Karol Dickens

OPOWIEŚĆ O DWÓCH MIASTACH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

Księga pierwsza

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

Księga druga

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

OPOWIEŚĆ O DWÓCH MIASTACH

Karol Dickens

Księga pierwsza

Wrócony życiu

ROZDZIAŁ I

EPOKA

Była to najlepsza i najgorsza z epok, wiek rozumu i wiek szaleństwa, czas wiary i czas zwątpienia, okres światła i okres mroków, wiosna pięknych nadziei i zima rozpaczy. Wszystko było przed nami i nic nie mieliśmy przed sobą. Dążyliśmy prosto w stronę nieba i kroczyliśmy prosto w kierunku odwrotnym. Mówiąc zwięźle, były to lata tak bardzo podobne do obecnych, że niektórzy z najhałaśliwszych znawców owej ery widzą w niej dobro i zło takie samo jak dzisiaj, tylko w nieporównanie wyższym stopniu.

Na tronie Anglii zasiadał król o wydatnej dolnej szczęce i królowa o szpetnym obliczu. Na tronie Francji zasiadał król o wydatnej dolnej, szczęce i królowa o powabnym obliczu. W obydwu łych państwach mężowie stanu odpowiedzialni za cudowne rozmnażanie ryb i bochnów chleba widzieli jaśniej słońca, iż ogólny porządek rzeczy został ustalony raz na zawsze.

Był rok pański tysiączny siedemsetny siedemdziesiąty piąty w owym chwalebnym okresie objawienia duchowe spływały na Anglię nie rzadziej niż obecnie. Joanna Southcott ukończyła dwudziesty piąty rok życia, a pojawienie się jej obwieszczał na— tchniony szeregowiec Gwardii Królewskiej, który zapowiadał po— nadto, iż poczyniono już wszystkie przygotowania do całkowitego zniszczenia Londynu i Westminsteru. Ba! Ledwie przed dwunastoma laty został zdemaskowany Upiór z Koguciego Zaułka , który uprzednio wystukiwał swoje orędzia metodą bardzo zbliżoną do tej jaką posługują się pozbawione oryginalności nasze duchy z bieżącego lub ubiegłego roku. Inne orędzia, całkiem naturalne i ziemskie otrzymywał król i naród angielski od kongresu brytyjskich poddanych w Ameryce i — dziwna rzecz — orędzia te okazały się ważniejsze dla ludzkości niż jakiekolwiek wieści pochodzące od progenitury Upiora z Koguciego Zaułka.

Francja — na ogół biorąc mniej uprzywilejowana pod względem duchowym niż jej siostrzyca z tarczą i trójzębem — gładko staczała się po pochyłości drukując i wydając papierowe pieniądze. Ponadto korzystała w pełni ze światłego przewodnictwa chrześcijanskich duszpasterzy i wymyślała takie na przykład rozrywki, jak skazanie na obcięcie ręki, wyrwanie języka i spalenie żywcem pewnego wyrostka za to, że nie ukląkł podczas deszczu, aby oddać hołd procesji brudnych mnichów, która ciągnęła w polu widzenia, lubo oddalona o pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt jardów. Zapewne w dniu, gdy uśmiercano okrutnie owego męczennika, w lasach Francji i Norwegii rosły już drzewa, które Drwal—Przeznaczenie wybrał do ścięcia i przetarcia na deski, aby z desek powstała groźna i dobrze znana w historii maszyna składająca się z przenośnego rusztowania, noża i worka. Zapewne w szopach włościan uprawiających gliniaste grunty w okolicach Paryża stały gdzieś wozy pokryte zastarzałym błotem, obwąchiwane przez świnie, używane prze drób jako grzędy — wozy, które Rolnik—Śmierć wyznaczył już furgony Wielkiej Rewolucji. Ale ów Drwal i Rolnik pracował w milczeniu, chociaż nieustannie, i stłumionych ich kroków nie łowiło niczyje ucho, a wszelkie słowa na temat ich domniemanej działalności uchodziły za wystąpienia bezbożne i zdradzieckie.

Tymczasem w Anglii stan porządku publicznego i bezpieczeństwa nie upoważniał do narodowej dumy. Śmiałe zbrojne włamania i uliczne rabunki zdarzały się w stolicy co noc. Władze publiczne przestrzegały obywateli, by wyjeżdżając z miasta oddawali na przechowanie ruchomości. Rozbójnik nocny był za dnia kupcem, kiedy więc w roli „herszta bandy" zatrzymywał sąsiada , klienta i zostawał rozpoznany, odważnie strzelał w łeb napadniętemu i odchodził bez lęku. Pewnego razu siedmiu rabusiów urządziło zasadzkę na dyliżans; konduktor zastrzelił trzech, z sam zginął z ręki pozostałych czterech, ponieważ „wyczerpał zapas amunicji"; następnie złoczyńcy bez przeszkód dokonali rabunku. Lord Mayor Londynu został zatrzymany na Turnham Green przez pojedynczego bandytę, który ograbił wszechmocnego dygnitarza na oczach całej jego świty. W londyńskich więzieniach więźniowie staczali bitwy ze strażnikami, a majestat prawa narzucał posłuch stosując garłacze ładowane siekańcami i kulami. Na dworskich salonach złodzieje kradli najdostojniejszym lordom krzyże wysadzane brylantami. Szukając towarów z przemytu muszkieterowie wkraczali do Przytułku Św. Gilesa; tłum strzelał do muszkieterów, a muszkieterowie do tłumu i nikt nie widział w tych zdarzeniach nic osobliwego. Pośród takiego zamętu kat — ustawicznie zajęty, chociaż na nic nieprzydatny — bez wytchnienia pełnił swe zadania: raz brał na powróz długi szereg rozmaitego pokroju przestępców, innym razem wieszał w sobotę ujętego we wtorek włamywacza albo w więzieniu Newgate tuzinami wypalał piętna, albo na placu przed Pałacem Westminsterskim palił nielojalne broszury; dzisiaj pozbawiał życia zwyrodniałego mordercę, jutro włóczęgę—nędzarza, co ukradł sześć pensów parobkowi z farmy. Wszystko to i wiele jeszcze podobnych rzeczy działo się w roku pańskim tysiącznym siedemsetnym siedemdziesiątym piątym oraz w latach poprzednich i następnych. Drwal i Rolnik czynili swoje, chociaż nikt na nich nie baczył, a dwaj królowie o wydatnej dolnej szczęce i dwie królowe (jedna o szpetnym, druga o powabnym obliczu) kroczyli naprzód pewnym i dostojnym krokiem i mocno dzierżyli swoje od Boga dane prawa. Rok ów wiódł zatem ich króleskie moście, a wraz z nimi miliony pośledniejszych istot (w tej osobie i bohaterów naszej kroniki) rozlicznymi drogami.

ROZDZIAŁ II

DYLIŻANS

W piątkową noc pod koniec listopada gościniec do Dover ciągnie się przed pierwszą osobą, która ma w tej opowieści rolę do odegrania. Gościniec ciągnął się także za tym człowiekiem i za dyliżans gdy ów piął się pod górę w okolicy Shooter. Człowiek szedł również pod górę w błocie obok dyliżansu (podobnie jak pozostali pasażerowie) nie dlatego, aby nęciła go przechadzka, ale dlatego droga była stroma i grząska, zaś uprząż i pojazd ciężkie. Konie zatrzymywały się już trzykrotnie, a raz stanęły w poprzek kolein, jak gdyby powodowane buntowniczym duchem próbowały zawróć do Blackheath. Wszelako pocztylion i woźnica przy użyciu lejec i bata dowiedli wspólnymi siłami, że nie trudno podważyć słuszne skądinąd twierdzenie, jakoby zwierzęta posiadały rozum. Zapędzone skapitulował i pokornie wrócił do roboty.

Ze zwieszonymi łbami i opuszczonymi ogonami konie szamotały się i ślizgały co chwila, jak gdyby nogi łamały się im w stawach. Ilekroć po krótkim odpoczynku woźnica zbierał wodze i powtarzał monotonnie: „Wio! Hej! Wio!", prawy lejcowy potrząsał głową i wszystkim, co się na niej znajdowało, jak gdyby powątpiewał o możliwości wywindowania ciężkiego wehikułu na grzbiet wzgórza. Ilekroć prawy lejcowy robił taki hałas, pasażer wzdrygał się (jak przystało zdenerwowanemu pasażerowi) i tracił wątek myślowy.

Pierzasta mgła zalegała wszystkie zagłębienia i leniwie wspinała się po stoku, niby zły duch, co szuka i znaleźć nie może wytchnienia. Lepka, przejmująco zimna mgła sunęła przez powietrze tumanami, które doganiały się wzajemnie i prześcigały na podobieństwo fal zmętniałego morza. Była wystarczająco gęsta, aby przed blaskiem latarń osłonić wszystko z wyjątkiem samego dyliżansu i kilku jardów drogi. Opar ze zdrożonych koni łączył się z mgłą, co stwarzało złudzenie, że w taki właśnie sposób powstało całe wilgotne kłębowisko.

Oprócz interesującej nas osoby dwaj inni pasażerowie wlekli się obok pustego dyliżansu. Wszyscy trzej byli okutani wyżej uszu, a na nogach mieli podróżne buty z cholewami. Żaden z nich nie potrafiłby określić, jak tamci dwaj wyglądają, gdyż liczne okrycia i szale kryły ich wzajemnie zarówno przed zmysłem wzroku jak przed oczyma wyobraźni. W owe lata podróżni byli na ogół trwożliwi i unikali przygodnych znajomości, bo na gościńcu każdy mógł być rabusiem lub cichym wspólnikiem rabusiów. Ta ostatnia możliwość wydawała się szczególnie prawdopodobna, gdyż w niemal każdym przydrożnym zajeździe lub szynku krył się ktoś (od samego pana oberżysty do ostatniego popychla ze stajni) pozostający na żołdzie tego czy innego herszta.

Takie mniej więcej niewesołe myśli snuł pocztylion dyliżansu, który piął się pod górę w okolicy Shooter w piątkową noc pod koniec listopada roku tysiąc siedemset siedemdziesiątego piątego. Pocztylion stał na swojej grzędzie przymocowanej do tylnej części wehikułu, przytupywał dla rozgrzewki, a czujnym wzrokiem i niemniej czujną dłonią pieścił skrzynię na broń, gdzie nabita rusznica leżała na kilku nabitych pistoletach, te zaś spoczywały na podściółce z broni białej.

Niepokój pospolity w owych czasach towarzyszył zmierzającemu do Dover dyliżansowi: pocztylion podejrzewał pasażerów, a pasażerowie pocztyliona i siebie nawzajem, wszyscy podejrzewali wszystkich, a woźnica pewien był jedynie koni i z czystym sumieniem mógł poprzysiąc na Stary i Nowy Testament, że nie nadają się do dalszej drogi.

— Hej! Wio! — wołał woźnica. — Wio! Raz, a dobrze! Na samą gorę! Wio! Bodaj to wszyscy diabli! Alem się z wami namordował! Joe!

— Aha? — ocknął się pocztylion.

— Która godzina?

— Najmniej dziesięć po jedenastej.

— Do licha! Dziesięć po jedenastej, a my jeszcze pod Shooter. Hej! Wio! Bodaj to wszyscy diabli!

Prawy lejcowy dostał batem w chwili, gdy z powątpiewaniem potrząsał głową, szarpnął więc i pociągnął za sobą resztę zaprzęgu. Jeszcze raz dyliżans przyspieszył, a długie buty zatupotały żywiej u jego drzwiczek. Gdy wehikuł stawał, pasażerowie zatrzymywali się i zbijali w gromadkę. Gdyby w takiej chwili którykolwiek zaproponował drugiemu wspólny spacer przed końmi we mgle i ciemnościach, naraziłby się na to, że bez ostrzeżenia zostanie zastrzelony jako bandyta na publicznej drodze.

Ostatni zryw wciągnął pojazd na grzbiet wzgórza. Woźnica zatrzymał konie, aby dać im odpoczynek. Pocztylion zeskoczył ze swego miejsca chcąc sprawdzić hamulce przed zjazdem i otworzyć drzwiczki dla podróżnych.

— Tsss, Joe! — syknął ostrzegawczo woźnica.

— Co nowego, Tom?

Obydwaj zaczęli nasłuchiwać podejrzliwie.

— Powiedziałbym, że koń zbliża się kłusem — oznajmił Tom.

— A ja powiedziałbym: galopem — uzupełnił Joe i opuściwszy posterunek przy drzwiczkach zwinnie skoczył na grzędę. — Panowie! Stać! Rozkazuję w imieniu króla! — zawołał odwodząc kurek rusznicy i przyjął postawę obronną.

Pasażer, który ma w naszej opowieści niejaką rolę do odegrania, trzymał nogę na stopniu, dwaj pozostali następowali mu na pięty, gotowi szybko zająć miejsca. Po groźnym okrzyku pocztyliona pierwszy znieruchomiał z głową we wnętrzu pojazdu, drudzy stojąc na gościńcu. Wszyscy przenieśli wzrok najprzód z Joego na Toma, potem z Toma na Joego i nastawili uszu. Woźnica i pocztylion bacznie spojrzeli wstecz, a prawy lejcowy poszedł za ich przykładem nie wyrażając tym razem powątpiewania.

Cisza nocna była tym bardziej martwa, gdy umilkł tui i chrzęst ciężkiego wehikułu. Zdrożone konie dygotały lekko i drżenie to zdawało się udzielać dyliżansowi, jak gdyby ów był nadal w ruchu. Serca podróżnych biły silnie, niemal dosłyszalnie, lecz wszystkie te odgłosy potęgowały jedynie milczenie przywodzące na myśl ludzi zdyszanych i powstrzymujących oddech, ludzi, któ rych krew pulsuje rytmem przyspieszonym od trwożnego oczekiwania. Tętent galopującego konia zbliżał się szybko i coraz donośniej.

— Hej, tam! — huknął pocztylion najpotężniej, jak umiał. — Stój, bo strzelam!

Galop ustał raptownie, aż błoto zachlupotało, i w ciemnościach zabrzmiał głos mężczyzny:

— Czy to dyliżans do Dover?

— Nic ci do tego, bracie — odkrzyknął Joe. — A ty coś za jeden?

— Czy to dyliżans do Dover?

— Dlaczego pytasz?

— Mam interes do jednego pasażera. — Jakiego pasażera?

— Do pana Jarvisa Lorry.

Pasażer, który ma w naszej opowieści niejaką rolę do odegrania, zdradził niezwłocznie, iż usłyszał własne nazwisko. Pocztylion, woźnica i dwaj pozostali podróżni zerknęli nań nieufnie.

— Nie ruszaj no się, bracie — rzucił pocztylion pod adresem głosu dobywającego się z mgły — bo jak popełnię omyłkę, nie zdążę naprawić jej za twojego życia. Może pan Lorry sam porozumie się z tym człowiekiem.

— O co chodzi? — zapytał pasażer cokolwiek drżącym głosem.— Kto ma do mnie sprawę? Czy to Jerry?

U licha — mruknął do siebie Joe. — Jeżeli to nawet Jerry, wcale nie podoba mi się jego chrypa. Stanowczo coś zanadto ochrypnięty.

— Tak, panie Lorry — odpowiedział głos.

— O co chodzi?

— Mam wiadomość dla pana. Od T. i Spółki. — Pocztylionie, znam tego posłańca — oznajmił pan Lorry schodząc ze stopnia, w czym pomogli mu (bardziej skwapliwie niż uprzejmie) dwaj towarzysze podróży, którzy błyskawicznie schronili się do wnętrza dyliżansu, zatrzasnęli za sobą drzwiczki i podnieśli okno. — Może się zbliżyć. Żadne niebezpieczeństwo nie grozi.

— Może i nie grozi — mruknął znów do siebie Joe. — Ale nie jestem tego całkiem pewien. Hej! Ty!

— Hej! Ty! — powtórzył Jerry głosem jeszcze bardziej ochrypłym niż wprzódy. — Czego chcesz?

— Możesz podjechać. Stępa! Rozumiesz? A jeżeli masz ostrze przy siodle, żebyś mi ich nie macał, bo się omylę i napakuję ci do łba ołowiu. Piekielny raptus ze mnie. Rozumiesz? No, zobaczymy zaraz, coś za jeden.

Z mglistych oparów wyłoniła się wolno sylwetka jeźdźca. Przystanął koło pasażera oczekującego przy drzwiczkach dyliżansu. Nachylił się w siodle i zerkając spode łba w stronę pocztyliona wręczył panu Lorry złożoną ćwiartkę papieru. Koń był spieniony, a bryzgi błota plamiły zwierzę i człowieka od podków do czubka kapelusza.

— Pocztylionie — odezwał się pan Lorry spokojnym, rzeczowym tonem.

— Słucham — odpowiedział zwięźle Joe nie odrywając palca od cyngla rusznicy a wzroku od podejrzanego posłańca.

— Nie grozi żadne niebezpieczeństwo — powtórzył pan Lorry. — Jestem pracownikiem Domu Bankowego Tellsonów. Musiałeś chyba słyszeć o Domu Bankowym Tellsonów w Londynie? W sprawach firmy wybieram się do Paryża. Pięć szylingów na piwo. Mogę to przeczytać?

— Oczywiście, skoro wielmożny pan tak uprzejmie prosi. Tylko szybko, jeśli łaska.

Pasażer rozwinął kartkę i przy świetle latarni dyliżansu przeczytał zrazu cicho, następnie zaś na głos:

— „Czekać w Dover na Mademoiselle." Hm, jak widzisz, pocztylionie, list nie jest długi. Jerry! Powtórz moją odpowiedź: WRÓCONY ŻYCIU.

— To diablo dziwna odpowiedź — mruknął ochryple Jerry prostując się w siodle.

— Powtórz ją tylko, a będą wiedzieli, że otrzymałem wiadomości tak niezawodnie, jak gdybym dał ci pokwitowanie na piśmie. No ruszaj! A nie oszczędzaj konia w powrotnej drodze. Dobrej nocy! Jerry.

Z tymi słowy pan Lorry odemknął drzwiczki i wgramolił się do dyliżansu bez pomocy pasażerów, którzy przezornie ukryli w butach sakiewki i zegarki, obecnie zaś udawali, że drzemią, sądząc, że wszystko inne jest ryzykiem.

Wehikuł znów ruszył ciężko pośród gęstych tumanów opadającej mgły. Pocztylion odłożył rusznicę do skrzyni na broń, uważnie zbadał wzrokiem zawartość tej skrzyni, zmacał tkwiące za pasem pistolety i wreszcie zajrzał do umieszczonej pod tylnym kozłem skrytki zawierającej nieco narzędzi, dwie pochodnie i puszkę z krzemieniem, hubką i krzesiwem. Dyliżans był wyposażony w to urządzenie, aby w wypadku gdy latarnie zawiodą z jakichś przyczyn, konduktor mógł zamknąć się we wnętrzu pojazdu i chroniąc słomę przed iskrami postarać się o światło w stosunkowo niedługim czasie (przy odrobinie szczęścia — nawet w ciągu pięciu minut).

— Tom — zabrzmiało cicho nad dachem wehikułu.

— Co powiesz, Joe?

— Słyszałeś tę odpowiedź?

— Słyszałem, Joe.

— Zrozumiałeś co, Tom?

— Nic, Joe.

— A to się dobrze składa — mruknął pocztylion — bo i ja nic nic zrozumiałem.

Tymczasem Jerry został sam pośród mgły i mroków. Zeskoczył z  siodła nie tylko chcąc dać wytchnienie zdrożonemu koniowi, lecz również po to, by obetrzeć twarz i wylać co najmniej pół galona wody, która zebrała się w szerokim rondzie kapelusza, Przez chwilę stał z wodzami zarzuconymi na zbryzgane błotem ramię, a kiedy umilkł turkot dyliżansu i zaległa znów cisza nocy, odwrócił się i pieszo ruszył z góry.

— No, stara — mówił trochę do siebie, trochę do swojej klaczy — po takim galopie z Tempie Bar zaufam twoim nogom dopiero na równym gruncie. „Wrócony życiu"... Hm... Diablo dziwna odpowiedź. Oj, Jerry, Jerry! To całkiem nie w twoim guście. Gdyby wracanie do życia miało wejść w modę, ładnie by wyglądały, Jerry, twoje interesy.

ROZDZIAŁ III

CIENIE NOCY

Wspaniały temat do rozważań daje zdanie, iż człowiek stanowi nieprzeniknioną zagadkę dla wszystkich innych ludzi. Ilekroć przybywam nocą do wielkiego miasta, ulegam posępnym myślom, bo, każdy z ciemnych, zabezpieczonych okiennicami domów kryje przecież własną tajemnicę, każdy pokój we wszystkich owych domach kryje własną tajemnicę, każde serce bijące w setkach tysięcy piersi jest pod wieloma względami tajemnicą nawet dla majbliższego mu serca. Ma to wymowę grozy, ma wymowę samej Śmierci! Nie wolno mi odwracać kart ulubionej księgi, którą kochałem i w swoim czasie spodziewałem się przeczytać do końca. Nie wolno spoglądać w bezdenne głębie wody, gdzie przy blaskach przelotnego światła widywałem niegdyś zatopione skarby i inne dziwy pogrzebane pod falami. Sądzonym było, że księga zamknie się na zawsze, gdy zdążę przebiec wzrokiem zaledwie stronicę. Sądzonym było, że woda zastygnie wiecznym lodem, gdy blaski rozjaśnią tylko jej powierzchnię, a ja zostanę na brzegu nieświadom sekretów. Mój przyjaciel nie żyje, mój sąsiad nie żyje, moja miłość, ukochanie mojej duszy, nie żyje. Śmierć umacnia i utrwala zagadkę, którą każda indywidualność nosi w swojej głębi i którą ja nosić muszę aż do końca moich dni. Czy jednak na licznych cmentarzach miasta moich codziennych wędrówek śpi ktoś w tajnikach swojej osobowości rów nie nieprzenikniony jak ja dla ruchliwych mieszkańców tego miasta albo też oni dla mnie?

Pod względem takiego przyrodzonego i godnego najgłębszej uwagi dziedzictwa konny posłaniec był równie bogaty jak król, jak premier, jak najzamożniejszy z londyńskich kupców. Podobnie rzecz się miała z trzema pasażerami zamkniętymi w ciasnym wnętrzu  podskakującego na wybojach starego dyliżansu. Wzajemnie stanowili dla siebie tajemnicę tak całkowitą, jak gdyby każdy podróżował samotnie sześcio— lub sześćdziesięciokonną karocą przedzieloną od najbliższej obszarem całego hrabstwa. Posłaniec wracał do Londynu swobodnym truchtem. Bardzo często wstępował do przydrożnych karczem, aby się napić, unikał wszakże rozmów, wolał osłaniać czoło kapeluszem i nie pokazywać co zresztą mogło im wyjść tylko na dobre — były bowiem czarne, pozbawione głębi w barwie czy może kształcie, osadzone wiele za blisko siebie, jak gdyby jedno obawiało się, że zostanie na czymś przyłapane, jeżeli oddali się zbytnio od drugiego. Oczy te świeciły ponuro pod starym kapeluszem przypominającym trój graniastą spluwaczkę i nad ogromnym szalem, co osłaniając brodę i szyję spływał niemal do kolan. Kiedy posłaniec wstępował do karczmy, aby się napić, unosił lewą ręką szala w chwili, kiedy prawą wlewał do ust trunek i niezwłocznie maskował się ponownie. Nie, nie, Jerry — mamrotał po drodze wracając ustawicznie o tego samego tematu. — To na nic! Nie dla ciebie interes. Całkiem nie godzi się z twoim fachem uczciwego rzemieślnika. Wrócony życiu! Słowo daję! Stary musiał nieźle pociągnąć z wieczora. Biedny posłaniec tak medytował nad dziwacznym zdaniem, którym obarczono jego pamięć, że kilka razy uchylał kapelusza, aby podrapać się w głowę. Poza ciemieniem (wyłysiałym kępkami) włosy miał czarne, sztywne, najeżone, rosnące za nisko, prawie sięgające szerokiego, płaskiego nosa. Włosy te, jak gdyby kowalskiej poty, podobniejsze były do żelaznych kolców na szczycie muru niż do normalnej ludzkiej czupryny. Najwytrawniejszy gracz w "Barani skok" mógłby bez ujmy odmówić zabawy z panem Jerrym uważając słusznie, że trudno znaleźć na świecie osobnika, który ustanowi niebezpieczniejszą przeszkodę. Jerry człapał w stronę Londynu wioząc zlecenie, które miał powtórzyć dozorcy nocnemu drzemiącemu w swojej budce przed drzwiami Domu Bankowego Tellsonów niedaleko Tempie Bar, aby dozorca zaniósł je do wnętrza domu i powtórzył z kolei komuś nieporównanie ważniejszemu w bankowej hierarchii. Cienie no< przybierały dla posłańca takie kształty, jakie nasuwało dziwaczne zdanie, a dla jego wierzchówki takie, jakie wynikały z jej osobistych powodów do niepokoju, które musiały być liczne, gdyż klacz boczyła się na widok każdego nowego cienia na gościńcu.

Tymczasem dyliżans odbywał nadal uciążliwą drogę i wioząc trzech towarzyszy podróży, z których każdy stanowił dla pozostałych zagadkę nie do rozwiązania, przechylał się, podskakiwał trzeszczał i turkotał. Dla pasażerów cienie nocy układały się również w kształty, jakie podpowiadały wyobraźni zaspane oczy i leniwe myśli.

Należy przyznać, że Dom Bankowy Tellsonów zajmował poczesne miejsce we wnętrzu starego wehikułu. Związany z tym bankiem pasażer siedział z ręką wsuniętą w rzemienną pętlę, dzięki czemu nie bombardował swoim ciężarem sąsiada i na szczególnie dotkliwych wybojach nie spychał go w przeciwległy kąt głównego siedzenia. Drzemał, kiwał się z półprzymkniętymi oczyma i przy mdłym świetle latarń dyliżansu przenikającym przez małe okienka widział nie pękatą figurę towarzysza podróży, lecz Dom Bankowy Tellsonów, gdzie odbywały się wielkie transakcje. Chrzęst uprzęży wydawał się dźwiękiem monet, a w ciągu pięciu minut kasa honorowała więcej strat i wypłaciła więcej pieniędzy, niż zdołała wypłacić w ciągu czasu trzykrotnie dłuższego mimo rozległych krajowych i zagranicznych stosunków starej firmy. Następnie pasażer zszedł do bankowych piwnic, gdzie otwarły się przed nim wszystkie znane mu (a znał ich bardzo wiele) okute i tajemne schowki. Z wielkimi kluczami w ręku pan Lorry spacerował po podziemiach i przy nikłym płomyczku świecy upewniał się, że skarbiec jest równie bezpieczny, pewny, nienaruszony i cichy jak w ten czas, gdy oglądał go po raz ostatni.

Jakkolwiek jednak bank prawie go nie opuszczał, a dylemat (niewyraźnie, niby ból złagodzony narkotykiem) towarzyszył stale, podróżny zdawał sobie sprawę z trzeciego nurtu wrażeń, który równolegle płynął pośród nocnych mroków. Pan Lorry wiedział, że musi odkopać kogoś z grobu, i wciąż go odkopywał.

Cienie nocy nie wyjaśniały, która z licznych pojawiających twarzy jest właściwą twarzą człowieka pogrzebanego. Ale wszystkie te twarze zdawały się należeć do czterdziestokilkoletniego mężczyzny, a różniły się między sobą głównie uczuciami, jakie wyrażały, i stopniem upiornego wyniszczenia. Duma, pogarda, upór, poddanie, rozpacz, pragnienie walki następowały kolejno, Podobnie odmieniały się zapadłe policzki, trupia cera, wychudłe ręce i palce. Atoli twarz była na ogół jedna i ta sama i zawsze ocieniały ją przedwcześnie posiwiałe włosy. Sto razy drzemiący pasażer rzucał widmu pytanie:

— Kiedy cię pogrzebano?

— Blisko osiemnaście łat temu — brzmiała nieodmienna odpowiedź.

— Utraciłeś wszelką nadzieję, że będziesz kiedyś odkopany? — Od dawna.

— Wiesz, że zostałeś wrócony życiu?

— Tak ludzie mówią.

— A pragniesz żyć?

— Nie potrafię na to odpowiedzieć.

— Czy mam ci ją pokazać? Czy chcesz pójść ze mną, aby ją zobaczyć?

Odpowiedzi na to ostatnie pytanie bywały rozmaite i nawzajem sobie przeczyły. Raz zdławiony głos szeptał:

— Poczekaj, zabić mnie może przedwczesne z nią spotkanie. Innym razem potoki tkliwych łez towarzyszyły słowom:

— Prowadź mnie do niej. Albo wreszcie odpowiedź brzmiała tonem niepewności i zdumienia:

— Nie wiem, kim jest ONA. Nic nie pojmuję. Po takich urojonych dyskursach pasażer dyliżansu poczynał wyobrażać sobie, że kopie, kopie, kopie — raz łopatą, raz wielkim kluczem, raz gołymi rękoma — aby odgrzebać ową nieszczęsną istotę. Kiedy zaś znajdował ją wreszcie z twarzą i włosami umazanymi gliną, nagle rozsypywała się znowu w proch. Wo cwczas pasażer budził się i opuszczał okno, aby realizmem deszczu i mgły ostudzić rozpłomienione policzki.

Ale nawet wtedy, gdy otwartymi oczami oglądał deszcz i mgłę i ruchome plamy świetlne z latarń, i przydrożny żywopłot umykający skokami — nawet wtedy nocne cienie z otwartej przestrzeni mieszały się z nocnymi cieniami z wnętrza dyliżansu. Pojawiał się prawdziwy dom bankowy z okolic Tempie Bar, prawdziwe transakcje dnia ubiegłego, prawdziwe kasy i schowki pancerne, i posłaniec wysłany śladem dyliżansu, i odpowiedź udzielona mu ustnie A pośród tego wszystkiego powstawała znowu upiorna twarz i rozmowa nawiązywała się od nowa:

— Kiedy cię pogrzebano?

— Blisko osiemnaście lat temu.

— A pragniesz żyć?

— Nie potrafię na to odpowiedzieć.

Pan Lorry zaczynał znowu kopać, kopać, kopać, póki niecierpliwy ruch jednego z towarzyszy podróży nie zwrócił mu uwagi, wypadałoby jednak podnieść okno. Wówczas siadał wygodnie wsuwał rękę w rzemienną pętlę i poczynał zastanawiać się dwoma uśpionymi sąsiadami, którzy jednak wymykali się ryj z jego myśli i niknęli znów w banku i w grobie.

— Kiedy cię pogrzebano?

— Blisko osiemnaście lat temu.

— Utraciłeś wszelką nadzieję, że będziesz kiedyś odkopany.

— Od dawna.

Te właśnie słowa brzmiały mu wyraźnie w uszach — wyraźniej niż jakiekolwiek słowa, które słyszał w życiu — kiedy pan Lorry ocknął się i zobaczył, że rozproszyły się cienie nocy.

Opuścił okno i spojrzał na brzask nowego dnia. Przed sobą miał szmat zoranego pola i pług pozostawiony tam, gdzie ubiegłego wieczora wyprzęgnięto konie. Dalej sterczała kępa drzew, na której pozostało jeszcze wiele płomiennoczerwonych i złocistożółtych liści Ziemia była wilgotna i chłodna, ale na czystym niebie słońce wschodziło jasno, pięknie i spokojnie. '

— Osiemnaście lat! — westchnął pasażer spoglądając na złocistą tarczę. — Zmiłuj się, miłosierny Stwórco dnia! Być pogrzebanym żywcem przez osiemnaście lat!

ROZDZIAŁ IV

PRZYGOTOWANIA

Przed południem dyliżans przybył szczęśliwie do Dover i do hotelu Pod Królem Jerzym, gdzie zgodnie z przyjętym zwyczajem starszy portier otworzył drzwiczki wehikułu. Uczynił to z pewną ostentacją, jako że podróż z Londynu w czasie zimy uchodziła za czyn, którego wypada pogratulować śmiałym wędrowcom. Tym razem gratulacje mógł przyjąć tylko jeden śmiały wędrowiec, ponieważ inni zdążyli wysiąść na rozstajach najbliższych ich miejsc przeznaczenia. Zapleśniałe wnętrze dyliżansu — ciemne, pełne wilgotnej, brudnej słomy i niemiłych zapachów — przypominało za dużą psią budę. Z budy tej wygrzebał się podobny do za dużego psa pasażer, pan Lorry — żałosna kombinacja zmiętego kapelusza, ubłoconych butów i licznych okryć upstrzonych słomą.

— Będę miał jutro statek do Calais? — zapytał.

— Tak, wielmożny panie, jeśli pogoda się utrzyma i wiatr dopisze. Około drugiej po południu, wielmożny panie, mamy sprzyjający odpływ. Przygotować łóżko, wielmożny panie?

— Do łóżka pójdę dopiero wieczorem, ale proszę o pokój i golarza.

— A następnie Śniadanko, wielmożny panie? Słucham wielmożnego pana. Tędy, jeśli łaska. Bardzo proszę. Pokój Zielony dla gościa! Piękny stamtąd  widok na morze, wielmożny panie. Waliza gościa i gorąca woda do Pokoju Zielonego! Golarz do Pokoju Zielonego! No, ruszajcie   się! Żywo! Niech tam któryś ściągnie gościowi buty w Pokoju Zielonym!

Pokój Zielony był z reguły przydzielany pasażerom dyliżansu, a że pasażerów spowijały zawsze liczne szale i okrycia, pokój budził zaciekawienie, służby hotelowej, gdyż wchodzili tam ludzie bardzo do siebie podobni, wychodzili zaś zupełnie różni. I tym razem drugi portier, dwóch numerowych, kilka pokojówek i nawet sama gospodyni tkwili w rozmaitych punktach drogi między Pokojem Zielonym a salą jadalną, gdy na śniadanie kroczył sześćdziesięcioletni mężczyzna ubrany poprawnie w brązowy surdut (podniszczony, lecz starannie pielęgnowany) o szerokich czworokątnych mankietach i bardzo dużych patkach nad kieszeniami.

Starszy pan w brązowym surducie nie zastał w jadalni nikogo, usiadł więc za stołem przysuniętym blisko kominka. Czekał na śniadanie i siedział tak spokojnie, jak gdyby pozował do portretu, trzymając rękę prawą na prawym kolanie, lewą na lewym. Sprawiał wrażenie człowieka rozmiłowanego w porządku i unormowanym trybie życia, a wrażenie to potęgował jeszcze fakt, że zegarek pana Lorry tykał głośno pod obszerną kamizelką, jak gdyby przeciwstawiał swoją powagę i długowieczność przemijającej błyskotliwości ognia. Pan Lorry miał zgrabne nogi i zapewne był z tej racji trochę próżny, gdyż nosił ciasno opinające łydkę brązowe pończochy w najlepszym gatunku i trzewiki z klamrami, niedrogi wprawdzie, lecz kształtne i dobrej roboty. Na głowie miał dziwną, płaską perukę lnianej barwy, zrobioną prawdopodobnie z włosów lecz wyglądającą raczej tak, jak gdyby składały się na nią jedwabne lub szklane włókna. Koszula nie dorównywała elegancją pończochom, była wszakże tak biała, jak grzebienie fal rozbijających się o pobliską plażę lub żagle, których plamki jaśniały w promieniach słońca na odległej wodzie. Spod peruki wyglądała twarz chłodni i opanowana, lecz rozjaśniona parą oczu, które przez długie lata musiały niewątpliwie przystosowywać się do wyrazu powściągliwej godności obowiązującej w Domu Bankowym Tellsonów. Pan Lorry miał czerstwą, zdrową cerę, a liczne zmarszczki nie świadczyły bynajmniej o bolesnych przeżyciach. Należy przypuszczać, że stary kawaler, zaufany urzędnik szanownej firmy bankierskiej, zajmował się głównie cudzymi troskami, a cudze troski, podobnie jak używani garderoba, łatwe są do nabycia i zbycia.

Niebawem pan Lorry upodobnił się jeszcze bardziej do osoby pozującej portreciście, gdyż zapadł w drzemkę, a zbudził się dopiero, gdy wniesiono śniadanie.

— Proszę przygotować pokój dla młodej damy, która może nadjechać w każdej chwili — powiedział do kelnera przysuwającego jego fotel do stołu. — Zapyta o pana Jarvisa Lorry lub po prostu o kogoś z Domu Bankowego Tellsonów. Proszę mnie zawiadomić o jej przybyciu.

— Słucham, wielmożny panie. Czy chodzi o Dom Bankowy Tellsonów z Londynu?

— Tak.

— Rozumiem, wielmożny panie. Często mieliśmy zaszczyt gościć panów z Domu Bankowego Tellsonów podczas ich podróży tam z powrotem między Londynem a Paryżem. Panowie z Domu Bankowego Tellsonów wciąż podróżują. Prawda, wielmożny panie?

— Tak. Jesteśmy firmą równie dobrze angielską, jak francuską.

— Rozumiem, wielmożny panie. Ale wielmożny pan osobiście nie podróżuje tak często. Prawda, wielmożny panie?

— Raczej rzadko. Ostatni raz przyjechaliśmy... to jest przyjechałem z  Francji piętnaście lat temu.

— Naprawdę, wielmożny panie? Mnie tu jeszcze wtedy nie było ni naszych gospodarzy. Król Jerzy był wtedy w innych rękach.

— Tak mi się zdaje.

— Hm — ciągnął kelner. — Dom Bankowy Tellsonów prosperował chyba nie tylko piętnaście, ale i pięćdziesiąt lat temu?

— Możesz śmiało potroić te lata i powiedzieć sto pięćdziesiąt. Nie będziesz daleki prawdy.

— Niemożliwe, wielmożny panie!

Zdziwiony kelner wytrzeszczył oczy i szeroko otworzył usta, następnie zaś przewiesił serwetę z prawego ramienia na lewe, odstąpił krok i ustawiwszy się w swobodnej pozie zaczął oglądać jedzącego i pijącego gościa, jak gdyby zafalował posterunek na wieży obserwacyjnej lub strażniczej. Takie zachowanie było naturalne i zgodne z obyczajami kelnerów wszystkich krajów i czasów.

Dokończywszy śniadania pan Lorry wybrał się na spacer wzdłuż plaży. Małe miasteczko Dover, rozciągnięte wąsko i krzywo, odwracało się od wybrzeża i niby struś morski chowało głowę w białe wapienne skały. Plaża była istnym kłębowiskiem spienionej wody i ruchomych głazów, a morze gospodarowało tam zgodnie ze swoimi upodobaniami, czyli trudziło się niszczeniem. Zaciekle szturmowało miasto, szturmowało skały i niby oszalałe burzyło ląd. Powietrze między domami cuchnęło przejmująco, jak gdyby chore ryby zanurzały się w nim ze względów leczniczych, na wzór chorych ludzi, którzy zanurzają się w słonej wodzie. Mieszkańcy miasta nie pracowali wiele. Za dnia trudnili się po trosze rybołówstwem w porcie, a nocami (zwłaszcza gdy przypływ sięgał szczytu) spacerowali po nabrzeżach i ciekawie spoglądali w stronę morza. Ni stąd, ni zowąd Wyrastały magnackie fortuny drobnych kupców nie prowadzących | właściwie żadnych interesów. Znamiennym i godnym uwagi był fakt, że nikt w Dover nie mógł bez obrzydzenia patrzeć na człowieka, który trudnił się zapalaniem ulicznych latarń.

W ciągu dnia powietrze było chwilami tak czyste, że odsłaniało widok na wybrzeża Francji, pod wieczór jednak zjawiły się mgły i chmury, a wraz z nimi posępne myśli opadły znowu pana Lorry. Kiedy ściemniło się zupełnie i podróżny zasiadł przed kominkiem oczekując obiadu tak, jak oczekiwał śniadania, począł sobie wyobrażać, że znowu kopie, kopie, kopie — tym razem w żywej czerwieni węgli.

Poobiednia butelka dobrego francuskiego wina nie zaszkodziła kopaczowi, lecz zniechęciła go po trosze do urojonej pracy pośród szkarłatnego żaru. Próżnował już od dłuższego czasu i z zadowoloną miną — jak przystało starszawemu dżentelmenowi o rumianej cerze, który dopija butelki po smacznym posiłku — napełniał ostatni kieliszek, gdy koła zaturkotały w wąskiej uliczce i jakiś pojazd wtoczył się z hałasem na hotelowy dziedziniec.

— Na pewno to będzie Mademoiselle — mruknął pan Lorry odstawiając nie tknięty trunek.

Nim upłynęło kilka minut, do jadalni wszedł kelner z wiadomością, że panna Manette przyjechała z Londynu i pragnie widzieć „wielmożnego pana" z Domu Bankowego Tellsonów.

— Tak zaraz? — zdziwił się „wielmożny pan" z Domu Bankowego Tellsonów.

— Tak jest, wielmożny panie. Panna Manette posiliła się gdzieśpo drodze. Nie życzy sobie obiadu. Powiedziała tylko, że pragnie pilno widzieć wielmożnego pana z Domu Bankowego Tellsonów, jeżeli nie sprawi tym zbyt wielkiego kłopotu.

„Wielmożny pan" z Domu Bankowego Tellsonów nie miał wyboru. Musiał ze zbolałą miną wypić ostatni kieliszek wina, naciągnąć lnianą perukę na uszy i ruszyć za kelnerem do apartamentu zajętego przez pannę Manette.

Był to obszerny mroczny pokój obity na pogrzebową modłę czarną włosiennicą i zastawiony ciężkimi stołami z brunatnego drewna. Meble te wypolerowano do tego stopnia, że dwie wysokie świece stojące na środkowym stole odbijały się we wszystkich blatach, jak gdyby płomyki były głęboko pogrzebane w grobowcach z ciemnego mahoniu i pokój mogły rozjaśnić dopiero wówczas, gdy je ktoś odkopie.

Mroki w tej izbie były tak gęste, że Jarvis Lorry krocząc niepewnie przez podniszczony turecki dywan sądził zrazu, iż panna Manette znajduje się w przyległym pokoju. Dopiero kiedy minął dwie wysokie świece, zobaczył nagle co najwyżej siedemnastoletnią pannę. Młoda dama oczekiwała widać gościa stojąc między środkowym stołem a ogniem na kominku. Miała jeszcze na sobie podróżną rotundę, a w palcach trzymała za wstążki podróżny kapelusik ze słomki. Pan Lorry objął wzrokiem niewysoką, ale kształtną i smukłą sylwetkę, gęstwę złocistych loków, błękitne oczy spoglądające nań ciekawie i czoło obdarzone dziwną na tak młody wiek właściwością, bo potrafiło układać się w fałdy, które nie wyrażając  zmieszania, niepokoju, zdziwienia czy po prostu skupionej i uwag— miały w sobie po trosze ze wszystkich tych czterech wyrazów. Starszy pan spoglądał na piękną dziewczynę i nagle go uderzyło  znaczne jej podobieństwo do dziecka, które tulił w ramionach podczas przeprawy przez ten sam Kanał, gdy rad siekł niemiłosiernie,  a woda wzdymała się potężnymi falami. Wizja tego podobieństwa zniknęła jak ślad oddechu na tafli wiszącego za młodą damą lustra, gdzie procesja kalekich Murzynków pozbawionych głów, rąk lufo nóg niosła w niedorzecznych koszykach jakieś dary posępnemu czarnemu bóstwu płci niewieściej.

Pan Lorry ocknął się i złożył pannie Manette ceremonialny ukłon.

— Zechce pan spocząć?

Młody, czysty, przyjemny głos brzmiał cudzoziemskim akcentem, lecz akcentem ledwie dosłyszalnym.

— Całuję rączki pani — powiedział pan Lorry ze staroświecką galanterią, złożył ponownie ukłon i usiadł na fotelu.

— Wczoraj, proszę pana, otrzymałam z Banku list z wiadomością, że jakaś nowina... nowina albo raczej odkrycie...

— Nie chodzi o słowa, łaskawa pani. W danym przypadku każde słowo może być dobre.

— Odkrycie — podjęła panna Manette — tyczące skromnej puścizny po moim ojcu, którego nigdy nie widziałam... który umarł tak dawno...

Pan Lorry poprawił się na fotelu i rzucił stroskane spojrzenie korowodowi kalekich Murzynków, jak gdyby mniemał, iż w ich niedorzecznych koszach znajdzie jakiś koncept.

— ... czyni koniecznym mój wyjazd do Paryża — ciągnęła młoda dama — gdzie mam się skontaktować z kimś z pracowników Banku, kto był tak dobry, że udał się tam specjalnie w mojej sprawie.

— To ja. — Spodziewałam się, proszę pana, że usłyszę taką odpowiedź. Dygnęła wdzięcznie (dobrze wychowane panienki dygały w owych czasach), jak gdyby w ujmujący sposób chciała dać do zrozumienia, iż zdaje sobie sprawę, że pan Lorry jest dużo starszy od niej i mądrzejszy. Pan Lorry jeszcze raz złożył ceremonialny ukłon.

— Odpowiedziałam Bankowi, że pojadę do Francji, jeżeli uważają to za wskazane ludzie dobrze poinformowani i zajmujący się łaskawie moimi sprawami. Ponieważ zaś jestem sierotą i nie mam bliskich, którzy mogliby mi towarzyszyć w drodze,będę serdecznie wdzięczna za opiekę godnego zaufania dżentelmena. Pan opuścił już wtedy Londyn, o ile mi jednak wiadomo, wysłano w ślad gońca z  instrukcją, aby zechciał pan poczekać na mnie tutaj.

— Zaszczytem dla mnie było otrzymanie takiej misji — powiedział pan Lorry — a wywiązanie się z niej będzie prawdziwą przyjemnością.

Z serca dziękuję łaskawemu panu. Doprawdy, bardzo pan uprzejmy. W Banku powiedziano mi, że od pana dowiem się szczegółów, jak mnie z góry uprzedzono, bardzo dziwnych i nieoczekiwanych. Uczyniłam wszystko, by przygotować się stosownie, lecz muszę wyznać, że z wielką niecierpliwością oczekuję wyjaśnień.

— Rzecz zrozumiała... oczywista... — począł jąkać starszy pan — Otóż... otóż... Doprawdy, bardzo mi trudno zacząć — rzucił po chwili naciągając na uszy gładko uczesaną lnianą perukę. Nie zaczynał jakoś i wielce zakłopotany spoglądał w oczy dziewczyny. Panna Manette zmarszczyła czoło, a wyraz jej twarzy był dziwny, lecz nie tylko dziwny, ale i kobiecy, pełen czaru. Podniosła ręke, zawahała się na moment, jak gdyby pochwycić lub utrwalić chciała przelotny cień.

— Proszę, pana — odezwała się wreszcie, — Czy jest pan dla mnie człowiekiem zupełnie obcym?

— Jak pani sądzi? — Jarvis Lorry rozłożył szeroko ręce i uśmiechnął się zagadkowo.

Zmarszczka między brwiami nad idealnie kształtnym kobiecym noskiem pogłębiła się, gdy młoda dama siadała z wolna w fotelu, obok którego dotąd stała. Pan Lorry przyglądał się w milczeniu jej zdumienie, lecz zaczął mówić w chwili, gdy znowu wzrok podniosła

— Panno Manette, jesteśmy w pani przybranej ojczyźnie, sądzę więc, że postąpię najrozumniej rozmawiając z drogą panią łak, jak mógłbym rozmawiać z młodą Angielką.

— Bardzo pan łaskaw. Słucham.

— Panno Manette. Jestem człowiekiem interesu. Powierzono mi sprawę, którą muszę załatwić. Proszę traktować moją osobę tak,

gdybym był gadającą maszyną, bo... bo właściwie nie jestem niczym więcej. A teraz niech droga pani pozwoli opowiedzieć sobie życiorys jednego z naszych klientów.

— Życiorys?

— Tak, jednego z naszych klientów — podjął szybko pan Lorry udając rozmyślnie, że nie dosłyszał słowa powtórzonego ze zdziwieniem przez dziewczynę. — W stosunkach bankowych znajomych nazywamy klientami. Ów pan był Francuzem, uczonym, człowiek nieprzeciętnej miary... Był doktorem... lekarzem.

— Może w Beauvais?

— Tak, zgadła pani! Podobnie jak pani ojciec, doktor Manette, ten pan pochodził z Beauvais. Podobnie jak pani ojciec, dok Manette, cieszył się szerokim rozgłosem w Paryżu. Tam przypadł mi w udziale zaszczyt zawarcia z nim znajomości. Łączyły nas stosunki natury urzędowej, lecz raczej bliskie i oparte na wzajemnym zaufaniu. Pracowałem wówczas we francuskiej filii Banku, gdzie spędziłem... hm... przeszło dwadzieścia lat.

— Wówczas, łaskawy, panie?... Wolno mi zapytać, o jakim okresie mowa?

— O okresie sprzed dwudziestu lat, kiedy ów lekarz poślubił pewną angielską damę. Pełniłem wówczas obowiązki jego plenipotenta. Widzi pani, interesy tego pana, podobnie jak interesy wielu innych Francuzów i francuskich rodzin, spoczywały całkowicie w rękach Tellsonów. W podobny sposób jestem lub byłem plenipotentem dziesiątków naszych klientów. To, proszę pani, stosunki czysto urzędowe. Nie ma w nich mowy o przyjaźni, o szczególni zainteresowaniu ani tym bardziej o jakichś sentymentach. W ciągu życia poświęconego interesom przechodziłem w roli plenipotenta od jednego mocodawcy do drugiego, podobnie jak w ciągu dnia poświęconego interesom przechodzę w Banku od jednego klienta do drugiego. Krótko mówiąc, nie uznaję żadnych uczuć. Jestem maszyną, maszyną i niczym więcej. A zatem, panno Manette...

— Przecież to historia mojego ojca! — dziwna zmarszczka między brwiami pogłębiła się znowu i zwróciła w stronę starszego pana. — Zaczynam podejrzewać, że kiedy zostałam zupełną sierotą... bo moja matka przeżyła ojca ledwie o dwa lata... zaczynam podejrzewać, że to pan przywiózł mnie do Anglii. Tak! Jestem prawie pewna!

Mała, drżąca dłoń z zaufaniem wyciągnęła się do pana Lorry ten zaś ujął ją i ceremonialnie podniósł do ust. Następnie usadowił młodą damę w fotelu, lewą rękę złożył na jego oparciu, prawą zaś posługiwał się w rozmaity sposób. Raz tarł z zakłopotaniem podbródek raz naciągał na uszy perukę, raz podkreślał gestykulacją swoje słowa.

— Tak, panno Manette, to byłem ja!— rozprawiał nie odrywając wzroku od zapatrzonej w jego twarz dziewczyny. — Tym dokładniej upewni się pani, że o sobie mówiłem prawdę. Jestem zbawiony uczuć, a moje kontakty z bliźnimi ograniczają się do stosunków handlowych. Proszę się zastanowić. Przecież od tamtych czasów nic widziałem pani. Nie widziałem! Była pani pod opieką Domu Bankowego Tellsonów, ale ja miałem na głowie inne sprawy tomu Bankowego Tellsonów. Uczucia. Dobre sobie! Brak mi czasu na zajmowanie się uczuciami. Brak mi po temu okazji. Życie poświęcam obracaniu kolosalnego finansowego magla!

Po tej osobliwej definicji swoich codziennych zajęć pan Lorry przygładził oburącz lnianą peruczkę (niepotrzebnie zresztą, bo trudno było wyobrazić sobie coś gładszego) i stanął znów w poprzedniej pozie.

— Dotychczas, jak słusznie pani zauważyła, moje opowiadanie zgadzało się z historią pani nieodżałowanego ojca. Obecnie rozpoczną się różnice. Gdyby doktor Manette nie umarł w swoim czasie.. Proszę się nie bać... Pani drży!

Istotnie , młoda dama wzdrygnęła się i oburącz chwyciła dłoń pana Lorry

— Proszę — ciągnął starszy pan — proszę opanować wzburzenie — zdjął lewą rękę z oparcia fotela i pieszczotliwym ruchem pogładził drżące paluszki. — Wszak rozmawiamy o interesach... Jak więc mówiłem — błagalne spojrzenie dziewczyny tak zbiło go z tropu, że  zaciął się i musiał rozpocząć ponownie. — Jak więc mówiłem, historia pani ojca byłaby zupełnie podobna do historii mojego nieszczęśliwego znajomego z Beauvais, gdyby Monsieur Manette nie rozstał się z tym światem, gdyby... Widzi pani, mój nieszczęśliwy znajomy nagle i bez rozgłosu zniknął albo raczej >stał uprowadzony. Nietrudno było zgadnąć, do jakiego potwornego miejsca, chociaż żadna moc ludzka nie była w stanie odszukać jego śladów. Widocznie miał pośród ziomków wroga obdarzonego jednym z groźnych przywilejów, o których w dawnych czasach po tamtej stronie Kanału nawet najśmielsi bali się mówić bodaj szeptem: na przykład przywilejem wypełniania bezimiennych nakazów aresztowania, na podstawie których każdy mógł trafić w więzienne mroki na czas bliżej nieokreślony. Żona mojego nieszczęsnego znajomego błagała i zaklinała króla, królową, dwór i duchownych o jakąkolwiek wiadomość... choćby o cień wiadomości... Wszystko na próżno. Gdyby doktor Manette...

— Błagam, niechaj mi pan powie więcej — wybuchnęła dziewczyna.

— Powiem. Właśnie się do tego sposobię. Czy zniesie pani wiele?

— Wszystko prócz niepewności, którą przed chwilą obudził par we mnie.

— Mówi pani spokojnie i widzę, że jest pani opanowana. To dobrze, bardzo dobrze — ton głosu i zachowanie pana Lorry wyrażały mniej zadowolenia niż jego słowa. — Rozmawiamy o interesach, o ważnej sprawie, którą trzeba załatwić. Otóż żona owego lekarza z Beauvais, dama o niepoślednim harcie ducha i odwadze wycierpiała tak wiele, zanim jej dziecię ujrzało światło dzienne...

— To była córka? Prawda, panie Lorry?

— Tak... córka... Eee... Rozmawiamy o interesach... Spokoju, panno Manette... Spokoju... Przed jej narodzeniem biedna dama z Beauvais wycierpiała tak wiele, że postanowiła oszczędzić, córce mąk, których zaznała, i wychować ją w przekonaniu, że jej, ojciec nie żyje... Nie! Nie! Proszę nie klękać, panno Manette! Na miłość boską, dlaczego pani klęka przede mną?

— Proszę o prawdę! Dobry, litościwy panie, proszę o prawdę!

— Rozmawiamy... eee... o interesach. Pani mnie zawstydza, a zawstydzony nie potrafię załatwiać poważnych spraw klientów. Panno Manette, zachowujmy trzeźwy umysł! Ucieszyłbym się, gdyby łaskawa pani mogła mi zaraz powiedzieć, ile to będzie na przykład dziesięć razy po dziewięć pensów albo ile trzeba szylingów dwadzieścia gwinei? Uspokoiłoby mnie to co do stanu pani nerwów.

Dziewczyna nic nie odpowiedziała, kiedy jednak dźwignął ją i ostrożnie usadowił w fotelu, siedziała bez ruchu, a jej palce przestały drżeć, co zbawiennie wpłynęło na usposobienie pana Lorry.

— Dobrze — powiedział. — Bardzo dobrze! Tak trzeba. Odwagi, panno Manette, spokoju. Rozmawiamy o interesach. Mamy do załatwienia interes... nic, tylko interes. Panno Manette, pani matka obrała wobec pani taką właśnie drogę. Do ostatniego dnia nie zaniechała rozpaczliwych poszukiwań, a gdy umarła, o ile mi wiadomo z wyczerpania nerwowego i rozpaczy, zostawiła panią dwuletnim dziecięciem. Pragnieniem jej było, aby pani rosła zdrowo, pięknie i szczęśliwie, aby życia pani nie ocieniała czarna chmura niepewności — owo dręczące pytanie: czy ojciec rychło sczezł w więzieniu, czy też gnije tam i cierpi od wielu lat.

Z tymi słowy pan Lorry spojrzał w dół i tkliwym, współczującym wzrokiem objął złociste loki, jak gdyby obawiał się, że może już na nich dostrzec szron siwizny.

— Jak pani wiadomo — podjął — jej rodzice nie byli bogaci, a wszystko, co posiadali, zostało zabezpieczone na nazwisko pani matki lub pani. Ostatnio nie dokonano żadnego odkrycia tyczącego spraw pieniężnych czy majątkowych, ale...

Urwał nagle, gdyż palce dziewczyny silniej ścisnęły jego dłoń. Szczególny wyraz czoła, na który pan Lorry zwrócił uwagę już na początku rozmowy, jak gdyby zastygł, wypełnił się bólem i grozą.

— ... ale — ciągnął z wysiłkiem — ale odnaleziono jego. Żyje. Niewątpliwie jest bardzo zmieniony... Niewątpliwie... Może nawet stał się zupełną ruiną... Cóż, trzeba mieć nadzieję na najlepsze.

W każdym razie został przy życiu. Pani ojca umieszczono w Paryżu, w domu jego dawnego służącego. Tam właśnie jedziemy. Moim zadaniem będzie zidentyfikowanie doktora Manette, jeżeli to w ogóle możliwe. Pani ma przywrócić mu życie, miłość, pracę, odpoczynek, spokój, wygody...

Dreszcz, co wstrząsnął ciałem dziewczyny, udzielił się panu Lorry.

— Zobaczę upiora — powiedziała jak gdyby przez sen, głosem niskim, wyraźnym, nabrzmiałym grozą. — Tak. To nie będzie on, lecz jego widmo.

Starszy pan delikatnie pogładził dłoń nie zwalniającą z uścisku jego ręki.

— No, no, drogie dziecko, spokoju. Odwagi. Teraz wie już pani wszystko. Najlepsze i najgorsze. Jesteśmy w drodze do nieszczęśliwego, skrzywdzonego człowieka. Po krótkiej żegludze Kanałem i niewiele dłuższej podróży lądowej znajdzie się pani u boku drogiego ojca.

— Byłam wolna, byłam szczęśliwa, a jego duch nie nawiedzał mnie nigdy — powiedziała dziewczyna tym samym głuchym tonem, obniżonym niemal do szeptu.

— Jeszcze jedno, panno Manette, jeszcze jedno — podjął pan Lorry z naciskiem, który miał zwrócić uwagę młodej damy na jego j słowa. — Pani ojca znaleziono pod przybranym nazwiskiem, gdyż jego własne dawno poszło w niepamięć lub zostało zatajone. Obecnie bardziej niż niewskazanym byłoby dociekanie, co się właściwie stało: czy pani ojca od lat zapomniano, czy też przez cały czas więziono go celowo. Wszelkie takie pytania byłyby bardziej niż niewskazane: byłyby niebezpieczne. Najlepiej nie poruszać te/go tematu nigdzie i w żaden sposób i, przynajmniej na razie, usunąć doktora Manette z Francji. Nawet ja, bezpieczny jako Anglik. nawet Dom Bankowy Tellsonów, tak ważny dla francuskich kredytów, unikamy wymieniania nazwisk w tej drażliwej sprawie. Nid mam przy sobie ani jednego odnoszącego się do niej świstka. Działamy tutaj niby w służbie szpiegowskiej. Wszystkie moje zapiski, całe listy uwierzytelniające streszczają się w jednej linijce pisma: „Wrócony życiu", co naturalnie może oznaczać wszystko. Mój Boże! Co się stało? Panno Manette! Ona nie słyszy ani słowa

Dziewczyna siedziała sztywno, spokojnie. Nie pochyliła się nawet na oparcie fotela, lecz była nieprzytomna. Szeroko otwartymi oczy ma spoglądała przed siebie, a na czole miała ten sam szczególny wyraz, jak gdyby wyrzeźbiony czy wypalony. Palcami ujmował dłoń pana Lorry tak mocno, że ów bal się wyzwolić z uściski aby nie sprawić bólu dziewczynie. Nie poruszając się więc poczt głośno wzywać pomocy.

Wyprzedzając miejscową służbę do pokoju wbiegła niezwykła i niezwykle wzburzona niewiasta. Pan Lorry był przerażony i zaniepokojony, zdążył jednak dostrzec, że nowo przybyła sprawia ogólne wrażenie szkarłatu, gdyż ma rudoczerwone włosy, obcisłą purpurową suknię dziwacznego kroju, a na głowie przedziwny stroik podobny do wysokiej grenadierekiej bermycy   lub bardzo dużego stiltońskiego sera. Niewiasta szybko ułatwiła panu Lorry wyswobodzenie się z uścisku palców zemdlonej, gdyż położyła mu na piersiach dużą, ogorzałą rękę i odepchnęła go w kierunku najbliższego kąta pokoju.

„Słowo daję! Chyba przebrany mężczyzna"— pomyślał starszy pan w momencie, gdy dech mu zaparło zderzenie ze ścianą.

— Aż wstrętnie na was patrzeć! — zagrzmiała niewiasta pod adresem służby hotelowej. — Nikt mi niczego nie przyniesie! Lepiej stać i gapić się na mnie, co? Znaleźli sobie ciekawe widowisko! No! Niechże się kto ruszy! Już ja wam pokażę, jak nie będzie tu zaraz soli trzeźwiących, zimnej wody i octu! Jazda! Prędko!

Służba rozbiegła się po wymienione wyżej medykamenty, a dziwaczna niewiasta ostrożnie ułożyła pacjentkę na sofie i zajęła się nią z wielką wprawą i delikatnością. Nazywała pannę Manette „moje złotko" i „moja ptaszyna", a jej złociste loki gładziła pieszczotliwie, jak gdyby była z nich niezmiernie dumna.

— A pan, panie brązowy — fuknęła groźnie zwracając się do Jarvisa Lorry — nie mógł powiedzieć jej tego, co było do powiedzenia, i nie przerażać na śmierć biedactwa? O, niech pan spojrzy, jak jej pobladła ta śliczna buźka, jakie zimne ma rączki! Uważa pan, że tak się powinien zachowywać przyzwoity bankier?

Pytanie, na które niepodobna było odpowiedzieć, tak zbiło z tropu pana Lorry, że biedak mógł tylko przyglądać się zemdlonej z pokornym współczuciem. Tymczasem rosła niewiasta odprawiła hotelowe pokojówki grożąc, że „pokaże im" (coś bliżej nieokreślonego), jeżeli będą dalej stać i gapić się na nią. Następnie stopniowo ocuciła pannę Manette i pieszczotą oraz prośbami skłoniła do wsparcia głowy o jej krzepkie ramię.

— Sądzę, że panna Manette niebawem odzyska siły — odezwał się pan Lorry.

— Jeżeli nawet odzyska, to nie dzięki panu, panie brązowy. Moje najmilsze śliczności!

— Mam nadzieję — podjął po kłopotliwej chwili pokornego współczucia — że będzie pani towarzyszyć pannie Manette w podróży do Francji.

— Także pomysł! — wybuchnęła rosła niewiasta. — Gdyby Opatrzność chciała skazać mnie na pływanie po słonej wodzie, nie pozwoliłaby mi chyba urodzić się na wyspie? Jak pan sądzi, panie brązowy?

Pan Jarvis Lorry umknął, aby zastanowić się spokojnie nad drugim, bardzo trudnym pytaniem osobliwej niewiasty.

ROZDZIAŁ V

WINIARNIA

Duża beczka wina upadła i pękła na ulicy. Wypadek zdarzył się przy wyładunku furgonu. Beczka potoczyła się i rozpadła, gdy obręcze puściły. Leżała teraz na jezdni, tuż koło drzwi winiarni, podobna do zdruzgotanej skorupy orzecha.

W bezpośrednim sąsiedztwie wszyscy przerwali pracę albo próżnowanie, żeby przybiec na miejsce i napić się wina. Kanciaste, niekształtne kamienie bruku sterczące na wszystkie strony, jak gdyby jedynym ich zadaniem było okulawianie wszelkich żywych istot, tamowały strumyki płynu i zbierały go w niewielkie kałuże. Nad każdą, zależnie od jej rozmiarów, mniejszy lub większy tłumek kłębił się i rozpychał łokciami. Mężczyźni klękali i dłońmi złożonymi na kształt warząchwi czerpali wino; pili lub podawali schylonym kobietom, aby zdążyły pokosztować, nim ciecz przesączy się między palcami. Inni — mężczyźni i kobiety — czerpali z kałuż wyszczerbionymi glinianymi kubkami albo moczyli w płynie zdjęte z niewieścich głów chustki, które następnie wyżymali do sucha nad ustami dzieci. Jedni budowali z błota małe nasypy, aby powstrzymać płynące potoczki. Inni, kierowani przez gapiów z okien na piętrach, biegali tu i ówdzie chcąc wykorzystać strumyczki ciekące w nowych kierunkach. Jeszcze inni zajmowali się beczką i z wielką satysfakcją wysysali lub nawet żuli odłamki klepek sine i przepojone gęstymi mętami. Ulica nie miała rynsztoków, którymi odpłynęłoby wino, toteż zebrano je całe, a wraz z nim tak wiele błota i śmieci, że ktoś nie obeznany z sytuacją mNIAgłby uwierzyć w cudowne pojawienie się zamiataczy.

Podczas winnych igraszek uliczka dźwięczała śmiechem i chórem donośnych, rozbawionych głosów męskich, niewieścich i dziecięcych. W swawoli tej nie było ordynarnej zawiści, lecz pogoda i coś w rodzaju życzliwego koleżeństwa. Każdy z zainteresowanych starał się z kimś stowarzyszyć, co zwłaszcza pośród weselszych i bardziej lekkomyślnych wiodło do żartobliwych uścisków rąk, pocałunków i toastów, a nawet zbiorowych tańców w kręgach po kilkanaście osób. Kiedy wiria zabrakło, a miejsca, gdzie go było najwięcej, dokładnie wygrabiono palcami — zbiegowisko rozproszyło się równie nagle i szybko, jak powstało. Człowiek, który porzucił piłę tkwiącą w klocu opałowego drewna, puścił ją w ruch ponownie. Jakaś kobieta wróciła do zostawionego na schodach sieni garnka z gorącym popiołem, którego ciepło miało łagodzić szarpiące bóle reumatyczne jej samej lub jej dziecka. Ludzie o gołych ramionach, wyblakłych włosach i trupich twarzach, którzy na światło zimowego dnia wychynęli z piwnic, odeszli teraz, aby znowu zstąpić pod ziemię. Posępny mrok, bardziej tam stosowny niż słoneczna radość, ponownie spłynął na scenę.

Wino było czerwone i splamiło ziemię wąskiej uliczki na Przedmieściu Świętego Antoniego w Paryżu, gdzie zostało rozlane. Splamiło również wiele rąk i twarzy, wiele bosych stóp i drewnianych chodaków. Dłonie tracza znaczyły czerwonymi piętnami odpiłowane szczapy. Na czole kobiety z niemowlęciem w ramionach został krwawy ślad od mokrej szmaty, którą znowu owinęła głowę. Ci, co połakomili się na odłamki klepek, mieli koło ust tygrysie pręgi, a jakiś umazany w ten sposób żartowniś w długiej szlafmycy włożonej na bakier zanurzył palce w przesiąkniętym winem błocie i nagryzmolił na murze: KREW. Cóż, bliskie były czasy, kiedy i taki płyn miał splamić kamienie bruku i niejednego z tych ludzi naznaczyć szkarłatnym piętnem.

Na razie błogosławione oblicze Świętego Antoniego spowijała znów chmura przepędzona na krótko promykiem słonecznej radości. Ciężka to była chmura, czarna. Majestat świętego miał licznych dworzan— zimno, brud, chorobę, ciemnotę, nędzę; potężni to magnaci, a najniożniejszy ten wymieniony na ostatnim miejscu. Ludzie mieleni i przemielani w straszliwym młynie (nie tym bajecznym, co starców odmieniał w młodzież) znajdowali się wokół. Drżeli na każdym rogu, wychodzili z każdej sieni, wyglądali z każdego okna, przemykali trwożliwie odziani w podszyte wiatrem szmaty i łachmany. Ci ludzie przeszli przez młyn, co z młodzieży czyni starców. Dzieci miały zgrzybiałe twarze i poważne glosy, a na ich twarzach i na twarzach ludzi dorosłych, i w każdej zmarszczce albo bruździe dziadów powtarzał się i wracał ustawicznie jeden znak: GŁÓD. Był wszędzie, wszędzie władał. Głód wyglądał z wysokich domów pod postacią nędznej odzieży, co schła na żerdziach i sznurach. Głód patrzył z okien, gdzie wytłuczone szyby zastąpiono szmatami, słomą, deszczułkami i papierem. Głód wolał z każdej szczapy powiększającej szczupły stos napiłowany przez tracza. Głód zerkał z nie dymiących kominów i z ulicznego bruku, na którym pośród śmieci nie było resztek jedzenia. Głód był wypisany na półkach piekarni, gdzie leżało niewiele małych bochenków bardzo lichego chleba, i w jatce wystawiającej na sprzedaż cienkie kiełbaski z mięsa zdechłych psów. Kości głodu chrzęściły pośród kasztanów pieczonych w przenośnym piekarniku. Głód skwierczał na patelniach, gdzie w kilku kroplach starej oliwy smażyły się ziemniaki za parę groszy.

Wszystko dokoła godziło się z głodem, wszystko doń pasowało. Wąska, kręta uliczka pełna śmieci i smrodu łączyła się z siecią innych równie wąskich i krętych uliczek. Wszystkie były zaludnione przez motłoch w łachmanach i szlafmycach, wszystkie cuchnęły łachmanami i szlafmycami, wszystkie roiły się tłumem żywych istot o posępnym i chorowitym wyglądzie. Ale w upiornej atmosferze czuć było myśli dzikiego zwierza, co do ostatka wierzy, że może wyrwać się z matni. Pośród zapadłych, wygłodniałych oczu nie brakowało takich, co płoną żywym ogniem. Nie brakowało także zaciśniętych warg pobielałych ód słów, które powstrzymują, nie brakowało czół pomarszczonych jak szubieniczne sznury od rozważań o stryczku, na którym można zawisnąć albo innych wieszać. Szyldy wiszące nad niemal wszystkimi warsztatami czy sklepami stanowiły posępne ilustracje NĘDZY. Rzeźnik i masarz malowali najnędzniejsze ochłapy mięsa, piekarz tylko małe i liche bochenki chleba. Wyobrażeni nad winiarnią mężczyźni pijący wókół stołu pochylali się nad skąpymi miarkami wina albo piwa i zdawali się szeptać między sobą tajemniczo. Nic nie wyobrażało stanu kwitnącego z wyjątkiem narzędzi i broni, ale noże i siekiery płatnerza były połyskliwe i ostre, młoty kowala — ciężkie, a broń palna rusznikarza sprawiała naprawdę mordercze wrażenie. Krzywe kamienie bruku obfitującego w niewielkie zbiorniki błota i wody nie przechodziły w chodnik, lecz sięgały sieni domów. Rynsztok (który pominięto wyżej) biegł środkiem ulicy, ale woda płynęła nim jedynie po ulewnych deszczach i wtedy często wdzierała się do domów. Wzdłuż ulic w znacznych odstępach znajdowały się stare latarnie. Wieczorami latarnik opuszczał je, by zapalić, następnie zaś windował znowu przy pomocy liny i bloku. Wówczas liche knoty migotały mgliście i blado niby światła okrętu na morzu. Nie brak prawdy w tym porównaniu, 'bo Święty Antoni był jak zbłąkany okręt, którego załodze grozi niebezpieczeństwo burzy. Zamieszkujące tę dzielnicę strachy na wróble — głodne i bezczynne — od dawna przyglądały się pracy latarnika i stopniowo dojrzewał w nich pomysł udoskonalenia jego metod. Przychodziło im do głowy, że lampy można zastąpić ludźmi, których będzie się windować w górę przy pomocy bloku i liny, by świecili nad nędzą swoich bliźnich. Atoli czas ów nie nadszedł jeszcze. Rajskie ptaki odziane w barwne pióra i wywodzące słodkie trele nie słyszały i nie widziały ostrzeżeń, toteż wszystkie wiatry, co dęły nad Francją, szarpały ludzkie łachmany.

Winiarnia zajmowała sklep narożny i prezentowała się znacznie lepiej niż inne pobliskie przedsiębiorstwa, a jej właściciel ubrany w żółtą kamizelkę i zielone spodnie do kolan stał w progu i przyglądał się zbiegowisku z racji rozlanego wina.

— Nie moja strata — mruknął wreszcie. — Zawinili ludzie dostawcy. Przywiozą drugą beczkę.

W tej chwili spostrzegł wysokiego żartownisia piszącego swój żart na ścianie i zawołał pod jego adresem:

— Hej, Gaspard! Co tam wyrabiasz?

Drab wskazał napis i, jak to się często zdarza żartownisiom, zrobił wielce znaczącą minę, lecz spudłował kompletnie, co również zdarza się często żartownisiom.

— No i co? Uciekłeś ze szpitala wariatów? — burknął szynkarz i szybko przeciąwszy jezdnię zamazał dowcip garścią błota. — Co za sens paskudzić mury przy publicznej drodze? Powiedz no, nie znasz lepszych miejsc, w których warto wypisywać takie słowa?

Opuścił rękę (tę nie umazaną błotem) i przypadkiem lub rozmyślnie położył dłoń na sercu żartownisia, który zwinnie wyskoczył w górę i zrzuciwszy wierzgnięciem jeden chodak stanął w tanecznej pozie z owym chodakiem w ręku. Wyglądał w tej chwili na niebezpiecznego żartownisia o nienasyconym, można by rzec, wilczym apetycie.

— No dobrze, dobrze — skarcił go szynkarz. — Włóż trzewik i daj spokój przedstawieniu. A wino nazywaj winem. Rozumiesz?

Udzieliwszy tej rady wytarł zabłoconą rękę o ubranie żartownisia (co było sprawiedliwe, bo ubrudził się z jego winy), po czym przeciął znów jezdnię i zniknął za drzwiami winiarni.

Szynkarz ów był trzydziestoletnim mężczyzną o byczym karku, marsowej minie i niewątpliwie ognistym temperamencie, bo mimo chłodu surdut zarzucił tylko na ramiona. Rękawy koszuli miał podwinięte, a krzepkie śniade ręce obnażone do łokci. Na głowie nie nosił też niczego prócz z lekka falujących, krótko przystrzyżonych ciemnych włosów. Był brunetem o ciemnej cerze, a oczy miał duże, wyraziste i rozstawione szeroko jak u ludzi śmiałych. Sprawiał wrażenie prawdziwego mężczyzny o pogodnym, lecz stanowczym usposobieniu, człowieka silnej woli, świadomego swoich celów, człowieka, którego niebezpiecznie spotkać, gdy biegnie przesmykiem między przepaściami, bo nic nie potrafi zawrócić go z drogi.

Madame Defarge, żona szynkarza, siedziała w winiarni za ladą, kiedy jej mąż wrócił z ulicy. Była to tęga kobieta mniej więcej w wieku męża. Miała bystre oczy, które rzadko zdawały się patrzeć na cokolwiek, duże dłonie, wiele pierścionków na palcach, stanowczą twarz o grubych rysach i nadzwyczaj opanowane maniery. Madame Defarge była wrażliwa na chłód, otulała się więc futrem, a głowę okręcała kilkoma jaskrawymi szalami, nie tak jednak dokładnie, by zasłonić duże kolczyki. Przed nią leżała robota na drutach, opuszczona chwilowo, gdyż Madame Defarge czyściła zęby wykałaczką. Była całkowicie pochłonięta tą czynnością i prawy łokieć podtrzymywała lewą dłonią. Nie odezwała się, kiedy ujrzała przed sobą małżonka i władcę, tylko zakasłała dyskretnie i odrobinę szerzej rozchyliła powieki o gęstych czarnych rzęsach. Ta kombinacja sygnałów miała oznaczać, że Monsieur Defarge powinien rozejrzeć się po sali, bo podczas jego nieobecności klientela powiększyła się o kogoś obcego.

Posłuszny szynkarz powiódł dokoła wzrokiem i w kąciku spostrzegł starszawego dżentelmena, który dotrzymywał, kompanii młodej pannie. W winiarni nie brakło innych gościł, dwaj grali W karty, dwaj inni w domino, trzej stali przed ladą i bez pośpiechu sączyli skąpe miarki wina. Monsieur Defarge wszedł za ladę i w tym momencie zauważył, że .starszawy dżentelmen spojrzał na młodą pannę z taką miną, jak gdyby chciał powiedzieć:

— Oto nasz człowiek,

— A cóż, u diabła, wy tutaj robicie? —: mruknął do siebie Monsieur Defarge.—Nie znam was,

Udawał jednak, że nie dostrzega obcej pary, i przyłączył się do rozmowy trzech klientów popijających przy ladzie.

— Co słychać, Jakubie? — zagadnął jeden z nich szynkarza. — Rozlane wino wychłeptane?

— Do ostatniej kropelki, Jakubie,

Słysząc tę wymianę imion Madame Defarge, która nadal czyściła zęby wykałaczką, po raz drugi zakasłała dyskretnie i odrobinę szerzej rozchyliła powieki.

— Rzadko się zdarza— podjął drugi klient zwracając się również do Defarge'a — by takie bydło zaznało smaku wina albo czegośkolwiek z wyjątkiem razowego chleba i śmierci. Prawda, Jakubie?

— Prawda, Jakubie — powtórzył gospodarz.

Madame Defarge troskliwie wykłuwala zęby, lecz po drugiej wymianie imion znowu zakasłała dyskretnie i odrobinę szerzej rozchyliła powieki.

Trzeci z klientów odstawił pusty kubek i powiedział z kolei, co miał do powiedzenia:

— Hm, tym gorzej! Bydło ma zawsze w ustach gorzki smak niesłodki pędzi żywot. Może nie mam racji, Jakubie?

—Masz rację, Jakubie— padła odpowiedź twierdząca.

W chwili kiedy Madame Defarge odkładała wykałaczkę, trzecia wymiana imion skłoniła ją do zupełnego otwarcia oczu i poruszenia się na krześle, aż spódnice zaszeleściły.

— Bodaj to licho! Zapomniałem — mruknął Monsieur Defarge. — Panowie, moja żona..

Trzej klienci zdjęli kapelusze i zamaszyście ukłonili się małżonce gospodarza, ta zaś odpowiedziała lekkim pochyleniem głowy i wymownym spojrzeniem. Następnie od niechcenia przebiegła wzrokiem salkę, ujęła w, ręce robotę na drutach i poświęciła się jej z wielkim skupieniem i spokojem ducha.

— Żegnam panów. Moje uszanowanie — powiedział szynkarz nie odrywając wzroku od żony. .— Urządzony po kawalersku pokój, o który dopytywali panowie, kiedy stąd wychodziłem, można obejrzeć w każdej chwili. Znajduje się na piątym piętrze, a drzwi na klatkę schodową są po lewej stronie podwórka, o, tutaj —dodał wskazując kierunek ręką — tuż obok okna mojego zakładu. Ach, prawda! Teraz sobie przypominam. Jeden z panów był tam już w swoim czasie, może więc wskazać drogę. Moje uszanowanie. Żegnam panów.

Klienci zapłacili za wino i bez pośpiechu wyszli z winiarni. Defarge przyglądał się bacznie żonie i jej robocie na drutach, gdy nieznany starszy pan opuścił swój kącik i poprosił gospodarza o kilka głów na osobności.

— Z milą chęcią, łaskawy panie— odparł szynkarz i spokojnie powiódł go kilka kroków w stronę, drzwi.

Rozmowa była krótka, lecz niewątpliwie bardzo rzeczowa. Już po pierwszych słowach gospodarz wyprostował się i począł słuchać ze skupieniem. Nim upłynęła minuta, twierdząco skinął głową i wyszedł na ulicę, a starszy dżentelmen wezwał gestem młodą pannę i wraz z nią pospieszył śladem gospodarza. Pani Defarge zwinnie poruszała drutami. Czoło miała zmarszczone i wzrok opuszczony. Zdawała się nie widzieć nikogo i niczego.

Opuściwszy winiarnię pan Jarvis Lorry i panna Manette spotkali się z gospodarzem przy drzwiach, które tak niedawno wskazywał trzem swoim klientom. Z małego cuchnącego podwórka wiodły one na klatkę schodową wspólną dla kilku wysokich kamienic zamieszkałych przez znaczną liczbę, lokatorów. W mrocznej, brukowanej cegłami sieni u stóp brudnych ceglanych stopni Monsieur Defarge przykląkł na jedno kolano i podniósł do ust dłoń córki dawnego pana. Był to pokłon uniżony, lecz oddany bez uniżoności, a co więcej, w ciągu kilku sekund Monsieur Defarge zmienił się uderzająco. Przestał się uśmiechać i straciwszy pozory dobrotliwej pogody Stał się człowiekiem tajemniczym, gniewnym, niebezpiecznym.

— Bardzo to wysoko i droga dosyć niewygodna. Radzę zaczynać powoli — rzucił opryskliwie pod adresem pana Lorry, gdy zaczynali wspinać się na schody.

— Czy on jest sam? — szepnął pan Lorry.

— Pewnie, że sam. Na Boga, a któż miałby z nim siedzieć? — odparł szynkarz równie cichym głosem.

— Zawsze jest sam?

— Tak.

— Z własnej woli?

— Z konieczności. Był sam, kiedy mnie odnaleźli i zapytali, czy chcę wziąć go do siebie i przez wzgląd na własne bezpieczeństwo trzymać język za zębami. Wtedy był sam. Tak i zostało.

— Czy jest bardzo zmieniony?

— Zmieniony!

Defarge przystanął, aby uderzyć pięścią w ścianę dorzucając okropne przekleństwo. Żadna bezpośrednia odpowiedź nie mogłaby być bodaj w połowie tak wymowna. Panu Lorry było coraz ciężej na duchu, w miarę jak on i para jego towarzyszy wspinali się wyżej i wyżej.

Podobna klatka schodowa i jej akcesoria nieodłączne w starszych i bardziej zaludnionych dzielnicach Paryża byłyby wystarczająco niemiłe nawet dzisiaj, a w owe lata stanowiły ciężką próbę dla osób nieprzywykłych i mniej zahartowanych. Wszystkie komórki w zatęchłym ulu wysokiej kamienicy (czyli izba lub izby za każdymi drzwiami wiodącymi na wspólne schody) wyrzucały na własny podest te nieczystości, których nie wylewały przez własne okna. Powstałe w ten sposób gnijące stosy odpadków mogły całkowicie skazić powietrze, gdyby nawet nie zatruwały go nieuchwytne wyziewy ubóstwa i głodu. Obydwa te plugawe źródła połączone razem były nie do zniesienia. W takiej atmosferze, jak w szybie wypełnionym brudem i zgnilizną, wiodła pod górę stroma droga. Pan Jarvis Lorry dwa razy zatrzymywał się i odpoczywał ulegając własnemu niepokojowi i wzburzeniu swej młodej towarzyszki, które wzmagało się z minuty na minutę. Obydwa te postoje miały miejsce przy zakratowanych otworach, którymi zdawały się uchodzić ostatnie resztki nieskażonego powietrza, napływać zaś — cuchnące wyziewy podwórka. Przez zardzewiałe żelazne pręty czuło się raczej, niż widziało, obrzydliwe okolice domu i zdawać się mogło, iż nic bliższego i niższego niż. bliźniacze wieżyce Katedry Panny Marii nie zapowiada zdrowego życia i możliwości oddechu pełną piersią. Na koniec wędrowcy znaleźli się, na szczycie schodów i przystanęli po raz trzeci. Wyżej ciągnęło się jeszcze jedno piętro stopni, węższych i bardziej stromych, wiodących na poddasze. Właściciel winiarni, który dotychczas szedł zawsze nieco na przedzie i po stronie pana Lorry, jak gdyby obawiał się pytań młodej damy, przystanął tutaj i znalazł klucz w kieszeni zarzuconego na ramiona surduta.

— Co to znaczy, przyjacielu? — zapytał zdziwiony pan Lorry. — Czy drzwi są tam zamknięte?

— Aha — odburknął posępnie Monsieur Defarge. — Zamknięte.

— Czy uważa pan za konieczne trzymać w odosobnieniu tego nieszczęsnego człowieka?

— Uważam za konieczne przekręcać klucz w zamku — szepnął szynkarz do ucha starszemu panu i zrobił jeszcze bardziej ponurą minę.

— Dlaczego?

— Dlaczego? Bo tak długo żył pod kluczem, że przeraziłby się... oszalał... poszarpał się na sztuki... Nie wiem, co by sobie zrobił, gdyby drzwi zostały otwarte.

— Czy to możliwe? — zdumiał się pan Lorry.

— Czy to możliwe? — powtórzył z goryczą Defarge. — Tak.

Na pięknym świecie żyjemy, skoro t o jest możliwe i możliwe są inne podobne rzeczy, Ba! Nie tylko są możliwe, ale robi się je. Robi! Rozumie pan? Co dnia, pod tym niebem. Niech żyje Szatan! No, idziemy.

Cały ów dialog został przeprowadzony szeptem, by ani jedno słówko nie dosięgło uszu młodej damy. Mimo to jednak dziewczyna drżała ze wzruszenia, a jej twarz wyrażała tyle obaw, niepokojów i grozy, że pan Lorry uważał za wskazane skierować pod jej adresem kilka słów otuchy.

— Odwagi, panno Manette, odwagi. Przecież załatwiamy interes. Jeszcze chwila, a najgorsze będzie za nami. Wystarczy otworzyć drzwi izdebki na poddaszu i wszystko minie. Później zacznie się szczęście, spokój ukojenia,; wszystko, najlepsze, co pani mu zaofiaruję. Może nasz zacny przyjaciel podtrzyma panią z drugiej strony. O, tak, Defarge, W porządku. No, idziemy. Załatwiamy interes, panno Manette. Tylko interes.

Wspinali się pod górę wolno i cicho, a że schodki były niedługie — rychło sięgnęli ich szczytu. Tam, za ostrym zakrętem, ujrzeli nagle trzech mężczyzn, którzy schyleni, zbici w ciasną grupkę stali opodal zamkniętych drzwi i ciekawie zaglądali do izby przez jakieś szpary czy szczeliny. Na dźwięk bliskich kroków wszyscy wyprostowali się i odwrócili. Okazało się wówczas, że są trzema Jakubami, co niedawno pili wino w szynku.

— Tak zaskoczyła mnie wizyta państwa, że na śmierć o nich zapomniałem — wyjaśnił sytuację Monsieur Defarge. — Moi drodzy, zostawcie nas samych. Mamy tu ważną sprawę do załatwienia.

Jakubowie wyminęli nowo przybyłych i bez słowa zsunęli się kolejno po stromych schodach. Ponieważ na poddaszu nie było innych drzwi, a Defarge zbliżył się do tych, od których przed chwilą odeszli trzej mężczyźni, pan Lorry spytał szeptem, lecz w tonie rozdrażnienia:

— Wystawia pan na pokaz doktora Manette?

— Pokazuję go w sposób, jaki pan dopiero co widział, i to tylko niewielu wybranym.

— Czy to wskazane?

— Wydaje mi się, że wskazane.

— Co to za „wybrani" i jak ich pan wybiera?

— Wybieram prawdziwych ludzi noszących moje imię... Mnie wołają Jakub, proszę łaskawego pana. Myślę, że niejednemu na dobre wyjdzie taki widok. Na razie starczy. Pan jest Anglikiem. Nie rozumie —pan tego. Proszę zaczekać chwilę, jeżeli łaska.

Rozkazującym gestem powstrzymał towarzyszy, nachylił się i przez otwór w ścianie zajrzał do izby. Następnie Wyprostował się i trzykrotnie uderzył pięścią w drzwi, po ta jedynie, by narobić hałasu. Niewątpliwie w tym samym   celu kilka razy przeciągnął kluczem po futrynie, zanim z chrzęstem wsunął go w zamek i przekręcił najgłośniej, jak to było możliwe.

Drzwi otworzyły się powoli do wnętrza iżby, a Monsieur Defarge zajrzał do środka i coś powiedział, na co zabrzmiał głos stłumiony i słaby. Gały dialog trwał bardzo krótko, jak gdyby strony wymieniały tylko jednosylabowe słowa. Potem Defarge obejrzał się przez ramię i skinął na czekających. Pan Lorry otoczył ramieniem kibić dziewczyny i podtrzymał ją mocno, gdyż zorientował się, że słabnie.

— To... to... po prostu... interes... — wyjąkał, chociaż po policzkach spływały mu krople nie pasujące zgoła do człowieka interesu. — Wejdźmy już... wejdźmy...

— Boję się — szepnęła rozdygotana dziewczyna.

— Czego?

— Jego. Własnego ojca.

Przywiedziony do ostateczności stanem nerwów młodej damy i przyzywającymi gestami przewodnika, pan Lorry zarzucił na szyję ramię, które dotychczas ujmował, podniósł półprzytomną dziewczynę i wraz z nią wkroczył do pokoju, gdzie posadził ją na stołku, niemal we drzwiach. Panna Manette skuliła się i mocno przywarła do opiekuna.

Defarge wziął znów do ręki klucz, zatrzasnął drzwi, zamknął je od wewnętrznej strony, wyjął klucz i stanął trzymając go w ręku. Wszystko to uczynił bez pośpiechu i przy akompaniamencie donośnego szczękania i brzęku. Wreszcie mierzonym krokiem pomaszerował w głąb izby pod małe okienko, aby zatrzymać się tam i nachylić.

Na poddaszu przeznaczonym początkowo na skład drewna opałowego i rozmaitych rupieci panował posępny mrok, gdyż okno było właściwie otworem w szczycie dachu wyposażonym w blok do windowania ciężarów wprost z ulicy. Było nie oszklone i otwierało się pośrodku, jak dwuskrzydłowe drzwi we francuskich domach. Dla ochrony od zimna jedna połowa była zamknięta, druga uchylona nieznacznie, skutkiem czego do wnętrza przenikało tak mało światła, że po wejściu nic tam nie było widać. Tylko długie przyzwyczajenie mogło pozwolić na wykonywanie w podobnych ciemnościach pracy wymagającej jakiej takiej dokładności. A przecież ktoś pracował na tym strychu, bo siwowłosy mężczyzna zwrócony plecami do drzwi a twarzą w stronę okna (pod którym stał teraz i przyglądał mu się Monsieur Defarge) siedział na niskiej ławie pochylony do przodu i bardzo zajęty robieniem trzewika.

ROZDZIAŁ VI

SZEWC

— Dzień dobry — odezwał się Defarge spoglądając z góry na białą głowę pochyloną nad warsztatem szewskim.

Głowa uniosła się na moment i słaby, jak gdyby bardzo daleki głos odpowiedział na powitanie: — Dzień dobry.

— Jak widzę, wciąż pan ciężko pracuje.

Po długiej chwili głowa uniosła się znowu, a głos wyszeptał:

— Ta—ak... Pracuję.

Tym razem zapadłe, mgliste oczy spojrzały na szynkarza, nim twarz schyliła się ponownie.

Ów głos budził litość i grozę, był bowiem słaby, lecz nie fizycznym osłabieniem, choć niewątpliwie zamknięcie i nędzny wikt zrobiły .swoje. Głuchy ton mowy wskazywał, iż jej słabość przypisać należy samotności i długoletniemu nieużywaniu, gdyż brzmiała ona jak gdyby echem dźwięków, które zamilkły już dawno, bardzo dawno. Mowa ta utraciła pełnię życia i melodię ludzkiego głosu, a wywierała wrażenie podobne do wyblakłej plamy pozostałej na miejscu wyraźnej niegdyś i pięknej barwy. Można było sądzić, że zapadła głęboko i odzywa się spod ziemi, że należy do istoty pognębionej i nieszczęśliwej. W zbliżony sposób wędrowiec zabłąkany na pustyni mógłby wspominać dom i bliskich, zanim położy się, by skonać.

Przez kilka minut starzec pracował w milczeniu, potem znów uniósł mętne, zapadłe oczy. Nie było w nich zainteresowania ni ciekawości, tylko tępe zdziwienie, że miejsce, na którym stal przed chwilą jedyny widoczny gość, nie opustoszało dotychczas.

— Chciałbym — podjął Monsieur Defarge nie odrywając wzroku od szewca — chciałbym wpuścić trochę światła. Czy zniesie pan blask?

Starzec odłożył młotek. Spojrzał na podłogę — najprzód w prawo, potem w lewo — wreszcie zmierzył wzrokiem szynkarza. Minę miał półprzytomną, otępiałą.

— Co pan powiada?

— Pytałem, czy pan zniesie blask?

— Muszę znieść, jeżeli trzeba — odpowiedział szewc z ledwie dosłyszalnym akcentem na pierwszym wyrazie zdania.

Uchylona połowa okiennicy otwarła się nieco szerzej. Na poddasze wtargnął złocisty promień dziennego światła ukazując wyraźnie starca, który przerwał pracę i zastygł bez ruchu z nie dokończonym trzewikiem na kolanach. Kilka prostych narzędzi skrawków rozmaitej skóry leżało na polepie u jego stóp i przed nim na ławie.

Szewc miał, białą brodę — zmierzwioną, lecz niezbyt długą — wynędzniałą twarz i dziwnie jasne oczy. Przy ząklęsłej chudej twarzy oczy te mogłyby pozornie wydawać się duże. Ale naprawdę były duże, a pod ciemnymi jeszcze brwiami i spadającymi na czoło siwymi kosmykami sprawiały wrażenie nadnaturalnie wielkich. Żółta koszula była w strzępach, a jej rozpięty kołnierz odsłaniał zwiędłą, bezbarwną skórę. Człowiek, jego stary płócienny Spencer, rozciągnięte pończochy i inne niechlujne części podartej garderoby — wszystko tb przez długie lata nie miało bezpośredniej styczności ze światłem, toteż wyblakło do nieokreślonej pergaminowej barwy i utworzyło jak gdyby jedną całość.

Starzec podniósł rękę, by osłonić oczy przed blaskiem, i w świetle dnia nawet kości jego dłoni wydały się przeźroczyste. Siedział bez ruchu nad nie dokończoną robotą. Ilekroć zwracał spojrzenie na pochylonego nad sobą szynkarza, zerkał wprzód ha podłogę po prawej i lewej stronie. Ilekroć próbował odpowiedzieć na pytanie, rozglądał się w podobny sposób i urywał w pół słowa, jak gdyby nie kojarzył dźwięku z miejscem lub zapominał końca rozpoczętego

— Skończy pan dzisiaj trzewiki? — zapytał Defarge dając panu Lorry znak, aby się zbliżył.

— Co pan powiada?

— Pytam, czy skończy pan dziś trzewiki?

— Może i skończę... Chyba tak... Nie wiem... — Pytanie przypomniało mii widać rozpoczętą robotę, bo szybko pochylił się nad warsztatem.

Pan Lorry zostawił przy drzwiach swoją towarzyszkę, cicho postąpił naprzód i zatrzymał się u boku szynkarza. Po dwóch lub trzech minutach starzec uniósł znów wzrok i spojrzał na nową osobę. Twarz jego nie wyraziła zainteresowania ani zdziwienia, lecz drżąca ręka powędrowała na moment do ust zdradzając, że wargi i paznokcie mają ten sam ołowianoszary kolor. Potem dłoń opadła i głowa pochyliła się nad warsztatem.

— Ma pan gościa — oznajimł rzeczowo Defarge. — Co pan powiada?

— Przyszedł ktoś w odwiedziny. Widzi pan?

Starzec znów uniósł wzrok nie przerywając pracy. Milczał.

— Proszę posłuchać — ciągnął szynkarz. — Ten pan zna się na szewskiej robocie. Potrafi ocenić bucik zrobiony jak należy. Proszę mu podać trzewik. Pan będzie łaskaw wziąć — dodał zwracając się do pana Lorry, który z wahaniem ujął w rękę nie dokończony trzewik. — Proszę powiedzieć temu panu, jaki to rodzaj obuwia i jak się szewc nazywa. Zapadła długa cisza.

— Nie pamiętam, o co pan pytał — wyszeptał wreszcie starzec. — Co pan powiadaj

— Prosiłem, żeby pan wytłumaczył swojemu gościowi, jaki to rodzaj obuwia.

— Damski trzewik spacerowy przeznaczony dla młodej osoby. jest według ostatniej mody. Ja tej mody nigdy nie widziałem, ale miałem w ręku wzór. — Z przelotnym wyrazem zadowolenia zerknął na swoje dzieło.

— A jak się szewc nazywa? — podjął Monsieur Defarge. starzec nie miał teraz roboty, by więc. zająć ręce, wkładał zaciśniętą prawą pięść w zagłębienie lewej dłoni, następnie robił to odwrotnie, następnie przeczesywał palcami zmierzwioną brodę i tak raz po raz w nieodmiennym porządku i bez najmniejszej nawet przerwy. Wyzwolenie go z otępienia, w jakie popadał zawsze, gdy próbował mówić, było zadaniem równie trudnym, jak ocucenie chorego z omdlenia lub powstrzymanie ducha szybko umierającego człowieka w nadziei wydobycia zeń jakichś rewelacji.

— Czy pan pytał, jak się nazywam? — odezwał się wreszcie.

— Naturalnie, że pytałem.

— Sto Pięć. Wieża Północna.

— Tylko tyle?

— Sto Pięć. Wieża Północna — powtórzył i z podobnym do jęku westchnieniem .pochylił się znów nad warsztatem.

— Nie jest pan szewcem z zawodu? — zaryzykował po chwili pan Lorry.

Starzec spojrzał błagalnie na szynkarza, jak gdyby pragnął przekazać mu trud odpowiedzi, zorientował się jednak, że nie może liczyć na pomoc, zwrócił więc znowu twarz w stronę natrętnego gościa, lecz po drodze trwożliwie utkwił wzrok w polepie.

— Szewcem z zawodu... — powtórzył głucho. — Nie. Nie byłem szewcem z zawodu... Wyuczyłem się... hm... tutaj... Sam się wyuczyłem. Prosiłem o to...

Znowu popadł w otępienie i jął przekładać szybko prawą pięść do lewej i odwrotnie. Po kilku minutach zwrócił znów wzrok w kierunku pana Lorry i podjął takim tonem, jak człowiek przebudzony nagle ze snu i wracający do tematu rozmowy z minionego wieczora:

— Miałem wiele trudności. Długo mimałem prosić, by wolno mi się było uczyć. Na koniec dostałem pozwolenie. Od tego czasu szyję buty.

Wyciągnął rękę, aby odebrać trzewik gościowi, ów zaś powiedział mierząc go bystrym spojrzeniem:

— Monsieur Manette, czy wcale mnie pan nie pamięta? Starzec upuścił trzewik, znieruchomiał, zapatrzył się w twarz pana Lorry.

— Monsieur Manette — podjął ten ostatni kładąc dłoń na ramieniu szynkarza — czy wcale nie pamięta pan tego człowieka?

Proszę na niego spojrzeć. Proszę na mnie popatrzyć. Czy w myślach pańskich nie wracają do życia dawne czasy, dawne interesy, dawny bankier i dawny sługa?

Długoletni więzień siedział bez ruchu przenosząc spojrzenie z dawnego bankiera na dawnego sługę, a na jego twarzy, jak gdyby spowitej w czarne, mroczne chmury, utorował sobie drogę od lat tam zatarty wyraz zrozumienia i inteligencji. Wyraz ten pojawił się, osłabł, zniknął, lecz niewątpliwie zajaśniał .przelotnie i znalazł wierne odbicie w młodej i urodziwej twarzy dziewczyny, co lękliwie przesunęła się wzdłuż ściany i stała teraz na miejscu, z którego mogła widzieć starca. Zrazu podniosła dłonie gestem trwożnego współczucia albo nawet odrazy, jak gdyby chciała odsunąć żałosną zjawę, odciąć się od jej widoku, następnie jednak wyciągnęła dłonie i widać było, że płonie pragnieniem, by tę widmową głowę przytulić do gorących młodych piersi i miłością przywołać ją do życia i nadziei. Wyraz, co gościł przez moment na obliczu szewca, został powtórzony na drugiej młodej i piękniejszej twarzy tak dokładnie, jak gdyby był ruchomym światłem wędrującym od ojca do córki.

Mroki rychło spowiły znowu ojca, który z coraz mniejszą uwagą patrzył na dwóch natrętów, aby wreszcie odwrócić wzrok, rozejrzeć się dokoła na poprzednią modłę i podniósłszy trzewik z polepy zabrać się do roboty.

— Poznał go pan, Monsieur? — zapytał szeptem Defarge.

— Tak. Nie zaraz. Z początku wydawało mi się, że to zadanie ponad siły. Ale później przez chwilę widziałem twarz tak dobrze znaną przed laty. Ciszej. Cofnijmy się trochę. Ciszej.

Panna Manette oderwała się od ściany strychu i podeszła do ławy, na której siedział jej ojciec. Było coś potwornego w jego nieświadomości, że obok znajduje się ktoś, kto może wyciągnąć rękę i dotknąć pochylonych nad robotą ramion.

Nikt nie odzywał się słowem. Żaden dźwięk nie zakłócał ciszy. Ona stała za nim niby duch. On był zajęty jedynie trzewikiem. Tak się jednak złożyło, że niebawem musiał zastąpić nożem szewskim jakieś narzędzie, które trzymał w ręku. Nóż leżał wprawdzie po przeciwnej stronie ławy i szewc podniósł go bez przeszkód, lecz pochylając się znów nad robotą złowił wzrokiem rąbek damskiej spódnicy. Powoli uniósł spojrzenie i zobaczył twarz dziewczyny. Dwaj widzowie ruszyli naprzód, lecz panna Manette powstrzymała ich gestem ręki. Nie obawiała się, że ojciec uderzy ją nożem, chociaż pan Lorry i Defarge lękali się takiego właśnie odruchu.

Starzec wpatrywał się w dziewczynę wystraszonym wzrokiem i po niejakim czasie zaczął bezdźwięcznie poruszać wargami. Oddychał szybko, głęboko. Widać było, że nie może dobyć z siebie głosu.

— Co... Co to? — wyjąkał wreszcie zdławionym szeptem. Strumienie łez spływały po dziewczęcej twarzy. Panna Manette podniosła do ust obie dłonie i posłała starcowi pocałunek, a następnie przytuliła je do piersi, jak gdyby składała tam białą, skołataną głowę.

— Nie jesteś chyba córką klucznika?

— Nie — odpowiedziała westchnieniem.

— Ktoś ty?

Dziewczyna nie ufała jeszcze tonowi swojego głosu, bez słowa więc usiadła na ławie obok ojca. Cofnął się, ale ona położyła mu dłoń na ręce. Dziwny, dobrze widoczny dreszcz wstrząsnął całym jego ciałem. Doktor Manette spokojnie odłożył nóż i usiadł sztywno zapatrzony w osobliwego gościa. Potem wolno, ostrożnie wysunął rękę i dotknął złocistych długich loków córki pospiesznie odgarniętych na ramiona. Przez chwilę przyglądał się tym włosom, lecz nagle popadł znów w otępienie i z głębokim westchnieniem wrócił do przerwanej pracy.

Ale zainteresowanie trzewikiem nie trwało długo. Dziewczyna położyła mu dłoń na ramieniu. On zerknął kilkakrotnie na tę dłoń, jak gdyby chciał się upewnić, że nie jest złudzeniem. Następnie przestał pracować, sięgnął do swojej szyi i zdjął poczerniały sznurek z przyczepionym do niego zwiniętym skrawkiem szmaty. Troskliwie rozwinął tę paczuszkę na kolanie i wydobył ze środka pukiel włosów, a właściwie dwa lub trzy długie złociste włosy, które niegdyś owinął był dokoła palca. Potem jeszcze raz ujął w rękę loki córki i przypatrzył się im bardzo uważnie.

— Takie same — szepnął. — Czy to możliwe? Kiedy to wszystko było? Jak się stało?

Na jego twarz powrócił wyraz skupienia i zrozumienia i starzec się, że podobny wyraz rozjaśnia również twarz dziewczyny. Ujął ją za ramiona, odwrócił w stronę światła i począł bacznie obserwować.— Tamtego wieczora — szeptał — kiedy wezwano mnie do chorego, ona położyła mi głowę na ramieniu. Bała się czegoś, chociaż ja nie miałem złych przeczuć. Potem kiedy przywieziono mnie do Wieży Północnej, strażnicy znaleźli te włosy na moim rękawie. „Zostawcie je — powiedziałem. — Nie pomogą mi nigdy w ucieczce cielesnej, lecz mogą być przydatne przy duchowej". To moje słowa. Pamiętam je dokładnie.

Przed rozpoczęciem tej tyrady starzec długo poruszał niemymi wargami, skoro jednak znalazł słowa, dawał im upust płynnie, chociaż cicho i powoli.

— Jak to się stało? — zawołał nagle. — Czy tam byłaś ty?

Gwałtownie zwrócił się w stronę dziewczyny. Dwaj świadkowie drgnęli i znów ruszyli naprzód. Ale ona siedziała bez ruchu i powiedziała tylko spokojnym, stłumionym głosem:

— Błagam was, dobrzy panowie, nie zbliżajcie się do nas, nie mówcie nic, stójcie na miejscu.

— Na Boga! — krzyknął doktor Manette. — Czyj to był głos?

Uwolnił ramiona córki i podniósłszy ręce począł szarpać nerwowo swoje siwe włosy. Po chwili ręce mu opadły i wzburzenie minęło, jak mija wszystko na świecie. Ale szewc nie myślał już o nie dokończonym trzewiku. Zawinął włosy w strzęp starego łachmana i próbował założyć sznurek na szyję. Przez cały czas jednak spoglądał spod oka na córkę i smutno kiwał głową.

— Nie, nie, nie! — mamrotał do siebie. — Jesteś zbyt młoda, zbyt kwitnąca. To niemożliwe. Spójrz, jak wygląda więzień. Ona nie znała tych rąk ani tej twarzy. Ona nie słyszała nigdy tego głosu. Nie, nie! Była ona i był on, przed wiekami, nim rozpoczęły się powolne lata Wieży Północnej. Jak ciebie zowią, dobry aniele?

Radośnie witając mniej głuchy głos i spokojniejsze zachowanie ojca panna Manette padła przed nim na kolana i wsparła o jego piersi błagalnie złożone dłonie.

— O, panie — zawołała. — Innym razem usłyszysz moje imię, dowiesz się, kto był moją matką, kto ojcem i czemu nie poznałam nigdy tragicznej historii rodziców. Niczego nie wolno mi rzec ci dzisiaj ani tutaj. Dzisiaj i tutaj mogę powiedzieć tyko jedno: błagam i zaklinam, abyś zechciał dotknąć mnie i pobłogosławić. Ach, ucałuj mnie, ucałuj, drogi, najdroższy!

Chłodna biel włosów starca połączyła się z promiennym złotem loków dziewczyny, które rozgrzały i rozjaśniły jego głowę, jak gdyby spłynęło na nią światło wolności.

— Jeżeli słyszysz w moich słowach... — ciągnęła młoda dama. — Nie wiem, czy jest tak istotnie, lecz mam nadzieję, że się nie mylę... Jeżeli słyszysz w moich słowach brzmienie podobne do innego głosu, co niegdyś dźwięczał w twoich uszach na kształt słodkiej muzyki, opłakuj tamten głos, opłakuj! Jeżeli gładząc moje włosy dotykasz czegoś, co przywodzi ci na myśl ukochaną głowę, która spoczywała na twej piersi, kiedy byłeś młody i wolny, opłakuj tamtą głowę, opłakuj! Jeżeli mówiąc o czekającym na nas domu, gdzie będę ci służyła wiernie i serdecznie, maluję w twojej pamięci inny dom, od dawna opuszczony, za którym tęskni twoje biedne serce, opłakuj tamten dom, opłakuj!

Mocniej objęła go za szyję i kołysała w ramionach niby dziecko.

— O, mój najdroższy! Jeżeli powiem, że nadszedł kres twojej męki, że przybyłam tutaj, by uwolnić cię i zabrać do Anglii, gdzie czeka cię spokój i wypoczynek; jeżeli powiem to wszystko i obudzę w tobie myśli o zmarnowanym życiu i okrucieństwie, z jakim potraktowała cię nasza francuska ojczyzna, opłakuj swoje zmarnowane życie i swoją krzywdę, opłakuj! A kiedy usłyszysz wreszcie moje imię i dowiesz się, kto jest moim ojcem i kim była nieżyjąca już matka, zrozumiesz, iż winnam klęknąć przed czcigodnym ojcem i błagać go o przebaczenie za to, że nigdy nie biadałam nad jego losem po dniach całych, a nocami nie .leżałam we łzach i bezsennie, gdyż miłość macierzyńska zataiła przede mną jego mękę. O, panie! Płacz nad moją matką, płacz nade mną! Dobrzy panowie! Chwała niechaj będzie Bogu! Czuję na twarzy święte łzy męczennika, a jego łkania poruszają we mnie serce. Spójrzcie! On płacze. Dzięki Bogu! Dzięki Bogu!

Starzec osłabł w ramionach córki i na jej pierś opuścił głowę.

Był to widok rozczulający a zarazem — gdy wspomniało się ogrom minionych krzywd i cierpień — tak groźny, że dwaj widzowie ukryli twarze w dłoniach. Podeszli do ojca i córki dopiero wówczas, gdy na poddaszu od dawna zapanowała cisza, a szlochania i szybkie oddechy doktora Manette zastąpił spokój, który nastaje po każdej burzy. Jest to niejako symbolem losów człowieka, w których nawałnica zwana życiem milknie ostatecznie w spoczynku i bezruchu. Starzec powoli osuwał się na polepę i wreszcie legł tam do cna wyczerpany, jak gdyby zapadły w letarg. Córka nie wypuszczała go z objęć i opadła z nim razem chcąc wspierać skołataną głowę na swym ramieniu, jej rozwiane włosy zakryły twarz ojca i jak firanka przesłoniły ją od światła.

Pan Lorry wielekroć wytarł nos i pochylił się nad swoją towarzyszką podróży.

— Sądzę — powiedziała wyciągając dłoń do starego bankiera — że nie płosząc go zbytnio można urządzić wszystko tak, abyśmy niezwłocznie opuścili Paryż? Ojca należałoby z tych drzwi wyprowadzić prosto do...

— Proszę się zastanowić — przerwał jej pan Lorry — czy doktor Manette wytrzyma podróż?

— Łatwiej wytrzyma podróż niż pobyt w tym, tak okropnym dlań mieście.

— Dużo w tym racji — przyznał Defarge, który dotychczas klęcząc przysłuchiwał się i patrzył. — A zresztą z wielu względów Monsieur Manette powinien znaleźć się jak najprędzej za granicami Francji. Czy zamówić karetkę pocztową i konie?

— To wkracza w sferę interesów — odparł pan Lorry odzyskując nagle zwykły mu chłód i opanowanie — a interesy wolę zawsze załatwiać osobiście.

— Może w takim razie panowie zechcą zostawić nas tutaj — powiedziała panna Manette. — Widzą panowie, jak ojciec się uspokoił? Można bez obawy powierzyć go mojej pieczy. Nic się nie stanie. Jeżeli panowie zamkną drzwi na klucz i zabezpieczą nas od niepożądanych gości, na pewno po powrocie zastaną ojca równie spokojnym jak obecnie. W każdym razie zajmę się nim na czas nieobecności panów, a później zaraz go stąd zabierzemy.

Projekt nie podobał się zrazu ani panu Lorry, ani szynkarzowi i obydwaj byli zdania, że jeden z nich winien pozostać na straży. Ponieważ jednak należało się zająć nie tylko pojazdem i końmi, lecz również niezbędnymi do wyjazdu papierami, a czas naglił, gdyż dzień zbliżał się do końca, dwaj mężczyźni podzielili między siebie zadania i spiesznie wyszli, aby się z nimi uporać.

Zaczynało się ściemniać. Córka oparła głowę o twardą polepę i leżąc u boku ojca czuwała nad nim w milczeniu. Było coraz ciemniej i ciemniej, a dziwnie dobrana para spoczywała bez słowa i ruchu, póki w szczelinach ściany nie błysnęło światło.

Pan Lorry i Monsieur Defarge zdążyli przysposobić wszystko do drogi i przynieśli na poddasze nie tylko płaszcze podróżne i szale, lecz również chleb, zimne mięsiwo, wino i gorącą kawę. Szynkarz ustawił prowianty i latarnię na ławie warsztatowej, prócz której było w izbie tylko łóżko z siennikiem, a następnie wraz z panem Lorry dźwignął byłego więźnia i pomógł mu stanąć. Jego twarz przerażona i zdziwiona, a zarazem tępa, nie zdradzała niczego, co mogło dziać się w głowie. Czy starzec zdawał sobie sprawę z aktualnych wydarzeń? Czy zapamiętał słowa, które doń mówiono? Czy zrozumiał, że jest nareszcie wolny?

Na te pytania nie zdołałby odpowiedzieć nawet najmędrszy z najmędrszych. Obecni usiłowali nawiązać z nim rozmowę, był wszakże tak oszołomiony i odpowiadał z takim trudem, że chwilowo przynajmniej postanowili zostawić go w spokoju. Mimo to doktor Manette zachowywał się nerwowo i od czasu do czasu ściskał skronie rękami, czego nigdy dotychczas nie czynił. Ale dźwięk głosu córki sprawiał mu widocznie przyjemność, bo ilekroć się odezwała, zwracał twarz w jej kierunku.

Z pokorą człowieka przywykłego od lat działać pod przymusem doktor Manette zjadł i wypił, co mu podsunięto, następnie zaś wdział płaszcz, w który polecono mu się ubrać. Gdy córka brała go pod rękę, nie wzbraniał się, lecz skwapliwie ujął jej dłoń w obydwie ręce i zatrzymał w uścisku.

Poczęli schodzić po stromych schodach. Monsieur Defarge z latarnią postępował pierwszy, pan Lorry zamykał pochód. Zostawili za sobą zaledwie kilka stopni, gdy starzec zatrzymał się i jął spoglądać niespokojnie na brudny sufit i poczerniałe ściany.

— Pamiętasz to miejsce, ojcze? Przypominasz sobie, jak wspinałeś się pod górę?

— Co powiadasz?

Zanim dziewczyna zdążyła odpowiedzieć, starzec mruknął, jak gdyby ponownie usłyszał pytanie:

— Czy sobie przypominam? Nie, nie pamiętam. To było bardzo dawno.

Jasno z tego wynikało, że we wspomnieniach starca nie pozostało jego przeniesienie z więzienia do domu dawnego sługi.

— Sto Pięć. Wieża Północna — mamrotał do siebie i rozglądając się wokół szukał niewątpliwie grubych fortecznych murów, wśród których spędził długie lata.

Na podwórzu zmienił chód, jak gdyby spodziewał się wkroczyć na most zwodzony, a kiedy zamiast mostu zobaczył oczekującą na ulicy karetę, wypuścił rękę córki i raz jeszcze ścisnął własne skronie.

Przed domem nie było zbiegowiska. Nikt nie wyglądał z licznych okien. Nawet żaden przygodny przechodzień nie kręcił się w pobliżu. Na ulicy była tylko jedna osoba — Madame Defarge — która wsparta o futrynę drzwi winiarni pilnie robiła na drutach i nie widziała niczego.

Były więzień zajął miejsce w karecie i pozwolił córce usiąść obok siebie, lecz pana Lorry zatrzymał na stopniu pokornym zapytaniem o swoje narzędzia i nie dokończony trzewik. W tej chwili Madame Defarge zawołała pod adresem męża, że zaraz się o wszystko postara. Szybko weszła w mrok podwórka i wkrótce ukazała się znów w świetle ulicznej latarni dźwigając warsztat, narzędzia i trzewik. Potem wsparła się o futrynę drzwi i pochłonięta robotą na drutach znów nie widziała niczego.

Defarge wspiął się na kozioł i zakomenderował krótko:

— Do rogatki.

Woźnica strzelił z bicza. Pojazd ruszył i potoczył się dalej pod ulicznymi latarniami, które przy lepszych ulicach połyskiwały jasno, a przy gorszych mętnie. Mijał oświetlone witryny sklepowe, wesołe tłumy na chodnikach, kawiarnie, otwarte drzwi teatrów, aby wreszcie zatrzymać się przy jednej z bram miasta. Z wartowni wysypali się żołnierze z latarniami.

— Wasze dokumenty, podróżni!

— Proszę spojrzeć, panie oficerze — odezwał się Defarge, który zszedł z kozła i poważnie odprowadził na stronę komendanta warty. — To są papiery starszego pana, tego z długimi siwymi włosami. Oddano mi je razem z nim w... — zniżył głos do ledwie dosłyszalnego szeptu.

Poruszyły się wojskowe latarnie i jedna z nich wraz z ramieniem w mundurowym rękawie powędrowała do wnętrza karety. Żołnierskie oczy spojrzały ciekawie na starszego pana z długimi siwymi włosami, aby nasycić się widokiem, którego nie ogląda się każdego dnia ni każdej nocy.

— W porządku! Jazda! — rzucił człowiek w mundurze.

— Szczęśliwej podróży! — zawtórował mu Defarge.

Kareta potoczyła się znów pod blaskiem coraz rzadszych latarń i pod niezmierzonym łanem gwiazd.

Cienie nocy były czarne i rozległe pod baldachimem przedwiecznych i nieruchomych świateł, tak nieraz odległych, że uczeni żywią wątpliwości, czy promienie owych gwiazd odkryły w przestrzeni naszą ziemię — znikomy punkt, na którym dzieje się coś i ktoś, cierpi.

Pośród tych cieni pan Lorry zasypiał, budził się zziębnięty i znów zapadał w drzemkę. Siedząc obok odkopanego z grobu widma zastanawiał się, co ów człowiek utracił na zawsze, a co zdoła odzyskać, i raz po raz zadawał to samo urojone pytanie i oczekiwał tej samej urojonej odpowiedzi:

— Czy pragniesz żyć?

— Nie potrafię na to odpowiedzieć.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Księga druga

ROZDZIAŁ I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX

KONSULTACJA

Dnia dziesiątego stary bankowiec strudzony trwożnym czuwaniem i niepewnością usnął na posterunku przed brzaskiem. Ocknął się zdziwiony, że jasne słoneczne światło zalewa pokój, w którym panowała noc, gdy zapadał w ciężką drzemkę.

Nerwowo przetarł oczy i dźwignął się z sofy, po chwili jednak zaczął podejrzewać, że śpi i marzy w dalszym ciągu. Kiedy bowiem zajrzał przez uchylone drzwi do sypialni doktora, zobaczył warsztat i skrzynkę z narzędziami w kącie, a samego doktora siedzącego koło okna i zajętego czytaniem. Ubrany był w swój zwykły poranny strój, a twarz, którą pan Lorry widział dokładnie, miał bladą wprawdzie, lecz skupioną i myślącą.

Człowiek interesu upewnił się wkrótce, że nie śpi, lecz w tejże chwili zadał sobie kłopotliwe pytanie, czy cala historia z warsztatem i szyciem butów nie stanowiła koszmarnej ułudy? Na własne. oczy oglądał przecież przyjaciela, który był ubrany jak zwykle, wyglądał jak zwykle i jak zwykle czytał z rana siedząc w fotelu pod oknem. I nic w polu widzenia nie wskazywało na sposób, w jaki odbyła się niespodziewana przemiana!

Atoli niepewność ustąpiła rychło wraz z zaskoczeniem i zdziwieniem. Odpowiedź była jasna. Gdyby oglądany obraz nie wynikał z realnych przesłanek, on — Jarvis Lorry — nie stałby na tym miejscu. Jakim cudem mógłby ocknąć się kompletnie ubrany na sofie w gabinecie przyjęć doktora Manette i wczesnym rankiem roztrząsać takie zagadnienia przed uchylonymi drzwiami sypialni przyjaciela?

Nim upłynęło kilka minut, panna Pross znalazła się u boku starego bankowca. Jej szept musiałby oczywiście rozproszyć ostatnie ślady wątpliwości, gdyby żywił je jeszcze pan Lorry. Ale pan Lorry otrzeźwiał już i dobrze zdawał sobie sprawę z sytuacji. Doradził zaraz, by oddalić się chwilowo i doczekać zwykłej godziny śniadania, następnie zaś spotkać doktora tak, jak gdyby nic nie zaszło osobliwego. Jeżeli lekarz z Beauvais będzie zachowywał się normalnie, pan Lorry spróbuje odbyć projektowaną od kilku dni konsultację i zasięgnie porady, której oczekiwał tak niespokojnie.

Panna Pross udzieliła planowi całkowitej aprobaty i wszystko przygotowano nader troskliwie. Czasu nie brakowało, a więc stary bankowiec zrobił toaletę równie starannie jak zazwyczaj. Wystąpił w wyszczotkowanej peruce oraz obuwiu oczyszczonym drobiazgowo. Doktor, poproszony do stołu w codzienny sposób, szybko i chętnie zeszedł na śniadanie.

Zachowywał się normalnie, lecz zrazu sądził, że zaślubmy córki miały miejsce dnia wczorajszego. Pan Lorry nie mógł sprostować tej omyłki nie uciekając się do dróg delikatnych i okólnych, które uważał za jedyny bezpieczny sposób podejścia. Rozmyślnie, lecz niby to przypadkowo rzucane wzmianki o dniu tygodnia i dniu miesiąca wprowadziły pana Manette w zakłopotanie, a twarz jego przybrała wyraz niespokojnej zadumy. Poza tym wszakże doktor był tak opanowany i zrównoważony, że stary bankowiec postanowił zasięgnąć niezbędnej porady, i to zasięgnąć jej u niego.

Kiedy więc śniadanie dobiegło końca i ze stołu sprzątnięto, a dwaj starzy przyjaciele zostali sami, pan Lorry zwrócił się do lekarza z Beauvais:

— Drogi Aleksandrze, pragnę zwrócić się do ciebie o poradę w bardzo dziwnym przypadku interesującym mnie żywo i osobiście. Oczywiście mnie ów przypadek wydaje się bardzo dziwny. Dla twojej praktyki i wiedzy może być zupełnie zwyczajny.

Pan Manette zerknął na swoje ręce poczerniałe od niedawnej pracy, co często robił już podczas śniadania. Minę miał zatroskaną, lecz słuchał nader uważnie.

— Kochany doktorze — podjął człowiek interesu dotykając serdecznie ramienia przyjaciela. — W grę wchodzi osoba szczególnie bliska mi i droga. Mój najlepszy przyjaciel. Zastanów się głęboko i, błagani, udziel zbawiennej rady przez wzgląd na niego i na jego córkę. Rozumiesz, Aleksandrze? Przez wzgląd na jego córkę!

— Jeżeli cię dobrze rozumiem — rzekł glucho doktor Manette — chodzi o... o zaburzenia umysłowe?

— Tak.

— Mów jasno. Nie szczędź najdrobniejszych szczegółów.

Pan Lorry zorientował się, iż osiągnięto wzajemne zrozumienie, podjął więc śmielszym tonem:

— Mój drogi, w danym przypadku chodzi o dawny i bardzo ostry uraz działający zgubnie na uczucia, pamięć i... i... jak się słusznie wyraziłeś, powodujący zaburzenia umysłowe. Mój przyjaciel pozostawał niegdyś pod wpływem tego szoku przez okres niewiadomy; sam stracił rachubę czasu, a inne środki sprecyzowania granic tego okresu nie istnieją. Chory wyzwolił się z urazu, lecz niepodobna również ustalić, jakimi drogami przebiegał ów proces, o czym razu pewnego mój przyjaciel mówił publicznie w mojej obecności i w słowach szczególnie wstrząsających. Zdrowie odzyskał zupełnie. Stał się człowiekiem zdolnym do wysiłku fizycznego i ciężkiej pracy umysłowej, dzięki której uzupełnia nieustannie zasoby swojej wiedzy i tak już bardzo rozległe. Niestety jednak ostatnio... — pan Lorry zająknął się i westchnął głęboko — zdarzył się nawrót choroby... bardzo lekki nawrót.

— Jak długo trwał? — zapytał lekarz niemal szeptem.

— Dziewięć dni i nocy.

— A jak się objawiał? Sądzę... — były więzień zerknął ukradkiem na swoje dłonie. — Sądzę, że twój przyjaciel zaczął znów robić coś, co robił w okresie, gdy był pod działaniem urazu?

— Istotnie.

— Czy widziałeś go niegdyś dawniej zajętego tą robotą? — pytał doktor spokojnie i wyraźnie, lecz nadal prawic szeptem.

— Raz jeden.

— Czy podczas ostatniego nawrotu chory zachowywał się podobnie albo... albo zupełnie tak samo jak niegdyś?

— Moim zdaniem zupełnie tak samo.

— Wspomniałeś o jego córce. Czy... czy ona wie o nawrocie choroby?

— Nie! I zapewne nigdy się nie dowie. Sekret był dobrze zachowany. Wiem o tym tylko ja i jeszcze jedna osoba, godna bezgranicznego zaufania.

— To prawdziwy dowód rozsądku i serca. Dobrze... bardzo dobrze... — Doktor uścisnął mocno dłoń przyjaciela.

Pan Lorry równie gorąco odwzajemnił uścisk. Przez chwilę obydwaj milczeli.

— Posłuchaj, kochany doktorze — podjął wreszcie stary bankowiec najcieplejszym tonem, na jaki stać go było. — Ja jestem zwyczajnym człowiekiem interesu. Nie potrafię sprostać subtelnym i zawiłym kwestiom. Brak mi wiedzy. Brak odpowiednio wyćwiczonej inteligencji. Potrzebuję rady, a  nie ma przecież pod słońcem przewodnika, któremu w takiej sprawie mógłbym zaufać snadniej niż tobie. Drogi Aleksandrze! Powiedz, jakim powodom przypisać ów nawrót? Czy grozi recydywa? Czy i jaką metodą można jej zapobiec? Jaką stosować kurację? Co robić? W jaki sposób ratować chorego? Chyba nikt nigdy nie pragnął służyć przyjacielowi goręcej, niż ja tego pragnę. Z całego serca chcę mu pospieszyć z pomocą, lecz nie potrafię się do tego zabrać. Nie wiem, jak postępować w tak zawiłym przypadku. Jeżeli twoja wiedza, inteligencja, doświadczenie skierują mnie na szlak właściwy, zdołam uczynić wiele. Bez tego przewodnictwa będę do niczego. Proszę, omów ze mną całą sprawę, rozjaśnij mi ją trochę, naucz, jak stać się bardziej użytecznym!

Po tej gorącej przemowie doktor Manette przez czas pewien siedział zadumany, a pan Lorry bynajmniej go nie przynaglał.

— Według mojego mniemania — odezwał się lekarz z widocznym wysiłkiem — nawrót, który mi opisałeś, drogi przyjacielu, nie mógł być dla chorego zupełnym zaskoczeniem.

— Czy mój przyjaciel obawiał się czegoś podobnego? — zaryzykował stary bankowiec.

— Tak, i to bardzo — odparł doktor wstrząsając się bezwiednym dreszczem. — Nie wyobrażasz sobie, jak taki stan przygnębia chorego i jak niezmiernie trudno wydusić mu z siebie chociażby jedno słowo na ów temat. To graniczy z niepodobieństwem.

— Czy doznałby ulgi — ciągnął coraz śmielej pan Lorry — gdyby z dręczących go obaw mógł zwierzyć się komukolwiek?

— Tak sądzę, ale mówiłem ci przed chwilą, że to graniczy z niepodobieństwem, a w danym razie może być całkiem niemożliwe.

Po momencie kłopotliwego milczenia człowiek interesu położył znowu rękę na ramieniu przyjaciela.

— Powiedz mi teraz, drogi Aleksandrze — rzekł cicho — czemu przypisać należy niedawny atak?

— Zapewne — odparł lekarz z Beauvais — myśli i wspomnienia, które stanowiły początkową przyczynę choroby, z niezwykłą siłą odżyły w wyobraźni chorego. Może powodem tego było jakieś szczególnie wyraziste skojarzenie. Może chory żył od niejakiego czasu w ustawicznej trwodze, iż takie właśnie skojarzenie grozi mu w pewnych okolicznościach... Może daremnie usiłował przygotować się do tego zdarzenia, a wewnętrzna walka osłabiła w nim odporność.

— Czy... czy chory — szepnął pan Lorry po chwili wahania, któremu trudno się było dziwić — ... czy mój przyjaciel mógł zachować w pamięci to, co działo się podczas nawrotu?

Doktor Manette rozejrzał się błędnie po pokoju, pokręcił głową i odrzekł głuchym tonem:

— Nie. Nic nie zapamiętał.

— A teraz powiedz mi coś na temat przyszłości.

— Jeżeli chodzi o przyszłość — odparł lekarz odzyskując nagle pewność siebie — to jestem niewątpliwie jak najlepszej myśli. Dlaczego? Ponieważ, za zmiłowaniem boskim, chory przyszedł do siebie w stosunkowo krótkim czasie. Załamał się chwilowo pod wpływem jakichś bardzo zagmatwanych przyczyn. Od dawna przewidywał to mgliście, bal się, na próżno starał się walczyć. Ostatnio chmura nadciągnęła i odeszła, mam więc nadzieję, iż najgorsze minęło.

— No, no! To już wielka pociecha — ożywił się pan Lorry. — Dziękuję ci z serca.

— Dziękuję ci z serca — powtórzył lekarz na kształt echa.

— Mam jeszcze dwie sprawy — podjął człowiek interesu — i co do nich chciałbym zasięgnąć twojej opinii. Czy mogę mówić dalej?

— Naturalnie. Wyświadczasz temu człowiekowi nieoceniona, przysługę — odrzekł doktor Manette i mocno uścisnął rękę pana Lorry.

— Po pierwsze zatem, mój przyjaciel jest naukowcem o niewyczerpanych zasobach energii. Z zapałem studiuje swoją dziedzinę wiedzy, przeprowadza doświadczenia i w ogóle jest nad wyraz czynny. Czy nie pracuje zbyt wiele?

— Nie zdaje mi się. Zapewne jego umysł odczuwa potrzebę nieustannego zatrudnienia. Może to być po części cechą przyrodzoną, po części łączyć się z przebytym niedomaganiem. Im mniej spraw zdrowych zaprzątałoby ów umysł, tym bardziej groziłby mu zwrot w niezdrowym kierunku. Chory mógł obserwować samego siebie i wyciągnąć takie właśnie wnioski.

— Jesteś pewien, że nie nadużywa swoich sił? — nie dawał za wygraną człowiek interesu.

— Tak. Jestem tego prawie pewien.

— Kochany Aleksandrze, gdyby się jednak przepracowywał...

— Mój drogi przyjacielu — przerwał doktor Manette — to mu raczej nie grozi. Potężnemu napięciu w jednym tylko kierunku musi zapobiegać jakaś przeciwwaga. Rozumiesz?

— Wybacz, proszę, natręctwo drobiazgowego człowieka interesu. Załóżmy jednak, że mój przyjaciel mógłby się przepracowywać. Czy w takim razie groziłaby recydywa?

— Nie sądzę. Tak. Nie sądzę! — powtórzył lekarz z Beauvais tonem głębokiego przekonania. — Recydywę mógłby sprowadzić tylko jeden rodzaj wspomnień czy skojarzeń. Tak! Jestem głęboko przekonany, iż niebezpieczeństwem grozi wyłącznie potrącenie jednej struny. A obecnie, po tym, co zaszło, i po wyzdrowieniu twojego przyjaciela, nie wyobrażam sobie niczego, co zdołałoby raz jeszcze potrącić ową strunę. Sądzę, ba! jestem prawie pewien, że możliwości wywołania recydywy zostały wyczerpane bez reszty.

Doktor mówił ostrożnie niby ktoś, kto zdaje sobie sprawę, że niekiedy drobiazg na pozór błahy potrafi wykoleić mechanizm tak subtelny jak umysł człowieka. Zarazem jednak mówił z przekonaniem nabytym niewątpliwie dzięki cierpieniom i dokładnemu obserwowaniu samego siebie. Pan Lorry nie zamierzał podkopywać tej ufnej wiary w przyszłość. Udawał nawet, że wywody przyjaciela uspokajają go i krzepią bardziej, niż było to w istocie, i z kolei przystąpił do drugiej i ostatniej kwestii. Wiedział, że to punkt najtrudniejszy, lecz musiał go poruszyć, bo pamiętał dokładnie swoją dawną niedzielną rozmowę z panną Pross, a także wszystko, co oglądał w ciągu minionych dziewięciu dni. Odetchnął więc i śmiało stawił czoła ciężkiej próbie.

— Kochany Aleksandrze — rozpoczął.— Pod wpływem chwilowego nawrotu choroby, który na szczęście minął rychło, mój przyjaciel jął się na dziewięć dni pewnego zajęcia... no... powiedzmy, kowalstwa. Tak! Niech to będzie kowalstwo! Dla wyświetlenia sprawy i całkowitego jej zobrazowania dodajmy, iż mój przyjaciel w najgorszym okresie zwykł pracować przy malej przenośnej kuźni. Otóż przy tej właśnie kuźni znaleziono go niespodziewanie w czasie ostatniego nawrotu choroby. Czy to wskazane, by mój przyjaciel stale trzymał w pobliżu swoją starą kuźnią i narzędzia kowalskie?

Doktor Manette zakrył oczy dłonią i nerwowo począł stukać obcasem w podłogę.

— Mój przyjaciel — ciągnął człowiek interesu spoglądając przenikliwie na pana Manette — zawsze miał te rzeczy pod ręką. Czy nie lepiej, by teraz rozstał się z nimi na zawsze?

Lekarz z Beauvais nie odsłaniał oczu i nadal stukał obcasem.

— Jak widzę, Aleksandrze — ciągnął pan Lorry — niełatwo ci udzielić mi rady. Rozumiem! To kapitalne zagadnienie, lecz mimo wszystko sądzę... — zająknął się i smutno pokiwał głową.

— Zechciej mnie pojąć — rzekł lekarz z Beauvais po długiej i bardzo krępującej pauzie. — Niezmiernie trudno wyjaśnić w prostych słowach, jakimi drogami wędrują sekretne myśli owego biedaka. Niegdyś marzył o tym zajęciu, tęsknił do niego i gdy je wreszcie znalazł, doznał niewysłowionej ulgi. Pracę mózgu nastąpił pracą palców, później zaś, kiedy nabrał wprawy, począł sobie zaprzątać głowę doskonaleniem ręki miast dumaniami o własnej niedoli i męce. Cóż dziwnego, że i po wielu latach nie może ścierpieć myśli o bezpowrotnej utracie tamtej swojej pracy. Nawet dzisiaj, gdy wierzy w siebie jak nigdy dotychczas, gdy potrafi rozmawiać o swych dolegliwościach, obawa, że mógłby kiedyś potrzebować dawnego zajęcia i nie znaleźć warsztatu w stosownej chwili, przejmuje go strachem, który można porównać jedynie z grozą, co dławi serce zagubionego dziecka. — Były więzień spojrzał na przyjaciela, a jego twarz mogła stanowić ilustrację słów zawartych w ostatnim zdaniu.

— Wyjaśnij mi jednak, kochany doktorze... Hm... Nie zapominaj, że o radę prosi cię zrozpaczony człowiek interesu, oschły jegomość, co przez całe życie miał do czynienia z rzeczami tak prozaicznymi jak gwinee, szylingi i pliki banknotów. Wyjaśnij mi, proszę, czy bliskość warsztatu i narzędzi nie ożywia wspomnień i niepożądanych myśli? Czy gdyby te przedmioty zniknęły, nie zniknęłyby również dawne obawy i troski? Mówiąc pokrótce proszę cię o jedną jasną odpowiedź: czy przechowywanie kuźni nie jest odstępstwem na rzecz złych przeczuć i trwogi przed możliwością recydywy?

Znowu zapadła przykra cisza.

— Widzisz, mój drogi — odezwał się wreszcie doktor. — Kuźnia to... to taka stara, wierna towarzyszka...

— Mimo wszystko ja nie trzymałbym jej w domu — natarł pan Lorry, który zyskiwał pewność siebie w miarę, jak doktor ją tracił. — Pragnę doradzić przyjacielowi, by pozbył się kuźni. Potrzeba mi jedynie twojej aprobaty. Jestem zupełnie pewien, że z takiego sąsiedztwa nie wyniknie nic dobrego. Posłuchaj, kochany Aleksandrze! Bądź taki mądry i zacny jak zawsze. Udziel swojej aprobaty. Udziel jej przez wzgląd na córkę mojego przyjaciela... Przez wzgląd na jego córkę! Rozumiesz?

Widać było, że lekarz z Beauvais toczy ze sobą niecodzienną walkę. Aż litość brała, gdy przemówił wreszcie:

— A więc zgadzam się... dla niej... i udzielam aprobaty. Ale na twoim miejscu nie usuwałbym tych rzeczy, dopóki twój przyjaciel będzie w domu. Niech to się stanie podczas jego nieobecności.

Niech dopiero po powrocie odczuje brak swej starej, wiernej towarzyszki.

Pan Lorry z ochotą przystał na wysunięte warunki i konsultacja dobiegła końca. Resztę dnia przyjaciele spędzili na wsi, gdzie doktor szybko odzyskał pogodę i dobry humor. Przez następne trzy dni czul się zupełnie dobrze, a dokładnie w dwa tygodnie po odjeździe nowożeńców wybrał się na ich spotkanie. Oczywiście wyjaśniono mu przedtem, w jaki sposób zostało usprawiedliwione jego milczenie, aby Lucie dowiedziała się z ust ojca tego samego, co z listu panny Pross, i nie nabrała podejrzeń.

Wieczorem w dzień wyjazdu lekarza z Beauvais pan Lorry wybrał się do jego sypialni uzbrojony w siekierę, piłę, młot i dłuto. Towarzystwa dotrzymywała mu panna Pross ze światłem. Tam, przy zamkniętych drzwiach i ze zbrodniczą miną człowiek interesu porąbał warsztat szewski, a panna Pross trzymając świecę wyglądała tak, jak gdyby asystowała przy morderstwie. Poćwiartowane zwłoki ofiary spalono niezwłocznie pod kuchnią, a narzędzia, skórę i rozpoczęte trzewiki pogrzebano cichaczem w ogródku. Sekretne dzieło zniszczenia przemawiało tak silnie do umysłów na wskroś uczciwych, że pan Lorry i panna Pross dokonywali zbożnego czynu i zacierali jego ślady z takim uczuciem, jak gdyby naprawdę uczestniczyli w odrażającym występku.