Leonid Andrejew

OPOWIEŚĆ O SIEDMIU POWIESZONYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

OPOWIEŚĆ O SIEDMIU POWIESZONYCH

Leonid Andrejew

I

O PIERWSZEJ W POŁUDNIE, WASZA EKSCELENCJO

Ponieważ minister był człowiekiem bardzo otyłym, skłonnym do apopleksji, więc ze wszelkimi ostrożnościami, jak najdelikatniej uprzedzono go, że przygotowuje się na niego bardzo poważny zamach. Minister przyjął wiadomość spokojnie, a nawet z uśmiechem, wobec tego zakomunikowano mu również szczegóły, że zamach ma być wykonany następnego dnia z rana, gdy minister wyjedzie z raportem; kilku terrorystów, już wydanych przez prowokatora i znajdujących się teraz pod stałą obserwacją agentów, ma z bombami i rewolwerami zebrać się o pierwszej w południe przy podjeździe i czekać na ukazanie się ministra, tam też ich złapią.

— Chwileczkę — zdziwił się minister — skądże oni wiedzą, że ja pojadę o pierwszej w południe z raportem, kiedy sam dowiedziałem się o tym onegdaj?

Naczelnik biura śledczego wykonał nieokreślony ruch ręką.

— A jednak o pierwszej w południe, wasza ekscelencjo.

Czy to dziwiąc się, czy też pochwalając działalność policji, która tak szczęśliwie wszystkiemu zapobiegła, minister pokiwał głową i ponuro uśmiechnął się grubymi, ciemnymi wargami; i z tym samym uśmiechem, skromnie, nie chcąc przeszkadzać policji w jej dalszych zarządzeniach, zabrał się szybko i wyjechał na nocleg do jakiegoś obcego, gościnnego pałacu. Z zagrożonego domu, koło którego mieli zebrać się jutro zamachowcy, wywieziono również jego żonę i dwoje dzieci.

Dopóki, w obcym pałacu paliły się światła i uprzejme, znajome osoby kłaniały się, uśmiechały i oburzały, dygnitarz odczuwał tylko przyjemne podniecenie — jakby już dostał albo zaraz miał dostać wielką, nieoczekiwaną nagrodę. Ale ludzie się rozjechali, światła pogasły i przez lustrzane szyby na sufit i ściany legło koronkowe i fantastyczne światło latarni elektrycznych; obcy dom, z jego obrazami, statuami i ciszą wchodzącą z ulicy, sam cichy i nieokreślony, budził trwożną myśl o niedoskonałości zamknięć, ochrony i ścian. I wówczas w nocy, w ciszy i samotności cudzej sypialni, dygnitarza ogarnął nieznośny lęk.

Minister chorował na nerki, i przy każdym silniejszym wzruszeniu napełniały mu :się wodą i puchły twarz, nogi i ręce, i od tego stawał się jakby jeszcze tłustszy, jeszcze większy i masywniejszy. I teraz, górą wzdętego mięsa wznosząc się nad przygniecionymi sprężynami łóżka, z udręką człowieka chorego wyczuwał swoją spuchniętą, jak gdyby cudzą twarz i z przykrością myślał o okrutnym losie, jaki mu przygotowywali ludzie. Przypomniał sobie kolejno wszystkie niedawne, okropne wypadki, kiedy w ludzi jego, dygnitarskiego, a nawet jeszcze wyższego stanu rzucano bomby, i bomby rwały na kawałki ciało, rozpryskiwały mózg po brudnych, ceglanych ścianach, wyrywały zęby z dziąseł. I na skutek tych wspomnień własne tłuste, chore ciało, rozłożone na łóżku, wydawało mu się już cudzym, już doświadczającym siły ogniowej wybuchu; i majaczyło mu się, że ręce w ramieniu oddzielają się od tułowia, zęby wypadają, mózg rozpryskuje się na cząstki, nogi drętwieją i leżą bezwładnie, palcami do góry, jak u nieboszczyka. Umyślnie poruszał się, głośno oddychał, kaszlał, żeby w niczym nie być podobnym do nieboszczyka, otaczał się żywym hałasem dźwięczących sprężyn, szeleszczącej kołdry; i żeby dowieść, że jest całkiem żywy, że ani trochę nie umarł i jest daleki od śmierci jak każdy inny człowiek, głośno i krótko basował w ciszy i samotności sypialni:

— Zuchy! Zuchy! Zuchy!

Pochwalał tak agentów, policję i żołnierzy, wszystkich tych, którzy strzegli jego życia i tak w porę, tak zręcznie zapobiegli zabójstwu. Lecz poruszając się, lecz pochwalając, lecz uśmiechając się wymuszonym, krzywym uśmiechem, żeby wyrazić swe szyderstwo głupim„ niefortunnym terrorystom — wciąż jeszcze nie wierzył w swe ocalenie, w to, że życie nagle, niespodzianie nie odejdzie od niego. Śmierć, którą ludzie dla niego uplanowali i która istniała tylko w ich myślach, w ich zamiarach, jak gdyby już tu stała, i będzie stać, i nie odejdzie, dopóki tamtych nie złapią, nie odbiorą im. bomb i nie wsadzą ich do mocnego więzienia. W tym. oto kącie stoi i nie odchodzi — nie może odejść, jak karny żołnierz, czyjąś wolą i rozkazem postawiony na warcie.

— O pierwszej w południe, wasza ekscelencjo! — dźwięczało wygłoszone zdanie, przybierało wszystkie odcienie; to wesoły i szyderczy, to gniewny, to uparty i tępy. Jak gdyby w sypialni postawiono sto nakręconych gramofonów i wszystkie one, jeden po drugim, z idiotyczną gorliwością maszyny wykrzykiwały nakazane im słowa:

— O pierwszej w południe, wasza ekscelencjo!

I ta jutrzejsza „pierwsza w południe", która jeszcze tak niedawno niczym się nie różniła od innych godzin, była tylko spokojnym ruchem wskazówki na cyferblacie złotego zegarka, nagle nabrała złowieszczej wyrazistości, wyskoczyła z cyferblatu, zaczęła żyć swym własnym życiem, wyciągnęła się, jak ogromny czarny słup, przecinający na dwoje całe życie. Jak gdyby ani przed nią, ani po niej nie istniały żadne inne godziny, i tylko ona jedna, bezczelna i zarozumiała, miała prawo do jakiejś szczególnej egzystencji.

— No? Co chcesz? — przez zęby, gniewnie, zapytał minister.

Gramofony ryczały:

— O pierwszej w południe, wasza ekscelencjo! — i czarny słup uśmiechał się i kłamał. Zgrzytnąwszy zębami, minister podniósł się na posłaniu i usiadł oparłszy się twarzą na ręce — stanowczo nie mógł zasnąć w tę wstrętną noc.

I z przerażającą wyrazistością, zaciskając twarz pulchnymi, uperfumowanymi dłońmi, wyobraził sobie, jakby to jutro rano wstawał, nie wiedząc o niczym, potem ubierałby się w przedpokoju. I ani on, ani szwajcar podający futro, ani lokaj podający kawę — nie wiedzieliby, że nie ma najmniejszego sensu pić kawę, kłaść futro, skoro za kilka chwil wszystko to: i futro, i jego ciało, i kawa,

która się w nim znajduje, będą zniweczone przez wybuch, zabrane przez śmierć. Oto szwajcar otwiera oszklone drzwi... I to on, miły, dobry, uprzejmy szwajcar, z błękitnymi, żołnierskimi oczami i orderami przez całą pierś, sam, własnymi rękami, otwiera straszne drzwi — otwiera, bo o niczym nie wie. Wszyscy się uśmiechają, bo o niczym nie wiedzą.

— Oho! — rzekł głośno i powoli odjął dłonie od twarzy. I, spoglądając w ciemność, daleko przed siebie, nieruchomym, wytężonym spojrzeniem, tak samo powoli wyciągnął rękę, namacał kontakt i zapalił światło. Potem wstał i, nie kładąc pantofli, bosymi nogami stąpajac po dywanie, obszedł cudzą, nieznaną sypialnię, znalazł jeszcze jeden kontakt od ściennej lampy i zapalił. Zrobiło się jasno i miło i tylko rozrzucona pościel z zrzuconą na podłogę kołdrą mówiła o jakimś niezupełnie jeszcze minionym przerażeniu.

W nocnej bieliźnie, z rozwichrzoną na skutek niespokojnych ruchów brodą, z gniewnymi oczami, dygnitarz był podobny do każdego innego rozgniewanego starca, który cierpi na bezsenność i ciężką astmę. Jak gdyby , go obnażyła śmierć, którą ludzie dla niego przygotowywali, jak gdyby go oderwała od przepychu i imponującej wspaniałości, jaka go otaczała — i trudno było uwierzyć, że to właśnie on ma tak wielką władzę, że to jego ciało, takie zwyczajne, proste, ludzkie ciało, miało straszliwie zginąć w ogniu i huku potwornego wybuchu. Nie ubierając się i nie czując zimna, usiadł na pierwszym krześle, jakie mu się nawinęło, podparł ręką zwichrzoną brodę i ze skupieniem, w głębokim i spokojnym zamyśleniu utkwił oczy w gipsowej sztukaterii na nieznajomym suficie.

A więc o to chodziło! A więc dlatego tak się lękał i niepokoił! Więc dlatego ona tam stoi w kącie i nie odchodzi, nie może odejść!

— Głupcy! — powiedział pogardliwie i dobitnie.

— Głupcy! — powtórzył głośniej i z lekka odwrócił głowę ku drzwiom, żeby słyszeli ci, do których się to odnosi. A odnosiło się to do tych, których niedawno nazywał zuchami i którzy przez zbytek gorliwości opowiedzieli mu szczegółowo o gotującym się zamachu.

„No, naturalnie — myślał głęboko, nagle wzmocnioną i lotną myślą — przecież dopiero teraz, kiedy mi to opowiedzieli, wiem o tym i lękam się, a gdyby nie to, nic bym nie wiedział i spokojnie piłbym kawę. No, a potem, naturalnie, ta śmierć — ale czyż ja się tak śmierci boję? Oto bolą mnie nerki i przecież kiedyś umrę, a nie boję się, bo nie wiem. A ci głupcy powiedzieli: o pierwszej w południe, wasza ekscelencjo. I myśleli, głupcy, że się będę cieszyć, a zamiast tego ona stanęła w kącie i nie odchodzi. Nie odchodzi dlatego, że to moja własna myśl. I nie śmierć jest straszna, ale świadomość śmierci, i całkiem nie można by było żyć, gdyby człowiek mógł zupełnie ściśle i na pewno znać dzień i godzinę śmierci. A ci głupcy uprzedzają: o pierwszej w południe, wasza ekscelencjo!"

Zrobiło mu się tak lekko i przyjemnie, jak gdyby mu ktoś powiedział, że jest nieśmiertelny i nigdy nie umrze. I czując się znowu silnym i rozumnym pośród tego stada głupców, którzy tak bezmyślnie i brutalnie wdzierają się w tajemnice przyszłości, zamyślił się nad szczęściem nieświadomości ciężkimi myślami starego, chorego człowieka, który wiele doświadczył. Żadne żywe stworzenie, ani człowiek, ani zwierzę, nie może znać dnia ani godziny swej śmierci. Oto niedawno był chory i lekarze powiedzieli mu, że umrze, że należy wydać ostatnie zarządzenia, — a on im nie uwierzył i istotnie pozostał przy życiu. A za czasów młodości było tak: zaplątał się w życiu i postanowił ze sobą skończyć; i rewolwer przygotował, i listy powypisywał, i nawet godzinę samobójstwa wyznaczył, a w końcu nagle się rozmyślił. I zawsze, w najostatniejszej chwili może się coś zmienić, może zajść jakaś nieoczekiwana okoliczność i dlatego' nikt nie może powiedzieć, kiedy umrze.

„O pierwszej w południe, wasza ekscelencjo!" — powiedziały mu te uprzejme osły i chociaż powiedziały tylko dlatego, że śmierci zapobiegnięto, jednak sama świadomość jej możliwej godziny napełniła go przerażeniem. Całkiem możliwe, że go nawet zabiją, ale jutro to się nie stanie — jutro to się nie stanie — może więc spać spokojnie, jak nieśmiertelny. Głupcy, oni nie wiedzieli, jak wielkie prawo poruszyli z miejsca, jaką dziurę otworzyli, kiedy z tą swoją idiotyczną grzecznością powiedzieli mu: „O pierwszej w południe, wasza ekscelencjo!"

— Nie, nie o pierwszej po południu, wasza ekscelencjo, tylko nie wiadomo kiedy. Nie wiadomo kiedy, co?

— Nie — odpowiedziała cisza. — Nie.

— Nie, ty coś mówisz.

— To nic, to głupstwo. Mówię: jutro o pierwszej w południe.

I z niespodzianym ostrym bólem w sercu zrozumiał,, że nie zazna ani snu, ani spokoju, ani radości, dopóki nie minie ta przeklęta, czarna, wyjęta z cyferblatu godzina. A jednak cień świadomości tego, o czym nie powinna wiedzieć żadna żywa istota, stał tam w kącie i jego obecność wystarczała, żeby zaćmić światło i otoczyć człowieka nieprzeniknionym mrokiem przerażenia. Raz wywołany strach śmierci rozpływał się po ciele i wnikał w kości, wychylał bladą głowę ze wszystkich porów ciała.

Nie lękał się już jutrzejszych zabójców — ci znikli, zostali zapomniani, zmieszali się z tłumem wrogich osób i zjawisk otaczających jego ludzkie życie, lecz lękał się czegoś niespodzianego i nieuniknionego: ataku apoplektycznego, pęknięcia serca, jakiejś cieniutkiej, głupiej aorty, która nagle nie wytrzyma naporu krwi i pęknie jak ciasno naciągnięta rękawiczka na pulchnych palcach.

I straszną wydawała mu się krótka, tłusta szyja i nieznośnie było patrzeć na rozlane, krótkie palce, czuć, jakie są krótkie, jak pełne śmiertelnej wilgoci. I jeżeli przedtem w ciemności musiał się poruszać, żeby nie być podobnym do trupa, to teraz w tym jasnym, chłodno-wrogim, strasznym świetle wydawał mu się straszliwym, niemożliwym ruch, by sięgnąć po papierosa — żeby na kogoś zadzwonić: nerwy naprężyły się. I każdy nerw wydawał się podobny do najeżonego, wygiętego drutu, na którego wierzchu była maleńka główka z wytrzeszczonymi z przerażenia oczami, z otwartymi konwulsyjnie, zduszonymi, niemymi ustami. Brak tchu.

I nagle w ciemności, pośród kurzu i pajęczyny, gdzieś pod sufitem ożył dzwonek elektryczny. Maleńki, metalowy języczek drgawkowe, z przerażeniem uderzał o brzeg dźwięczącej miseczki, milkł — i znowu drżał w bezustannym przerażeniu i hałasie. To jego ekscelencja dzwonił ze swego pokoju.

Wszczął się ruch. Tu i tam, w żyrandolu i na ścianie, zapłonęły pojedyncze lampki — było ich za mało dla pełnego światła, lecz wystarczały, żeby pojawiły się cienie. Pojawiły się wszędzie: stanęły w kątach, wyciągnęły się na suficie, z drżeniem czepiając się każdej wypukłości, przylgnęły do ścian; i trudno było zrozumieć, gdzie się przedtem znajdowały wszystkie te niezliczone, potworne, milczące cienie, nieme dusze niemych rzeczy.

Głośno coś mówił gruby, drżący głos. Potem telefonicznie wezwano doktora: dygnitarzowi było niedobrze. Zawezwano żonę jego ekscelencji.

II

NA SMIERĆ PRZEZ POWIESZENIE

Tak się stało, jak przewidywała policja. Czworo terrorystów, trzech mężczyzn i jedną kobietę, uzbrojonych w bomby, maszyny piekielne i rewolwery, schwytano przy samym podjeździe, piątą — znaleziono i aresztowano w konspiracyjnym mieszkaniu, którego była gospodynią. Zabrano przy tym dużo dynamitu, na pół naładowanych bomb i broni. Wszyscy aresztowani byli bardzo młodzi: najstarszy mężczyzna miał dwadzieścia osiem lat, najmłodsza kobieta zaledwie dziewiętnaście. Sądzono ich w tej samej twierdzy, w "której ich zamknięto po aresztowaniu, sądzono szybko i głucho, jak to było we zwyczaju w tych bezlitosnych czasach.

Na sądzie wszyscy pięcioro byli spokojni, lecz bardzo poważni i bardzo zamyśleni: tak wielką była ich pogarda dla sędziów, że nikomu nie chciało się podkreślić swej śmiałości uśmiechem ani sztucznym wyrazem wesołości. Byli spokojni akurat na tyle, ile było potrzeba, żeby odgrodzić swą duszę i jej wielkie przedśmiertne spojrzenie od obcego, złego i wrogiego spojrzenia. Niekiedy odmawiali odpowiedzi na pytania, niekiedy odpowiadali — krótko, prosto i szczerze, jak gdyby nie odpowiadali sędziom, lecz statystykom, w celu wypełnienia jakichś szczególnych tablic. Troje, jedna kobieta i dwóch mężczyzn, podało swe prawdziwe nazwiska. Dwoje odmówiło podania ich, i tak już pozostali dla sędziów nie znanymi. I dla wszystkiego, co się działo na sądzie, okazywali tylko słabe, jak przez mgłę, zaciekawienie, właściwe ludziom albo ciężko chorym, albo też opanowanym przez jedną, ogromną, pochłaniającą wszystko myśl. Szybko odwracali się, chwytali w lot jakieś słowo, bardziej interesujące niż inne — i znowu zaczynali myśleć od tego samego punktu, na którym się zatrzymali.

Pierwszy od strony sędziów siedział jeden z tych, którzy wymienili swe nazwisko, Sergiusz Gołowin, syn dymisjonowanego pułkownika i sam były oficer. Był to jeszcze bardzo młody, jasnowłosy, barczysty człowiek, tak zdrowy, że ani więzienie, ani oczekiwanie nieuniknionej śmierci nie mogło zetrzeć rumieńca z jego policzków i wyrazu młodzieńczej, szczęśliwej naiwności z jego błękitnych oczu. Przez cały czas energicznie poskubywał swą jasną bródkę, do której jeszcze się nie przyzwyczaił, i bez ustanku, mrużąc oczy i mrugając nimi, patrzył w okno.

Działo się to pod koniec zimy, kiedy wśród śnieżnych zamieci i ciemnych, mroźnych dni niedaleka wiosna zsyłała, jako zapowiedź, jasny, ciepły, słoneczny dzień albo nawet tylko jedną godzinę, ale tak wiosenną, tak zachłannie młodą i świetlaną, że wróble na ulicy wariowały z radości, a ludzie jak gdyby byli pijani. I teraz przez górne, zakurzone od zeszłego lata i nieprzecierane okno widać było bardzo dziwne i ładne niebo: na pierwszy rzut oka wydawało się mlecznoszare, zamglone, ale kiedy patrzyło się dłużej — zaczynał się przebijać przez nie błękit, zaczynało błękitnieć coraz intensywniej — coraz jaśniej, coraz bezgraniczniej. I to, że nie otwierało się od razu, lecz dziewiczo kryło się za mgiełką przejrzystych obłoków, czyniło je tak miłym jak dziewczę, które kochasz; i Sergiusz Gołowin spoglądał w niebo, poskubywał bródkę, przymrużał to jedno, to drugie oko z długimi, powłóczystymi rzęsami i z natężeniem o czymś myślał. Raz nawet szybko poruszył palcami i naiwnie się skrzywił na skutek jakiegoś rozradowania — lecz spojrzał wokoło i zgasł jak iskra, którą przydeptano nogą. Radość jednak z życia i wiosny była silniejsza — i po upływie kilku chwil ta sama młoda, naiwna twarz zwracała się ku wiosennemu niebu.

W tę samą stronę, w niebo, patrzyła młoda, blada dziewczyna, nieznana, przezwiskiem Musia. Była młodsza od Gołowina, ale wydawała się starsza, dzięki swej powadze i czarności swych szczerych i dumnych oczu. Tylko bardzo cienka, delikatna szyja, i tak samo cienkie, dziewczęce ręce wskazywały na jej wiek; i jeszcze coś nieuchwytnego, co jest samą młodością, i co dźwięczało tak jasno w jej głosie czystym, harmonijnym, nastrojonym bez zarzutu jak drogi instrument, w każdym prostym słowie, w każdym okrzyku, odkrywającym swą muzyczną treść. Była bardzo blada, lecz nie trupią bladością, tylko tą szczególną gorącą bielą, kiedy wewnątrz człowieka jakby był zapalony wielki, mocny ogień, i ciało prześwieca przezroczyście, jak cienka sewrska porcelana. Siedziała prawie nie ruszając się i tylko z rzadka, niedostrzegalnym ruchem palców dotykała okrągłego wgłębienia na środkowym palcu prawej ręki, śladu jakiegoś niedawno zdjętego pierścionka. I na niebo patrzyła bez pieszczoty i radosnych wspomnień, dlatego tylko, że w całej brudnej sali ten błękitny kawałek nieba był najładniejszy, najczystszy i najszczerszy — i nic nie wyczytywał jej z oczu.

Sergiusza Gołowina sędziowie żałowali, jej zaś nienawidzili.

Również nie poruszając się, w nieco przesadnej pozie, złożywszy ręce między kolanami, siedział jej sąsiad, nieznany, pod przybranym nazwiskiem Werner. Jeżeli twarz można zamknąć jak głuche drzwi, to ten nieznany zaniknął swą twarz jak drzwi żelazne i powiesił na nich żelazną kłódkę. Patrzył nieruchomo w dół, na brudną podłogę z desek, i nie można było orzec: czy jest spokojny, czy też niepokoi się straszliwie, czy myśli o czymś, czy też słucha zeznań agentów. Był niewysokiego wzrostu; rysy twarzy miał subtelne, szlachetne. Delikatny i piękny do tego stopnia, że przypominał noc księżycową, gdzieś na południu, na brzegu morza, gdzie są cyprysy i czarne ich cienie, równocześnie sprawiał wrażenie ogromnej, spokojnej siły, niezwalczonego hartu, chłodnego i zuchwałego męstwa. Nawet grzeczność, z jaką dawał krótkie i dokładne odpowiedzi, zdawała się niebezpieczna w jego ustach, w jego półukłonie; i jeżeli na wszystkich innych kaftan aresztancki wydawał się jakimś głupim błazeństwem, na nim wcale go nie było widać — tak ten ubiór był mu obcy i chociaż przy innych terrorystach znaleziono bomby i maszyny piekielne, a przy Wernerze tylko czarny rewolwer, sędziowie dla jakichś powodów uważali go za przywódcę i zwracali się do niego z pewnego rodzaju szacunkiem, krótko i rzeczowo.

Następujący po nim, Wasyl Kaszyrin, cały się składał z jednego nieznośnego strachu śmierci i rozpaczliwej chęci opanowania tego strachu i nie okazania go sędziom. Od samego rana, jak tylko zaprowadzili ich na sąd, zaczął tracić oddech od przyśpieszonego bicia serca; na czole wciąż kropelkami występował mu pot, również spocone i zimne miał ręce, a zimna, przepocona koszula przylepiała się do ciała, hamując mu ruchy. Nadnaturalnym wysiłkiem woli powstrzymywał drżenie palców, zmuszał głos, żeby był twardy i wyraźny, oczy, żeby były spokojne. Wkoło siebie nic nie widział, głosy dobiegały do niego jak zza mgły i w tę mgłę skierowywał swe rozpaczliwe wysiłki — żeby odpowiadać twardo, odpowiadać głośno. ALe odpowiedziawszy, natychmiast zapominał, zarówno pytanie, jak i swą odpowiedź i znów w milczeniu straszliwie się zmagał. I tak wyraźnie było w nim widać śmierć, że sędziowie unikali spojrzeń w jego stronę; i trudno było określić jego wiek, tak samo jak trudno jest określić wiek trupa, który zaczął się już rozkładać. Według paszportu miał dopiero dwadzieścia trzy lata. Raz czy dwa razy Werner ukradkiem dotknął ręką jego kolana i za każdym razem otrzymywał tę samą odpowiedź

- To nic.

Najstraszniejsze były dla niego te chwile, kiedy odczuwał nagle nieznośną chęć krzyku — chciał krzyczeć bez słów, zwierzęcym, rozpaczliwym krzykiem. Wówczas dotykał ukradkiem Wernera, a ten, nie podnosząc oczu, odpowiadał mu cicho:

— To nic, Wasia. Niedługo się skończy.

I ogarniając wszystkich macierzyńskim, troskliwym spojrzeniem, drżała z lęku piąta terrorystka Tania Kowalczuk. Nigdy nie miała dzieci, była jeszcze bardzo młoda i tak samo różowa, jak Sergiusz Gołowin, a jednak wydawała się matką ich wszystkich; tak troskliwe, tak nieskończenie kochające były jej spojrzenia, uśmiech, obawy. Na sąd nie zwracała najmniejszej uwagi, jako na coś postronnego, i tylko słuchała, jak odpowiadają inni: czy nie drży któremuś głos, czy nie boi się, czy nie podać mu wody.

Na Wasię nie mogła patrzeć z udręki i tylko skrycie łamała swe pulchne palce; na Musię i na Wernera patrzyła z dumą i z szacunkiem i, patrząc na nich, przybierała poważny i skupiony wyraz twarzy, a Sergiuszowi Gołowinowi wciąż starała się przesłać uśmiech.

„Miły, na niebo patrzy. Popatrz sobie, popatrz, kochanie" — myślała o Gołowinie.

„A Wasia? Co to, mój Boże, mój Boże... Co mam z nim. począć? Powiedzieć coś —może być jeszcze gorzej: a nuż nagle zapłacze?"

I jak cichy staw o świcie, odbijający każdy lotny obłok, odbijała na swej pulchnej, miłej, dobrej twarzy każde chwilowe uczucie, każdą myśl tych czworga. O tym, że ją również sądzą i również powieszą, nie myślała zupełnie — była głęboko obojętna. To u niej w mieszkaniu znaleziono skład bomb i dynamitu; choć to się wyda dziwnym — to ona przywitała policję strzałami i zraniła jednego agenta w głowę.

Rozprawa skończyła się o ósmej, kiedy już ściemniało się. Stopniowo gasło przed oczami Musi i Sergiusza Gołowina niebieskawe niebo, lecz nie poróżowiało, nie uśmiechnęło się cicho, jak w letnie wieczory, tylko zmętniało, poszarzało, stało się nagle chłodne i zimowe. Gołowin westchnął, przeciągnął się, jeszcze dwa razy spojrzał w okno, lecz tam był już zimny, nocny mrok; i w dalszym ciągu poskubując bródkę, zaczął z dziecinną ciekawością przyglądać się sędziom, uzbrojonym żołnierzom, uśmiechnął się do Tani Kowalczuk. A Musia, gdy niebo już zagasło, spokojnie, nie opuszczając oczu w dół, skierowała je w kąt, gdzie lekko kołysała się pajęczynka, pod niedostrzegalnym naporem ogrzanego oddechami powietrza; i tak pozostała aż do ogłoszenia wyroku.

Po wyroku, pożegnawszy się z obrońcami we frakach i unikając ich bezradnych, żałosnych i poczuwających się do winy oczu, podsądni zetknęli się na chwilę we drzwiach i zamienili kilka krótkich zdań.

— To nic, Wasia. Niedługo wszystko się skończy — powiedział Werner.

— Kiedy ja nic, bracie — głośno, spokojnie, a nawet jakby wesoło odpowiedział Kaszyrin. I rzeczywiście, twarz mu z lekka poróżowiała i już nie była podobna do twarzy rozkładającego się trupa.

— Bodaj ich diabli wzięli, powiesili jednak — naiwnie zaklął Gołowin.

— Tego właśnie należało się spodziewać — spokojnie odrzekł Werner.

— Jutro zostanie ogłoszony wyrok w ostatecznej formie i posadzą nas razem — powiedziała Kowalczuk pocieszając. — Aż do egzekucji będziemy siedzieli razem.

Musia milczała. Potem energicznie poszła naprzód.

III

MNIE NIE TRZEBA WIESZAĆ

Na dwa tygodnie przed sądem nad terrorystami ten sam sąd wojenno-okręgowy, tylko w innym składzie, sądził i skazał na śmierć przez powieszenie chłopa Jana Jansona.

Ów Jan Janson był parobkiem u zamożnego kolonisty i niczym szczególnym nie odróżniał się od innych, takich samych robotników najemnych. Pochodził z Estonii, z Wesenbergu, i stopniowo, w ciągu kilku lat, przenosząc się z jednej kolonii na drugą, zbliżył się do samej stolicy. Po rosyjsku mówił bardzo kiepsko, a ponieważ jego gospodarz był Rosjaninem, nazwiskiem Łazariew, i Estończyków nie było w pobliżu, więc Janson prawie całe dwa lata milczał. Widocznie w ogóle nie był rozmowny i milczał nie tylko z ludźmi, ale i ze zwierzętami: w milczeniu poił konia, w milczeniu go zaprzęgał i leniwie poruszał się wokoło niego małymi, niepewnymi kroczkami, a kiedy koń, niezadowolony z milczenia, zaczynał się narowić i psocić, w milczeniu bił go batem. Bił go okrutnie, z zimną i złą zawziętością, a jeśli to się zdarzało wtedy, gdy się znajdował w ciężkim stanie nietrzeźwości, dochodził do zapamiętania się. W takich razach aż do domu dolatywał świst bata i wystraszony, drobny, pełen bólu stuk kopyt o drewnianą podłogę stajni. Za to, że Janson bił konia, gospodarz bił jego samego, ale nie mógł go poprawić i dał spokój.

Raz albo dwa razy na miesiąc Janson się upijał, i zdarzało się to zwykle wtedy, gdy odwoził gospodarza na dużą stację kolejową, gdzie był bufet. Wysadziwszy gospodarza, odjeżdżał o pół wiorsty od stacji i tam, zatrzymawszy w śniegu, w bok od drogi, sanie i konie, czekał na odjazd pociągu. Sanie stały bokiem, omal że nie leżały, koń po brzuch brodził rozkraczonymi nogami w zaspie i od czasu do czasu wyciągał pysk, żeby polizać miękki, puszysty śnieg, a Janson na pół leżał na saniach w niewygodnej pozie i jakby drzemał. Rozwiązane nauszniki jego oblazłej, futrzanej czapki bezsilnie zwisały w dół, jak uszy wyżła, a z małego, czerwonawego noska sączyła się wilgoć.

Potem Janson wracał na stację i szybko się upijał.

Z powrotem do kolonii, całe dziesięć wiorst, pędził galopem. Zbity, przerażony konik jak oparzony wyciągał wszystkie cztery nogi, sanie chwiały się, pochylały, uderzały o słupy, a Janson, puściwszy lejce, co chwila prawie wylatując z sań, na pół śpiewał, na pół wykrzykiwał coś po estońsku oderwanymi, ślepymi zdaniami. A najczęściej nawet nie śpiewał, tylko w milczeniu, mocno zacisnąwszy zęby, skutkiem napływu nieokreślonej wściekłości, cierpień i zachwytu, pędził naprzód i był jak ślepy: nie widział ludzi na drodze, nie ostrzegał, nie zwalniał wściekłego pędu ani na zakrętach, ani na spadzistościach. W jaki sposób nikogo nie przejechał, w jaki sposób sam się nie rozbił na śmierć podczas jednej z takich dzikich jazd, pozostawało niepojęte.

Należałoby go już dawno wypędzić, jak wypędzono go i z innych miejsc, ale był tani, i inni robotnicy bywali nie lepsi, więc siedział już dwa lata. W życiu Jansona nie było żadnych niezwykłych zdarzeń. Raz otrzymał list po estońsku, ale ponieważ sam był niepiśmienny, a inni nie umieli po estońsku, przeto list pozostał nie odczytany; i z jakąś dziką, zabobonną obojętnością, jakby nie rozumiejąc, że list przynosi wieści z ojczyzny, Janson rzucił go do gnoju. Janson spróbował jeszcze zalecać się do kucharki, widocznie pożądając kobiety, ale nie miał powodzenia i został brutalnie odepchnięty i wyśmiany: był niskiego wzrostu, szczupły, twarz miał w piegach, nikłą, i senne oczki butelkowego koloru.

Niepowodzenie swe Janson przyjął obojętnie i więcej nie zaczepiał kucharki.

Lecz, mało mówiąc, Janson wciąż się czemuś przysłuchiwał. Przysłuchiwał się i ponuremu śnieżnemu polu z kupkami zamarzłego gnoju, podobnemu do szeregu małych, zasypanych śniegiem mogił, i sinej dali, i dudniącym słupom telegraficznym — i ludzkim rozmowom. Co mówiło mu pole i dudniące słupy telegraficzne, to wiedział tylko on jeden, a rozmowy ludzkie były trwożne, pełne wieści o zabójstwach, o rabunkach, o podpaleniach. I słychać było pewnego razu w nocy, jak w sąsiedniej kolonii cieniutko i bezradnie dzwonił mały dzwon kościoła ewangelickiego, i jak trzaskał ogień pożaru: to jacyś przyjezdni zrabowali bogatą kolonię, gospodarza i jego żonę zabili, a dom podpalili. , Ich kolonia też żyła w ciągłej obawie; nie tylko w nocy, ale i w dzień spuszczano psy, i gospodarz w nocy kładł obok siebie fuzję. Taką samą fuzję, tylko jednorurkę i starą, chciał dać Jansonowi, ale ten pokręcił nią w ręku, pokiwał głową i z jakiegoś powodu nie chciał wziąć. Gospodarz nie mógł zrozumieć przyczyny odmowy i zwymyślał Jansona, a przyczyna tkwiła w tym, że Janson bardziej wierzył w siłę swego fińskiego noża, niż w ten stary, zardzewiały grat.

— Ona mnie samego zabije — powiedział Janson, sennie patrząc na gospodarza szklanymi oczkami. I gospodarz z rezygnacją machnął ręką:

— Głupiś, Janie. No i żyj tu z takimi robotnikami!

I oto ten sam Jan Janson, nie dowierzający fuzji, pewnego zimowego wieczoru, kiedy drugiego robotnika wysiano na stację, zamierzył popełnić bardzo skomplikowaną zbrodnię: napad zbrojny, morderstwo i zgwałcenie kobiety. Zrobił to jakoś zadziwiająco zwyczajnie: kucharkę zamknął w kuchni, leniwie, z wyglądem człowieka, któremu śmiertelnie chce się spać, podszedł z tyłu do gospodarza i szybko, raz po razie, uderzył go w plecy nożem. Gospodarz upadł nieprzytomny, gospodyni podniosła gwałt i krzyk, a Janson, wyszczerzając zęby, wymachując nożem, zaczął rozbijać kuferki, komody. Znalazł pieniądze, a potem, jakby po raz pierwszy zobaczył gospodynię, niespodzianie dla samego siebie rzucił się ku niej, żeby ją zgwałcić. Ale ponieważ upuścił przy tym nóż, przeto gospodyni okazała się silniejszą od niego i nie tylko, że nie pozwoliła się zgwałcić, ale omal że go nie udusiła. Jednocześnie gospodarz poruszył się na podłodze, kucharka zaczęła walić żelaznymi kleszczami, wybijając drzwi od kuchni, i Janson uciekł w pole. Złapano go po godzinie, gdy, siedząc w kucki za rogiem stodoły i zapalając jedną po drugiej gasnące zapałki, usiłował wzniecić pożar.

Gospodarz umarł po kilku dniach na skutek zakażenia krwi, a Jansona, gdy przyszła na niego kolej w szeregu innych grabieżców i zabójców, zasądzono i skazano na śmierć. Na rozprawie sądowej był taki jak zawsze: mały, szczupły, piegowaty, ze szklanymi oczkami.

Jak gdyby niezupełnie rozumiał sens tego, co się dzieje, i na pozór był obojętny: mrugał białymi rzęsami, tępo, bez zaciekawienia oglądał nieznajomą, uroczystą salę i dłubał w nosie twardym, zaskorupiałym, nie zginającym się palcem. Tylko ci, którzy go widywali w niedzielę w kościele, mogliby się domyślić, że się trochę staranniej ubrał; włożył na szyję włóczkowy, brudnoczerwony szalik i gdzieniegdzie zmoczył włosy na głowie; i tam, gdzie włosy były zmoczone, ciemniały i leżały gładko, a po drugiej stronie sterczały jasnymi, rzadkimi kosmykami — jak słomki w rzadkim, zbitym gradem zbożu.

Kiedy odczytano wyrok: na śmierć przez powieszenie, Janson nagle zaczął się niepokoić. Zaczerwienił się mocno i zaczął zawiązywać i rozwiązywać szalik, jak gdyby ten go dusił. Potem niedorzecznie zamachał rękami i powiedział, zwracając się do tego sędziego, który nie czytał wyroku, i wskazując palcem na tego, który czytał:

— Ona powiedziała, że mnie trzeba powiesić.

— Co za ona?! — grubo, basem zawołał przewodniczący, który czytał wyrok.

Wszyscy się uśmiechnęli, kryjąc uśmiechy pod wąsami w papierach, a Janson wskazał palcem na przewodniczącego i groźnie, spode łba, odpowiedział:

— Ty!

— No i co?

Janson znów zwrócił się do przewodniczącego, uśmiechającego się dyskretnie sędziego, w którym wyczuwał przyjaciela nie mającego nic wspólnego z wyrokiem, i powtórzył:

— Ona powiedziała, że mnie trzeba powiesić. Mnie nie trzeba wieszać.

— Wyprowadzić oskarżonego.

Lecz Janson zdążył jeszcze raz wyraźnie i z przekonaniem powtórzyć:

— Nie trzeba mnie wieszać.

Był tak niedorzeczny ze swą małą, zagniewaną twarzą, której na próżno starał się nadać wyraz godności, ze swym wyciągniętym palcem, że nawet konwojujący go żołnierz, naruszając regulamin, powiedział półgłosem, wyprowadzając go z sali:

— Oj, głupiś ty, chłopie.

— Nie trzeba mnie wieszać — uparcie powtórzył Janson.

— Pociągną tak, że moje uszanowanie, nawet drgnąć nie zdążysz.

— No, no, nie gadaj! — zawołał gniewnie drugi konwojujący. Ale sam też nie wytrzymał i dodał: — A to rozbójnik! Za coś, durniu, duszę ludzką zgubił? Otóż teraz i powiś sobie.

— Może ułaskawią? — powiedział pierwszy żołnierz, któremu żal się zrobiło Jansona.

— Co?! Takich ułaskawiać?... No, dosyć tego gadania. Ale Janson już zamilkł. I znowu wsadzono go do tej samej celi, w której przesiedział już miesiąc, i do której zdążył przywyknąć, jak przywykał do wszystkiego: do bicia, do wódki, do ponurego, śnieżnego pola, usianego okrągłymi pagórkami jak cmentarz. I teraz nawet zrobiło mu się wesoło, kiedy zobaczył swoje łóżko, swoje okno z kratą i kiedy dali mu jeść — nic nie jadł od rana.

Nieprzyjemne było tylko to, co się stało na sądzie, ale myśleć o tym nie mógł, nie umiał. I śmierci przez powieszenie zupełnie sobie nie wyobrażał.

Chociaż Janson był skazany na karę śmierci, ale takich, jak on, było wielu, i nie uważano go w więzieniu za poważnego przestępcę. Dlatego rozmawiano z nim bez obawy i bez szacunku, jak z każdym innym, którego śmierć nie czeka. Jak gdyby jego śmierci nie uważano za śmierć. Dozorca, dowiedziawszy się o wyroku, powiedział mu tonem pouczającym:

— A co, bratku? Otóż i powiesili!

— A kiedy mnie będą wieszać? — z niedowierzaniem zapytał Janson. Dozorca zamyślił się.

— No, bracie, będziesz musiał poczekać, dopóki się partia nie zbierze. Bo jeden, i to taki, jak ty, nawet nie wart zachodu. Trzeba wielu przygotowań.

— No, a kiedy? — pytał natarczywie Janson. Bynajmniej go to nie obrażało, że jego jednego nawet wieszać nie warto, i nie uwierzył temu, uznał to za pretekst, żeby odroczyć egzekucję, a potem zamienić karę.

I zrobiło mu się wesoło: groźna i straszliwa chwila, o której nie można myśleć, odsuwała się gdzieś daleko, zdawała się bajeczną i nieprawdopodobną jak każda śmierć.

— Kiedy, kiedy! — rozgniewał się dozorca, tępy i ponury starzec. — A toć nie psa wieszasz, wyprowadzisz za stodołę, raz, i gotowe. A ty byś pewnie tak chciał, durniu?

— A ja nie chcę! — wykrzywił się nagle wesoło Janson. — To ona powiedziała, że mnie trzeba powiesić, a ja nie chcę!

I może po raz pierwszy w życiu roześmiał się: skrzeczącym, głupim, ale strasznie wesołym i radosnym śmiechem. Jak gęś zagęgał: gę-gę-gę! Dozorca ze zdziwieniem popatrzył na niego, potem nachmurzył się surowo: ta niedorzeczna wesołość człowieka skazanego na śmierć obrażała więzienie i samą kaźń i czyniła je czymś bardzo dziwnym. I nagle na chwilę, na bardzo króciutką chwilę, staremu dozorcy, który całe życie spędził w więzieniu i przepisy więzienne uważał jakby za prawa natury — wydało się i więzienie, i całe życie jakby domem wariatów, przy czym on, dozorca, jest głównym wariatem.

— Tfu, a żeby cię! — splunął dozorca. — Czego zęby szczerzysz, tu nie karczma!

— A ja nie chcę, gę-gę-gę! — śmiał się Janson.

— Szatan! — powiedział dozorca odczuwając potrzebę przeżegnania się.

Najmniej chyba do szatana mógł być podobny ten człowieczek z drobną, nikłą twarzą, ale w jego gęsim chichocie było coś, co niweczyło świętość i moc więzienia. Niech no tak jeszcze trochę się pośmieje — i oto rozwalą się ściany, jak zgniłe, upadną rozmiękłe kraty, i dozorca sam wyprowadzi aresztantów za bramę: niech panowie będą łaskawi pospacerować sobie po mieście — a może który chce na wieś? Szatan!

Ale Janson już przestał się śmiać i tylko filuternie mrużył oczy.

— No, no! — powiedział dozorca z nieokreśloną groźbą i odszedł nie oglądając się.

Tego wieczora Janson był spokojny, a nawet wesoły. Powtarzał głośno wypowiedziane zdanie: „Nie trzeba mnie wieszać", i było ono takie przekonywające, mądre, niezbite, że o nic nie warto było się niepokoić. O swej zbrodni dawno zapomniał i tylko czasem żałował, że nie udało mu się zgwałcić gospodyni. A wkrótce zapomniał i o tym.

Co rano zapytywał, kiedy go będą wieszać, i co rano dozorca odpowiadał gniewnie:

— Zdążysz jeszcze, szatanie. Posiedź sobie! — i odchodził czym prędzej, zanim Janson miał czas się roześmiać.

I skutkiem tych jednostajnie powtarzających się słów i dlatego, że każdy dzień zaczynał się, upływał i kończył, jak najzwyczajniejszy dzień, Janson był niezbicie przekonany, że żadnej egzekucji nie będzie. Bardzo szybko zaczął zapominać o sądzie i całymi dniami wylegiwał się na tapczanie, chaotycznie i wesoło marząc o posępnych, śnieżnych polach z ich pagórkami, o bufecie na stacji i o czymś jeszcze bardziej dalekim i jasnym. W więzieniu dobrze go odżywiano i jakoś bardzo prędko, w ciągu kilku dni, utył i zaczął trochę zadzierać nosa.

„Teraz to by mnie i tak pokochała — pomyślał o gospodyni. — Teraz jestem gruby, niegorzej od gospodarza."

I tylko bardzo pragnął napić się wódki — wypić, podciąć konika i szybko, jak najszybciej, pojechać.

Gdy aresztowano terrorystów, wieść o tym doszła do więzienia; i na zwykłe pytanie Jansona dozorca nagle, nieoczekiwanie i dziko, odpowiedział:

— Teraz już niedługo.

Spoglądał na niego spokojnie i poważnie i mówił:

— Teraz już niedługo. Myślę, że tak za jakiś tydzień, Janson zbladł i ze zmętniałymi oczami, jakby zasypiał, zapytał:

— Nie żartujesz?

— Nie mogłeś się doczekać, a teraz mówisz, że żartuję. To wy lubicie żartować, a u nas żarty są niedozwolone — z godnością powiedział dozorca i wyszedł.

Już pod wieczór tego samego dnia Janson schudł. Jego gładko obciągnięta, chwilowo wygładzona skóra nagle pomarszczyła się w mnóstwo drobniutkich zmarszczek, gdzieniegdzie nawet jakby obwisła. Oczy zro~ . biły się całkiem senne i wszystkie ruchy stały się tak powolne i opieszałe, jakby każdy obrót głowy, ruch palców, krok nogą był skomplikowanym i trudnym przedsięwzięciem, które trzeba zawczasu bardzo długo obmyślać. W nocy położył się na tapczanie, ale oczu nie zamknął i leżał tak do rana, z otwartymi oczami.

— Aha! — rzekł z zadowoleniem dozorca zobaczywszy go nazajutrz. — Widzisz, kochanku, że tu nie karczma.

Z uczuciem przyjemnego zadośćuczynienia, jak uczony, którego doświadczenie jeszcze raz się udało, uważnie i szczegółowo obejrzał skazanego od stóp do głów: teraz wszystko odbędzie się, jak się należy. Szatan został pognębiony, świętość więzienia i kaźni na nowo ustanowiona — więc łaskawie, nawet żałując go szczerze, poinformował się:

— Będziesz się z kim widział czy nie?

— Po co mam się widzieć?

— No, pożegnać się. Matka na przykład albo brat.

— Mnie nie trzeba wieszać — cicho powiedział Janson i z ukosa popatrzył na dozorcę. — Ja nie chcę.

Dozorca popatrzył na niego — i w milczeniu machnął ręką.

Pod wieczór Janson trochę się uspokoił. Dzień był taki zwyczajny, tak zwyczajnie świeciło chmurne, zimowe niebo, tak zwyczajnie brzmiały na korytarzu kroki i czyjaś rozmowa, tak zwyczajnie i naturalnie i jak co dzień pachniał kapuśniak, że znów przestał wierzyć w kaźń. Ale z nastaniem nocy znowu zrobiło mu się straszno. Przedtem Janson odczuwał po prostu noc jako ciemność, jako szczególnie ciemną porę, kiedy trzeba spać, ale teraz wyczuł jej tajemniczy i groźny sens... Żeby nie wierzyć w śmierć, trzeba widzieć i słyszeć wkoło siebie to, co zazwyczaj: kroki, głosy, światła, kapuśniak, a teraz wszystko było niezwykłe, i ta cisza, i ten mrok same przez się były już jak gdyby śmiercią.

I im dłużej ciągnęła się noc, tym straszniej się robiło. Z naiwnością dzikiego lub dziecka, które wszystko uważa za możliwe, Janson miał ochotę krzyknąć słońcu: „Świeć!" I prosił, błagał, żeby słońce świeciło, lecz noc niezmierna wlokła nad ziemią swe czarne godziny i nie było siły, która by mogła zatrzymać jej bieg. I ta niemożliwość, którą po raz pierwszy tak jasno dostrzegł słaby mózg Jansona, napełniła go przerażeniem: nie mając jeszcze odwagi jasno sobie z tego zdać sprawy, przeczuł już nieuniknioność bliskiej śmierci i martwiejącą nogą stanął na pierwszym stopniu szafotu.

Dzień znów go uspokoił, a noc znowu przeraziła, i tak było aż do tej nocy, kiedy poczuł i zrozumiał ostatecznie, że śmierć jest nieunikniona i że nastąpi za trzy dni, o świcie, gdy słońce będzie wstawać.

Nigdy nie myślał, co to takiego śmierć, i nie wyobrażał sobie śmierci — lecz teraz poczuł jasno, zobaczył, odczuł, że ona weszła do celi i szuka go, wyciągając ręce. I ratując się, zaczął biegać po celi.

Ale cela była tak maleńka, że zdawało się, iż kąty w niej nie są ostre, lecz rozwarte, i wszystkie wypychają go na środek. I nie ma za co się schować. I drzwi zamknięte. I jasno. Kilka razy w milczeniu uderzył się tułowiem o ściany, raz stuknął się o drzwi — głucho i pusto. Potknął się o coś i upadł twarzą w dół, i wówczas poczuł, że ona go łapie. I leżąc na brzuchu, przylepiając się do podłogi, chowając twarz w jej ciemny, brudny asfalt, Janson zaczął krzyczeć z przerażenia. Leżał i krzyczał na cały głos, dopóki ludzie nie przyszli. I kiedy go już podnieśli z podłogi i posadzili na tapczanie, i obleli mu głowę zimną wodą, Janson wciąż jeszcze nie mógł zdecydować się, by otworzyć mocno zamknięte oczy. Otworzy do połowy jedno, zobaczy oświetlony, pusty kąt albo czyjś but w powietrzu i znowu zacznie krzyczeć.

Zimna woda jednak zaczęła działać. Pomogło i to, że dyżurny dozorca, wciąż ten sam staruszek, kilka razy leczniczo uderzył go w głowę. I to poczucie życia istotnie odpędziło śmierć. Janson otworzył oczy i resztę nocy, z wzburzonym trochę mózgiem, mocno przespał. Leżał na plecach, z otwartymi ustami i głośno, spazmatycznie chrapał. Pomiędzy nieszczelnie zamkniętymi powiekami bielało płaskie i martwe oko bez źrenicy.

A później wszystko na świecie, i dzień, i noc, i kroki, i głosy, i kapuśniak napełniło go przerażeniem i wtrąciło w stan dzikiego, z niczym nieporównanego zdumienia. Jego słaba myśl nie mogła skojarzyć tych dwóch pojęć, tak dziwacznie przeczących sobie wzajemnie: zwyczajnego, jasnego dnia, zapachu i smaku kapusty — i tego, że za dwa dni, za dzień ma umrzeć. Nic nie myślał, nawet nie rachował godzin, tylko po prostu trwał w niemym przerażeniu wobec tej sprzeczności, która rozerwała mu mózg na dwie połowy. Stał się jednolicie blady, nigdzie nie był ani bielszy, ani czerwieńszy, i wyglądał na spokojnego. Tylko nic nie jadł i zupełnie przestał spać; albo całą noc, bojaźliwie podwinąwszy nogi pod siebie, siedział na taborecie, albo po cichutku, skradając się i sennie oglądając, przechadzał się po celi. Usta wciąż miał na pół otwarte, jakby na skutek bezustannego, ogromnego zdziwienia; i zanim wziął do ręki jakikolwiek najzwyczajniejszy przedmiot, długo i tępo oglądał go i brał z niedowierzaniem.

Kiedy stał się taki, i dozorcy, i żołnierz, obserwujący go przez okienko, przestali na niego zwracać uwagę. Był to zwykły stan skazańców, podobny, zdaniem dozorcy, który nigdy czegoś podobnego nie doświadczał, do stanu zabijanego bydlęcia, gdy je ogłusza się uderzeniem obucha w łeb.

— Teraz ogłuchł, teraz do samej śmierci nie nie poczuje — mówił dozorca wpatrując się w niego doświadczonymi oczami. — Janie, słyszysz? Hej, Janie?

— Nie trzeba mnie wieszać — odezwał się Janson matowym głosem i znów dolna warga mu obwisła.

— Żebyś nie zabijał, to by cię nie. powiesili — powiedział pouczająco starszy dozorca, młody jeszcze, lecz bardzo poważny mężczyzna, z orderami. — Zabić zabiłeś, a wisieć nie chcesz.

— Zachciało mu się bezkarnie zabić człowieka. Głupi, głupi, a chytry.

— Ja nie chcę — powiedział Janson.

— Cóż, kochanku, nie chciej sobie, to twoja rzecz — obojętnie powiedział starszy. — Zamiast głupstwa gadać, lepiej byś rozporządził swoim dobytkiem, przecież musisz coś mieć.

—Nic nie ma. Koszulę tylko i portki. I do tego czapkę futrzaną—elegant!

W ten sposób upłynął czas do czwartku. A we czwartek o dwunastej w nocy do celi Jansona weszło dużo łudzi, i jakiś pan z epoletami powiedział:

— No, zabierajcie się. Trzeba jechać.

Janson poruszał się wciąż tak samo powolnie i opieszale, włożył na siebie wszystko, co miał, i zawiązał brudnoczerwony szalik. Patrząc, jak Janson się ubiera, pan z epoletami, paląc papierosa, powiedział do kogoś:

— A jaki dziś ciepły dzień. Zupełnie wiosna. Oczki Jansona kleiły się, prawie zasypiał i poruszał się tak wolno i sztywno, że dozorca huknął na niego:

— No, prędzej, prędzej. Zasnąłeś?! Nagle Janson zatrzymał się.

— Ja nie chcę — rzekł powoli.

Wzięli go pod ręce i poprowadzili, a on posłusznie poszedł podnosząc ramiona. Na dworze od razu owionęło go wiosenne, wilgotne powietrze i pod noskiem zrobiło mu się mokro; pomimo nocy odwilż była coraz większa i dźwięcznie kapały skądś na kamień gęste, wesołe krople. Czekając na swą kolej, podczas gdy żandarmi stukając szablami i zginając się, włazili do czarnej karety bez latarń, Janson leniwie wodził palcem pod mokrym nosem i poprawiał źle zawiązany szalik.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej