Wacław Potocki

Ogród nie plewiony

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO ŻAŁOSNEJ KORONY POLSKIEJ PO TRAKTATACH TURECKICH

(MAJĘTNOŚCI PODGÓRSKIE)

NA OGRÓD NIE WYPLEWIONY

PRUSKA POLSZCZYZNA

CZŁOWIEK IGRZYSKO BOŻE

BANKIET WŁOSKI

Z OKAZJEJ UCIECZKI SROMOTNEJ PILAWIECKIEJ

KTO MOCNIEJSZY, TEN LEPSZY

WIELBŁĄD DO TAŃCA

ŁYSY CZAPKĘ KOMINKIEM

MORTUUS UT VIVAS, VIVUS MORIARIS OPORTET

BRATERSKA ADMONICJA DO ICHMOSCIÓW WIELMOŻNYCH PANÓW BRACI STARSZYCH

DO JEDNEGO, CO WZIĄŁ BIBLIOTEKĘ W POSAGU

OPAK

FORTEL NA NIEDYSKRETNYCH GOŚCI

SZKODZI TRUNEK NA FRASUNEK

Z WIELKIEJ CHMURY MAŁY DESZCZ

KATOLIK Z LUTREM

BABA

PAMIĘĆ

DZIWNE RZECZY BOSKIE

BARANIE FLAKI ALBO NALEWAJKI

ECHO JEDNEJ DWORKI PIJANEJ

SWĄ SIĘ PIĘDZIĄ MIERZYC

PRZYCZYNY OZIĘBŁOŚCI W NABOŻEŃSTWIE

PHYSICUM AXIOMA

DRUGIE TAKIEŻ

ŚWIAT JEST KSIĘGĄ

NA TOŻ DRUGI RAZ

INKAUST DO GŁOWY NALEŻY

DYSPUTA Z LUTREM O OBRAZIECH

ŻE KSIĘŻEJ WŁAŚNIE NALEŻY PIENIĄDZE ZBIERAĆ

NATURA WSZYTKIM JEDNAKA

JĘZYK

NA EKSPEDYCJĄ POLSKĄ POD KAMIENIEC 1690

ZŁODZIEJ Z KURWĄ

MACIERZONKA ALBO MACIERZĄ DUSZKA ZIELE

NIERZĄDEM POLSKA STOI

NIESTATEK RZECZY ZIEMSKICH

ALIUS DE ALIO IUDICAT, DIES SUPREMUS DE OMNIBUS

ZE ZBIORU PERIODY

NOWY ZACIĄG

DO NABOŻNEGO CZYTELNIKA

PRZEDANIE

WIECZERZA PAŃSKA

UMYWANIE NÓG APOSTOLSKICH

ODEŚCIE JUDASZOWE

CHRYSTUS PAN W OGRÓJCU

PROWADZENIE PAŃSKIE NA PLAC ŚMIERCI

KOMPANIJA ŚMIERCI PAŃSKIEJ

GOLGOTA ALBO GÓRA TRUPICH GŁÓW

Z SUKNIE OBNAŻENIE

DRZEWO KRZYŻA ŚWIĘTEGO

CZAS ŚMIERCI PAŃSKIEJ: WIOSNA

KRZYŻOWANIE PAŃSKIE

LOS O SUKNIĄ

URĄGANIE

PIĄTE SŁOWO: PRAGNĘ

SZÓSTE SŁOWO: SPEŁNIŁO SIĘ ETC.

