Zygmunt Szczęsny Feliński

OSKAR I WANDA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

ODSŁONA I.

ODSŁONA II.

ODSŁONA III.

ODSŁONA IV.

ODSŁONA V.

ODSŁONA VI.

ODSŁONA VII.

ODSŁONA VIII.

ODSŁONA IX.

ODSŁONA X.

ODSŁONA XI.

ODSŁONA XII.

ODSŁONA XIII.

ODSŁONA XV.

OSKAR I WANDA

obraz dramatyczny w piętnastu odsłonach

Feliński Zygmunt Szczęsny

OSOBY:

ELŻBIETA,  wdowa, właścicielka ziemska.

OSKAR,  jej syn.

TEKLA,  jej córka.

WANDA, jej krewna.

WITOLD,  właściciel ziemski.

HEKTOR,  emisaryusz.

SIOSTRA WERONIKA,  szarytka.

ŁUKASZ,  dymisyonowany wachmistrz.

BURDA,  włościanin.

URZĘDNIK.

LEŚNICZY.

ARENDARZ.

LEKARZ.

SPISKOWI, SZLACHTA, NIEWIASTY, LUD.

Rzecz dzieje się w Galicyi w 1846  roku.

ODSŁONA I.

Pracownia Tekli. Tekla z penzlem w ręku maluje, wpatrzona w marmurową statuę Matki Boskiej.

TEKLA (do siebie).

Rysy posągu, tak piękne, tak miłe,

Zbyt mi się martwe wydają jednakże.

Pragnę je wiernie odbić na tym płótnie,

Dodawszy tylko życia kolorami.

Widać że dłuto rzeźbiarza artysty

Było natchnione szczytną myślą z Nieba,

W chwili gdy tworzył tę Madonę cudną.

Lecz marmur zdołał odbić tylko spokój

I czystą piękność Anielskiej Królowej.

Jabym zaś jeszcze pragnęła wyrazić

To miłosierdzie jej niewyczerpane,

Co nas otacza macierzyńską pieczą,

Orędowniczkę czyniąc z niej przed Synem.

O, gdybym mogła przenieść się na chwilę

Na szczyt Golgoty, w tej strasznej godzinie,

Kiedy na krzyżu konał Zbawca świata,

Pewnobym wówczas na świętem obliczu

Matki Dziewicy ujrzała ten wyraz

Miłości ludzi i miłości Syna

W takiem spojeniu, jak tęczowe barwy,

Co w jasny promień słońca się zlewają.

Radość że okup ludzi dokonany,

Że brama Niebios, zawarta tak długo,

Dzieciom Adama otwarła się znowu,

I to za sprawą najmilszego Syna,

Pewno jaśniała na twarzy Maryi

Obok boleści, że Syn w mękach kona.

Lecz jak zjednoczyć te sprzeczne żywioły,

Jak oddać penzlem co rozum zdumiewa ?...

Ten chyba moc tę artyście dać może,

Który jedynem twórczości jest źródłem.

Słyszałam, pomnę, że Fra-Giovani,

Co zachwyt Świętych tak cudnie oddawał,

Klęcząc malował wszystkie swe obrazy,

Z Nieba w modlitwie błagając natchnienia.

(Uklęka nie przestając malować.)

Matko miłości i litości wzorze,

Spuść promień światła z tronu Twojej chwały,

Rozpędź ciemności wzroku cielesnego

I daj mi ujrzeć czystem okiem ducha

Twoje najświętsze oblicze, o Pani,

Abym na płótnie wyrazić zdołała,

W kształtach skończonych i martwemi barwy,

Choć słaby odblask tego miłosierdzia,

Z jakiem Ty patrzysz na ludzkie cierpienia.

Ukaż mi blaski tej świętej źrenicy,

Z której wytryska zdrój litości żywy,

Co wiernych siłą, grzesznych życiem darzy.

(Wchodzi Elżbieta.)

ELŻBIETA.

Szczęśliwaś, Teklo, że możesz malować!

Co do mnie, takem pełna niepokoju,

Że mię już żadna praca nie zajmuje.

Im bliższa chwila przybycia Oskara,

Tem żywiej serce bije od wzruszenia,

Takbym co prędzej uścisnąć go rada.

Wszakto trzy lata jak wyjechał z domu

I ani razu nie był odtąd w kraju.

TEKLA.

I moje serce gwałtowniej też bije

Na myśl, że wkrótce ujrzę wreszcie brata;

Ale pośpieszam z skończeniem obrazu,

By go umieścić w Oskara pokoju.

ELŻBIETA.

Trwoży mię jednak stan duszy Oskara,

Gdyż barwa listu jego tak posępna,

Tak w każdem słowie ucisk się przebija,

Że serce pęka, czytając te kartki,

Zda się, piołunem i łzami pisane.

Lecz jaka bliższa cierpień tych przyczyna?

Sam nie objaśnia, a odgadnąć trudno.

TEKLA.

Niech tylko do nas co rychlej powraca;

Ręczę, że wkrótce zleczyć go zdołamy,

Bo to być musi tęsknota za krajem

I za rodzinną strzechą ukochaną.

(Wchodzi służący i oddaje list.)

ELŻBIETA (patrząc na kopertę).

Charakter Wandy i sztempel z Warszawy...

Ale co znaczy ta pieczątka czarna?. . .

(Otwiera list i czyta głośno.)

''Ciotko najdroższa, ostatnia ma krewno!

Znów cios bolesny duszę mą ugodził:

Śmierć mi zabrała Babkę ukochaną,

Co mię łaskawie pod skrzydła przyjęła

I mą sierocą osładzała dolę

Dziś oprócz ciebie, nikogo już nie mam,

Przy kimbym mogła z ufnością się schronić;

To też nie wątpiąc o dobroci twojej,

Bez straty czasu puszczam się dziś w drogę,

A za dni kilka będę razem z wami".

(Przerywa czytanie.)

Biedna sierota! Jaki los jej smutny:

Mając niedawno tak liczną rodzinę,

Wszystkich w przeciągu dwóch lat utraciła,

A dziś, choć młoda, piękna i bogata,

Choć jest przedmiotem zazdrości dla wielu,

Pod smutną gwiazdą życie rozpoczyna,

Wkoło grobami swoich otoczona.

(Wchodzi Oskar.)

ELŻBIETA (tuląc go do łona).

Oskar !. . . O Boże !. . .

TEKLA (ściskając brata).

Mój brat ukochany!.

Lecz jaki blady. . . jaki wzrok ponury. . .

Co ci, Oskarze?. . . Czyś czasem nie chory?

OSKAR.

Nie, siostro droga. Ciało moje zdrowe,

Lecz serce, duszę uleczyćby trzeba,

Bo w duszy pustka, w sercu chłód grobowy.

ELŻBIETA.

Dziecię me drogie, synu mój jedyny!

Otwórz nam tylko twe serce zbolałe,

Dozwól by matki, by siostry współczucie

Mogło do głębi duszy twej przeniknąć,

A ciepły promień miłości rodzinnej

Chłód wyruguje i zapełni próżnię.

OSKAR.

Tyś nazbyt dobra, matko ukochana,

Jam już nie godzien zwać się twoim synem.

Jam nie ten Oskar, któregoś żegnała

Przed trzema laty, gdym odjeżdżał z domu.

Żmija zwątpienia jad swój zapuściła

Do głębi serca i zatruła wszystko,

Co, dzięki tobie, było w niem świętego.

Jam dziś jak orzeł ze złamanem skrzydłem,

Co się do lotu nieudolnym czując,

Woli o skały rozbić się i zginąć,

Niż jak gad pełzać po ziemi nizinach.

Jeślim nie zdeptał wszystkiego co czciłem,

Jeślim w występku przepaść się nie rzucił,

To mię jedynie powstrzymała duma,

Co gardzi strawą niską i bydlęcą,

Jaką się karmią ci, co służą ciału.

Ale w mem sercu miłość już zabita,

A gdzie zamarła ta zbawcza potęga,

Tam cienie śmierci zalegają duszę,

Tam gruzy tylko z przeszłych cnót zostały.

ELŻBIETA.

Ten, co sam ludzką przyoblekł naturę

By upadłego podźwignąć człowieka,

Słabości naszej i nędzy świadomy,

I skoro ujrzy skruszonego ducha,

Wnet miłosiernie przebaczeniem darzy

I białą szatą łaski przyodziewa.

Zaufaj Panu i proś go w pokorze,

By cię podźwignąl z tej zwątpienia toni,

A on w twem sercu miłość znów zapali

I zleczy skrzydła upadkiem złamane.

OSKAR.

Chcesz żebym ufał, korzył się i modlił ?. . .

Cobym dał za to, żebym mógł usłuchać.

Lecz jak ten kamień skruszyć w głębi duszy,

Co mię niezdolnym do cnót wszelkich czyni.

Póki zaś serce jak giaz jest nieczułe,

To czyż nie będzie nikczemną obłudą

Korzyć się w słowach i o pomoc wołać,

Podczas gdy wewnątrz duch jest zbuntowany.

ELŻBIETA.

Przecież nad siły Pan Bóg nie wymaga.

Uczyń co możesz, reszty On dokona,

Skoro spostrzeże, iż Go szukasz szczerze.

OSKAR.

Nie łudź się próżno, matko ukochana,

Płonną nadzieją, że mię zleczyć zdołasz,

Bo mój upadek jest nierównie głębszy,

Niż twe wierzące serce pojąć może.

Złe, co mnie toczy, nie jest złe chwilowe,

Co łzami skruchy wnet zmazać się daje.

Na moję niemoc lekarstwa już niema,

Bo to śmierć ducha, co zwątpił o sobie.

Nie szał chwilowy wyuzdanej żądzy

Więzi me serce i w niewoli trzyma.

Takie kajdany i w tej jeszcze dobie

Silą męskiego potargałbym ducha.

Ze mną się gorzej dzieje, matko droga:

Mnie żadna gwiazda nie przyświeca z Nieba,

Ja celu życia nie widzę przed sobą...

A chociaż czuję ciepło w mojem łonie,

Choć duch się we mnie niespokojny miota,

Życie to, próżne Boskiego żywiołu

Jest tak jałowe, jak stepy Sahary,

Zwarzone skwarem słońca równikowym.

ELŻBIETA.

Co ci Oskarze? co ci synu drogi?

Zkąd ci te myśli czarne i ponure,

Ta dzika rozpacz, co serce twe targa?

Pewno teorye pysznych filozofów

Tak podkopały wiarę w duszy twojej

I tak twój umysł fałszem uwikłały,

Żeś wpadł w tę otchłań mroku i zwątpienia,

W której plon wszelki miłości butwieje.

Dziecię me lube! tyś innym był dawniej.

Powróć Da drogę niebacznie rzuconą

I bądź tem znowu, czem przed laty byłeś.

OSKAR.

Zostać czem byłem !... Pół życiabym oddal,

Gdybym tą ceną wstecz cofnąć się zdołał.

Dawniej... przed laty. . . Ty wiesz, matko droga,

Jam kochał Boga jak prawdy zwierciadło,

Jak źródło dobra, jak piękna ideał...

Nie był to dla mnie mit niezrozumiały,

Lecz Stwórca żywy wszystkiego stworzenia,

Najlepszy Ojciec dzieci swych na ziemi,

Którego obraz, w piersi mej odbity,

Stał mi za wszystkie mędrców dowodzenia:

Jako słoneczne światło poznawałem

Cielesnym wzrokiem, nie myląc się nigdy,

Tak okiem ducha niewątpliwie czułem,

Ze to, co wieczne, święte, doskonałe,

Co jest początkiem i końcem wszech rzeczy,

Musi wciąż żywym ogniem płonąć w Niebie,

Kiedy iskierka, co w mej piersi gore,

Choć słabym tylko Jego jest odblaskiem,

Tak jasno świadczy, że jest nieśmiertelna.

Opromieniony i rozgrzany z Nieba

Świętą miłością Ojca Niebieskiego,

Jam kochał Polskę, ziemską matkę moję,

Z całym zapałem serca synowskiego,

Co wszystko dla niej poświęcić gotowe...

I nie wątpiłem o jej zmartwychwstaniu,

Bo mi się zdało w prostocie dziecinnej,

Że każdy Polak kocha ją podobnie...

Jam wierzył w miłość, co dwa serca spaja

Węzłem tak czystym, jak aniołów w niebie,

Co darzy męstwem na życia koleje,

Osładza troski, dawne rany goi

I wlewa w duszę taką szczęścia pełnię,

Że w raj zamienia to ziemskie wygnanie.

Jam wierzył w siłę przyjaźni dozgonnej

I byłem pewny, że gdy ludzie z sercem

Dłoń sobie dadzą i rzekną nawzajem:

Oto jest cel nasz — wspólnie doń zmierzajmy,

To ta wzajemna ufność co ich spaja,

Taką potęgą uzbroi ich ramię,

Ze w swej przyjaźni znalazłszy oporę,

Dźwignią ofiary świat wzruszyć zdołają;

I było błogo w tych chwilach złudzenia.

Czułem się silnym, wierząc w to, w com wierzył,

Bom czerpał z Nieba światło i natchnienie,

A z  braci łona zachętę i siłę...

Wszak pomnisz, Matko, że takim ja byłem,

Gdym żegnał ojca i ciebie przed laty?

Takim wstąpiłem na ścieżkę żywota,

Czekając z wiarą aż czas się uiści

Z złotych nadziei, którem w duszy karmił,

Bo nie wątpiłem, że one są wianem

Tych, co swe serce cnocie poślubili.

I przyszły lata... i zasłona spadła...

Ludzie mię zwiedli, u jam zawiódł Pana...

Oni zdeptali obraz Boży w sobie,

Jam zdeptał wiarę we wszystko co święte

I utraciłem do cnoty podstawę...

Dziś nic nie kocham, nikomu nie wierzę.

Niczego nawet w przyszłości nie czekam,

Pogardzam ludźmi i sam sobą gardzę.

Dusza się czuje złamaną, bezsilną,

Straciwszy światło, błąka się wśród mroku,

Żadnego wyjścia nie widząc przed sobą.

ELŻBIETA.

Skoro nie umysł lecz serce twe chore,

Z większą otuchą w przyszłość twą spoglądam;

Bo niemoc przejdzie gdy gorączka minie.

Przypomnij sobie słowa ojca twego,

Gdy cię do obcych wyprawiając krajów,

Z błogosławieństwem swojem pożegnalnem

I tę ostatnią udzielił ci radę,

Byś położywszy całą ufność w Bogu,

Żadnym się w świecie nie zrażał  zawodem,

Choćby sam anioł zwiódł cię i omamił.

Ojciec przeczuwał, to co dziś się stało,

I wcześnie środki ratunku ci wskazał;

Teraz czas przyszedł, byś je zastosował.

OSKAR.

Ojciec miał słuszność w swojem ostrzeżeniu,

Bo mię istotnie zawód w przepaść wtrącił.

Dopókim wiary w cnotę nie postradał,

Dopókim ufał w zacność bliźnich moich,

Jam obejmował miłością świat cały,

I czułem w duszy jakąś dziwną błogość,

Nawet wśród ciężkich klęsk i prześladowań.

Lecz gdy mię zdrada w serce ugodziła,

Kiedym się spotkał twarz w twarz z przewrotnością,

O jakiej nawet pojęcia nie miałem,

Gdym w przyjacielu znalazł chytrość węża,

W kochance serce zalotne i zimne,

A umysł niski, płochy i obłudny...

Taki chłód straszny duszę mą owionął,

Taką pogardę uczułem do ludzi,

Żem się aż wzdrygnął wejrzawszy w głąb duszy,

Bom nic Boskiego już nie ujrzał w sobie,

Lecz jakąś straszną, szatańską nienawiść,

Co jak trąd serce moje zaraziła

I wstręt zrodziła do samego siebie.

Mogęż zaś wątpić że Bóg się mną brzydzi,

Skoro ja muszę gardzić samym sobą?

ELŻBIETA.

Teraz pojmuję niemocy twej źródło:

Mając szlachetne popędy z natury,

Lecz i wyniosłość także niepomierną,

Tyś umiłował cnotę nie dla Boga,

Lecz że cię ona pokrólewsku zdobi.

Sam się lubując swym wewnętrznym stanem,

Tyś śmiał przypuszczać, że zachwycisz Stwórcę

Pięknością czynów i przymiotów swoich,

Jako król ziemski przed niebieskim królem

Chciałeś się z berłem zjawić i w purpurze,

I po koronę wiekuistej chwały

Wyciągnąć rękę z podniesionem czołem,

By ją nie z łaski otrzymać od Pana,

Lecz jak zapłatę na którąś zasłużył.

Pókiś szybował lotem orła w górę,

Z uczynków dobrych snując sobie szaty

Jak z złotogłowiu i drogich kamieni,

Cnota ci wdzięczną zdała się i miłą;

Lecz gdy się skrzydło powinęło w locie,

Gdyś wpadł niebacznie w zastawione sidła,

Wnet cnota dawny urok utraciła,

Spojrzałeś hardo na ziemię i niebo,

I śmiałeś wyrzec: nie chcę służyć Panu!

OSKAR.

Jeśli istota wolna i rozumna

Oddaje serce z miłości, nie z musu,

I wolę Stwórcy pełnić jest gotowa,

Czyż nie ma prawa liczyć na uznanie

I na nagrodę z ręki Wszechmocnego?

ELŻBIETA.

A czyż Pan służby naszej potrzebuje?

Czyż z niej dla siebie ciągnie jaką korzyść ?

Czemże jesteśmy wreszcie wobec Boga,

W dzisiejszym stanie skażenia natury ?

Czyż nie stoimy w obliczu Sędziego,

Co nie nagradzać lecz karać nas winien ?

Chybaś zapomniał że człowiek upadły

Jest prochem ziemi i w proch się obróci.

A od kolebki do deski grobowej

Pasmo żywota z win i błędów snuje?

Jeśli zaś na tej niewdzięcznej osnowie

Złotemi nićmi trudu i ofiary

Misterne wzory czasem wyhaftuje,

To te klejnoty, co tkań życia zdobią,

Pan szczodrą ręką z Nieba rozsypuje,

A my je tylko pokornie zbieramy,

Jako jałmużnę z litości nam daną.

OSKAR.

Tak się z grzesznikiem dzieje nawróconym,

Lecz sprawiedliwy, co nie grzeszy wcale,

Możeż przed Panem stać jak winowajca,

Nie czując nawet że mu służy wiernie ?

ELŻBIETA.

Jeśli najświętsza z istot na tej ziemi

Woła pokornie, szczęściem zachwycona,

Że Pan na niskość służebnicy wejrzał,

Kiedy ją obrał za Matkę dla Syna,

To jakiem czołem, my, nędzne stworzenia,

W których zaledwie widne podobieństwo

Doskonałego pierwowzoru w Niebie,

Śmieć będziem dufać we własne zasługi,

Albo się wstydzić ubóstwa swojego?

Tylko ta nędza, która nas okrywa,

Daje nam prawo do litości Tego,

Co sam wyznaje że nie sprawiedliwym,

Tylko grzesznikom na ratunek przybył.

Po strasznem przejściu, jakie cię spotkało,

Pojmujesz teraz czem jest człowiek każdy,

Skoro go łaska opuści na chwilę.

Z tego czem jesteś, zrozumiej czem byłeś:

Poznaj jak wątłą musiała być cnota,

Którą wnet pierwsza burza wywróciła.

Nie wstydź się przeto w łachmany się odziać

I kornie rękę ściągnąć po jałmużnę.

A Ten, co własne dary w nas nagradza,

Przeczystą szatą odzieje cię znowu,

I znów pierścieniem łaski cię ozdobi.

OSKAR.

Uznaję, Matko, słuszność twego sądu

I radbym świętej usłuchać twej rady,

Lecz w głębi duszy jak wskrzesić nadzieję,

Że Pan nade mną raczy się zlitować,

Znowu zamarłe życie rozbudzając?

TEKLA.

Chociaż tyś zwątpił my wierzym za ciebie,

I póty będziem kołatać do Nieba,

Aż z tej niemocy Pan cię dźwignąć raczy.

Bracie jedyny, ty nie wiesz co może

Modlitwa matki i siostry u Boga!

Tylko oporu nie chciej stawić lasce,

A dobry Zbawca sam dokona cudu,

Choćby Anioła przyszło zesłać z Nieba.

ODSŁONA II.

Pracownia Witolda w Radomelskim zamku. Witold zajęty przy biurku, wchodzi Oskar.

WITOLD (rzucając się w jego objęcia). 

Witaj mi, witaj, przyjacielu drogi!

OSKAR.

Choć nieobecny — byłeś mi przytomny,

Bo ciągle myślą z tobą przebywałem;

Zwłaszcza od chwili gdy tak ciężkie ciosy

Na progu życia obu nas spotkały:

Jam stracił ojca, a ty narzeczoną.

WITOLD.

Drugi rok mija, a ból tak gwałtowny,

Jak gdyby wczoraj grom ten mię ugodził.

OSKAR.

I mnie też dola sieroca złamała,

Lecz dług należny matce i ojczyźnie,

Nowej do życia siły mi dodawał;

Rana się nawet zabliźniać poczęła,

Gdy nowa burza zagrzmiała nade mną

I ostatecznie z nóg mię obaliła.

WITOLD.

Musiało groźne dotknąć cię strapienie,

Bo nawet wzrok twój ciężką boleść zdradza.

Nie kryj przede mną stanu duszy twojej,

Chyba żeś zwątpił, żem ci przyjacielem?

OSKAR.

O ile zdolny jestem ludziom wierzyć,

O tyle ufam, że mi życzysz dobrze.

WITOLD.

Komuż współczucie łatwiejszem być może

Niż mnie, com takie przecierpiał katusze.

OSKAR.

To też tajemnic przed tobą mieć nie chcę,

I chętnie całą duszę ci otworzę.

WITOLD.

Nie mam dziś serca bliższego nad twoje:

Grot, co cię rani, i mnie też przeszywa.

OSKAR.

Słuchaj więc, druhu, mej smutnej powieści:

Gdym z woli ojca zamieszkał w Curychu,

W celu wstąpienia do szkoły wojennej,

Pewna rodzina polska tam przybyła,

Z którą wnet ścisłą znajomość zawarłem.

Wyobraż sobie moje zachwycenie,

Gdym ujrzał dziewczę o rysach tak cudnych,

Że Fidiasza penzla były godne!

A przytem umysł taki wykształcony,

Tak pełen życia, dowcipu i wdzięku,

Źe mię urokiem swym oczarowała.

Matka i brat jej także mię przyjęli,

Jakby węzłami krwi zjednoczonego;

To też niebawem tak do nich przylgnąłem,

Żem u nich spędzał wszystkie wolne chwile.

WITOLD.

Już odgaduję dziejów twych osnowę,

Gdyż znam rodzinę którą opisujesz.

Nieprawdaż, dziewczę zowie się Halina?

OSKAR.

Tak rzeczywiście! Zgadłeś, przyjacielu.

Czemuż nie byłeś wówczas przy mym boku!

Byłbyś mię ostrzegł. Sobie zostawiony,

Z sercem spragnionem, do zachwytu skory,

Jam widział tylko anioła przed sobą.

WITOLD.

Gdyby nie boleść, co mnie wciąż nurtuje,

I jabym może dał się oczarować;

Tyle jest wdzięku w tej dziwnej istocie,

Co jest artystką w sztuce udawania.

OSKAR.

Mnie cień zwątpienia nawet nie przychodził,

Taką ufnością natchnąć mię umiała.

Oczarowany urokiem Haliny,

Z całym zachwytem szczęściem się poiłem,

Barwiąc mą przyszłość w kolory tęczowe,

I marząc błogo, jak związek dozgonny

Z moją wybraną złączy mię niebawem

Jużeśmy byli z sobą zaręczeni,

Gdy przybył z Wiednia pewien król giełdowy

Z wybitną cechą typu semickiego,

I począł codzień bywać w owym domu.

Spostrzegłszy jawne zajęcie Haliną,

Nie mogłem wątpić, żem znalazł rywala,

Lecz zaufany w miłość mi wyznaną,

Małom się troszczył o jego zamiary.

Raz jednak, idąc koło jubilera,

Ujrzałem w oknie owego bankiera

Z bogatą w ręku broszą rubinową.

Serce mi drgnęło złowieszczem przeczuciem,

Że ów podarek nabył dla Haliny,

A że wieczorem miała być na balu,

Postanowiłem pójść na tę zabawę,

Aby położyć koniec mej męczarni.

Koło północy przybywam na salę:

Rzęsiste światło łamie się w zwierciadłach

I tęczowemi barwami połyska

W blasku klejnotów tancerek nadobnych;

Lecz oko moje obojętnie patrzy

Na migotanie tych fal promienistych,

Bo dla mnie istniał jeden tylko klejnot,

A w tym klejnocie śmierć ma lub zbawienie.

To też pomijam grupy dziewic strojnych,

Nie napotkawszy w gronie ich Haliny;

Aż wreszcie w chwili, gdy huczna orkiestra

Zagrała raźnie walca wesołego,

Ujrzałem w dali postać jej nadobną,

Owianą gazą, jakby mgłą dokoła,

Na białej szacie bluszcz się wdzięcznie wije,

Perły wplecione w warkocz hebanowy,

A na jej łonie brosza rubinowa...

Krew mi zawrzała, zaćmiło się w oczach,

Tak, że jak wryty na miejscu stanąłem;

Serce zaś boleść tak wściekła targała,

Jak gdyby w piersiach całe piekło wrzało.

A ona wsparta na ręku bankiera,

Z płomiennym wzrokiem, z rumieńcem na licach,

Migając w tańcu jak jasna kometa,

Wzrok swój zatapia w źrenicy tancerza

I do uśmiechu wyzywa uśmiechem.

Po walcu bankier tancerkę swą sadza,

Z bijącem sercem, spłonioną jak róża,

Sam zaś sorbetów przynieść dla niej śpieszy,

Nie widząc wcale że ja obok stoję

Ze wzgardą w oku i z rozpaczą w duszy.

Halina także nie wprzód mię ujrzała,

Aż kiedy blady, z zaciśniętą wargą

Stanąłem przed nią i chłodno spytałem:

Czy owa brosza co ma tyle blasku,

Wchodzi do liczby klejnotów wyprawnych'?

Spotkawszy wzrok mój i ona też zbladła,

Bo zrozumiała, że znam tajemnicę;

A jednak jeszcze tak była bezczelna,

Ze mię zatrzymać przy wozie swym chciała,

Niepewna może zamiarów bankiera.

„Nie sądź źle o mnie, szepcze mi nieśmiało,

Serce me zawsze zostało ci wierne,

A tylko pewne familijne względy

Każą mi znosić uprzejmość bankiera".

Tyle obłudy, w dziewczęciu tak młodem,

Do tego stopnia przejęło mię zgrozą,

Że nie odrzekłszy na to ani słowa,

Z pogardą twarz mą odwróciłem od niej

I śpiesznym krokiem opuściłem salę.

WITOLD.

To już nie pierwsza była dla niej próba:

Podobnych ofiar padło już niemało.

Szczęście żeś jeszcze nie był po weselu:

Cześć twa przynajmniej nietkniętą została.

OSKAR.

Lecz co się stało z mojem sercem biednem !...

Tego słowami wyrazić nie zdołam.

Powiem ci tylko, żem tak rozstrojony,

Jak stary zegar, gdy pęknie sprężyna:

Zda się do życia zabrakło motoru.

WITOLD.

Czyż na to matka i brat przyzwalali?

Chyba i z nimi jak z tobą igrała?

OSKAR.

Matka roiła tylko o fortunie,

Brat zaś sam całą kierował intrygą,

A w miesiąc ledwie po owem zdarzeniu,

Siostrę prowadził do ślubu z bankierem.

WITOLD.

Zawód bolesny, lecz zbawienny razem,

Bo cię od większych nieszczęść uratował.

Chwilowo wprawdzie duch twój jest w letargu,

Ale dość będzie silnego wstrząśnienia,

By znów powrócił do dawnego stanu.

Póki kierunku wola nie zmieniła,

Póki uwielbiasz co zacne i prawe,

A nikczemnością brzydzisz się jak dawniej,

Póty nie zwątpię o przyszłości twojej.

OSKAR.

Jakież silniejsze może być wstrząśnienie

Nad uścisk matki, siostry, przyjaciela?

A czemuż przecie kamień z serca nie spadł?

Czemu nie przeszła ta niemoc śmiertelna,

Co mię do życia nieudolnym czyni?

WITOLD.

Wszak i jam takie stracił narzeczoną,

Z którą już prawie na kobiercu stałem.

Lecz choć me szczęście w dniu tym pogrzebałem,

Dziś jednak znowu pełnem życiem żyję,

Bom znalazł silę w miłości ojczyzny.

OSKAR.

Prawda że cios to niepowetowany,

Lecz strata moja ciężej jeszcze boli;

Bo gdy śmierć wydrze drogą nam osobę,

Przedmiot miłości istnieć nie przestaje,

Tylko że zamiast szukać go na ziemi,

Musimy sercem podnieść się do Nieba.

Lecz gdy istota, którąśmy kochali,

Traci nie życie lecz przymioty swoje,

Kiedy ideał przez nas wymarzony

W straszną moralnie poczwarę się zmienia,

Wówczas kochanek, co miłował duszę,

Rozczarowany staje wobec trupa:

Myślą, jak robak, wierci go, rozkłada,

Całą zgniliznę przenika aż do dna

I obrzydzeniem nawskróś się przepaja.

A jednak serce tak doń przywiązane,

Że nie ma siły potargać tych węzłów,

Co je złączyły z istotą wybraną:

Tak iż wciąż czuje, że ten trup cuchnący

We wnętrzu jego podawnemu gości,

Wszystko swym trupim jadem zarażając.

Wyobraź sobie, coto za męczarnia,

Kiedy syn własną matkę wspominając,

Którą czcił dawniej jak wzór cnoty żywy,

Nie może z głowy myśli wyrugować,

Ze i w jej sercu mieści się zgnilizna,

Że ona również pozorami łudzi,

A w gruncie może zepsutsza niż inne,

I z oka siostry obłuda też świeci,

Chociaż ją miałem za anioła ziemi;

Bo gdy Halina upadła tak nisko,

To któż być może cnotliwszym niż ona,

Ona co dla mnie ideałem była?

Napróżno wola odrzucać się sili

Te posądzenia, na które się wzdryga,

Zgnilizna coraz dalej się rozszerza,

Z ziemi wstępuje aż w podwoje nieba,

I do wybranych chórów przenikając,

Śmie o ich nawet cnocie powątpiewać.

Oddałbym wszystko, co człowiek dać może,

Gdybym mógł wygnać z duszy tę zarazę,

Co mi najdroższe postacie ohydza

I niszczy w duszy wiarę w ideały.

WITOLD.

Aż dreszcz przejmuje słuchając twej mowy,

W tak strasznym stanie dusza twa zostaje.

Ale nie traćmy nadziei. Oskarze,

Że się lekarstwo na tę niemoc znajdzie.

ODSŁONA III.

Salon Elżbiety. Tekla siedzi przy fortepianie.

TEKLA (śpiewa).

Czy serce boli,

Czy duch strapiony,

Czy mojej doli

Promyk zamglony,

Zawsze ja Ciebie,

Gwiazdko jedyna,

Szukam na niebie

Matki — dziecina.

I dziś, gdy grożą

Gromami chmury,

Wichry się srożą,

Błyska u góry,

Trwożna, ze łzami

Wołam; Królowo!

Przemów za nami

Łaskawe słowo.

Ach odwróć, Pani,

Te straszne gromy,

Niech nas nie zrani

Wróg niewidomy!...

Gdy zaś wyroki

Pańskie niezmienne,

I już bez zwłoki

Karą brzemienne,

Wznieć w naszem łonie,

Matko litości,

Ten co w Twem płonie

Ogień miłości.

Niech pod brzemieniem

Krzyża ciężkiego,

Pańskiem zrządzeniem

Nam zesłanego,

Duch się nie trwoży

Ani upada,

Ale się korzy

I wielbi Pana.

(Wchodzą: Elżbieta i Oskar.)

OSKAR.

Dzięki ci, Teklo, za prześliczny obraz

Najświętszej Panny. Duszę twoję całą,

Zda się, przelałaś na to płótno martwe.

TEKLA.

Obyż ta Matka, której wizerunek

Odwzorowałam nieudolną ręką,

Raczyła w sercu umieścić cię swojem.

A dla Jezusa zdobyć serce twoje.

(Wchodzi Wanda.)

ELŻBIETA (ściskając Wandę).

Dziecko me drogie! Jakżem wdzięczna tobie,

Ze chcesz się schronić do mojego domu.

Zrobim co tylko w mocy naszej będzie,

By ci osłodzić pobyt między nami.

WANDA.

Byłam tak pewna życzliwości waszej,

Żem nie czekała na twe przyzwolenie.

(Przypatrując się wszystkim zkolei.)

Ciotka kochana mało się zmieniła;

Brat Oskar zmężniał, lecz urósł niewiele;

Teklunia więcej od wszystkich zmieniona,

Lecz zawsze został ten charakter twarzy,

Co mię w dzieciństwie tak za serce ujął,

Żem nad skarb wszelki przyjaźń jej ceniła.

Choć nic ran serca zagoić nie zdoła,

Czuję że z wami odżyję nanowo.

TEKLA.

Z wielkiego świata przybywając do nas,

Może się znudzisz cichem życiem naszem.

Mamy tu wprawdzie czarowne przechadzki,

Zacnych i miłych sąsiadów dokoła,

Do tego kościoł i książek dostatek,

Że już nie wspomnę o sercach pokrewnych,

Co choć poprostu ale szczerze czują.

WANDA.

Takiego właśnie życia mi potrzeba.

Dla mnie natura i serca wybrane

Najporządniejszą pociechę stanowią.

Widzę że macie fortepian wyborny,

Ja nut stos cały przywożę z Warszawy;

Nuda więc nigdy nie postanie w domu.

Żebym zaś dla was nie była ciężarem,

Może mi dacie jaki wydział w domu,

Co mym wyłącznym obowiązkiem będzie,

A przy zajęciu życie tak jest pełne,

Tak szybko lecą chwile i godziny,

Że czas i miło i z pożytkiem płynie.

OSKAR.

Byćże to może by ci wystarczyło

Życie tak proste, takie pospolite

I tak ścieśnione działalności pole?

WANDA.

Ciasny widnokrąg wcale nie przeszkadza

Wzlecieć duchowi w tę błogą krainę,

Do której tęskni jak do swej ojczyzny;

Bod nie ku ziemi duch skrzydła rozwija,

Lecz pędzi wgórę, ku Stwórcy swojemu,

A z każdej chatki, najuboższej nawet,

Duch przecie łatwo ku Niebu wzlatuje.

OSKAR.

Zwykle osoby hojniej obdarzone

Za obowiązek poczytują sobie

Szukać na świecie stosownej widowni,

Gdzieby swe dary zużytkować mogły.

Patrząc na rzeczy z tego stanowiska,

Winnabyś raczej pozostać w Warszawie,

Gdyż posiadając tak znaczną fortunę

I mając liczne stosunki w stolicy,

Wiele dobrego dokonaćbyś mogła.

WANDA.

Świat chłonie raczej niż mnoży zasoby

Przez swe tysiączne próżne wymagania.

Z moim majątkiem, przy życiu oszczędnem,

Mogę istotnie pomoc nieść ubogim;

Lecz z podniesieniem skali mego domu,

Przyszłoby tyle stracić na wystawę,

Iż nicby może nie zostało biednym.

OSKAR.

Wedle mniemania ludzi postępowych,

Pieniądz użyty na ratunek nędzy

Najmniejszą cząstkę zasługi stanowi.

Dar najważniejszy, społeczeństwu dany,

To rozszerzanie nowoczesnych pojęć

O wychowaniu, społecznym ustroju

I stanowisku właściwem kobiety.

Szerzyć oświatę i przesądy zbijać,

Dając wzór przytem wytwornego smaku

I znajomości form dobrego tonu,

Oto dziś kobiet zamożnych ideał,

Który zapewne podzielasz z innemi.

W świetnej stolicy, przykład twój i słowa

Całe zastępy w ślady twe pociągną;

Tu zaś, kto pojmie podobne ideje?

WANDA.

Chyba, Oskarze, chcesz żartować ze mnie,

Bo nie przypuszczam byś na seryo sądził,

Że świat istotnie reformować pragnę.

Źle ten poczyna kto innych chce uczyć,

Sam potrzebując kierunku i straży.

Ja się pod skrzydło właśnie ciotki chronię,

Przeto że nie śmiem ufać własnym siłom.

OSKAR.

Trudno mi wierzyć, byś wyjątkiem była.

Ile panienek z wyższych sfer poznałem,

Wszystkie przekształcać społeczeństwo chciały

Na własną modłę; jak proste narzędzie

Co im do szczęścia dopomagać winno.

WANDA.

Moi rodzice żyli poświęceniem,

Siebie dla bliźnich przynosząc w ofierze.

Przykład ich dla mnie wzorem pozostanie:

Radabym zawsze wstępować w ich ślady,

O drugich raczej myśląc niż o sobie.

OSKAR.

Lecz czyż być może, by młoda dziewczyna

O własnem szczęściu nie myślała wcale?

Godziż się nawet deptać każdy kwiatek,

Co nam na ścieżce żywota rozkwita,

Ceniąc jedynie twardy obowiązek?

Wszak i bez tego tyle trosk na świecie,

Lata młodości jak cień przemijają,

A szczęście miga jak mara zwodnicza.

Mamyż się bronić nawet od ułudy,

By i na chwilę nie zaznać zachwytu?

WANDA.

Gdybym nie miała tej wiary głębokiej,

Ze nie na ziemi cel mego istnienia,

Jużby mię dawno nieszczęścia złamały.

To mi jedynie siły dziś dodaje,

Źe oczekuję szczęścia za mogiłą,

Pospołu z temi których postradałam.

Życie zaś ciche i pracy oddane,

Do tego celu najprościej nas wiedzie;

Gdyż obowiązków pojedyńcze szczeble

Składają właśnie tę szczytną drabinę,

Po której dusza wznosi się ku Bogu.

Nie mówię wszakże, bym i tu na ziemi

Skosztować szczęścia nie miała nadziei;

Bo choć tu niema pomyślności trwałej,

Bywają jednak pociechy prawdziwe,

Od których stronić nie myślę bynajmniej.

Lecz mi się zdaje, że jeśli są chwile,

Które możemy nazwać szczęśliwemi,

To świat się do nich wcale nie przyczynia,

Gdyż szczęście płynie z czystego sumienia,

I ze stosunku z ludźmi wybranymi;

Tych zaś warunków wielki świat nie daje.

Miłość i przyjaźń, te dwa talizmany

Cichego szczęścia dla duszy cnotliwej,

Które tak często pod strzechą słomianą

W  raj zamieniają pożycie domowe,

W gmachach złocistych, u podnóża tronu

Są rzadkim gościem i niedługo trwają,

Bo tam konieczność, rachuba, interes,

Pęta przymusu na serca wkładają

I blask pozorny okupywać każą

Ofiarą uczuć, co szczęście stanowią.

OSKAR.

Więc wierzysz jeszcze, że znajdziesz na ziemi

Miłość prawdziwą i przyjaciół wiernych?

WANDA.

Dopóki własne serce mi powiada,

Ze mogę kochać szczerze, bez obłudy

I chcę dochować przyrzeczonej wiary,

Póty nie stracę tego przekonania,

Ze są na świecie ludzie dobrej woli,

Zdolni do tegoż, do czegom ja zdolna;

Bo czyż mam prawo stawić siebie wyżej?

OSKAR.

A jeśli smutne doświadczenie przyjdzie

Fałsz zadać wierze którąś wykarmiła?

Jeżeli serca z wybranych wybrane

Najnikczemniejszą wykażą obłudę,

Czyż jeszcze zechcesz ufać w cnotę ludzi

I bronić zasad, którym dziś hołdujesz?

WANDA.

Kto zbyt namiętnie goni za swym celem,

Głosu rozwagi nie słuchając wcale,

Ten, skoro ujrzy przedmiot upragniony,

Zanim go nawet pozna i oceni,

Puszcza wnet wodze bujnej wyobraźni

I własne mrzonki za przymioty bierze.

Jeśli więc taki ideał zawiedzie,

To kogo, pytam, winić tu należy?

Czyi ów marzyciel nie uwiódł sam siebie

I czyż nie siebie winić też powinien?

Nie przeczę temu że ludzie są słabi,

Że nieraz nawet występkom hołdują;

Z tego jednakże że człowiek ułomny

Może się zachwiać, może upaść nawet,

I że niektórzy istotnie padają,

Wcale wnioskować nie godzi się jeszcze,

Że  każdy musi upaść nieodzownie.

Przy łasce Bożej i przy dobrej woli,

Każdy przeciwnie może wytrwać w cnocie,

I, dzięki Bogu, wielu w niej wytrwało,

Jak to widzimy z przykładu Wybranych.

OSKAR.

Święci w tej mierze normy nie stanowią,

Będąc wyjątkiem od zwykłego prawa.

Ogół zaś ludzi przewrotny jest cały

I ze złą wolą występkom oddany.

WANDA.

Ze się cnotliwi chętnie ukrywają,

To nie dowodzi, że ich niema wcale,

Lecz i z tych nawet co się skusić dali,

Ilużto mężnie z upadku się dźwiga,

We łzach i skrusze za grzech pokutując,

I nawrócenia przykład innym dając.

Nie lepiejż winy upadłym przebaczyć

I prosić Boga by się nawrócili,

Niż wzgardą bliźnich serce swe zatruwszy,

Źródło miłości w duszy zatamować.

OSKAR.

Dziwna to nasza upadła natura:

Zawsze na oczach ma szkło kolorowe,

Przez które patrzy na świat i na siebie,

I jużto wszystko w złotych barwach widzi,

Już wszystko kirem obleka cmentarnym,

Prawda zaś wiecznie kryje się przed nami.

ELŻBIETA.

Zrzuć z oczu pryzmę skażonej natury

I popatrz na świat czystym wzrokiem wiary

A prawda wówczas jasno się przedstawi

W światłości Bożej blasku wiekuistym

Ale chodź, Wando, do twego pokoju,

Boć musisz przecie wypocząć po drodze.

(Elżbieta. Tekla i Wanda wychodzą.)

OSKAR (do siebie).

Stanu mej duszy nie pojmuję wcale:

Jakiś świat nowy wyobrażeń, pojęć,

Otacza wkoło mój umysł znękany;

Serce znów bije, a uczucia rojem

Wiją się, krążą, jakby pszczoły w ulu.

Ale co znaczy ten chaos niesforny?...

Tego wzburzenia jaki będzie koniec?

Sam jeszcze tego przewidzieć nie mogę;

Lecz wszystko wróży pomyślną odmianę.

Niedawno jeszcze w cnotę nie wierzyłem,

A teraz dam się rozsiekać na sztuki,

Stając w obronie cnoty tej dziewczyny,

Tak jestem pewny że to nie obłuda,

Lecz szczera miłość przez usta jej mówi...

O siło wiary, o cnoty potęgo!

Któż się ostoi przed urokiem waszym ?

Wszak tyle razy słyszałem te prawdy,

Które mi ona dzisiaj wygłosiła,

Czemuż me serce dotąd było zimne,

A dziś tak mocno czuje się wzruszonem ?

O! bo tam martwa przemawiała księga

Lub ludzie z duszą chłodną i skażoną,

Tu zaś toż słowo żywota i siły,

W prostocie serca z takich ust się leje,

Co wiarę swoję stwierdzają czynami.

O, dzięki Panie, dzięki za tę pomoc,

Jaką Twa dobroć zesłać mi raczyła!...

Zbudźcież się ze snu duszy mojej władze,

Rozwińcie skrzydła wasze podawnemu,

Z jasności w jasność szybując ku Panu.

Ona mi będzie przykładem na ziemi,

A łaska Boża doda siły z Nieba.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ODSŁONA IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ODSŁONA XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej