Victor Hugo

OSTATNI DZIEŃ SKAZAŃCA

Konwersja: Nexto Digital Services

OSTATNI DZIEŃ SKAZAŃCA

Victor Hugo

1

Skazany na śmierć!

Od sześciu tygodni żyję z tą myślą, ciągle sam na sam z nią, ciągle zmrożony jej obecnością, ciągle zgięty pod jej ciężarem!

Dawniej - wydaje mi się raczej, że przed laty, nie przed tygodniami - byłem człowiekiem takim samym jak inni ludzie. Każdy dzień, każda godzina, każda minuta miała jakiś sens. Umysł mój, młody i bujny, był pełen fantastycznych wątków. Bawił się rozwijaniem ich przede mną bez ładu i składu, haftując mnóstwem arabesek tę szorstką i cienką tkaninę życia. Były to młode dziewczyny, wspaniałe szaty biskupa, wygrane bitwy, teatry pełne hałasu i światła, i znów dziewczyny i mroczne spacery nocą pod szerokimi ramionami kasztanowców. W mojej wyobraźni zawsze było święto. Mogłem myśleć o czym chciałem, byłem wolny.

Teraz jestem więźniem. Moje ciało w okowach lochu, mój umysł uwięziony w jednej myśli, myśli strasznej, krwawej, nieodstępnej!

Mam tylko jedną myśl, jedno przekonanie, jedną pewność: skazany na śmierć!

Cokolwiek robię, zawsze jest przy mnie ta myśl piekielna; niczym ołowiane widmo u mego boku, samotna i zazdrosna, odsuwająca wszystkie inne, twarzą w twarz ze mną nieszczęsnym, potrząsająca swymi lodowatymi rękami, kiedy chcę odwrócić głowę albo zamknąć oczy. Wślizguje się pod wszystkie kształty, w które chciałby jej umknąć mój umysł, włącza się jak straszliwy refren we wszystkie słowa kierowane do mnie, lepi się ze mną do ohydnych krat mego lochu, prześladuje mnie obudzonego, czyha na mój konwulsyjny sen i pojawia się w moich rojeniach w postaci noża.

Budzę się raptem ścigany przez nią i mówię sobie: "Ach, to tylko sen!" Otóż zanim nawet moje ociężałe oczy zdążą się otworzyć wystarczająco, by mogły zobaczyć tę nieszczęsną myśl wypisaną na okropnej otaczającej mnie rzeczywistości, na mokrej pocącej się płycie celi, w bladym świetle lampki nocnej, w grubej materii - mego ubrania, na ponurej twarzy strażnika, którego latarka lśni zza kraty lochu - już mi się zdaje, że jakiś głos mi szepnął do ucha: "Skazany na śmierć".

2

Był piękny sierpniowy poranek.

Od trzech dni toczyła się moja rozprawa; od trzech dni moje nazwisko i moja zbrodnia gromadziły co rano mrowie widzów, opadających na ławki sali rozpraw jak stado kruków na trupa; od trzech dni cała ta fantasmagoria sędziów, świadków, adwokatów, prokuratorów królewskich przesuwała się przede mną, to groteskowa, to krwawa, ale zawsze złowieszcza i nieuchronna. Przez dwie pierwsze noce nie mogłem zasnąć z niepokoju i zgrozy, trzeciej nocy spałem z nudy i zmęczenia. O północy sędziowie się naradzali, a mnie zaprowadzono do mego lochu i zapadłem od razu w głęboki sen, sen zapomnienia. Były to pierwsze godziny odpoczynku po wielu dniach.

Tkwiłem jeszcze w samej głębi tego snu, kiedy przyszli mnie zbudzić. Tym razem nie wystarczył ciężki krok i podkute gwoździami buty strażnika, szczęk pęku kluczy, ostry zgrzyt zamka: z letargu obudził mnie dopiero szorstki głos tuż nad moim uchem i szorstka ręka na moim ramieniu.

- Wstańże pan!

Otworzyłem oczy, usiadłem oszołomiony na wyrku. W tej chwili przez wysokie wąskie okienko celi ujrzałem na suficie korytarza - jedynego nieba, jakie było mi dane oglądać - ten żółty blask, w którym oczy nawykłe do ciemności więzienia potrafią rozpoznać słońce. Kocham słońce.

- Pogoda - odezwałem się do strażnika.

Dłuższą chwilę nie odpowiadał, jakby się namyślając, czy warto tracić choć słowo na próżno, potem z pewnym wysiłkiem mruknął:

- Możliwe.

Trwałem w bezruchu, z umysłem jeszcze na pół uśpionym, z uśmiechem na ustach, ze wzrokiem utkwionym w ten łagodny blask muskający sufit.

- Piękny dzień - powtórzyłem.

- Tak - odpowiedział strażnik. - Czekają na pana.

Tych parę słów, niczym drut przecinający lot owada, przywróciło mnie gwałtem do rzeczywistości. Nagle ujrzałem ciemną salę rozpraw, podkowę dla sędziów pokrytą krwawymi szmatami, trzy rzędy świadków o tępych twarzach, dwóch żandarmów na dwóch końcach mojej ławki i poruszające się czarne suknie, i głowy tłumu mrowiące się w głębi w cieniu, i zatrzymujące się na mnie uważne spojrzenia tych dwunastu przysięgłych, którzy czuwali, kiedy ja spałem!

Podniosłem się; zęby mi szczękały, ręce drżały i nie umiały znaleźć ubrania, nogi się chwiały pode mną. Przy pierwszym kroku zatoczyłem się jak przeciążony tragarz. Mimo to poszedłem za strażnikiem.

Dwóch żandarmów czekało na mnie na progu celi. Włożono z powrotem kajdanki - miały skomplikowany zameczek; oni go starannie zamknęli. Nie opierałem się tej maszynie włożonej na maszynę.

Przecięliśmy wewnętrzny dziedziniec. Ostre ranne powietrze ocuciło mnie. Podniosłem głowę. Niebo było błękitne, gorące promienie słoneczne, przecięte długimi kominami, rysowały wielkie kąty światła na szczytach wysokich ciemnych murów więzienia. Był istotnie piękny dzień.

Weszliśmy po kręconych schodach, przeszliśmy przez jeden korytarz, potem drugi, trzeci, potem otworzyły się niskie drzwi. Gorący powiew pełen hałasu uderzył mnie w twarz: tchnienie tłumu na sali rozpraw. Wszedłem.

Moje wejście powitał szczęk broni i wrzawa. Ławki się przesunęły z hałasem, zatrzeszczały przegrody. Przecinając długą salę między dwoma szeregami ludzi w obramowaniu żołnierzy miałem wrażenie, że jestem ośrodkiem, z którym łączą się nici wprawiające w ruch te wszystkie rozdziawione i pochylone twarze.

W tej chwili spostrzegłem, że nie mam kajdanków, ale nie mogłem sobie przypomnieć, gdzie i kiedy mi je zdjęto.

Zapadła kompletna cisza. Doszedłem do swego miejsca. W chwili gdy ustał tumult na sali, ustał także w moim umyśle. Nagle jasno zrozumiałem to, co dotychczas tylko niewyraźnie przewidywałem: nadeszła decydująca chwila i zaraz usłyszę wyrok.

Niełatwo to wytłumaczyć, ale myśl ta nie przeraziła mnie wówczas. Okna były otwarte, powietrze i hałas miasta wpadały swobodnie z zewnątrz, sala była jasna, jakby miał się tu odbyć ślub, wesołe promienie słoneczne przecinały tu i ówdzie świetlisty zarys okien, to wydłużony na podłodze, to rozwinięty na stołach, to załamany na rogach ścian, a każdy promień z tych rombów rozbłyskujących na oknach wycinał w powietrzu wielki pryzmat złocistego pyłu.

Sędziowie w głębi sali mieli zadowolone miny, zapewne z radości, że niedługo będzie po wszystkim.

Twarz przewodniczącego, łagodnie oświetlona odblaskiem szyby, była dosyć spokojna i dobrotliwa, a jakiś młody asesor mnąc w ręku fontaź, rozmawiał niemal wesoło z ładną młodą kobietą w różowym kapeluszu, siedzącą protekcjonalnie tuż za nim.

Tylko przysięgli wydawali się bladzi i przybici, ale było to chyba wynikiem całonocnego czuwania. Niektórzy ziewali. Nic w ich zachowaniu nie świadczyło, że dopiero co wydali wyrok śmierci; na twarzach tych poczciwych mieszczan widziałem tylko ogromną chęć spania.

Jedno z okien naprzeciw mnie było szeroko otwarte. Słyszałem na bulwarze śmiech kwiaciarek, a na brzegu okna, w szparze muru, ładna żółta roślinka, cała prześwietlona słonecznym promieniem, igrała z wiatrem.

Jak mogła się zrodzić złowroga myśl wśród tych wszystkich miłych, wdzięcznych wrażeń? Owiany powietrzem i słońcem, nie potrafiłem myśleć o niczym poza wolnością. Nadzieja promieniała we mnie jak dzień wokół mnie i ufnie czekałem na wyrok, jak się czeka na wyzwolenie i życie.

Tymczasem nadszedł mój obrońca. Czekano na niego. Zapewne skończył właśnie obfite śniadanie. Doszedłszy do swego miejsca pochylił się ku mnie z uśmiechem.

- Jestem dobrej myśli - powiedział.

- Prawda? - odparłem, też lekki i uśmiechnięty.

- Tak - podjął - nic jeszcze nie wiem o ich decyzji, ale zapewne odrzucili premedytację, a wówczas będą tylko dożywotnie przymusowe roboty.

- Co też pan mówi, panie? - odparłem oburzony. - Sto razy wolę już śmierć!

Tak, śmierć! A zresztą, powtarzał mi jakiś wewnętrzny głos, co ja ryzykuję mówiąc to? Czy ogłoszono kiedyś wyrok śmierci inaczej niż o północy, przy pochodniach, w ciemnej sali, zimną deszczową nocą? Ale w sierpniu, o ósmej rano, w tak piękny dzień, i ci poczciwi przysięgli - nie, to niemożliwe! Moje oczy wracały do żółtego kwiatuszka w słońcu.

Wtem przewodniczący, który czekał tylko na adwokata, zachęcił mnie do powstania. Wojsko wzięło broń na ramię. Jak pod wpływem prądu elektrycznego, całe zgromadzenie powstało w tej samej chwili. Jakiś niepozorny osobnik, umieszczony przy stole pod trybunałem, chyba pisarz sądowy, zabrał głos i odczytał wyrok, wydany przez przysięgłych tej nocy. Zimny pot okrył mi ciało, oparłem się o ścianę, aby nie upaść.

- Czy obrońca ma coś do powiedzenia na temat wyroku? - zapytał przewodniczący.

Ja bym miał wiele do powiedzenia, ale głos uwiązł mi w gardle.

Obrońca wstał.

Zrozumiałem, że próbuje złagodzić postanowienie sędziów i podsunąć zamiast będącej jego następstwem kary - inną karę, której nadzieja wyrażona przez niego tak mnie zraniła niedawno.

Oburzenie musiało być wielkie, skoro przedarło się przez mnóstwo emocji kłębiących się we mnie. Chciałem powtórzyć na głos to, co mu już powiedziałem: Sto razy wolę śmierć! Ale brakło mi tchu i zdołałem tylko powstrzymać go za ramię krzycząc konwulsyjnie: "Nie!"

Prokurator zaoponował obrońcy, a jago słuchałem z idiotycznym zadowoleniem. Potem sędziowie wyszli, potem wrócili i przewodniczący odczytał wyrok.

"Skazany na śmierć!" - przebiegło przez tłum, a gdy mnie zabierano z sali rozpraw, cały ten tłum runął za mną z łoskotem walącego się budynku. Szedłem pijany i osłupiały. Zaszła we mnie zupełna przemiana. Aż do wyroku śmierci czułem, że oddycham, żyję w tym samym środowisku co inni ludzie - teraz wyraźnie czułem coś jakby przegrodę między sobą a światem. Nic nie wyglądało tak jak przedtem. Te wielkie świetliste okna, to piękne słońce, to czyste niebo, ten śliczny kwiatek - wszystko było białe i blade jak całun. Ci mężczyźni, te kobiety, te dzieci tłoczący się za mną wyglądali niczym zjawy.

Na dole, przed schodami, czekał na mnie czarny, brudny, okratowany wóz. Kiedy miałem wsiąść do niego, spojrzałem przypadkiem na plac. "Skazany na śmierć!" - krzyczeli przechodnie biegnąc w stronę wozu. Poprzez mgłę, która oddzieliła mnie od reszty świata, ujrzałem dwie młode dziewczyny, ścigające mnie chciwym wzrokiem. "Dobra - powiedziała młodsza z nich klaszcząc w dłonie - to będzie za sześć tygodni!"

3

Skazany mi śmierć!

A właściwie dlaczegóż by nie? Wszyscy ludzie - pamiętam, że to gdzieś czytałem, w jakiejś książce, w której nie było nic godnego uwagi prócz tego- wszyscy ludzie są skazani na śmierć z nieokreślonym zawieszeniem. A więc co się zmieniło w mojej sytuacji?

Od chwili odczytania mojego wyroku zmarło już tylu ludzi, którzy planowali długie życie! Tylu mnie wyprzedziło ludzi młodych i zdrowych, i wolnych, na pewno liczących na to, że zobaczą, jak moja głowa spada na placu de Grève! A iluż jeszcze z tych, co chodzą teraz i oddychają wolnym powietrzem, wyprzedzi mnie w drodze na tamten świat!

A poza tym, czego znów mam tak bardzo żałować w życiu? Ten ponury dzień i czarny chleb więzienny, porcja chudej zupki z kotła galerników, brutalny stosunek strażników do mnie, który otrzymałem staranne wychowanie, brak jakichkolwiek rozmów - bo nikt nie uważa mnie za godnego choćby słowa - bezustanne drżenie przed tym, co uczyniłem i co mnie uczynią - oto co może mi odebrać kat.

Ach, mimo wszystko to okropne.

4

Czarny wóz zawiózł mnie tutaj, do tej ohydnej Bicętre. Gmach widziany z daleka wygląda dość majestatycznie. Wznosi się na widnokręgu, przed pagórkiem, i z daleka widać, że zachował coś ze swego dawnego splendoru - przypomina zamek królewski. Ale w miarę zbliżania się pałac staje się ruderą. Wykruszone blanki ranią oczy. Coś hańbiącego, nędznego okrywa tę królewską fasadę, rzekłbyś, mury dotknął trąd. Niema szyb w oknach, zamiast nich, ciężkie kraty, za którymi przesuwa się od czasu do czasu wynędzniała twarz więźnia lub szaleńca.

Oto życie widziane z bliska.

5

Od razu po wejściu pochwyciły mnie żelazne ręce.

Mnóstwo środków ostrożności: ani noża, ani widelca do posiłku, kaftan bezpieczeństwa: coś w rodzaju worka z płótna żaglowego uwięziło mi ramiona; cóż, oni odpowiadają za moje życie. Ta kosztowna sprawa może trwać do sześciu lub siedmiu tygodni, a trzeba zachować mnie całym i zdrowym dla placu Grève.

Przez pierwsze dni traktowano mnie z ohydną łagodnością. Względy strażnika pachną szafotem. Na szczęście po kilku dniach przyzwyczajenie wzięło górę - zaczęto mnie traktować jak innych więźniów, ze zwykłą brutalnością, nie było już tych niepowszednich odruchów grzeczności, stawiających mi bezustannie przed oczyma kata. Było lepiej także pod innymi względami. Moja młodość i potulność, względy więziennego kapelana dla mnie, a zwłaszcza kilka słów po łacinie wypowiedzianych do szwajcara, który ich nie zrozumiał, sprawiły, że pozwolono mi raz w tygodniu na spacer razem z innymi więźniami i że zdjęto kaftan bezpieczeństwa, który krępował mi ruchy. Po wielu wahaniach dano mi także papier, pióra, atrament i lampkę nocną.

Co niedziela po mszy puszczają mnie na podwórko. Tam rozmawiam z więźniami, inaczej się nie da. Poczciwe ludziska z tych nieszczęśników. Opowiadają mi o swych wyczynach: to napawa grozą, ale ja wiem, że się przechwalają. Uczą mnie złodziejskiego żargonu. Jest to cały język zaszczepiony na normalnym języku jak jakaś ohydna narośl, brodawka, Czasem niezwykła energia, przerażająca malowniczość. Jest "smoła na płótnie" (krew na drodze), "ożenić się z wdową" (być powieszonym), jak gdyby pętla stryczka była wdową po wszystkich wisielcach. Głowa złodzieja ma dwie nazwy: "sorbona", kiedy się zastanawia, rozumuje i doradza zbrodnię, "kapusta", kiedy ścina ją kat. Czasami groteskowe pomysły: "kaszmir wiklinowy" (wózek łachmaniarza), "kłamczuch" (język), poza tym wszędzie co chwila słowa dziwne, tajemnicze, brzydkie, plugawe; nie wiadomo skąd wzięte: "bela" (kat), "czapa" (śmierć), "szafa" (pluton egzekucyjny). Słowa - ropuchy, słowa - pająki. Kiedy się słyszy ten język, ma się odczucie czegoś brudnego, zakurzonego, jakby ktoś potrząsał przed nami kupą łachmanów.

Ci ludzie przynajmniej litują się nade mną, tylko oni, nikt więcej. Strażnicy, klawisze i inni - nie mam im tego za złe - rozmawiają i śmieją się, i mówią o mnie w mojej obecności jak o rzeczy.

6

Powiedziałem sobie:

Ponieważ mogę pisać, czemuż bym nie miał tego robić? Ale co pisać, gdy się tkwi wśród czterech ścian, z gołych zimnych kamieni, bez swobody ruchów, bez widoku dla oczu, mając za jedyną rozrywkę powolne przesuwanie się białawego kwadratu, który judasz w moich drzwiach rysuje naprzeciwko na ciemnej ścianie - a w dodatku, jak już mówiłem przed chwilą, sam na sam z jedyną myślą - myślą o zbrodni i karze, o morderstwie i śmierci! Czy mogę mieć coś do powiedzenia - ja, który nie mam już nic do zrobienia na tym świecie? I cóż znajdę w tym mózgu zwiędłym i pustym, co warte byłoby zapisania?

Ale właściwie czemu nie? Wprawdzie wszystko wokół mnie jest monotonne i bezbarwne, we mnie jest przecież burza, walka, tragedia! Czyż w miarę zbliżania się terminu ta moja natrętna myśl nie staje przede mną w każdej godzinie, w każdej chwili, w coraz to nowej formie, coraz ohydniejszej i bardziej krwawej? Czemu nie spróbować powiedzieć sobie samemu o wszystkich gwałtownych i nowych wrażeniach, doznawanych w mej sytuacji? To z pewnością obfity materiał, i choć tak niewiele mi pozostało życia - trwoga, groza, męczarnie, które je wypełnia od tej chwili aż do ostatniej, są wystarczającym tworzywem, by wypisać to pióro i cały atrament. Zresztą obserwowanie tych lęków pozwoli mniej cierpieć i da mi trochę rozrywki.

Poza tym wszystko to, co napiszę, będzie może na coś przydatne. Czy ten dziennik mych cierpień godzina po godzinie, minuta po minucie, tortura po torturze - jeśli wystarczy mi sił, by go doprowadzić do momentu, kiedy nie będzie fizycznej możliwości jego dokończenia.

Czy te dzieje moich doznań, siłą rzeczy niedokończone, ale mimo to raczej pełne, nie będą wielce pouczające? Czy w tym protokole myśli w agonii, w tym przyroście męczarni, w tej umysłowej autopsji skazańca nie ma nauki dla tych, co skazują? Może ta lektura powstrzyma ich rękę, kiedy trzeba będzie innym razem rzucić głowę, głowę człowieka, na to, co oni nazywają szalą sprawiedliwości? Może ci nędznicy nigdy nie pomyśleli o tym powolnym następstwie męczarni, zawartym w formule wyroku śmierci? Czy się kiedykolwiek zastanawiali nad tym, że w człowieku, którego ścinają, jest inteligencja - inteligencja, która liczyła na życie, dusza, która nie była przygotowana na śmierć? Nie. Oni widzą w tym wszystkim tylko pionowy ruch trójkątnego noża i myślą zapewne, że dla skazańca nie ma nic przedtem i nic potem.

Te kartki otworzą im oczy. Może ktoś je kiedyś wydrukuje, a one skierują ich umysł na cierpienia umysłu, bo tych zapewne nie podejrzewają. Chełpią się tym, że mogą zabijać prawie nie narażając ciała na cierpienie. Jak gdyby o to chodziło! Czymże jest ból fizyczny przy bólu moralnym? Litość i zgroza ogarnia, gdy się myśli o takich prawach. Nadejdzie czas, kiedy to się zmieni, i może mój dziennik, ostatni powiernik nieszczęśnika, przyczyni się do tego.

Chyba że po mojej śmierci wiatr uniesie w przestrzeń te kartki poplamione błotem, a kartki te zgniją na deszczu, przylepione gwieździście do stłuczonej szyby strażnika.

7

Cóż mi z tego, że to, co tu napiszę, będzie mogło kiedyś przydać się innym, że powstrzyma decyzję, sędziego, że ocali nieszczęsnych, winnych lub niewinnych, od męki, na którą ja jestem skazany. Czyż mi na tym zależy? Kiedy moja głowa zostanie ścięta, co mnie obchodzi, że spadną też inne? Czy mogłem naprawdę pomyśleć o tych bzdurach? Znieść szafot, kiedy będzie już po mnie! - Co ja na tym zyskam?

Kiedy słońce, wiosna, pola ukwiecone, budzące się rano ptaki, obłoki, drzewa, przyroda, wolność, życie - kiedy to wszystko już będzie nie dla mnie?

Ach, to mnie należałoby uratować! Czy naprawdę to nie jest możliwe i trzeba będzie umrzeć jutro, może dziś?

O Boże! Straszna myśl, tylko głowę rozwalić o mur lochu!

8

Pomyślmy, co mam jeszcze przed sobą.

Trzydniowy termin od wydania wyroku do założenia rewizji. Osiem dni przerwy, po czym akta zostają przesłane do ministra. Piętnaście dni oczekiwania u ministra, który nie ma nawet pojęcia o ich istnieniu, a mimo to powinien je przekazać po przebadaniu do sądu apelacyjnego.

Tam klasyfikacja, numerowanie, rejestrowanie, bo gilotyna jest oblężona i trzeba czekać na swoją kolej. Piętnaście dni pilnowania, żeby penitent nie był poszkodowany na rzecz kogoś innego.

Wreszcie sąd apelacyjny się zbiera, zazwyczaj w czwartki, odrzuca naraz dziesięć podań i przesyła wszystko ministrowi, który to z kolei odsyła prokuratorowi generalnemu, a ten - katowi. Trzy dni.

Czwartego dnia rano zastępca prokuratora generalnego mówi sobie wkładając krawat:

- Trzeba wreszcie z tym skończyć.

I jeżeli zastępca sekretarza nie ma akurat w planie obiadu z przyjaciółmi, polecenie egzekucji zostaje wydane, zredagowane, przepisane na czysto, wysłane, i nazajutrz o świcie słychać na placu Grève przybijanie pomostu, a na skrzyżowaniach krzyki roznosicieli gazet.

Wszystko razem - sześć tygodni. Tamta dziewczyna miała rację.

Otóż jestem w tej celi co najmniej od pięciu tygodni, może nawet od sześciu, a wydaje mi się, że jestem tu trzy dni; był to czwartek.

9

Zrobiłem testament.

Po co? Skazano mnie na zapłacenie kosztów i wszystko co mam z trudem na to wystarczy. Gilotyna jest bardzo droga.

Zostawiam matkę, zostawiam żonę, zostawiam dziecko.

Trzyletnia dziewczynka, milutka, różowa, krucha, o wielkich czarnych oczach i długich kasztanowych włosach.

Miała dwa lata i miesiąc, kiedy ją widziałem ostatni raz.

A więc po mojej śmierci zostaną trzy kobiety - bez syna, bez męża, bez ojca: trzy różne sieroty, trzy wdowy na mocy prawa.

Zgoda, że jestem słusznie ukarany, ale co zrobiły te niewinne istoty? Mniejsza o to. Prawo je zbezczeszcza, rujnuje - i to jest sprawiedliwość!

Nie martwię się zbytnio o moją starą matkę: ma sześćdziesiąt cztery lata, ten cios może ją powalić, ale jeżeli jeszcze trochę pociągnie, wystarczy, że będzie miała nieco ciepłego popiołu w swoim piecyku - a nie będzie narzekać.

Żona też nie niepokoi mnie zbytnio, jest już i tak słabego zdrowia, na pewno umrze. Chyba że oszaleje. To podobno przedłuża życie. W każdym razie umysł nie cierpi, jest uśpiony, jakby martwy.

Ale moja córka, moje dziecko, moja biedna Maryjka, która śmieje się, bawi się, śpiewa o tej porze i nie myśli o niczym - ta mnie boli naprawdę.

10

Czym jest mój loch?

Osiem stóp kwadratowych; cztery ściany z ciosanego kamienia, w prawym kącie oparte o blok płyt nieco wyższy od zewnętrznego korytarza. Na prawo od drzwi, przy wejściu, zagłębienie imitujące alkowę. Leży tam wiązka słomy, na której więzień powinien wypoczywać i sypiać, ubrany w płócienne spodnie i w bluzę bawełnianą w lecie i w zimie.

Ponad głową zamiast nieba czarna owalna kopuła, z której niczym łachmany zwisają gęste pajęczyny.

Żadnych okien, nawet szpar okiennych; drzwi okute żelazem.

Przepraszam - w środku drzwi, nieco wyżej, otwór dziewięciocalowy, zasłonięty kratą, zamykany na noc przez strażnika.

Na zewnątrz dość długi korytarz, ,oświetlony, wietrzony wąskimi otworami w górze ściany, podzielony na komórki łączące się ze sobą szeregiem niskich owalnych drzwi; każda z tych komórek służy za coś w rodzaju przedpokoju takiemu lochowi jak mój. Do tych lochów wsadza się więźniów ukaranych dyscyplinarnie przez dyrektora więzienia. Trzy pierwsze komórki są przeznaczone dla skazanych na śmierć, bo znajdują się blisko budki strażnika, któremu łatwiej je obsługiwać.

Te lochy są wszystkim, co pozostało z dawnego zamku Bicetre, zbudowanego w XV wieku przez kardynała Winchester, tego samego, który kazał spalić Joannę d'Arc. Słyszałem to od ciekawskich, którzy przyszli popatrzeć na mnie w mej komórce, a patrzyli tak, jak na dzikie zwierzę w zoo. Strażnik dostał od nich sto su.

Zapomniałem powiedzieć, że przed drzwiami mego lochu czuwa dniem i nocą specjalny dyżurny i że ilekroć moje oczy podnoszą się ku okratowanemu okienku, napotykają jego oczy, uważne, stale szeroko otwarte.

Zresztą sądzi się, że w tym kamiennym pudle nie brak powietrza i światła.

11

Jeszcze się nie rozwidniło, co robić z nocą? Przyszło mi coś do głowy. Wstałem i skierowałem światło lampki na cztery ściany mej celi. Są pokryte napisami, rysunkami - dziwnymi twarzami i postaciami, imionami i nazwiskami, które się przeplatają, nachodzą na siebie, gmatwają. Wydaje się, że każdy skazaniec chciał zostawić jakiś ślad, przynajmniej tu. Ślady ołówka, kredy, węgla, litery czarne, białe, szare, często głębokie nacięcia w kamieniu, tu i ówdzie litery zardzewiałe, jakby napisane krwią. Na pewno gdyby mój umysł nie był tak pochłonięty, zainteresowałby się tą dziwną księgą rozkładaną strona po stronie przed mymi oczami na każdym kamieniu tego lochu. Chętnie bym skomponował całość z tych ułamków myśli rozrzuconych na płytach, odnajdowałbym człowieka pod każdym nazwiskiem, zwracałbym sens i życie tym kalekim napisom, tym ułomnym słowom, tym ciałom bez głów, tak jak u tych, którzy je napisali.

Na wysokości mojego wezgłowia są dwa serca przebite strzałą, a nad nimi napis: Miłość do grobu. Nieszczęsny nie podejmował zbyt długotrwałego zobowiązania.

Obok tego - coś w rodzaju trójgraniastego kapelusza, pod nim pośpiesznie nasmarowana twarzyczka i napis: NIECH ŻYJE CESARZ! 1824.

Znów dwa serca z tym typowym dla więzień napisem:

"Kocham i ubóstwiam Mateusza Danvin. Jacek".

Na przeciwległej ścianie napis: Papavoine.. Duże P otoczone ornamentami, misternie ozdobione.

Refren nieprzyzwoitej piosenki.

Czapka frygijska wyryta dość głęboko w kamieniu z tekstem poniżej: "Bories - Republika". Był to jeden z czterech podoficerów La Rochelle. Biedny młodzieniec! Jak ohydne są ich rzekome względy polityczne! Za jedną myśl, jedno marzenie, jedną abstrakcję - ta okropna rzeczywistość, której na imię gilotyna! A ja się skarżyłem, ja - nędznik, który popełnił prawdziwą zbrodnię, który przelał krew!

Nie będę dalej prowadził tych badań. Zobaczyłem właśnie narysowany w kącie straszliwy obrazek: zarys szafotu, który może w tej chwili buduje się dla mnie... Lampka omal nie wypadła mi z rąk.

12

Wróciłem pospiesznie na słomę, usiadłem ukrywszy głowę w dłoniach. Po chwili mój dziecinny przestrach minął i jakaś dziwna ciekawość zmusiła mnie do dalszej lektury tej ściany. .

Obok słowa czy nazwiska Papavoine zerwałem olbrzymią pajęczynę rozpiętą w kącie, obciążoną kurzem. Pod nią było cztery czy pięć nazwisk zupełnie czytelnych wśród innych, po których zostały tylko plamy na murze. - Dautun, 1815. - Poulain, 1818. Jean Martin, 1821. - Castaing, 1823.

Przeczytałem te nazwiska; napłynęły posępne wspomnienia. Dautun poćwiartował swego brata i szedł nocą przez Paryż, wrzucając głowę do rzeki, a kawałki ciała do rynsztoków. Poulain zamordował swoją żonę. Martin zabił z pistoletu swego ojca w momencie, gdy ten otwierał okno. Castaing był lekarzem, który lecząc przyjaciela podawał mu truciznę zamiast lekarstw. A obok nich Papavoine, ten potworny szaleniec, który, zabijał dzieci raniąc je nożem w głowę!

To tacy byli, mówiłem sobie z dreszczem gorączki biegnącym po plecach - tacy byli przede mną mieszkańcy tej celi! To tu, w tym samym miejscu, gdzie się teraz znajduję, przeżywali swoje ostatnie chwile, snuli I ostatnie myśli ci krwawi mordercy! To wokół tego muru, po tym kwadracie podwórka, dudniły ich ostatnie kroki jak kroki dzikich bestii. Następowali po sobie w krótkich odstępach czasu. Ten loch podobno nigdy nie bywa pusty. Zostawili po sobie ciepłe miejsce - zostawili je mnie. I ja z kolei przyłączę się do nich na cmentarzu Clamart, gdzie jest taka bujna trawa!

Nie jestem ani wizjonerem, ani człowiekiem przesądnym. Możliwe, że to te myśli przyprawiały mnie o dreszcz gorączki, ale gdy tak roiłem na jawie, wydało mi się nagle, że te nazwiska są napisane ognistymi literami na czarnej ścianie, a w uszach zaczęło mi nagle tętnić, oczy wypełniły się rdzawym blaskiem: wydało mi się, że loch jest pełen ludzi - dziwnych ludzi, trzymających głowę w lewej ręce - trzymających ją za usta, bo włosów nie mieli. Wszyscy prócz ojcobójcy grozili mi pięścią.

Ze zgrozy zamknąłem oczy, a wtedy zobaczyłem wszystko wyraźniej.

Czy był to, sen, czy zjawa, czy rzeczywistość - na pewno bym oszalał, gdyby nie obudziło mnie na czas nagłe uczucie. Miałem właśnie paść na wznak, kiedy poczułem zimny, śliski dotyk na bosej nodze - dotyk zimnego ciała i włochatych nóg: był to pająk, którego mieszkanie zburzyłem i który uciekał.

Wróciło mi poczucie rzeczywistości. O straszliwe widma! - Nie, to był opar, twór mojej wyobraźni, mego mózgu zimnego i konwulsyjnego. Chimera w rodzaju Makbetowej! Umarli to umarli, zwłaszcza tacy jak ci. Są dobrze zamknięci w swych grobach. Z tego więzienia nie ma ucieczki. Czemuż się tak przeląkłem?

Drzwi grobu nie otwierają się od wewnątrz.

13

Parę dni temu widziałem coś ohydnego.

Właśnie się rozwidniło i więzienie było pełne hałasu. Słychać było otwieranie i zamykanie drzwi, zgrzyt zamków i zasuw, dzwonienie pęków kluczy wiszących u pasów strażników, uginanie się schodów na dole i w górze od pospiesznych kroków, nawoływanie się głosów z obu stron długich korytarzy. Moi sąsiedzi, kajdaniarze odbywający w więzieniu karę, byli weselsi niż zwykle. Cały Bicętre wydawał się roześmiany, rozśpiewany, rozbiegany, roztańczony.

Słuchałem tych odgłosów, jedyny człowiek nieruchomy, zdziwiony i uważny wśród tego tumultu.

Przeszedł jakiś strażnik.

Ośmieliłem się go zawołać i spytać, czy dziś jest jakieś święto w więzieniu.

- Powiedzmy że święto - odrzekł. - Dziś zakuwa się galerników, którzy mają jutro wyjechać do Tulonu. Chce pan zobaczyć? To pana zabawi.

Dla samotnego więźnia takie widowisko, choćby najohydniejsze, jest darem losu. Zgodziłem się na tę rozrywkę.

Strażnik zastosował zwykłe środki ostrożności i wprowadził mnie do zupełnie pustej celki, całkiem bez sprzętów, o zakratowanym oknie - prawdziwym oknie, znajdującym się na normalnej wysokości, przez które widać było prawdziwe niebo.

- O proszę - powiedział - stąd pan będzie widział i słyszał. Będzie pan sam w swojej izbie jak król.

Wyszedł i zamknął za sobą drzwi na zasuwę i na zamek.

Okno wychodziło na kwadratowe podwórko, dość duże, wokół którego wznosił się - niczym mur - wielki sześciopiętrowy budynek z kamiennych bloków. Trudno sobie wyobrazić coś nędzniejszego, bardziej gołego niż ta poczwórna fasada poprzecinana mnóstwem zakratowanych okien , przy których trwały przylepione od góry do dołu chude i blade twarze, stłoczone jak kamienie w murze, wszystkie jakby obramowane krzyżującymi się kratami. Więźniowie mieli dziś być świadkami widowiska, zanim przyjdzie ich kolej zostania aktorami. Przypominali dusze pokutujące przed oknami czyśćca wychodzącymi na piekło.

Wszyscy wpatrywali się w milczeniu w jeszcze puste podwórko. Czekali. Wśród tych zgasłych i posępnych twarzy błyszczała tu i ówdzie para oczu przenikliwych i żywych jak płomyki.

Kwadrat budynków więziennych otaczających podwórko nie jest szczelnie zamknięty. Jedna z czterech stron gmachu - wschodnia - jest przecięta mniej więcej w połowie i łączy się z sąsiednim budynkiem żelazną kratą. Krata prowadzi na drugie podwórko, mniejsze od pierwszego, podobnie jak ono otoczone murami i czarniawymi wieżyczkami.

Wokół całego głównego podwórka stoją kamienne ławy, wsparte o mur. W środku wznosi się żelazny słup - latarnia. .

Wybiło południe. Wielka brama ukryta pod nawisem muru otwarła się nagle. Na podwórko ciężko wtoczył się ze szczękaniem żelastwa wózek otoczony brudnymi, wynędzniałymi żołnierzami w niebieskich mundurach z czerwonymi naramiennikami i żółtymi pasami na piersi. W wózku były okowy przeznaczone dla galerników.

W tym samym momencie, jak gdyby ów hałas obudził całe więzienie, widzowie w oknach, dotychczas milczący i nieruchomi, wybuchnęli okrzykami radości, śpiewem, pogróżkami, przekleństwami pomieszanymi z salwami śmiechu drażniącymi uszy. Zdawało mi się, że widzę maski diabelskie. Na wszystkich twarzach ukazał się grymas, pięści wysunęły się spoza krat, oczy płonęły i ogarnęła mnie zgroza na myśl, ile iskier kryje się w tym popiele.

Tymczasem eskorta wózka - policjanci, wśród których widać było kilku schludnie odzianych, przerażonych ciekawskich przybyłych z Paryża - brała się spokojnie do swojej roboty. Jeden z nich wszedł na wózek i rzucił swym towarzyszom łańcuchy, kajdanki i sterty płóciennych spodni. Potem podzielili się robotą: jedni zaczęli rozciągać w kącie podwórka długie łańcuchy, które nazywali w swym żargonie sznureczkami, inni układali na płytach jedwabie - koszule i spodnie, a tymczasem najbystrzejsi pod okiem swego przywódcy, przysadzistego staruszka, sprawdzali po jednej żelazne kuny, rzucając je na ziemię, gdzie wybuchały iskrami. A wszystko przy akompaniamencie kpiących okrzyków więźniów i jeszcze głośniejszym rechocie galerników, dla których odbywały się te przygotowania i którzy wyglądali prze okna starego więzienia, wychodzące na małe podwórko.

Kiedy skończono przygotowania, jakiś pan haftowany srebrem, do którego zwracano się per panie inspektorze, wydał dyrektorowi więzienia rozkaz, i po chwili dwoje lub troje niskich drzwi wyrzygało niemal jednocześnie na podwórze chmary ohydnych mężczyzn, wrzeszczących i obszarpanych. Byli to galernicy.

Ich zjawienie się wywołało zdwojoną radość w oknach. Kilku z nich - znane postacie z galer - powitano okrzykami i oklaskami, które przyjmowali z niejaką dumną skromnością, Większość miała na głowach kapelusze uplecione własnoręcznie z więziennej słomy, wszystkie o dziwnym kształcie, aby w miastach, przez które mieli przejeżdżać, można ich było rozpoznać. Tym klaskano jeszcze więcej. Zwłaszcza jeden wywołał wybuchy entuzjazmu: siedemnastoletni młodzieniec o dziewczęcej twarzy. Wyszedł z lochu, w którym siedział w pojedynce od ośmiu dni. Z wiązki słomy uplótł kompletne ubranie, które go spowijało od stóp do głów, i dostał się na podwórze tocząc się kołem ze zręcznością węża. Był to cyrkowiec skazany za kradzież. Rozpętał prawdziwą burzę oklasków i okrzyków radości. Galernicy wtórowali i straszna była ta wymiana wesołości między prawdziwymi galernikami, a kandydatami na galerników. Mimo obecności przedstawicieli społeczeństwa - policjantów i ciekawskich - zbrodnia kpiła sobie z niego w żywe oczy i tę straszną karę zamieniała w rodzinną uroczystość. W miarę przybywania byli pędzeni przez szpaler policjantów na małe okratowane podwórko, gdzie miało się odbyć badanie lekarskie. Tu wszyscy się zdobywali na ostatni wysiłek dla uniknięcia podróży, wysuwając jakieś zdrowotne przeszkody, chore, oczy, kulawą nogę, okaleczoną rękę. Ale prawie zawsze uznawano ich za zdatnych do galer, a wówczas każdy się, godził beztrosko z wyrokiem, z miejsca zapominając o swym rzekomym kalectwie.

Krata od małego podwórka otworzyła się znowu. Strażnik zrobił apel wywołując więźniów w alfabetycznym porządku, a oni wychodzili po jednym; każdy się ustawiał w kącie wielkiego podwórza obok przypadkowego towarzysza, którego zyskał dzięki początkowej literze nazwiska. W ten sposób każdy jest zredukowany do siebie, każdy sam dźwiga swój łańcuch, tuż obok nieznajomego, a jeżeli przypadkiem galernik ma przyjaciela, dzieli go od niego łańcuch. Dno nędzy.

Gdy wyszła mniej więcej trzydziestka, zamknięto z powrotem kratę. Jeden z policjantów wyrównał szeregi kijem, rzucił każdemu koszulę, kurtkę i spodnie z grubego płótna, potem dał znak i wszyscy zaczęli się rozbierać. Nieoczekiwana okoliczność zamieniła to upokorzenie w torturę.

Dotychczas było dość pogodnie i choć październikowy wiatr oziębiał powietrze, od czasu do czasu robił w szarych mgłach nieba szczerbę, przez którą wpadał słoneczny promień. Lecz ledwo galernicy pozbyli się swoich łachmanów, w chwili gdy stanęli nadzy przed strażnikami i przed gapiami przyglądającymi się im z natrętnym zaciekawieniem, niebo nagle poczerniało, rozpętała się zimna jesienna ulewa. Potoki deszczu spadły na odsłonięte głowy, na nagie ciała galerników, na ich nędzne okrycia leżące na płytach.

W mgnieniu oka z podwórza zniknęli wszyscy gapie, którzy schronili się pod okapy drzwi.

Deszcz padał strumieniami. Na podwórzu zostali tylko nadzy, ociekający wodą galernicy. Posępne milczenie zastąpiło ich głośne przechwałki. Trzęśli się, zęby im dzwoniły, wychudłe nogi, węźlaste kolana uderzały o siebie. Żal człowieka ogarniał na widok tych nieszczęśników, próbujących osłonić zsiniałe ciała mokrymi bluzami i spodniami. Nagość byłaby lepsza.

Tylko jeden z nich, stary, zachował wesołość. Zawołał wycierając się mokrą koszulą, że tego nie było w programie, po czym wybuchnął śmiechem, grożąc niebu pięścią.

Kiedy się wreszcie ubrali w dostarczone im rzeczy, zaprowadzono ich w grupach po dwudziestu - trzydziestu na drugi koniec podwórza, gdzie czekały na nich kordony rozłożone na ziemi. Są to długie i mocne łańcuchy, do których w poprzek przymocowane są inne, krótsze, a na ich końcach znajduje się kwadratowa kuna, otwierana przy pomocy zawiasy umieszczonej z jednej strony, a zamykana po przeciwnej żelaznym sworzniem, przykutym podczas drogi do szyi galernika. Rozłożone na ziemi, kordony te przypominają kręgosłup wielkiej ryby.

Kazano galernikom usiąść w błocie, na zalanych płytach, przymierzono im obroże, po czym dwaj kowale, uzbrojeni w przenośne kowadła, zakuli je na nich na zimno, mocno waląc w żelazo. Jest to straszna chwila, kiedy najzuchwalsi bledną. Każde uderzenie młotka o kowadło oparte o ich plecy sprawia, że broda ofiary odskakuje w tył; najmniejszy ruch spowodowałby rozsadzenie czaszki jak skorupki orzecha.

Koniec wersji demonstracyjnej.