SIÓDME I OSTATNIE SŁOWO: OJCZE, W RĘCE TWOJE POLECAM DUCHA MEGO

SROGIE PRZEBICIE BOKU PAŃSKIEGO

POGRZEB

NAGROBEK

Ogród nie plewiony...i inne wiersze

Wacław Potocki

DO ŻAŁOSNEJ KORONY POLSKIEJ PO TRAKTATACH TURECKICH

Wzdychasz, mężna dziewojo, sarmackiego rodu
Bogini, z uprzejmego tłukąc pierś zawodu
Pełną ręką tryumfów, nie bez wiecznej straty
Widząc w drugiej żałosne z Turkami traktaty.
Farbujeć skroń rumieńcem tak niezwykła plama,
Ani w nich znasz Polaków, ani siebie sama.
Owych, mówię, Polaków, co swej ostrzem bronie
Za lodowatych nurtów gdzieś zagnali tonie
Durnego Moskwicina; onych, mówię, którzy,
Kiedy się na nich tyran wschodowy oborzy,
Cały świat swych zastępów zatrwożywszy gromem,
Nie z polskiej, z jego ziemie odprawią go z sromem;
Których, gdy pojedynkiem nie mogą, ostępem
Chcą pożyć, lecz wprzód spasą swoje ścierwy sępem
Szwedzi, Węgrzy, Kozacy, Multani, Wołosza,
Aleć wszyscy ci wzięli pałaszem odkosza.
Hamuj jednak swe treny, bo ta szkoda, co cię
Dziś potkała, nie może dać szkody twej cnocie.
Fortuna i przedwieczne wszechrzeczy przyczyny -
Trudno komu inszemu dać w tej mierze winy.
Wszytko, co w górę rośnie, doszedszy terminu,
Spada zaś na dół lotem, jako woda z młynu;
Jeden tylko świat stoi, jako począł z młodu:
Na nim mi nie pokażesz nic bez peryjodu.
Rzym w oczach, kędy tysiąc tryumfów po sobie
Plugawy jeden traktat kaudyński wyskrobie;
Stąd Hannibal, stąd Kanny, wzór klęski szkarady:
Czy gardzi nowa troska starymi przykłady?
Pojżry wkoło, a obacz jako na regiestrze
Wszytkie państwa. Co naprzód twej się stało siostrze,
Czeskiej koronie: zginął przepis złotej bule,
Ledwo ją po języku znać i po tytule;
Kiedy ją ptak dwugłowy do niewolej spycha,
Próżno nieboga pierwszej do wolności wzdycha.
A one, przed którymi świat dygotał, Włochy,
W jakie cząstki i w jako drobne poszły trochy!
Drżał Francuz pod angielską niedawno siekierą,
Taż jęczał Portugalczyk obarczony bierą.
Patrz na one szerokowładną w Niemcech Rzesza,
Jako ją marni Szwedzi sromotnie okrzeszą;
Żadna blizna takiego nie zarości strupu,
Aże możnym Augustom przyszło do okupu.
Hiszpan, który świat w morskim okrążył zatopię,
Co nań złoto bogata Ameryka kopie,
Tyle koron trzymając, aż i antypody,
Musi iść z poddanymi do miru, do zgody,
I którym wczora: chłopi, dziś Holendrom pisze:
Przyjaciele, sąsiedzi, moi towarzysze!
Żałosnym rozerwane nucą Węgry trenem;
Wykupiła się Szwedom Danija Schonenem.
Patrzaj na tron Neptunów, choć w pół morza stoi,
I bogu się przeciwnej fortuny okroi:
Jeszcze swej nie opłacze Wenecyja Krety.
Powszechna tu natura rzeczy winna, nie ty,
Gdy pięć lat wytrzymawszy, po trzydziestoletnej
Wojnie w mir, że konieczny, dlatego nie.szpetny,
Wchodzisz z Turki, a wżdy świat chrześcijański clrzymie.
Z Turki, mówię, ach, groźne wszem narodom imię!
Każdego dosiąc może tak żałosna zmaza,
Która dziś Polskę smuci, ale aza, aza
Wolą się chrześcijanie sami z sobą waśnić
Niżeli krzyż Chrystusów na świecie objaśnić,
Choć tysiącem kościołów, milijonem ludzi,
Co rok tamtych meczetem, tych rznięciem paskudzi.
Już Bóg żegnaj Podole z ukraińską dziczą,
Już i was, już poganie wiecznie odgraniczą;
A których ciał nie mogli przy duszy, przy siłach,
Martwe kości w niewolą bierą po mogiłach.
A bodaj zachęcony z takiego obłowu,
Jeśli nas Bóg opuści, nie pomknął ku Lwowu.
Bóg żegnaj płodna ziemi, wszech żołnierzów matko,
Już do nas niewrócona; bo nigdy, nie rzadko,
Cokolwiek ta szkarada bestyja pożarła,
Nigdy, mówię, z chciwego nie wyrzygnie garła.
Chyba się użaliwszy nas Bóg ją przymusi,
Że nazad jego czyste świątnice wykrztusi;
Ale patrząc na grzechy, co siągają nieba,
Barziej życzyć niżeli spodziewać się trzeba.

(MAJĘTNOŚCI PODGÓRSKIE)

Żebym dosyć twojemu uczynił żądaniu,
Pytałem się w Podgórzu o wsi na przedaniu
Od Gorlic do Grybowa; te leżą przy Ropie,
Te przy Białej, celniejszych rzekach w Europie.
Kraj we wszytko bogaty. Z rajfurami za czem
Zniósszy się, oznajmuję: jest Jamna z Widaczem,
Zbęk, Pogwizdów, Wiskidna, Żebraczka, Wygodna,
Poświst, Bieśnik, Biedowa, Skrętła, Gwoździec, Głodna,
Pobiednik za Wytrzeszczką; tymże idą szykiem
Smrokowiec z Pogorzynem, Kiprzna z Sikornikiem,
Polichta z Miciakami, a Kanina z Nowem
Wielką w górze derewnią świecą, Berdechowem.
Wesoły Opłakaniec, Litacz i Kołkówka i
Zalecą się, choć o nich nie napiszę słówka.
Sławny Obzdów statutem, gdzie nim pójdziesz w górę,
Samo pojźrenie radzi wylekczyć naturę;
Tudzież Skwiertne z Wierzchowcem, Golesz i Ptaszkowa,
Oderny z Derepczynem, Kudbrzyn, Zyndranowa.
Prawda, że się pszenica nie rodzi i żyto,
Ale owies nagrodzi robotę sowito:
Wysiejesz korzec, z korca kopa będzie pewnie,
Z kopy korzec, prócz tego, co idzie do plewnie.
Buk raz w dziesięć lat kwitnie; kto nachowa świni,
Nuż żołądź, nuż orzechy, szkody nie uczyni.
Zima na święty Michał swój miewa początek,
Najeździsz się na saniach do Zielonych Świątek.
Drwa tylko w piec nie lezą. Samo się zaleca
Miejsce, bo prawie wszędy może być forteca.
Ptastwo krzyczy cały rok; nie uświadczysz strzechy,
Wieś pod gontem: tu oczom, tam uszom uciechy.
Tam każdy ptak do cieplic, jąwszy na suchedni,
Lecąc pasie; pożytek i to niepośledni,
Bo chociaż, co zastanie w polu, wszytko zobie,
Sprawi rolą, gdy nawóz zostawi po sobie.
Gdzie indziej sieją, orzą, gdy się wiosna wraca,
Bydło pasą, tu jeszcze gospodarz domłaca.
Powódź nigdy, grad, chociaż na każdy rok spada,
Albo mało, albo też nic szkody nie zada.
Nie wynidzie zwierzyna nigdy ze spiżarnie;
Kto ma sieci, psy, chłopy, zawsze pewien w sarnie.
Ryba, łosoś, pstrąg, lipień, kiełb, jelce, jeśliże
Będzie wola co z tych jeść; najpewniejsze sliże.
Jaszcze, miski, talerze i sprzęt z drewna iny,
Byłeś miał rzemieślnika, nie kupujesz cyny.
Huta tuż; zdrój pod górą krzyształowej wody,
Bo się tu ani piwa, ani rodzą słody;
Owsiana gorzałeczka i kozia żętyca:
Tak u chłopa dobra myśl, jako u szlachcica.
Konia tam nie zażyjesz, boby strącił karki,
Saniami kopy lecie wożą na folwarki.
Młyna nie masz co prawda, w stępie tłuką krupy.
Powietrza nie bój, co rok wiatr odrze chałupy.
Chcesz sąsiadów, upewniam, że nie upośledzą,
Nie pieniacze, piekarze, i w nocy nawiedzą;
Chcesz mieć całe, nie tam śpi, kędyś posłał, boki.
Siałeś, gródźże dla dzikich świni płot wysoki,
Bo tam sierpa nie trzeba; chceszli co siec: kosą.
Gęsi też ani kury, i to pisz, nie niosą,
Bo je liszki, owce psy, dzieci wilcy jedzą;
Pczół nigdzież przed napaścią nie schowasz niedźwiedzą;
Ale też jeśli które w dół za kaczką wleci,
Przypłaci futrem gęsi, baranów i dzieci.
Inszych drobniejszych rzeczy i wspominać szkoda,
Bo wszytko w pomieszkaniu nagrodzi wygoda:
Prospekt w dalekie strony, tuż niebieskie sfery;
Pogasły przy Krakowie nowe belwedery.
Masz, co tylko pomyślisz, krom jednego chleba
A odzienia; to kupić, gdyby za co, trzeba.

NA OGRÓD NIE WYPLEWIONY

W las idąc, czytelniku, słuszna wprzódy, że się
Sprawisz ode mnie, co w tym zawiera się lesie.
Im dalej weń, więcej drew, przypowieści wedle:
Są tam buki, są dęby, są sośnie, są jedle.
Po staremu wszytko drwa, co ten plac osięgły,
Chociaż jedne na wągle, a drugie na węgły.
Nie trzeba lekceważyć i leśnej jabłoni;
Są maliny do smaku, są róże do woni;
Tylko ostrożnie siągać, bo to nie na stole;
W ostatku też odpuścisz, choć cię i zakole.
Te - usta i smakiem swym nasycają kiszki;
Drugie albo nic, albo płonę rodzą szyszki.
Jak się pięknie w orzeszku jądro zaskorupi!
Lecz pozór smak przechodzi, skoro go rozłupi;
Czasem też będzie i czczy. Jeśli się to przyda
Naturze, nikt się pewnie za fraszki nie wstyda,
Gdy prócz papieru tylko a prócz inkaustu,
Jeśli ją mądry zgryzie, nie znajdzie w niej gustu.
Trzeba znać rodzaj bedłek, kto chce grzyby zbierać,
Bo jedne tuczą, trzeba od drugich umierać;
Kto błazen, ten nie ujdzie pewnie samołówki:
Insze rydze i biele, a insze wężówki.
Wżdy i tych bez potrzeby Bóg w lesie nie sadzi,
Ale tylko lekarz wie, na co, i poradzi.
Zdybiesz łanuszkę, uszczkni; daleko szmer z Uchem
Mijaj, ma rada, szaleć nie chceszli opichem;
Bo kto się na czym nie zna, tego niech nie liźnie:
Dobry jest wąż dryjakwi, dobry i truciźnie.
Znajdziesz pczoły, jest tam miód pewny; a w mrowisku
Na co gmerać, na co się dać kąsać bez zysku?
Wszytko to, jako w lesie, wszytko, jako w boru,
W mym Ogrodzie baczywszy, nie tylko koloru,
Smaku radzę najpierwej patrzyć; pogotowiu
Nie słuchać apetytu, ma-li szkodzić zdrowiu.
Wszędzieć, lecz i w potrawach potrzebny rozsądek,
Bo nie każdy jednako strawny ma żołądek.
Do łasa, czytelniku, idziesz, nie do raju,
Tam same tylko frukty, drzewa biorą w gaju.
Ścinaj, coc się zda, i bierz, nie uczynisz szkody;
Jednak cię w tym przestrzegam: nie wal przez pień kłody.
Krzywo li gdzie, nie w skok się miej do nieprzyjaźni:
Wielka pomsta poecie, odpisać mu raźniej.

PRUSKA POLSZCZYZNA

Jadąc przez Prusy, w karczmie stanąłem popasem.
Ledwie wnidę do izby, aż z srogim hałasem
Wpadszy kucharka krzyknie, że przed samą stanią
Robak porwał kulbakę, a kuś bieżał za nią.
Tu gospodarz wypadnie, wołając sobaki.
Ja za nim, aleć spełna na koniech kulbaki.
Pytam, co się to stało, widząc gospodynią;
Aż chłopiec: kuś, wilk: robak, a kulbaka: świnią.

CZŁOWIEK IGRZYSKO BOŻE

Cóż jest świat? Szachownica. Właśnie mu to służy.
A ludzie co są? Szachy rozmaitej struży.
Tu żywot białe pole, czarne śmierć zaswoi.
Skoro hufce ze strony postawią obojej,
Dwaj doświadczeni gracze usiędą za stołem;
O, jakie bezpieczeństwo: pokusa z aniołem.
Białym anioł, czarnym czart, i słusznie, hetmani,
Nieproszona fortuna przyświeca i na niej
Siła należy, ona nadzieją i strachem
Miesza graczów, u niej met często w ręku z szachem.
Prostą drogą stateczne zwykły chodzić rochy;
Raz w prawo, drugi w lewo skacze rycerz płochy;
Księża na krzyż; latają wszędzie wściekłe baby;
Król tylko o jeden krok dokoła, chybaby,
Co się więc trafia, że mu kto z bliska w nos dmuchnie,
Uchyliwszy powagi, przeskoczy do kuchnie:
Znośniejszy dym niżli strach. Mieszają się pieszy,
Ale cóż, dalej kroku żaden nie pospieszy.
W tej ci i świat, i ludzie położeni mierze,
Stąd śmierć i żywot wiecznie oboje swych bierze.
Prosto idą prostacy, nic to, choć leniwo;
Rzadki żołnierz do nieba trafi, skacząc krzywo.
Niech jak najświątobliwiej krzyżem władną księża.
Pamiętajcie niewiasty na rajskiego węża:
O was się naprzód kusił. Statek w ludziach kocham,
Który należy, jako wspomniało się, rochom.
Bóg z nieba spektatorem oraz tej gry sędzią,
Własne sumnienie świadkiem; kto upadnie piędzią
Z niechcenia, ratować go święty anioł zdole,
Ale kto się na czarne gwałtem ciągnie pole,
Kto śmierci w garło lezie, nie chce powstać z grzechu,
Wiecznie ginie, diabłu się dostawszy do miechu.
Ma anioł, ma i diaboł osobliwą puszkę,
Do której chowa wziętą z swego pola duszkę,
Więc tu każdy żołnierską niech obiera sobie,
Żeby z białego pola położył się w grobie.
Z czarnego się umykać, ba, co tchu, co pary
Uciekać radzę, kiedy wieczne rodzi mary.

BANKIET WŁOSKI

To sam, będąc w kościele, to przez swoje sługi
Prosił mnie Włoch, w Krakowie, na cześć raz i drugi,
Żebym od jego syna jechał w dziewosłęby.
Głupi, kto na cudzy chleb swej żałuje, gęby,
Pomyśliwszy, stawię się; gdy przyszło do stołu,
Po konfektach wyglądam kapłona z rosołu.
Obrus z śniegiem, z zwierciadłem talerz o met chodzi,
Pięknie wszytko. Ja spluwam, apetyt się rodzi.
Aż z rzodkwią młode masło, przetykane chwastem,
Pierwszym przed mię gospodarz stawia antypastem;
Aż niosą zuppenwasser, polewkę z pietruszki,
Przyprawny móżdżek z główką i cielęce kruszki,
Ślicznym kwieciem upstrzone. Z wczorajszego postu
Nie wąchać, ale mi się dziś jeść chce po prostu.
Kładzie przed mię dobyte z onej główki członki,
A ja wyglądam z czosnkiem wołowej wędzonki,
Ledwie drzwi skrzypną, albo sztuki mięsa z grochem;
Ze główki nierad jadam, przysięgam przed Włochem.
Aż na upstrzonej misie w rozmaite wzory
Dwanaście wróblów niosą z kaulefijory;
I na ząb mi nie padnie, chociem ich zjadł kilka:
Biednież się najeść mięsa, gdzie kość jako szpilka.
Nastąpią malowane galarety za tem;
Myślę, co dalej czynić mam z tym odrwiświatem:
Czy ja krowa na głąbie, czy koza na kwiatki?
Gniewam się i tylko mu nie wspomnię pań matki.
Toż ślimaki, ostrygi, podobno i żaby:
Rozumiejąc prawdziwie, że wieprzowe schaby
Albo jakie misternie upieczone ptastwo,
Siągnę z nożem do misy, aż ono plugastwo.
Wytrząsa Włoch skorupy, kosteczki osysa.
Aż znowu druga po tej następuje misa:
Para w nie zasuszonych gołąbiątek pałkach,
Tamże rznięte kogutom grzebyki przy jajkach,
Toż kochane blomuzie. Na samo przezwisko,
Miasto jedzenia, już mi do ublwania blisko.
Wety za tym z dawnego nastąpią zwyczaju:
Naprzód rozmaitego sałaty rodzaju,
Szpinaki z selerami, szparagi z karczochem,
Białe grzanki, jakimsi przysypane prochem,
Parmezanu jak papier i orzechów garstka.
Wziąwszy potem kieliszek,; mało od naparstka,
Z rozlicznymi figlami, jako krzyształ czysty:
Bon proface, senior, ,de lacrima Christi!
Pije do mnie, ja sobie po polsku tłumaczę,
Że od głodu, za stołem, tylko nie zapłaczę.
Więc co przytknie do gęby, to patrzy, to słucha,
Więcej nie połknie, tylko jako jedna mucha;
Za każdym razem kląśnie i oka przymruży,
A mnie tym bardziej ckliwo, im smakuje dłużej.
Za czym, ledwie mnie dojdzie, wszytko oraz całkiem,
Że nie z kieliszkiem, jednym połknąłem michałkiem.
Upuściwszy nóż z garści, pojźry na mnie krzywo,
Że tymże haustem wino, którym piję piwo.
Więc że drugiego czekać na mnie było długo,
Dziękuję za on obiad, obiecuję mu go
Odwdzięczyć; prowadzi mnie na ostatnie wschody.
Zbieram nogi co prędzej do swojej gospody;
Już czeladź po obiedzie: "Złodzieje, czemuście
Zjedli?" "Jeszcze została słonina w kapuście,
Jest i bigos cielęcy." A ja krzyknę głosem:
,,Dawaj po włoskiej uczcie kapustę z bigosem!"
Walę łyżką oboje; toż wysławszy boki,
Wypiwszy garniec wina, przysięgę, że póki
Włoszy w Krakowie i ja póki żywy będę,
Do włoskiego bankietu na czczo nie usiędę.
Nazajutrz każę chłopcu, żeby miał nóż myty:
"Pójdę znowu do Włocha, pójdziesz ze mną i ty."
Dopieroż ten niecnota pocznie kląć i łajać:
"A kiegoż tam nieszczęścia - rzecze - nożem krajać?"
I po gębieć tam mało, prócz jednego nosa,
Gdzie jeść nic, tylko wąchać: delicata cosa.

Z OKAZJEJ UCIECZKI SROMOTNEJ PILAWIECKIEJ

Niewdzięczne żałowanej wspominanie rzeczy.
Jako nas pilawiecka ucieczka kaleczy,
Czujemy. Ba, już tylko sama czuje głowa,
Inszych członków, niestetyż, umarła połowa:
Podole, Ukraina, Zadnieprze u czarta,
Zgoła na wszytkie strony Korona odarta;
Jako okręt w pół morza, bez masztu, bez steru,
Ostatniego nawiasem próbuje lawiru,
Patrząc, skąd szturm, skąd się nań sroga porwie szarga,
Co go gwałtownie w drobne tarcice potarga.
Do twej, o Mocny Boże, pomocy się, do twej
Garniemy. Racz użyczyć niestarganej kotwy
Miłosierdzia, a z karku, prosim twego Syna,
Niech zawściągnie od grzechów serca zdjęta lina,
Która, jako go na śmierć, tak nas do żywota
Niech wiedzie, gdy przystąpi pokuta i cnota,
Żeby pod tym, któregoś nam dał, nauklerem
Przestaliśmy być ordzie i Turkom jaserem;
Nie tak się pogańskiego boimy zagonu:
Niech nas nie wiąże, niech z nas szatan nie ma plonu.
Niech nam Jego herbowny puklerz portem będzie,
Gdzie byśmy po tak długim wytchnąć mogli błędzie.
Zruć brzydkich zbytków żagle, zruć obłudę z masztu,
Słusznego gniewu swego przyczynę, a każ tu
Uniżoną pokorę przy serdecznym żalu
Za grzech rozpostrzeć, a tak staniemy u palu.

KTO MOCNIEJSZY, TEN LEPSZY

(O KADUKACH ARIAŃSKICH)

"Temu nieborakowi wsi wzięły kaduki."
"Czemuż to?" "Bo źle wierzył." "Takowej nauki
W żadnym piśmiem nie czytał. On by, sam dla siebie,
Co najlepiej chciał wierzyć, żeby mógł być w niebie."
"Z kościołem trzeba wierzyć, bez wszelkiego swaru."
"Wżdyć wiara jest dar boży. A nuż tego daru
Temu nieborakowi nie chciał Bóg dać, to mu
Wioskę wziąć, to go wygnać na tułactwo z domu?
Niejedenże katolik nie wierzy z kościołem;
Czemuż mu wsi nie biorą z aryjany społem?"
"Każdy wierzy, co kościół, chyba że nie czyni,
To taki gorzej niźli aryjan przewini.
Przeczże ten nabożeństwa dla wsi nie odmienił?"
"Bo drożej, niżeli wieś, swoje wiarę cenił.
Na cóż mu ją wydzierać gwałtem chcą ci sędzię,
Kiedy on mocno ufa, że w niej zbawion będzie?
Toć już Bóg nie dla sądu, lecz przyjdzie dla kary,
Kiedy go uprzedzają, sądząc ludzie z wiary.
Jeśli jako o rozbój, albo insze brzydy,
O wiarę karzą, czemuż opuścili Żydy?"
"Bo się nam okupują." "Pewnieć tymi, co są
W Polszcze pieniądzmi, inszych do Polskiej nie wniosą.
A kędyż sprawiedliwość za pieniądzmi chodzi?
Godne prawo nagany, ani się to godzi."
"A o naszej co mówią aryjani wierze?"
"To, co my o ich, że w niej nieważne pacierze.
Czemuż my ich, nie oni z ojczyzny nas ruszą?
Wżdy szlachta, o równą się z nami wolność kuszą."
"Bo nas więcej niźli ich." "Już teraz pomału
Przychodzę do rozumu: lis ze lwem do działu.
Nie, żeby oni jaką zasłużyli winę,
Tylko że słabszy, przeto z nimi za drabinę.
Bać się, żebyśmy, karząc złą wiarę w ich zborze,
Bardziej nie utwierdzili tym sądem w errorze.
Rzadko kiedy gwałtowna rada dobra bywa,
Nie wadziło poczekać z tym plewidłem żniwa.
I kalwinić nie wierzą kościelnej nauki;
Czemuż na nich takiejże nie zażyjem sztuki?"
,,I ci w Polszcze nie wieczni; skoro się przerzedzą,
Upewniam, że Angliją z Holendry nawiedzą."

WIELBŁĄD DO TAŃCA

Znaczny książę we Włoszech, zwyczajna nowina,
Jednego tylko, i to głupiego, miał syna;
Ociec jednak, miłością zaślepiony, mniema,
Że nadeń szeroki świat grzeczniejszego nic ma.
Więc gdy dorósł, pewniejszą chcąc go doznać próba,
Rozkaże mu rano iść do stajnie za sobą,
Kędy przy modrzejowych żłobach, w obie stronic,
Różnych stały gatunków na forgoczach konie:
Te przejeżdżają, drugie masztalerze wodzą.
Rzecze potem: "Obieraj, któryć się zda chodzą
I urodą najlepszy, miły synu, sobie."
"Nie masz nic, panie ojcze, dla mnie przy tym żłobie,
Każdyć by mnie - odpowie - marcha z siebie zrucił."
I już się trochę ociec nieborak zasmucił;
Więc pomyśli: kiedy być nie możesz żołnierzem,
Bądź, miły synu, księdzem i baw się pacierzem.
Idą potem, gdzie w piętra budowane teki
Prezentują uczonych ksiąg biblijoteki.
Poda mu ociec jedne, a sam drugą czyta;
Nie liżnie Piotrowskiego, dopieroż Tacyta:
Widzi czarne na białym, okrom inkaustu
A papieru nic więcej, tyleż do ksiąg gustu.
Kiedy ani żołnierza, ani księdza syna
Nie mogę, niech mam, rzecze ociec, dworzanina.
Lamus każe otworzyć. Tam różne bławaty,
Futra, obicia, drogie dworskie aparaty,
Srebra potem, klejnoty, szpalery, kobierce.
I do tych mu się najmniej nie skłoniło serce.
Więc gdy pomyśli: gardzisz z każdej miary swiatem,
Nie możesz być czym inszym, tylko reformatom.
Klasztor tedy i drogę do nieba mu bitą
Zaleca: "Ponieważ się Rzecząpospolitą
Bawić ojcowskim nie masz idąc woli strychem,
Proszę Boga za wszytkich swoich krewnych mnichem."
I błazna, i mądrego, szlachcica i gbura
Okryje, kto się tylko uda do kaptura.
Pojąć, nie rzkąc do tego nie chce mieć ochoty:
"Czemuż mam boso chodzić - rzecze - mając boty?
A czemuż bez koszule spać i bez piernata?
Od tego len i pierze; nie chcę reformata."
"Skaranie moje z całym - rzecze ociec - domem;
Przynamniej gospodarzem i bądź ekonomem."
Jedzie z nim na folwarki. Tam osiane wzory
I pełne woiów stajnie, pełne krów obory
Prezentujc, browary, stodoły, spiżarnie,
Pasieki, stada, sady, aż przyszło do psiarnie.
Jedzie z nim w pole, dać mu każe charty z smyczą;
Aż się ów pyta, czego psi w lesie skowyczą;
Nie zna w myślistwie, nie zna w psich gonach zabawy
Widzi ogrody, widzi sadzawki i stawy;
Wszystko, jak groch na .ścianę. Aż też gospodynie,
Owce wprzód, potem z chlewów wyganiają świnie;
Że mu się pstre udało pod samurą prosię,
Toż, do onego ojca przyszedszy, nisko się
Ukłoni, żeby mu go ofiarował w dary.
Że z błaznom trudno wskórać, widzi ociec stary:
Pójdziesz z nim, zastawiwszy na ryby więcierz".
Upominaj, jako chcesz, a on żaby bierze.
Wszystko wetować możesz, prócz rozumu straty:
Prowadź go na łopatę, a gówno z łopaty.
Gardziłeś, gdym ci konie dawał upominkiem,
Jużże się, miły wieprzku, kontentuj podświnkiem
Ksiądz w księgi, żołnierz zwykle w konie się przyczynia
Kto się do czego rodzi, z świnią przecie świnia.
Cóż osłowi po uszu. po urodzie człeku
Głupiemu? Tamten, oprócz źrebięcego beku.
Nic nie rozumie a ten, choćby mu do głowy
Łopatą kładł, gdy rozum będzie miał osłowy;
Ach, trudnoż być ludzkiego rozumu kowalem!
Tu nieszczęśliwy ociec porzucił go z żalem.

ŁYSY CZAPKĘ KOMINKIEM

Wej, łysemu kominem czapka na łbie stoi,
Ogorzały mu włosy i o mózg się boi.
Nie dlatego on futrem do góry obrócił,
A nużby się ten królik na głowie okocił?
A już ci mu ją oskubł; nie dałbym szeląga,
Że mu się za kołnierzem bestyja wyląga.

MORTUUS UT VIVAS, VIVUS MORIARIS OPORTET

Jeśli chcesz żyć umarszy, umrzy za żywota,
Śmierć do groba, śmierć z grobu otwiera nam wrotaa.
Umrzyj grzechom, żyj cnocie; tak, choć umrzesz w ciele,
Znowu go znajdzie dusza w ziemi i w popiele.
Lecz kto żyje grzechowi, umarszy tu cnocie,
Może się nie upewniać o przyszłym żywocie,
Bo raz cnotą, a drugi raz umarszy ciałem,
Będziesz, ale do trzeciej śmierci, zmartwychwstałem.

BRATERSKA ADMONICJA DO ICHMOSCIÓW WIELMOŻNYCH PANÓW BRACI STARSZYCH

Sprośna swawola, nikczemna pieszczota!
Do tegoż przyszło sarmackiemu rodu?
Choć już poganin opanował wrota,
Śród podolskiego stoi meczet grodu,
Już i haraczu zapisana kwota.
Jeden król męstwa swojego dowodu
Odstąpić nie chce i cnotliwych kilku;
Wszytktm jak bajał o żelaznym wilku.
Nie pisać, ale każdemu plwać w oczy
Z takich wyrodków nieszczęśliwych trzeba,
Kto tak ospały, kto tak nieochoczy,
Kto sławę w sobie przodków swych zagrzeba
I woli, że go jak psa Tatar wtroczy.
Czy Boga czeka dla obrony z nieba?
I gotów pewnie wydżwignąć go z błota;
Lecz to bez człeka nie boska robota.
Wstydźcież się, baby, trzebienie i karli,
Chwalebnych przodków, jeśli nie kościołów,
Jeśli nie sąsiad, co oczy rozdarli,
Jeśli nie smutnej ojczyzny popiołów,
Tych, tych obrazów, którzy już pomarli.
Nic w złoto, ale swe klejnoty w ołów
Rznicie ze wstydem, że ich krwawa praca
W coś się gorszego niż ołów obraca.
Czemuż na palcach nosicie sygnety,
Czemu po ścianach malujecie herby,
Gdy kufle wasza cecha i kalety,
Kiedyście z synów stali się pasierby?
Śmielsze gdzie indziej rodzą się kobiety,
Winiliście strasznej swojej matce szczerby.
Bodaj był zabit: gdzie dziadowskie cugi
Stały, nie wstydzi krów się stawiać drugi.
Idzie na wojnę ziemianin cnotliwy,
Choć drugi nie ma spełna roli łanu;
Pan, co tysiącem pługów orze niwy,
Do Wisły albo bierze się do Sanu:
Już ma we Gdańsku skarby i archiwy,
A miasto Lwowa, patrzy ku Fordanu.
Inszy do Rzymu bez wszelkiej sromoty,
Kiedy bić Turków, udają się z woty
I tak wszeteczną uchodzą podrożą,
Którzy by mieli po tysiącu stawić, '
Którzy się stem wsi królewskich wielmożą:
Dosyć kwarcianą chorągiew wyprawić,
Co na nie ledwie beczkę wina łożą.
Trzeba się Bogu tej niecnoty sprawić!
Szlachcic o swojej jedzie chleba bułce,
A jegomość się wczasuje w jamułce.
Co rok pięćdziesiąt tysięcy intraty
Z starostwa i ma z królewskiego grodu,
A wżdy tak skąpy, zły i żydowaty,
Że na hajduków zamkowych dochodu
Żebrze, na swoje garnąc go prywaty;
Choć cnotliwego bezbożny syn rodu,
W wojsku ani sam, ani ma żołnierza.
O świat! O ludzie! ni z mięsa, ni z pierza!
Niechże się sejmik, niechże się sejm zjawi,
Ali na koźle kornet za karetą,
I bębenistę jegomość poatawi;
Dosyć rzęsiste zatrzasnął kaletą,
Trzydziestom płaszcze gdy parobkom sprawi,
Sam tylko jada, bo żyje dyjetą,
Wszytko po polsku u niego nic k rzeczy,
Gotów na ojca Włochom iść w odsieczy.
Ogolił one staropolskie wąsy,
Kortezyjanka właśnie tak szepleni;
Patrzże, gdy pójdzie w galardy i w pląsy.
Jeśli mu zganisz, że się tak odmieni:
Cóż komu na tym? Zaraz w sapy, w dąsy.
A dureń ufa w tych, co chodzi z nimi;
Bo ta iglica, co po piętach dzwoni,
Przysięgę, że go szabli nie obroni.
A teraz, kiedy trzeba wyniść w pole,
Bronić ojczyzny, zarobić na sławę,
Niechaj mi oko każdy nim wykolę,
Już on ma swoje gdzie indziej wyprawę.
Woli to z mapy obaczyć na stole;
Dość draganowi siła dał na strawę.
Wygramy: to pan panem będzie przecie;
Nie: on włodarzem, szlachta będą kmiecie.
Odpuśćcież, że tak piszę do was śmiele,
Ani sarkazmem mego krzcicie wiersza:
Poecie w księdze, a księdzu w kościele
Prawdą kłuć oczy słuchaczom nie piersza.
Piołyn tak przykre i tak gorzkie ziele,
Wżdy do lekarstwa moc jego najszczersza.
A jeśli się też który z was kokoszy,
Bies się was boi, moi mili Włoszy.
Każ, królu, na te brzydkie niewieściuchy,
Jako Bolesław jednemu wyrządził,
Robić z lękliwych zająców kożuchy,
Który od niego w okazyjej zbłądził,
Niechajby w domu z podłymi piecuchy,
Kto nie ma serca do wojny, prządł kądziel;
Lecz gdybyś wszytkie chciał przyodziać tchórze,
Słać po zająców trzeba by za morze.
Żołnierz, co krew swą za ojczyznę cedzi,
Niechaj chleb ich je, niechaj wyżej siedzi.

DO JEDNEGO, CO WZIĄŁ BIBLIOTEKĘ W POSAGU

Nie znał Adam do siebie swojej niedołęgi;
Aż skoro Ewa one rozłożyła księgi,
Gdzie sekreta natury na jabłku Bóg pisze,
Poznają, ale późno, jacy z nich hołysze,
Jak wielkie zaciągnęli na swój dom obligi,
Gdy im przyszło sprawować ochędóżkę z figi.
Tam straszny on wiecznego dekret trybunału,
Ze wszelkiemu rozsypać w proch się trzeba ciału,
Że cokolwiek na ziemię z ziemie wyszło lotem,
W ziemię zaś niecofnionym pójdzie kołowrotem.
Kiedy dziś patrzę na cię, mój zacny Konstanty,
Bierzesz z żoną w posagu srogie folijanty,
Acz jedne pugilares lepsze są przed kilką
Tysięcy ksiąg, gdzie co chcesz mosiądzową szpilką
Piszą, i ołowianą, ale to źle, bowiem
Lepszy do pargaminu mosiądz przed ołowiem;
Nie bez przyczyny, mówię, bo gdzie mosiądz strugnie,
Zawszeć to każdy powie, tam się ołów ugnie.
Bierzesz, mówię, tyle ksiąg po żenię posagiem,
Które lubo z Adamem będziesz czytał nagiem,
Lubo odzianym, więcej nie dowiesz się, tuszę,
Tylko to, że z nim umrzesz i położysz duszę;
I ci bowiem, o których księgi piszą, i ci,
Którzy je pisywali, już ziemią przykryci.

Koniec wersji demonstracyjnej.

OPAK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FORTEL NA NIEDYSKRETNYCH GOŚCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZKODZI TRUNEK NA FRASUNEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z WIELKIEJ CHMURY MAŁY DESZCZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KATOLIK Z LUTREM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BABA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAMIĘĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIWNE RZECZY BOSKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BARANIE FLAKI ALBO NALEWAJKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ECHO JEDNEJ DWORKI PIJANEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SWĄ SIĘ PIĘDZIĄ MIERZYC

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYCZYNY OZIĘBŁOŚCI W NABOŻEŃSTWIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PHYSICUM AXIOMA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRUGIE TAKIEŻ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWIAT JEST KSIĘGĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA TOŻ DRUGI RAZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

INKAUST DO GŁOWY NALEŻY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DYSPUTA Z LUTREM O OBRAZIECH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŻE KSIĘŻEJ WŁAŚNIE NALEŻY PIENIĄDZE ZBIERAĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NATURA WSZYTKIM JEDNAKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JĘZYK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NA EKSPEDYCJĄ POLSKĄ POD KAMIENIEC 1690

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZŁODZIEJ Z KURWĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MACIERZONKA ALBO MACIERZĄ DUSZKA ZIELE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIERZĄDEM POLSKA STOI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIESTATEK RZECZY ZIEMSKICH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ALIUS DE ALIO IUDICAT, DIES SUPREMUS DE OMNIBUS

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZE ZBIORU PERIODY

PERIOD PIERWSZY

PERIOD WTÓRY

PERIOD ÓSMY

PERIOD DZIEWIĄTY

PERIOD CZTERNASTY

PERIOD PIĘTNASTY

PERIOD SZESNASTY

PERIOD SIEDMNASTY

PERIOD OŚMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NOWY ZACIĄG

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DO NABOŻNEGO CZYTELNIKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEDANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WIECZERZA PAŃSKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UMYWANIE NÓG APOSTOLSKICH

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODEŚCIE JUDASZOWE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHRYSTUS PAN W OGRÓJCU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PROWADZENIE PAŃSKIE NA PLAC ŚMIERCI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KOMPANIJA ŚMIERCI PAŃSKIEJ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GOLGOTA ALBO GÓRA TRUPICH GŁÓW

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z SUKNIE OBNAŻENIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DRZEWO KRZYŻA ŚWIĘTEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZAS ŚMIERCI PAŃSKIEJ: WIOSNA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KRZYŻOWANIE PAŃSKIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LOS O SUKNIĄ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

URĄGANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIĄTE SŁOWO: PRAGNĘ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SZÓSTE SŁOWO: SPEŁNIŁO SIĘ ETC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SIÓDME I OSTATNIE SŁOWO: OJCZE, W RĘCE TWOJE POLECAM DUCHA MEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SROGIE PRZEBICIE BOKU PAŃSKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POGRZEB

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NAGROBEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej