Hieronim Łopaciński

OSKAR KOLBERG I OSTATNIA JEGO PRACA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

OSKAR KOLBERG I OSTATNIA JEGO PRACA

Łopaciński Hieronim

I.

"Przędzę myśli i kwiaty uczuć" ludu naszego, zaczęto badać i zbierać dopiero w początkach bieżącego stulecia. Doniosłość badania zwyczajów, wierzeń i utworów ludu, pierwsi u nas zrozumieli i wypowiedzieli tacy mężowie, jak Hugo Kołłątaj i Jan Paweł Woronicz. Pierwszy z nich w liście z d. 15 lipca 1802 r., do księgarza krakowskiego Jana Maja pisanym, podał wcale dokładny nawet na dziś plan dzieła: "O obyczajach, zwyczajach i obrządkach narodu polskiego" (1). Drugi zaś w Towarzystwie warszawskiem. przyjaciół nauk, przemawiał w r. 1803 i 1805 o znaczeniu naukowem pieśni ludowych. Pierwszym, najbardziej znanym zbieraczem (2) rzeczy ludowych, był Adam Czarnocki, głośniejszy pod nazwą Zoryana Dołęgi Chodakowskiego, który i sam z całem poświęceniem zabrał się do gromadzenia materyału ludoznawczego wprost z ust ludu i dobrym przykładem zachęcił innych do pracy na tem polu, które tak długo odłogiem leżało. Będąc młodzieńcem zaledwie szesnastoletnim, począł zajmować się ludoznawstwem i odbywać w tym celu wędrówki po kraju Kazimierz Władysław Wójcicki; owocem długoletniej jego pracy na tem polu, były zbiory przysłów, pieśni i baśni ludowych. Równocześnie wydaje Łukasz Gołębiowski w r. 1830 pierwsze dzieło etnograficzne "Lud polski", a wkrótce potem "Wacław z Oleska (Zaleski)" Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego" (Lwów, 1833). Znacznie wyższemi od wymienionych dzieł były wydane przez Żegotę Paulego w tymże prawie czasie "Pieśni ludu polskiego i ruskiego w Galicyi". Działalność na polu badań etnograficznych przez tych mężów podjęta, rozbudziła cały zastęp zbieraczy, pomiędzy któremi najwybitniejsze zajął stanowisko niedawno zgasły Oskar Kolberg, który, śmiało rzec można, rozpoczął u nas nowy okres wszechstronnej uprawy ludoznawstwa, jako umiejętności samoistnej i wyzwolonej od służenia zadaniom i celom historycznym i literackim, co w dziełach jego poprzedników wielką jeszcze grało rolę. Jakie zasługi dla nauki położył Kolberg przez badanie ludu, jakim sposobem do tego doszedł, że dziś bez dzieł jego obejść się nie może nikt, kto pragnie z życiem ludu naszego się zapoznać, postaramy się tutaj w krótkości czytelnikowi przedstawić.

Rodzina Kolbergów (3). aczkowiek obcego pochodzenia, zapisała się niezatartemi głoskami w dziejach umysłowości naszej: ojciec Oskara i dwaj jego bracia, należą każdy w swej specyalności do wybitniejszych ludzi bieżącego stulecia. Juliusz Kolberg, ojciec Oskara, urodzony w mieście Woldegk w w. księstwie Meklemburg-Strelickiém, a wykształcony w Berlinie, przybył za czasów pruskich do kraju naszego, jako inżynier. Gdy utworzone zostało Ks. "Warszawskie, Kolberg już tak się przywiązał do nas, że Warszawy nie opuścił, lecz przeszedł do służby Ks. warszawskiego i otrzymał miejsce inspektora pomiarów. Następnie zamianowany został geometrą przysięgłym w Przysusze w powiecie Opoczyńskim, gdzie był zarazem głównym nadzorcą okolicznych fabryk żelaza, dzierżawionych przez bankiera warszawskiego Fraenkla. Żoną Juliusza była Francuska, córka szlachcica francuskiego, emigranta z czasów wielkie) rewolucyi. W Przysusze d. 22 lutego 1814 r., przyszedł na świat Oskar. Najdawniejsze wspomnienia 76-letniego starca sięgały tej chwili dzieciństwa, gdy przysłuchiwał się piosenkom ludowym, śpiewanym przez piastunkę jego Zuzkę, wieśniaczkę sandomierską. W r. 1819 ojciec Oskara powraca do Warszawy na stanowisko profesora geodezyi, miernictwa i topografii w uniwersytecie, dokąd powołał go Staszyc. Taki zaszczyt spotkał go za prace nad geometrycznemi pomiarami kraju, kształcenie pomocników i ogłaszanie cennych źródłowych dzieł, podręczników i map w języku polskim. Jako profesor, Kolberg zamieszkał w jednym z pawilonów pałacu Kazimierowskiego, dzisiejszego uniwersytetu, pod jednym dachem z Kazimierzem Brodzińskim i Mikołajem Szopenem, ojcem Fryderyka. Już od najmłodszych lat Oskara okoliczności tak się składały, że pacholę wraźliwe na dźwięki śpiewu i muzyki, miało możność rozwijania swych zdolności muzycznych. Ulubiona Zuzka przybyła z Kolbergami do Warszawy i przez lat jeszcze parę piastując dziecię usypiała je dźwiękami melodyi rodzimych; mistrzowska gra młodego Fryderyka, zaprzyjaźnionego z rodziną Oskara, wabiła go często na drugie piętro do miłych sąsiadów; wpływ duchowy musiał też wywierać na rodzinę kolegi Kazimierz Brodziński, który nadzwyczajnie polubił Juliusza, jak o tem sam świadczy w swoich wspomnieniach, wyrażając się o ojcu Oskara z uwielbieniem dla zalet jego charakteru i podniosłości ducha. Wiemy też, że pomimo zajęć praktycznych, mozolnego rysowania map i obliczeń matematycznych, wcale poezyi nie sprzyjających, Juliusz był zamiłowanym w muzyce i poezyi, sam układał hymny pod muzykę Elsnera, tłómaczył na język niemiecki i ogłaszał wiersze Karpińskiego i Brodzińskiego, a między niemi "Wiesława". Rzecz godna uwagi, że rodzina Kolbergów tak całkowicie i tak prędko spolszczała, iż nietylko młodszy ich syn Oskar, ale nawet najstarszy Wilhelm w r. 1807 urodzony, słyszał w domu tylko mowę polska (4). Nie dziw, że pod światłym kierunkiem takiego ojca, w otoczeniu ludzi niepospolitych, zaprzyjaźnionych z jego rodziną, dusza Oskara rozwijała się tylko w kierunku dodatnim, oddychała, jak jej otoczenie, wonią sztuki. Od r. 1824 — 1830 widzimy Kolberga na ławie szkolnej w liceum warszawskiem, ponieważ zaś rodzice wcześnie zauważyli w nim zdolności do muzyki, przeto równocześnie dali mu za nauczyciela niejakiego Vettera. Po wyjściu Oskara z liceum, ojciec umieścił go w kantorze bankowym Fraenkla; idąc zaś za radą Elsnera, kształcił go dalej w muzyce. Mistrzami Oskara byli: naprzód sam Elsner, a później Feliks Dobrzyński, sławny kamelmistrz opery warszawskiej. Pod przewodnictwem tego ostatniego, młodzieniec doszedł do tego, że zaczął marzyć o kompozytorstwie. Dla studyów nad teoryą wyższej muzyki, dzięki zasiłkowi rodziny, udał się w r. 1834 na dwa lata do Berlina, gdzie pracował pod kierunkiem Girschnera i Rungenhagena, który wkrótce potem kształcił i Moniuszkę. Wtenczas to roił sobie przyszły etnograf plany uprawiania wyłącznego niwy kompozytorskiej w duchu pieśni ludowych, które czarowały go oryginalnością, bogactwem melodyi i różnorodnością rytmiki. Powróciwszy do Warszawy, zajmował się dawaniem lekcyi muzyki; w r. 1838 — 1839 przebywał jako nauczyciel domowy na Białorusi. Nużące i z wielu względów niewdzięczne zajęcie nauczyciela muzyki sprzykrzyło się Kolbergowi po latach dziesięciu. Przyjął tedy w r. 1845 posadę buchaltera w zarządzie nowo-budującej się wówczas drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej, i zostawał na niej do r. 1857, poczem przeniósł się do komisyi skarbu, w której urzędował do r. 1861; wtedy ostatecznie służbę rządową porzucił, aby oddać się wyłącznie ulubionym pracom naukowym i literackim. Od czasu powrotu z Berlina, który właśnie przypadł w okresie wielkiego rozwoju poezyi romantycznej i rozbudzenia zapału do zbierania pieśni, podań i baśni ludowych, Kolberg pomimo zajęć nauczycielskich i biurowych, oddawał się twórczej pracy, której owocem był spory szereg utworów muzycznych. Zachęcony zaś przez Wójcickiego i Dobrzyńskiego, jął się spisywania melodyi ludowych, co uskuteczniał w częstych wycieczkach w bliższe i dalsze okolice Warszawy. Ponieważ większą zdobycz, składającą się z pieśni i melodyi ludowych, zdarzyło mu się posiąść w r. 1839 w Wilanowie, przeto rok zeszły 1889, był pięćdziesiątą rocznicą działalności Oskara na tem polu.

Liczne dzieła muzyczne zmarłego jubilata, według zdania znawców, świadczą o niepoślednim talencie i gruntownem ukształcenia muzycznem. Należą do nich: opera w jednym akcie p. t. "Król pasterzy", w której wszystkie melodye, oparte są wyłącznie na charakterystycznej nucie pieśni ludowej; operę tę grano z powodzeniem w r. 1857 na scenie warszawskiej 7 razy, a wydano w druku w 1860; za motyw do niej posłużył obrzęd rolniczy na Kujawach, gdzie w Zielone Świątki odbywa się zabawa, podczas której pasterze króla sobie obierają; napisał też Kolberg muzykę do popularnej niegdyś operetki "Janek z pod Ojcowa" do słów J. K. Gregorowicza, rozpoczął operę "Wiesław", do słów Seweryny Pruszakowej (Duchyńskiej), wedle sielanki Brodzińskiego. Z licznych bardzo, drobniejszych utworów, tchnących życiem właściwem i przechowujących wiernie ducha ludowego, wymienimy sześć zeszytów kujawiaków, kilka etiud, ofiarowanych Szopenowi, wiele mazurów, krakowiaków i pieśni, z których kilka nie małą w swoim czasie cieszyło się popularnością.

Pierwszem dziełem Kolberga, stanowiącem owoc jego pracy nad gromadzeniem pieśni ludowych i ich melodyi, były nuty ze słowami litografowanemi u Żupańskiego w Poznaniu w r. 1842 p. n. "Pieśni ludu polskiego. Oddział I, poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Pauli, Józefowi Konopce, niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu". We wstępie do tego dzieła wypowiada swój pogląd na muzykę ludową: "Melodya jest duszą pieśni gminnej, w niej poznasz myśl i serce, jak w zwierciadle; ona znamionuje ducha każdego pokolenia. Muzyka polska wśród całej Słowiańszczyzny najsamoistniej się rozwinęła; widać to szczególnie na mazurach, najoryginalniej malujących krzepki charakter ludu tego, oraz w krakowiakach odznaczonych już to niezakłóconą pogodą, już szumną wesołością, to znów lekką tęsknotą". Od roku wydania "Pieśni" przedsiębierze Kolberg dalsze i dłuższe wycieczki w celu gromadzenia melodyi ludowych, zbierając na podróż środki z oszczędzonej z największą zabiegliwością płacy nauczycielskiej i urzędniczej: w r. 1842 zwiedził okolice Krakowa, a mianowicie Modlnicę i Mogilany, gdzie bliżej się zaprzyjaźnił ze znanym już od roku, zamiłowanym jak Oskar badaczem ludu, Józefem Konopką; w r. 1843 widzimy go znowu w Krakowskiem, na podgórzu beskidowem Podhalu i Szląsku: w latach 1844, 1845 i 1847 poznał siedziby Kurpiów; w r. 1846 i 1847 był w Radomskiem, w r. 1848 i 1849 zwiedza Lubelskie, w 1853 okolice Częstochowy i Ojcowa, w r. 1854, Sandomierskie i Radomskie, w 1855 i 1856 Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa i Płockie; w r. 1857 znajduje się po raz trzeci w Krakowskiem i zwiedza Wiedeń, Chorwacyą, Tryest i Wenecyę; w r. 1858 bawi w Augustowskiem, w 1859 powtórnie w Lubelskiem i Radomskiem, w r. 1860 na Kujawach, w Łęczyckiem (i zdaje się Kaliskiem); w r. 1861 zwiedza po raz czwarty okolice Krakowa, Galicyę wschodnią i Węgry, w roku znowu 1862 widzimy go na Wołyniu.

Koniec wersji demonstracyjnej.