żywem wyobrażeniem i rzuca w przyszłość wzrok proroczy. Wskazuje w mytach skandynawskich usymbolizowany wieczór i poranek, bunt i pokutę, zgubę i odrodzenie. Zda się zarówno przewidywać tryumf czyściejszej wiary, która zatrze kiedyś wszelkie krwawe zmazy oburzające dziś jej duszę. Ale te myśli śmiałe i szlachetne kryją się pod tylą zasłonami, pełne są tylu zastosowań do systematu kosmogonicznego Północy, iż należałoby może wyjaśnić je poprzednio. Wszakże nie chcąc osłabiać wrażenia, wystawimy ten znakomity poemat wprost, bez komentarza, w śmiałej, chropawej a pochmurnej jego barwie, z której błyskają niekiedy czyste promienie światła. Potem dopiero zastanowimy się głębiej nad systematem zawartym w poemacie; silniej zatem uderzą umysł mnogie jego piękności, a wzniośłejsze ustępy zolbrzymieją widziane z oddali. Tak, gdy wędrowiec po długich trudach wedrze się na wierzchołek Alp lub Dofrynów, dostrzega najsamprzód przestrzeń tonącą we mgle sinej; ale niech promień słońca rozjaśni owe uśnieżone pola, niechaj wnikając w ciemne parowy gór, ukaże ich lodowate cyple jakby fantastyczne pałace z kryształu, niechaj wiatr rozwieje żagle z obłoków słoniące widokrąg i wskaże nagle oku wzgórza, potoki, jeziora i skały, a na dalekich równinach rozsiane tu i owdzie sioła i wieże starych kościołów; z jakąż rozkoszą wędrowiec podziwiać będzie te cudne, a nieznane mu dotąd obrazy! Bodajby Wöluspa wychylając się z poza chmur północnych, takim blaskiem zalśnić mogła oku zdumionego czytelnika!

Skreślmy więc treść obrazów rozwijających się śmiało w tem dziele wielkiem i samoistnem.

Strofa 1. Wola objawia swoje posłannictwo prorocze, Skandynawom pochodzącym od boga Heimdalla.

Str. 2 — 3. Powstanie świata, symbol chaosu, w postaci (Ymera olbrzyma) praojca Jotów, wyobrażającego siły pierwotne przyrody.

Str. 4 — 5. Stworzenie ziemi i ciał niebieskich przez Asów czyli bogów potęgi, utrzymujących porządek.

Str. 6 — 7. Oznaczenie czasu, pierwsze pojęcia sztuki.

Str. 8 — 9. Stworzenie męża i niewiasty, Aska i Embli.

Str. 10 — 11. Pojawienie się Nonów czyli przeznaczeń, allegorya drzewa wiedzy.

Str. 12 — 19. Utworzenie się karłów czyli Dwergów, nadających ruch powietrzu, ziemi i wodzie.

Str. 20 — 23. Powołanie Wöli, którą Mimer wtajemnicza w mądrość Odina.

Str. 24 — 28. Wspomnienie przeszłości, pierwsza wojna. Asowie wydzierają Wanom jeniuszom ziemi, czarodziejkę Gulwegę, symbol złota zamienionego w pieniądz.

Str. 29 — 30. Zamieszanie w przyrodzie, zaćmienie Frei bogini światła, gwałt Thora boga piorunów.

Str. 31 — 33. Pierwsze morderstwo, Balder bóg cnoty zabity przez ślepego Hodera, a pomszczony przez Wölę. Boleść Friggi ziemi, ukaranie Loka kusiciela.

Str. 34 — 38. Groźne zjawiska, siedziba olbrzymów, siedziba potępionych, otchłań burzycieli świata.

Str. 39 — 40. Straże skrzydlate dają hasło trwogi.

Str. 41 — 42. Stanowcze niebezpieczeństwo, ogólne zepsucie ludzi.

Str. 43 — 44. Przepowiednia przyszłości, oznaki zbliżającego się końca świata.

Str. 45 — 47. Przystęp Jotów sił niszczących, z dwóch przeciwnych biegunów ziemi.

Str. 48 — 51. Ostatnia walka Asów z Jotami. Odyn, Frey i Thor giną przez węża, wilka i płomień.

Str. 52 — 53. Tryumf śmierci, powszechna zaguba.

Str. 54 — 56. Odrodzenie świata i bogów.

Str. 57 — 58. Zniknienie złego, panowanie cnoty, ogólne pojednanie.

Str. 59 — 60. Nagroda wiernych, zjednoczonych na wieki pod prawem Forseta boga sprawiedliwości (1).

WÖLUSPA WÖLI (PRZYSZŁOŚĆ WIDZĄCEJ) BADANIE.

1.

Milczcie a słuchajcie świętego rodu więksi i mniejsi; towarzysze Heimdalla! Walfodura sztuki chcę opowiedzieć, starodawne powieści. Nic dawniejszego nie znam.

2.

Są mi olbrzymi wiadomi; pierwociny rodu od nich zachowane chcę opowiedzieć. Dziewięć światów, dziewięć przestrzeni i więcej znam: środek, wielkość i tego pył.

3.

Dawny jest wiek, kiedy Ymer żył, ni piasku, ni morza, ani wiatru było. Nikt ziemi nie widział, ani w górze nieba, pusta przestrzeń, nigdzie trawy.

4.

Nim Bora syny dźwignęli grunt i waroway Midgard gotowy był; gorejące ukazało się słońce, na budowy kamieniach posada była zieloną, od ziela (porów) zielono lśniąca.

5.

Słońce rzuciło światło, księżyc po prawej biegł stronie u bram nieba. O swym domie nie wiedziało słońce, ni gwiazdy o swym stanie. Księżyc nie znał swej mocy.

6.

Radzić zasiedli pany, święci władcy: noc i nów imię zyskały, ranek i południe, by nimi starość i lata mierzyć.

7.

Zgromadzenie Asów stawiało na górach boginiom i bogom ołtarze, gorzały pieczyska, przygotowano cęgi i kowalskie narzędzia.

8.

Wesoło i błogo igrali, nie znali co jest złota pragnąć; aż trzy dziewice, Thursów mocą obdarzone, z olbrzymów przybyły kraju.

9.

Radzić zasiedli pany, święci władcy; kto będzie przewodniczył tłumowi karłów (Dwergów), co z krwi i kości Brymera powstali.

10.

Modsagner został pierwszym zwierzchnikiem karlej gminy, drugi Durenn. Postacie ludzkie i inne z ziemi lepili karli na rozkaz Durenna.

11.

Nor i Nide, Nordri (północ) i Sudri (południe), Austre (wschód) i Westre (zachód), Althiöffus (stara niedola?), Dualen (leniuch), Biwor i Bawor, Bumbur, Nori, An (troska) i Anar, Ai, Miotvitner.

12.

Wejgur i Gandalffur, Windalffur, Thain, Thekur, Thoren, Thror, Sidur i Vitur, Naer i Nyradur. Nazwałam tedy karłów radzących, rządzących wiatrem i deszczem.

13.

Fili, Kili, Funden, Nale, Hejte, Wili, Hanar, Sayor, Frar, Hornbari, Togur i Löne, uprawiacze ziemi i drzew sadnicy.

14.

To jest o kartach, o Dwalena (odurzałego) łodziach, dosyć o tym rodzie. Jego siedlisko w kamiennych domach, w Jörwalls leżał ich ogród.

15.

Tarn byli Drupner i Dölgthraser, Här i Bangspäre, Hlerangur, Glör, Skirwir, Wirvir, Skaffidur, Ai, Allsur i Ingvi, drzew sadnicy.

16.

Fialar i Frosle, Finnur i Ginnar, Dore, Ore, Dusur, Andrare, Begti, Fili, Haari Sviar. Dopóki życiem cieszą się ludzie, potomności ich sława dosięgnie.

17.

Przybyli naostatek trzech mężów Alfów i Astgów i Asów: słabych znaleźli łudzi, bez sił męża i niewiastę (Aska i Emblę).

18.

Bez życia, bez mowy, ni tchnienia, ni oczu, bez ludzkiego wejrzenia. Życie dat Odin, Harner mowę, tchnienie Lopter i ludzkie wejrzenie.

19.

Święty jesion Igdrasil, wiem gdzie stoi, błyszczący, bogaty, rosa z niego na dolinę ocieka. Nie uszkodzony stoi w studni przeszłości (Urdar brunnen).

20.

Trzy dziewice wystąpiły wiele wiedzące z owij studni zpod drzewa; przeszłość (Urd) zowie się jedna, druga teraźniejszość (Verdanda), szybka jest na łyżwie, trzecia przyszłość (Skulda).

21.

Nadały i wybrały prawa. Los stanowiący o dzieciach czasu. Wiecież co więcej? i co? Wiem o pierwszym na świecie ludów mordzie, gdy chciwość złota powstała, nawet przybytki Hara (wyniosłego) zapaliła.

22.

Trzykroć spalona, trzykroć odrodzona, upragniona, żyje dotąd. Gdzie się zbliży, tam bogactwa ma imię; gdzie przybyła, czarodziejką była i jest; zła bogini od każdego miłowana.

23.

Radzić zasiedli pany, święci władcy: czyby Asy powściągnąć nie zdołali, i wzbronić pierwszeństwa.

24.

Odin rzucił między Indy broń, ztąd był pierwszy mord na świecie. Zburzone były, popsute i połamane ściany ogrodu Asów przez wojska Wanów.

25.

Radzić zasiedli pany, święci władcy: kto powietrze z wodą dobrze zamiesza; kto Odego (wściekłego) kochankę, ród olbrzymów Uwielbi?

26.

Oburzył się wielowładny Thor, rzadko spokojny i to przedsiębierze. Ztąd powstały przyrzeczenia i śluby, sprzysiężenia i różne zmowy.

27.

A cichą jej piosnkę Hejmdall, sam pod pasem (tęczą) tak święty jak świetny nuci. Widzi ona szumiącą w zakolach wirów rzekę, ciężarem Walfodurowym (zmarłych ojca). Wiecież co więcej? i co?

28.

Raz gdy tam siedzi, zbliżył się stary, najmędrszy z Asów, pojrzała mu w oko! Czego mnie pytasz? czego mnie badasz? Wiem dobrze Odinie gdzieć oko wypadło. W wodach jest skryte, w studni Mimera (mądrego); miód pije Mimer każdego rana, o ciężarach Walfodura wiecież co więcej? i co?

29.

Cacka i drobiazgi dal wam Herfodur (pan ojciec), mądrość w mówie jak czarowniczy pręcik. Opodal widzi koło siebie, daleko patrzy w świat. Wiecież co więcej? i co?

30.

Dalej patrzcie! Walkyrje idą, zrodzone biegać na sądy boże Skulda z tarczą, inna Skogul, Onnur, Gunnur i Hildur, Gundul, Geyrskogul. Nazwane są Heriana, Noray, Walkyrje przez Gyora krainę jeżdżące.

31.

Widziałem Baldera w bitwie skrwawionego syna Odina, los go ściga. Wola najwyższa stała w pola, chuda i zniżona jak jemioły rózga.

32.

Z tej rośliny wyrosły zmartwienia serca. Haudur nią trącił Baldera, którego brat starszy, syn Odina, jednonocnego zabił.

33.

Nie umył rąk, nie czesał włosów, aż zgładził zabójcę Baldera. Głośno narzekała Frygga w przybytkach Fensalu przy straży Walhalla! Wiecież co więcej? i co?

34,

Widzisz w cieniach gaju ukrytego, w pętach leżącego, smutnego Loka. Tam siedzi Sigyna, nikt bardziej małżonka nie kochał. Wiecież co więcej? i co?

35.

Rzeka od wschodu, z jaszczurczej doliny, kwaśna i brudna Slidur zwana. W północy stoi na pagórkach złocista sala, Siudra zwana. Inna w południu piwna olbrzymów sala, Brymera, domem.

36.

W żelaznym lesie na wschodzie, żywi stara Fenrisa płód. Większy, dzikszy od innych, między którym jest pożerca księżyca.

37.

Głód umierającymi gasi, ławy władców krwią skrapia. Czarnem się stanie słońce na jesień, wkoło zawieruchy krążą. Wiecież co więcej? i co?

38.

Na wzgórku siedzi i brząka olbrzymek, pasterz wesoły Egdir. Tam przed nim na gałęziach pieje czerwony kogut Fialar.

39.

Zwany Złoty grzebień pieje Agom, i do boju powołuje rycerzy pana ojca (Herfodura). Starej barwy inny, pod ziemią w domu Heli pieje.

40.

Chciwie wyje Garmur, przy bramie Gnypahell, zrywa łańcuchy, za żarłocznym (Freke) pędzi. Wiem jeszcze wiele. Widzę przyszłość: upadek władcy Asów.

41.

Biją się i zabijają bracia! pokrewni związki krwi potargają! niedole i cudzołoztwa częste, wiek brodaty i miecza, kruszą się tarcze, czas dziczy i zawichrzeń pełny przed końcem świata! Człowiek nie oszczędzi człoweka!

42.

Igrają dzieci Mima, kipi ziemia w płomieniach ! Najgłośniejszym rogiem (Grallahorn) trąbi wysoko w powietrze Hejmdal. Z głową Mimera rozmawia Odin, swobodnie się Ymer podnosi, jesion Igdrasil wstrząśniony.

43.

Chciwie wyje Garmur przy bramie Gnypahell, zrywa łańcuchy, za żarłocznym (Freke) pędzi. Hrimur ze wschodu wojowniki wiedzie. W olbrzymich kłębach podnosi się wąż zpośród morza, ulatuje orzeł i szarpie zwłoki.

44.

Wypływa statek z paznogci (Naglfare) ze wschodu, i na nim syny ognia, z południa (Log) ludzie pod sterem Loka pojeżdżają dzieci błazna z żarłocznym (Freke), a przed nimi brat Bylejfa.

45.

Cóż wy Asy? cóż wy Alfy? drży świat olbrzymi, Asy się gromadzą, jęczą Karli (Dwergi) w kamiennych kryjówkach, widzący góry! Wiecież co więcej? i co?

46.

Z południa zbliża się Surtur z błyszczącą bronią, jakby zachodzące słońce, połyskuje jego miecz! Wstrząśniona ziemia, skruszone skały, drogi piekieł (Heli), echa powtarzają, niebo się pęka.

47.

Drugi smutek dotyka Hlynę: śmiało Odin występuje przeciw Fenrisowi, któremu pomaga Surlur, Beli zwycięzca. Fryggi małżonek, wasza, królowie pociecha upada.

48.

Wtedy dzielny syn Widar staje ze zwierzem do walki. Miecz swój silnie przez paszczę w serce zatapia. Tak się pomści ojca!

49.

Rzuca się wściekły brat wilka, zachodzi ma silny syn Hlodingi i Odina, zabija węża, niegdyś ziemię otaczającego. Patrzcie śmiertelnicy! dziewięć kroków cofa się przed płynącym jadem węża, syn Fiorgyny.

50.

Czernieje słońce, w morzu tonie ziemia! nikną z nieba gwiazdy, w ostatnim dniu sroży się ogień wznoszącemi się ku niebu płomieniami.

51.

Widzisz jak ziemia na nowo się z morza podnosi. Opadają wody, bujający orzeł z górzystych wyżyn porywa ryby.

52.

Na wysokości Asy, o starym zanikłym rozmawiają świecie. O dawnych naradach i mocnego Odina decyzyach.

53.

Wydobywają długo ukryte złote stoły z zielonej trawy, które służyły Odinowi, przedtem bogów władcy i jego familii.

54.

Nie siane pola wydają owoce. Zło jest wygnane! wraca Baldur, i Haudor i Baldur na polach Odina mieszczą dzielne bogi.

55.

Rozstrzygniony los Hanera. Budują bratnie dzieci W wietrznym świecie! Wiecież co więcej? i co?

56.

Patrzcie! oto dom połyskuje, jak ogień słoneczny i bardziej złocisto. Imie jego Gimli (niebo). W niem po wszystkie czasy zamieszkają ludy i użyją dobrego.

57.

Zasiada mocny, przed wszystkiem pierwszy, wszystkiemu rozkazujący, na wysokim sądzie. On wyrokuje, on decyduje; co ustanowi, to nieprzeminie.

58.

Przybywa smok, lecąc i krążąc z przepaści przestępstw, dźwignąć na skrzydłach zwłoki Nydhoggura (przestępstwo tnący), którego kraj przeminął.

59.

Patrzcie! oto stoi dom opodal od słońca, tam pod Nastrond, z drzwiami na północ. Krople trucizn z okien spadają; z kolców zbudowany, jest mieszkaniem wężów.

60.

Patrzcie! przez bystrą tam przebywają rzekę winowajcy, krzywoprzysięzcy, mordercy, i inni miłością uwodzący; tam gryzie Nydhoggur (przestępstwo tnący, gryzący) ciała umarłych, szarpie i płata. Wiecież co więcej? i co?

(1) Przekład owej pieśni i następnych, wzięty jest z Eddy skandynawskiej, wytłumaczonej z oryginału p J. Lelewela, wydanej w Warszawie w 1828 roku.

VI.

EDDA. — MITOLOGIA SKANDYNAWSKA.

Usłyszeliśmy więc proroctwo Wöli, pieśń orficzną, wyrocznię sybilską, tak wnikającą do duszy, a pomimo jej tajemniczej ciemności i dziwacznej nomenklatury, musimy wielbić owe śmiałe zapędy ducha, owe pełne wyrazu allegorye, następujące po sobie w uroczystej wieszczbie. Jakże w niem nie poznać obrazu wiernego i pełnego siły starożytnej wiary Skandynanów, tak ściśle złączonej z pierwotną wiarą Germanów, oraz wszystkich ludów barbarzyńskich Europy przed rozpoczęciem średnich wieków, owej wiary, która w chwili gdy przyćmiona została czystem światłem Ewangelii, rzuca jeszcze jaskrawy blask, na lodowate szczyty gór islandzkich. Wreszcie myśl głęboka ukrywa się tu w pełnej sztuki osłonie, a tradycyjne symbola Assyryi, Persyi, Egiptu i Indy i, które stanowią ziemską, powłokę pierwszych pojęć ludzkiego rozumu, znajdują się mimo czasu i przestrzeni, odbite wyraźnie w stronnicach Eddy. Wykaz treściwy kosmogonii skandynawskiej, czerpnięty z różnych pieśni, będzie naturalnym komentarzem pieśni pierwszej, dopiero co przytoczonej.

Na początku była próżnia, przestrzeń nieożywiona, niezmierna. Na północ tego odmętu, panowały wiecznie lodowate zimna, na południe piekące upały. Duch niewidzialny, odwieczny, określony imieniem Alfadur (ojciec najwyższy), panował nad temi sprzecznemi pierwiastkami, których połączenie miało wydać świat. Jakoż niebawem, źródło zatrute ale płodne, stacza się nagle z wyżyn Nifelhejmu, w stronę bieguna północnego, i płynie zwalniając bieg stopniowo, aż do środka przepaści, gdzie krzepnie i zgęszcza się w ogromne bryły lodu. Wonczas biegun południowy, czyli Muspelhejm, rzuca jaskrawe promienie, a lód zmiękczony gorącem, tworzy ciało Ymera czyli Brimera, olbrzymi symbol chaosu.

Ymer śpi, a podczas snu, rodzą się z niego Hrymur olbrzym szronu, praojciec plemienia Jotów, i Surtur olbrzym płomieni, szkodliwy i nienawistny wszelkiemu stworzeniu.

Wszakże odwieczna Mądrość, uprzedzając ich groźne starcie, stwarza krowę Andumblę, która mlekiem swem karmi Ymera. Podczas gdy Andumbla żywi się rozesłanym wokoło szronem, gdy liże pokryte nim głazy, jeden z kamieni porasta naprzód we włosy, a następnie zamienia się w żyjącą istotę. Geniusz ten zwie się Bur. Syn jego Bor, połączony z olbrzymką Deistą, był ojcem Oda czyli Odina, Wila czyli flemrcti i Wea czyli Lodera, życia, światła i ciepła, Owi trzej bracia napadają Ymera i zabijają go. Ciało jego rozdzielając się tworzy żywioły: muskuły zamieniają się w ziemię" krew w wodę, kości w góry, a włosy w rośliny: czaszka jego stanowi sklepienie niebios, mózg obłoki, oczy jego rozpryskają się na gwiazdy.

Tym sposobem stworzone zostało dziewięć światów, a raczej dziewięć sfer. sfera światła, gdzie mieszkają Alfy promieniste; sfera ognia, kędy się kryją geniusze mściwe; sfera Wanów czyli Gnomów; sfera pośrednia, siedziba ludzi zwanych Midgardami; sfera Jotów czyli olbrzymów; Dwergów czyli karłów; sfera ciemności, którą zamieszkują Alfy ponure; nakoniec zaś sfera lodowata, gdzie się poczwary piekieł ukrywają. Drzewo Igdrasil symbol przyrody, wszystkie dziewięć sfer, potężnym pniem przerasta; koronę jego wieńczą gwiazdy, podczas gdy korzeniem wnika w głąb otchłani, Troiste konary utrzymują w równowadze to olbrzymie drzewo: jeden z nich sięga aż do nieba, tam ocienia źródło Urda ponad którem mieszkają trzy Norny czyli Parki: Urda, Werdandi i Skulda (przeszłość, obecność i przyszłość). Druga odnoga drzewa wzrasta w ziemię, w miejscu gdzie jest studnia Mimera, najmędrszego z Jotów, wzywanego często do rady Odina. Trzeci konar dosięga aż wgłąb piekieł, kędy pleśnieje staw Hwegelmer zamieszkały przez smoka Nydhogra, który gryzie i plugawi wszystko co go otacza, podczas gdy poczwary piekielne, orzeł Hreswelgo, pies Garm, wilk Fenrin czyli Freki, wąż Jormangand, i Hela królowa śmierci czekają niecierpliwie chwili zniszczenia, świata.

Dokoła olbrzymiego drzewa, które jest osią nieba, noc i dzień, prowadzone przez Mani, jeniusz męzki miesiąca, i Suna jeniusz żeński słońca, obiegają kolejno właściwe sobie koło, na jednokonnym wozie. Czterech Dwergów, pierwszego rzędu, umieszczonych z czterech stron czaszki Ymera, przedstawia cztery wiatry: północny, południowy, wschodni i zachodni. Inne karły, rozwiane po przestrzeni, wcielone w żywioły, przewodniczą wszelkim zjawiskom przyrody. Nakoniec dwanaście miesięcy roku, jako tez dwanaście godzin dnia, odpowiadają dwunastu częściom z jakich się składa pałac bogów.

Temi bogami są Asy, potęgi strzegące ładu, które zamieszkują święte miejsce, zwane Asgard, poniżej Alfów, jasnych jeniuszów gwiazd, niedaleko Wanów, gnomów ziemskich, przeciwnych im potęg, i Jotów, olbrzymów gór, ich nieprzebłaganych wrogów. Ludzkość winna życie Asom; ci bowiem z dwóch drzew, Aska czyli jesionu, i Embli czyli wiązu, stworzyli byli męża i niewiastę. Odin dał im tchnienie, Henir rozum, Loder organa żywotne, a legenda dodaje jeszcze, iż bogowie myśleli nawet o ich odzieży.

Po tak opowiedzianem stworzeniu, zatrzymuje się opis kosmogoniczny, a następuje mitologia czyli historya szczegółowa bogów. Milkną istoty symboliczne, a jawi się Odin czyli Wodan pan nieba, oderwany od braci których wygania, sam jeden obejmujący najwyższe rządy świata, pod imieniem Walfadura ojca wybranych. Mieszkając na szczycie Idy wśród eteru, w słynnym pałacu Walhalli, kędy przyzywa wojowników poległych w boju, dosiada niekiedy czarodziejskiego rumaka, dzierży w prawicy laskę runiczną jako symbol, a ma za ministrów pamięć i myśl, przedstawione w postaci dwóch kruków. Wielka liczba imion: Herfodur, Hropter, Fiolner, Fimbultyr, oznacza jego przymioty. Ma za małżonkę Friggę boginią ziemi, zwaną także: Jordha, Hlina, Hloduna, Rinda. Starszym jego synem jest Thor, bóg siły, uzbrojony strasznym młotem, którego uderzenie stanowi grzmot. Jest on w ciągłej walce z Jotami, podnieca ich wiecznie do gniewu. Drugim synem Odina jest Balder bóg zgody: istnienie jego staje się rękojmią pokoju niebios i zachowania światów; jego śmierć poprzedzi ich koniec. Inne jeszcze potomstwo stanowi dwór Odina, i dzieli między siebie rozliczne jego przymioty; temi są: Tyr bóg wojny, Forsäte bóg sprawiedliwości, Bragi bóg myśli, Hoder bóg ślepy, Widar bóg niemy, Wali przewodniczący szronom, Hejmdal tęczy, Uler łowom, i Hermod posłaniec bogów.

Niord bóg wichru, pochodzi z plemienia Wanów, którzy go niegdyś oddali w zakład. Żona jego Skada, sprowadza burzę: Freyr ich syn, jeniusz pomocniczy, jest bogiem płodności i pór roku; Freya ich córka, najpiękniejsza z bogiń, przewodniczy światłu i miłości.

Egir bóg morza, idzie z plemienia Jotów, Rana jego żona, upośledzona i okrutna, poi się krwią topielców. Inne boginie usposobienia łagodniejszego, opiekują się przeznaczeniem ludzkiem: jak Saga bogini mądrości, Gefiona bogini dziewiczości, Iduna bogini miłości; Sifa żona Thora; Nanna żona Baldera; Gerda żona Freyra; Fulla daje ziemi obfitość, Lofna jednoczy serca; Wara stwierdza przysięgi; Hilda przewodniczy bojom; Walkyrje wybierają wojowników godnych umrzeć bohaterskim skonem.

Nakoniec Loke, jeniusz złośliwy i przewrotny, symbol szyderstwa i złości, krąży nieustannie pomiędzy bogami i demonami, których posiada dwoistą przyrodę. Istny obraz kusiciela, zabawia Asów dowcipem i niewyczerpanemi żarty, ilekroć odwiedza ich pałac z żoną swoją Sigyną; tymczasem w. głębi otchłani, żyjąc z olbrzymką Gygurą czyli Angerbodą, nadaje życie poczwarom piekielnym i panuje jako władca najwyższy nad jaskinią Udgardu.

Cała akcya mitologii skandynawskiej, cały ruch, owego potężnego dramatu, opiera się na dwóch wielkich charakterach: Thora i Baldera. Pierwszy pełen odwagi i siły, ale pozbawion wszelkiej litości, napada nieprzyjaciół, zwalcza ich, niweczy, ale i sam bywa niekiedy przez nich pobitym, zawsze jednak dumny, nigdy niepokonany, wiecznie rozpoczyna bój, czerpiąc zapał pośród niebezpieczeństw. On to skłania Asów do walki z Wanami, do porwania Gulwegi, tajemniczego źródła ich bogactw, on to przez ciągłe zapasy rozbudza zapał Jotów, których mądrość odpowiada olbrzymiej ich sile. Żywy typ wojownika skandynawskiego, nie liczy nigdy wrogów, pokonywa przeszkody odwagą i podstępem, i okrutnie nadużywa prawa zwycięzcy. Balder przeciwnie, jeniusz cnoty, rozsiewa wokoło łaski i dobrodziejstwa; postać jego pełną jest słodyczy, szlachetności i poddania. Stanowi on węzeł łączący bogów, uosabia życie i miłość przyrody; skoro umrze, zniknie urok wszelki, a zguba zagrozi światu. Piękna ta postać, okupuje inne, dziwacznie wymyślone, jest jakby tajemniczym kwiatem, na którym z pociechą spoczywa myśl utrudzona dzikiemi zmyśleniami.

Asowie znają wyroki przeznaczenia, wiedzą że Balder zginąć musi, że wszyscy zginą jego śladem, daremnie strasznem wiedzeni przeczuciem, poruszają sprężyny mądrości; daremnie jeniusze i żywioły, wezwane do uroczystej narady, przyrzekają uszanować Baldera. Bóstwo złowrogie Loke, zaprzysięgło mu zgubę, zawistna jego niechęć, zbroi się przeciw cnocie. Wie on że w chwili zaklęcia, jedyna istota, wątła gałązka jemioły, zapomnianą była przez Asów; tworzy z niej dziryt, zanurza go w wodach piekielnych. Wszelako bogowie nie tracą nadziei, a zjednoczeni na ucztę wspaniałą celem uświęcenia potęgi Baldera, rzucają nań dla zabawy pociski, które się odbijają o nieskażone jego ciało. Wonczas Loke składa swój dziryt w ręce ślepego Hodera stojącego ponuro na boku, bez udziału w walce. Skłania go aby doświadczył swej siły; Balder dosięgniony grotem, pada oblany krwi strugą. Trwoga przejmuje bogów, przyroda cała kryje się żałobą. Balder skonał, a cień jego żałosny zstępuje do mieszkania Heli.

Zabójstwo woła o pomstę: Hoder odbiera śmierć z ręki Woli. Loke związany wnętrznościami własnego syna, wrzuconym jest w gaj pełen wężów. Wszakże usiłowania Asów nie zdołają przywrócić życia Balderowi. Wtedy poczyna się twarda zima, zapowiadająca koniec świata, wśród której jęczy ludzkość spółczesna mytom. Dwie inne zimy sroższe, cięższe, następują po niej niebawem, a w owych trzech złowrogich okresach, wojna powstanie ze wszystkich stron, uzbrajać będzie brata przeciw bratu, ojca przeciw synowi i to dopóty, aż plemie ludzkie zniknie zupełnie z ziemi, aż dzielni męże napełnią pałac Walhalli, a nikczemnicy, piekielny Nastrond. Wówczas wilk Fenrir, rozerwie krępujący go łańcuch i pozrze słońce i księżyc, gwiazdy zagasną na niebie, a ziemia skruszy się pod brzemieniem węża Jormunganda. Olbrzymy pod wodzą Hrymura i Surtura, lodu i ognia, i Lokego demona uwolnionego z więzów, popłyną na okręcie Naglfar zbudowanym z paznogci zmarłych. Heimdal odźwierny empireum, zatrąbi w róg aby przestrzedz Asów. Ale ci nadaremnie wzywać zechcą przeznaczenia; zmąci się bowiem studnia Mimer; Wanowie, Alfy i Dwergi zadrżą z przerażenia: drzewo Igdrasil, zachwieje się w posadzie; orzeł Hreswelgr pożerać będzie trupy. Odin, w towarzystwie dzielnych synów, rozpocznie wonczas bój śmiertelny, ale pożartym będzie przez wilka, który z swej strony padnie ugodzon ręką Konającego Widora. Tyr zginie zabijając psa Gar/na; Heimdal zadając cios śmiertelny Lokemu: Freyr padnie pod pociskiem Surtura; Thor nakoniec zniweczy olbrzymiego węża, ale sam ozionięty jego zatrutym jadem, odstąpi dziewięć kroków i padnie bez życia. Nakoniec czarny smok Nidhotr pozostanie sam jeden na pustej ziemi, która wraz z nim pogrążoną będzie w głębie wód, a płomień zwycięzki ogarnie świat cały.

Wonczas duch niewidzialny, nieśmiertelny, lecz wszechobecny, znów objawi swą potęgę. Wyjdzie z odmętu nową ziemia, uwieńczona w górze nowem niebem; na wierzchołku Idy stanie pałac jaśniejący zlotem zwany Gimle, mieszkanie sprawiedliwych. Bogowie powrócą do życia, przepomną wszelkich nienawiści, bracia chwilowo rozerwani, uścisną się na nowo, nie będzie walk ani krwawych ofiar przeznaczonych na pastwę drapieżnym orłom. Gwiazdy rozpoczną swój wiekuisty bieg, a ród ludzki zostanie odrodzonym. Niewiasta i mąż, Lif i Lifłhraser ujdą strasznego zniszczenia i żywieni czystą rosą, odziani szatą niewinności, rozpoczną plemię szczęśliwych. Nowi ludzie równie jak sami Asowie, jak cała przyroda, zostawać będą pod opieką Forsäta, syna Baldera, boga sprawiedliwości.

Oto są główne dogmata mitologii tak dziwnej, a przecież pełnej zajęcia, kryjącej w głębi myśl wielką, wewnętrzną wiadomość dobra, przekonanie o jego koniecznym rozwoju, pomimo chwilowego zwycięztwa sił sprzecznych. Jeżeli ją porównamy z mitologiami ludów najsłynniejszych starożytności, znajdziemy wiele przybliżeń, jechiych przypadkowych, innych wypływających z wspólnej zasady. Ostatnie dość są liczne, aby nas przekonać o przejściu owych dogmatów z Azyi do Europy w czasach przeddziejowych. Wszakże przepominać nie należy, iż podania skandynawskie, równie jak wszystkie germańskie w ogólności, przekształcały się wielokrotnie, że wypadki dziejowe, walki ludów, zwycięztwa i klęski, pomięszały się w nich dziwnym sposobem z pierwotnemi symbólami, oznaczającemi przyrodę. Ztąd pochodzą: porównania niejasne, wspomnienia zawile, które jakkolwiek plączą i zaciemniają wątek; nie mogą przecież zatrzeć jedności zasadniczej planu, ani jego szanownej starożytności.

Wszelka kosmogonia poczyna się od chaosu, albowiem cokolwiekbądź podpada pod zmysły, musi mieć początek i koniec. Ale ponad kształtem materyalnym panuje zarazem siła niewidzialna, istota nadzmysłowa, konieczna, którą wszelka kosmogonia zarówno uznaje i ogłasza. Nowoczesną tylko subtylizacya mogła zjednoczyć obiedwie te idee, i podstawić ogólne imie przyrody, wyobrażeniu Najwyższego Boga. Prosty instynkt ludów pierwotnych, lepsze zaiste dał im natchnienie; nieskończona potęga uznaną była wszędzie, po wszystkie czasy i czczoną w postaci licznych symbolów, sła bo odbijających najwyższą doskonałość. Nie mówiąc zatem o Hebrajczykach, którzy jedni zpomiędzy ludów posiadali objawienie nieomylnej prawdy; u Rzymian i Greków ową ta jemniczą potęgą, było przeznaczenie; u Eigpcyan i Assyryj czyków, władza twórcza, u Persów i Indjan bezwzględny byt, u Chińczyków, czysty rozum. Ale wszędzie materya ulega duchowi, jak świadczy początek kosmogonii greckiej w Homerze i Hezyodzie, Wirgilim i Owidyuszu.

"Principio coelum ac terras, camposque liquentes,
Spiritus intus alit, totamque infusa per artus
Mens agitat molem, et magno se corpore miscet."

Virg.

"Ante mare et terras, et quod tegit omnia coelum,
Unus erat toto naturae vultusin orbe;
Hanc Deus aut melior litem natura diremit."

Ovid.

Wszędzie ta prawda zapisaną jest na starożytnych pomnikach Azyi, jaśnieje zwłaszcza świetnie na początku kordexu Manusa prawodawcy Indyan. "Świat był ciemnością, niestworzoną, bezkształtną, niewidzialną, pogrążoną w głębokim śnie. Pan który istniał sam przez się, niepojęty a pojmujący wszelkie rzeczy, pierwiastek wszystkiego, jakkolwiek niezrozumiały, objawił się w pełnej swej chwale. " "Svayambhus udbabhao, " mówi text sanskrycki, który porównać tylko można z piękniejszemi jeszcze słowy, jakiemi Mojżesz rozpoczyna księgę Genezy: "lomer Eloim: iei ôr, ua iei ôr. " Bóg rzekł: "stań się światło i stało się światło. "

Ale skoro istota najwyższa wychodzi z idei abstrakcyjnej i ogólnej, aby się wmieszać w ruch świata, wielka jej postać blednieje wobec zjawisk uderzających zewsząd ludzkie oczy. Niepokonana przyroda obalająca usiłowania człowieka, zło które walczy z dobrem w wszelkich objawach żywota, utwierdzają wiarę w dualizm, w panowanie dwóch przeciwnych pierwiastków, rządzących światem z dopuszczenia Stwórcy. Tytani i bogowie u Greków, Deytias i Devas u lndyan, jeniusze ciemności i światła u Persów i Egipcyan, odpowiadają Jotom i Asom u skandynawskich ludów. Tym sposobem grube pierwiastkowe siły przyrody poprzedzają wszędzie siły wyższe, wyobrażające czynność ludzką i wprzęgają je czasowo w jarzmo aż do chwili przesilenia, w której ziemia musi zginąć i ustąpić miejsca nowemu stworzeniu. Wszakże idea słaba potęgi najwyższej i niewzruszonej, objawia się częstokroć w owym systemacie, dając początek tryadom; to jest siła miarkująca pośredniczy pomiędzy siłą burzącą i zachowawczą światów, jak u Indyan Brahma, między Szywą a Wisznu, u Persów Mithra, między Arymanem a Oromazem, u Skandynawów Odin, pomiędzy Thorem a Balderem. Niemniej ważna idea, oparta w Assyryi na badaniu gwiazd, przywiązana jest do liczby siedm, odpowiedniej liczbie planet skupionych nad nami. Siedm bóstw było im poświęconych wprzód jeszcze, zanim biblia zastosowała tę liczbę do siedmiu dni tygodnia. Gdzieindziej cztery wiatry i cztery żywioły wyobrażały ośmiu stróżów niebieskich, albo liczba trzy pomnożona przez trzy, dawała wyobrażenie dziewięciu światów. Naostatek bieg pozorny słońca, wpośrodku dwunastu konstellacyj stanowiących koło zodyaku, tworzy okres (cykl) dwunastu wielkich bóstw, przyjętych przez wiele pogańskich narodów, jakoto: Egypcyan, Greków, Rzymian i Skandynawów, wraz z orszakiem pomniejszych bożyszcz czyli uosobień, które rozdrobnione do nieskończoności, zaległy w końcu świat cały.

Podczas gdy zmysłowi Grecy wywodzą człowieka z bryły marmuru, w który sami tak umiejętnie wlewać umieli życie, gdy Indyanie głębsi w pomysłach, wyprowadzają od Manusa myśl objawioną; Skandynawi podają pełną naiwności i wdzięku allegoryą o życiu roślinnem, zamieniającem się w żywot intellektualny, zakwitający wpośród sprzecznych działań jeniuszów, które z nim walczą i otaczają go nieustanną opieką. Widzimy tu równo jak u narodów wschodnich i Greków, okresy bytu więcej lub mniej szczęśliwego, oznaczone obrazem czterech pór, aż do czasu odrodzenia się przyrody. Z tym mytem łączy się pełen znaczenia symbol Igrasill, wielkiego drzewa świata, wspaniały rozwój indyjskiego lotusu, spowinowacony z świętem drzewem, zjawiającem się na zwaliskach Niniwy.

Podania dziejowe oraz zmyślenia poetów wywarły bez wątpienia wpływ przeważny na kształcenie religijnych mytów. Politeizm grecki i rzymski daje nam tego dowód w swej świetnie i zręcznie ułożonej osnowie, ale jaśniej jeszcze świadczy o tem mitologia skandynawska, gdzie jeniusze wszystkich światów połączonych drzewem Igdrasil, niby osią pośrednią, grupują się oddzielnie, przedstawiając allegorycznie różne siły przyrody, a dziejowo-rozmaite ludy osiadłe na całej kraju przestrzeni. Mówiliśmy już, jak można z prawdopodobieństwem rozpoznać Cymbrów w Alfach, Laponów w Dwergach, a z zupełną pewnością Finnów w Jotach, Wendów w Wanach, Normanów w Manach, a Gotów w Asach. Ans bowiem u Gotów znaczy jeniusz, a guth, najwyższą dobroć. Ci słynni zwycięzcy, którzy jawią się tak na Wschodzie jak i Zachodzie w różnych epokach dziejowych, gdziekolwiek się ukazali, przynosili z sobą szczątki azyatyckiej wiary, a podbijając narody orężem, szczepili w nie własne religijne przekonania, łącząc je z ich miejscowemi podaniami.

Wspólną jest wszystkim ludom myśl o zniszczeniu świata i końcu wszech rzeczy widzialnych. Myśl ta głęboka, rozbudza i oczyszcza ducha ludzkiego, przejmując go trwogą i nadzieją. Znajdujemy ją w mitologii greckiej, gdzie Tytanowie z głębi swej otchłani, niezwalczeni mimo upadku, podburzają przeciw bogom wulkany i morza. Jaśniej jeszcze odbija w mitologii Persów, gdy Ormuzd i Aryman, po długich wiekach walki, jednoczą się w postaci Mythry, nareszcie u Indyan, gdy światy wspierane długo potęgą Wisznu, padają w naznaczonych epokach zdruzgotane niszczącą ręką Szywy, a potem czystsze i świetniejsze, odradzają się pod twórczem tchnieniem Brahmy. Myśl ta istnieje zarówno w Egipcie w mycie Ozyrysa, i w Tybecie w mycie Budhy. Łączy się ze wspomnieniem potopu, powszechnem u wszystkich narodów, nawet w Chinach i Mexyku, gdzie cztery zniszczenia kuli ziemskiej, odpowiadają czterem żywiołom. Nic dziwnego zatem, że u Skandynawów wobec smętnego nieba, a rozhukanego oceanu, wobec ziemi pokrytej wiecznym lodem lub płomienną lawą, przesiąkłej potokami krwi, straszna ta katastrofa, maluje się przerażającemi barwy. Rzecz prosta, iż Jotowie czyli olbrzymi, żywe symbole uciśniętego ludu, oraz zbuntowanych sil przyrody, tryumfują nad Asami, bóstwami zwycięzkiemi, siłami cywilizacyjnemi, gdy ci zabiwszy dobro (Baldera), tracą dobroczynny swój urok, gdy nadużycia Thora, jeniuszu pychy, szerząc się po świecie, przyspieszają chwilę upadku Baldera, jeniuszu cnoty; kiedy sroga zima zastępuje wiosnę ludzkości. Allegorya ta tchnie wonią biblijną i przypomina mimowoli Kaina i Abla; czuć w niej myśl zadosyćuczynienia chrześciańskiego, które sprowadzając upadek świata, sprowadza zarazem odrodzenie i ostateczne ubłogosławienie, a na głos przedwiecznej istności, daje życie nowej idei, nowemu Edenowi, miejscu wiecznej nagrody.

Mitologia zatem skandynawska, w szerokiem swem rozgałęzieniu, dotyka zarazem najwznioślejszych prawd, jako tez i błędnych mniemań; jednoczy w sobie surową tradycyę Wschodu, poetyczne marzenia Grecyi, oraz groźne widma Północy. Jest ona ześrodkowaniem religijnej wiary Germanów podzielonej na liczne odcienia, stosownie do obyczajów i miejscowości wyznających ją plemion. U pokoleń naprzykład zachodnich, posuniętych ku krańcom Galii, wystawionych na ciągłe wędrówki, pierwotne podania tak dalece się zatarły i osłabły, ze Cezar, widział zaledwie u Germanów cześć słońca, księżyca i ognia. Przeciwnie u pokoleń osiadłych stale, znanych później pod nazwą Saxonów, uległych wpływom wodzów i kapłanów, systemat skandynawski odbija wydatnie. Drzewo żywota Igdrasil, zamienia się tu w olbrzymi posąg Ermensula, którego Karol Wielki tak długo nie zdołał obalić. Cześć Fryggi (ziemi) wszędzie była w zachowaniu, a cześć trojga bóstw: Odina, Thora i Freyra, których posagi wznosiły się w Upsalskiej świątyni, z właściwemi godłami, odbijała w Saxonii, w trójbóstwie Wodana, Donara i Zio, boga zwycięztw. Głęboki myt Baldera, powszechniej jeszcze zatarty z powodu wznioślejszego i bardziej duchowego, znaczenia, zostawił nawet ślady w rapsodzie z dziewiątego wieku, odkrytym obecnie w Mersburgu, w którym wszyscy bogowie opatrują zadaną Balderowi ranę. Bogini Freja opiekunka miłości, zwała się w Germanii Holda, a Dwergowie i Walkyrie północne, zamieniły się tu w Koboldy i Nyxy. Mitologia zatem germańska była równie bogatą jak grecka, i nie ma dziwu że Tacyt, nieznający podań skandynawskich, wynalazł w bóstwach Germanii środkowej przymioty: Merkurego, Marsa, Herkulesa i Izydy; jak niegdyś Herodot odkrył był w Tracyi Merkurego, Marsa, Bachusa i Dyanę. Tak więc główne bóstwa Eddy, są zarazem jeniuszam symbolicznemi, których istnienie sięga pierwszych czasów świata, przeniósłszy się z głębi Wschodu przez Grecyą i Włochy, aż do ostatnich krańców zachodniej Europy. Imiona nawet nadane im przez Germanów i Skandynawów, nie należą wyłącznie do ich plemion, i nie zamykają się w obrębie ich granic. Albowiem pomiędzy bóstwami celtyckiemi, o których wspominają pisarze łacińscy, spostrzegamy Belena boga słońca, i Tarana boga gromu, nader zbliżonych do Baldera i Thora, tudzież do Biało-boga i Czarno-boga, nadłabańskich Słowian. Heus bóg wojny u Celtów, mało się różni od Tys czyli Zio; a Ogem bóg wymowy, z którego ust wychodziły złote ogniwa, jest obrazem Odina czyli Wodana, dawcy mądrości i cywilizatora narodów.

Kończąc te porównania, należy jeszcze wspomnieć, że Teut czyli Tuisto, symbol nieba u starych Germanów, odpowiada Tytanowi Greków, pierworodnemu synowi nieba, który walczy nieustannie z czasem; oraz celtyckiemu bóstwu, zwanemu Teutates, któremu Druidowie składali w ofierze poświęconą jemiołę, symbol nieśmiertelności duszy. Zauważyć i to wypada: że Frygga czyli Jordha Skandynawów, przypomina nazwiskiem Herthe, ziemię pierwotnych Germanów, która u ludów celtyckich zwała się Ard, a nakoniec ze Manus wódz germańskich plemion, pierwszy człowiek zwany u Celtów Mon, u Egipcyan Menes, jest tymże samym indyjskim Manusem, który objawił myśl Bożą, i stał się prototypem ludzkości.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej