Michał Jezierski

OSTATNIA MIŁOŚĆ OSTATNIEGO KRÓLA

Konwersja: Nexto Digital Services

OSTATNIA MIŁOŚĆ OSTATNIEGO KRÓLA

Jezierski Michał

Hrabiemu
Stanisławowi Rzewuskiemu
pamiątka

od krewnego i przyjaciela.

Za panowania Stanisława Augusta naród dzielił się na dwa obozy, które w ciągłej były walce z sobą. Monarchiści stanęli przeciw starorepublikańskim zasadom. — Uczniowie lunewilskiój szkoły wyśmiewali pauperyzm jezuickich zakładów. Dworskość francuska głuszyła szlachecki obyczaj — każda partya do przeprowadzenia swych celów, nie mogąc znaleźć siły we własnym narodzie, szukała poparcia w dworach zagranicznych. Ubóstwienie cudzoziemszczyzny truło w panach uczucie narodowości; apatya i ciemnota wyniesiona z panowania Sasów, czyniła szlachtę niezdolną do publicznego życia. Panowie dworowali, szlachta po wsiach gnuśniała. Mimo to w obu warstwach byli ludzie z gorącem uczuciem dla kraju, którzy widząc grożące niebezpieczeństwo ojczyzny, poświęceniem życia i mienia chcieli śmiertelne ciosy odwrócić.

Węzły, które dawniej łączyły panów ze szlachtą, za Stanisława Augusta były zerwane. Polor i wykwint z rozwolnionemi obyczajami magnatów nie mógł się pogodzić z rubasznemi formami szlachty, w której brak wyższej oświaty zastępywała wiara, a patryotyzm zamykał się w uszanowaniu narodowości. Czy w historyi, czy w dramacie, czy w powieści, gdy nam przychodzi dotknąć się tej epoki, ból serce ściska, bo byliśmy zepsuci dawnem powodzeniem, olśnieni dawną sławą; spoczywaliśmy na laurach, nie widząc, iż kiedy one zwiędną, przeistaczają się w ciernie i ciało ranić muszą. Panowie zgromadzali się w stolicy, każdy prowadził politykę na swoją rękę. Panie, rzucone w wir wielkiego świata, zajęte dworskiemi intrygami, trwoniły mienie na stroje i bale, otaczały się gronem wielbicieli, a upadek niejednej nikogo nie raził, bo cudzoziemski obyczaj zacierał wrodzoną skromność naszych niewiast. Szlachta przesiadywała po wiejskich dworach, otoczona rezydentami, prawnikami, którzy schlebiali swym chlebodawcom, gotowi zawsze do bójki, procesu, lub kielicha. Obyczaje jednak po wsiach były nieskażone dbałość o utrzymanie gospodarskiego ładu była wielka, lecz i tu życie hałaśliwe wrzało, bo wszyscy hulali przed dniem ciężkiej żałoby.

Aby się bliżej przypatrzeć stosunkom ówczesnego społeczeństwa, wejdźmy do dworu pana podstołego Józefa Kałasantego Łąckiego, mieszkającego we własnej dziedzicznej wiosce w Sandomierskiem. Wieś Stara-Wola leżała nad stawem, z poza drzew owocowych wyglądały bieluchne chaty, na wzgórzu wznosił się mały kościołek z porządną plebanią. Ulica, wysadzona staremi lipami, wiodła do domu dziedzica. Dwór był obszerny, z wysokim, dwupiętrowym dachem, ganek o czterech kolumnach, kilka krzewów przed oknami; za domem ogród owocowy z altaną powojem okrytą, w końcu pasieka, a dalej porządne gospodarskie, zabudowania— wszystko cechowało zamożność i dbałość nietyle o upiększenie miejscowości, jak pożytek i wygodę.

Była to ranna pora, pan Józef Kalasanty siedział w swoim pokoju, palił fajkę i popijał kawę, — miał z górą lat pięćdziesiąt, ale czerstwy i barczysty, czupryna szpakowata, wąs siwy, oczy żywe, błyszczące, mars na czole, a uśmiech na ustach, cechował człeka chociaż silnej woli, lecz dającego się ugiąć długim, łagodnym wpływem.

Opodal siedziała kobieta przy krosnach, ubrana w opięty, grodeturowy, czarny szlafroczek z kryzą z antularza, w czepcu koronkami obszytym, z pod którego wydobywały się czarne pukle, przypruszone siwizną.

Milczeli. Pan podstoli patrzał na kłęby dymu, które z ust wypuszczał, a pani Dorota Łącka liczyła z uwagą kratki na deseniu i jedwabiem według wzoru hafowała. Pan Józef Kalasanty przerwał milczenie.

— Jejmość wczoraj odebrałaś list od pieszczocha?

— Właśnie mam go przy sobie, aby Jegomości odczytać.

— Pewno prosi o pieniądze.

— Jużci powietrzem żyć nie może.

— Jejmość go psujesz. Wymogliście na mnie, żem pozwolił wyjechać mu do Warszawy, niby dla szukania karyery, a ja sądzę, że dla szlachcica są tylko trzy drogi: żołnierka, stan duchowny, lub palestra. Co mu przyjdzie z tych pańskich stosunków, a choćby i królewskiego dworu. Chłopiec złajdaczeje, bruki tylko będzie zbijał, a później z pustą kieszenią, z zepsutem sercem wróci do domu, aby rodzicom ostatni grosz z kieszeni wyciągać.

— Jegomość jesteś za surowy i niesprawiedliwy dla Kazia; lubi świat, bo młody, ale żadnej zdrożności nie popełnił.

— Ja równie jak i Jejmość chowam dla niego afekt rodzicielski, tylko wszystko kunktuję, rozważam, a u kobiet włos długi, rozum krótki. Brata się z panami, którzy go wplączą w niebezpieczne kabały. Panie zrobią z niego jakiegoś lafiryndę. Dwór nauczy go płaszczyć się przed dygnitarzami, a dąć się przed niższymi. Taka karyera nie dla Kazia, który z łaski Boga ma kawałek chleba, pochodzi z piastowskich Saryuszów i niczyjej łaski żądać nie ma potrzeby.

Gdyby słuchał rady Jegomości twój krewniak pan Stanisław Łącki, nie zostałby wojewodą sandomierskim. Gdyby wszyscy, jak ty, zakopali się na wsi, niktby nie otrzymał starostwa.

— Ba, ba, wysokie progi na jego nogi. Gdyby starostwo Kazio mógł otrzymać, byłby to casus miraculosus. Wielu wezwanych, a mało wybranych. Każdy królowi się podlizuje, bo się oblizuje do starostwa, ale takie łakocie nie dają się młokosom. Jam stary, mający głos na sejmikach, szczycący się silną protekcyą, nie mogłem sobie wyjednać kiepskiego korupeckiego starostwa.

— Bo Jegomość nie trzymał się dworskiej partyi. Co zarzucasz Kaziowi, będzie to środkiem jego przyszłej karyery.

— Jeśli Kazio złapie starostwo, będzie Pater periculosus; dla starostwa można i podworować. Starostwo to nervus rerum szlacheckiego stanu. Co on pisze w swoim liście, niech Jejmość raczy mi przeczytać.

Pani podstolina nałożywszy okulary, wydobywszy list z kieszeni, powoli czytać zaczęła :

„Najdroższa i najmilsza moja Mateczko! Łapię wolną chwilę, aby Ci kilka słów przesłać".

— Nad czem on tak pracuje, że brakuje mu czasu pisać do rodziców?— przerwał podstoli.

"Niesłychane u nas dzieją się wypadki, włosy na głowie powstają i z obawy człek truchleje".

— Cóż tam? rewolucya! czy znowu porwali króla! — wykrzyknął pan Łącki.

— Nie przerywaj Jegomość, a słuchaj.

„Król od dwóch tygodni nie okazał się na salonach księżny krajczyny, przeraziło ją to bardzo. My wszyscy wiedzieliśmy, że król zdrów i nie był ani u hr. Stackelberga, ani u swoich braci i wujów. Cała Warszawa gubi się w domysłach; Ryx jeden może wie, ale milczy i uśmiecha się. Gdzie król był, dociec nie można, a od tego zawisł los nietylko wielu dworzan, ale może sprowadzić zmianę całej polityki. Niepewność wszystkich dręczy, zrozumiesz łatwo droga Matko, jak ten krok królewski mnie niepokoi".

— A co mu do tego — przerwał pan Łącki — gdzie król chodzi, ma się lada błaznowi opowiadać; napisz mu, aby palca między drzwi nie wkładał.

Podstolina dalej czytała.

„U nas wszyscy się kłócą: król z wujami, ministrowie z sobą, senat z izbą poselską, nawet literaci pismem i językiem wspólnie się bodzą. Na czwartkowym obiedzie króla, na którym był ksiądz Naruszewicz, ksiądz Wyrwicz, biskup Krasicki, szambelan Trembecki, ksiądz Albertrandi, Chreptowicz podkanclerzy litewski, ksiądz Podczobut, oprócz tych zwykłych biesiadników kilka osób było zaproszonych. Po różnych dyskusyach król podał myśl, aby język nasz oczyścić z cudzoziemskich wyrazów i zastąpić je polskiemi. Ksiądz Naruszewicz siedząc nieopodal króla, a naprzeciw księdza Wyrwicza, rzekł:

—Mnóstwo cudzoziemskich wyrazów kaleczy nasz język, łatwoby było je spolszczyć, naprzykład: Polacy, co tak gracko umieją wypróżniać butelki, dotąd nie przekształcili wyrazu „trybuszon", jabym go spolszczył i nazwał „wyrwiczem".

Wszyscy się śmiać poczęli, a Wyrwicz, poczerwieniawszy z gniewu, odparł:

— „A jabym kobiety złego prowadzenia nazwał: „Naruszewiczówny".

Żart był za ostry, król zamilkł, nikt śmiać się nie śmiał; mówią nawet, że Wyrwicz na czwartkowe obiady nie będzie zapraszany".

— Ja, gdybym był królem — rzekł podstoli — kazałbym mu wstać od stołu, a będąc Naruszewiczem, pozwałbym o sacrilegium wniósłbym protest do nadwornego marszałka o crimen legis majestatis.

Pani podstolina dalej czytała:

„Na balu u księżnej generałowej ziem podolskich, gdzie się znajdował król Jegomość i hr. Stackelberg, a ze znanych piękności: księżna strażnikowa Lubomirska, księżna Radziwiłłowa kasztelanowa wileńska, księżna Sułkowska generałowa artyleryi, księżna Sapieżyna wojewodzina smoleńska, księżna krajczyna Sapieżyna i gospodyni domu księżna generałowa ziem podolskich. Wszystkie były tak powabne, że nie można było wyboru między niemi uczynić. Król wszedł z panem Rzewuskim marszałkiem nadwornym, otworzył bal kadrylem z panią generałową ziem podolskich; jest coś w jej twarzy, co wszystkich do siebie przyciąga. Naprzeciw króla hrabia Stackelberg z wojewodziną smoleńską, w trzeciej hrabia Waldstein z księżną, strażnikową, w czwartej pan Wielopolski z księżną Sułkowską. Król odznaczał się elegancką manierą; gdy skończył, utworzono drugi kadryl, daleko liczniejszy, w którym tańczyłem z księżną krajczyną. Nie chwaląc się, uznano mnie za najpierwszego tancerza. Hrabia Stackelberg, stojąc obok króla Jegomości, przypatrywali się moim misternym krokom i patrząc na mnie coś zcicha rozmawiali. Gdym skończył, król mnie przywołał do siebie i rzekł:

— „Zachwyciłeś mnie Waćpan swoją zręcznością, życzyłbym sobie, abyś prowadził tańce na zamku; aby ci dać do tego prawo, mianuję cię naszym szambelanem".

Skłoniłem się najuniżeniej królowi, przy klęknąwszy ucałowałem jego piękną ręk i z rozrzewnieniem podziękowałem za ten za szczyt. Hrabia Stackelberg dodał po francusku:

— „Spodziewam się, że Waćpan potrafisz być wdzięcznym królowi za jego dobroć, odpłacisz się poświęceniem, gorliwie będziesz służył i powodował się temu, który najlepiej rozumi dobro waszej ojczyzny.

Zapewniwszy o mojem ślepem posłuszeństwie, odsunąłem się, długo nie mogąc wyjść z zadziwienia, zkąd tak wielką łaskę ściągnąłem na siebie. Matko! syn twój szambelanem!"

Łzy radości spłynęły po licu podstoliny i rzekła do męża:

— Widzi Jegomość, że Kazio napróżno czasu nie traci w stolicy i koszta na niego łożone sprowadzają mu zaszczyty, a nam pociechę.

— Przyznam się — odrzekł pan Józef Kalasanty — że łaska króla mnie cieszy, ale ta nominacya jest trochę upokarzająca; dotąd głową zarabiano na ten zaszczyt, a Kazio zdobył go nogami.

— Nie domyślasz się — przerwała podstolina — że wględy pięknej kraj czyny zdobyły, mu tę godność.

— I tu mam obawę — odrzekł podstoli— aby ten klucz nie do drzwi królewskich, ale do serca krajczyny nie był użyty, a to kobieta zamężna, a żadnego jeszcze skandalu Bóg w naszym rodzie nie dopuścił.

— Jegomość zaraz widzi we wszystkiem same skandale, uprzejmość nie jest grzechem, grzeczność płaci się grzecznością, cóż dziwnego, że piękne panie stolicy wzięły go w swoją opiekę; ich protekcya silniejsza od hetmańskiej i kanclerskiej. Słuchaj dalej.

"Król po niejakim czasie usiadł przy księżnie krajczyni i wziąwszy jej wachlarz, zasłoniwszy nim twarz swoją, długo mówił; widać, że nie chciał, aby wyczytano w jego twarzy, co ucho dosłyszeć nie mogło. W  początku krajczyna słuchała obojętnie, krótko odpowiadała królowi, widać, że król się usprawiedliwiał z długiej swej niebytności, lecz rozmowa szczęśliwie się zakończyła, bo księżna w końcu miała rozjaśnione lica, a król rączki ucałował. Z całej duszy uradował się z tego pojednania, bo wiem, że krajczy jest mi życzliwą, a dopóki będzie trwać jej wpływ na króla, na coraz wyższą karyerę liczyć mogę. I miałem tego dowód. Król ciągle siedząc przy niej, dał mi znak ręka abym się przybliżył i rzekł:

— Ja rządzę krajem, księżna włada sercami, nie wiem kto z nas jest potężniejszy; zaszczytu który dziś spotkał Waćpana, byłem tylko wykonawcą, ale księżna jest rzeczywistą dawczynią, obowiązkiem jest wiec Waćpana złożyć jej uniżoną podziękę. Odrzekłem królowi:

— „Mądrość Najjaśniejszy Panie i piękność zawsze rządzi światem, przed jedną i drugą władzą człek czoło uchyla, obu więc potęgom w ich dostojnych osobach hołd mój najniższy składam".

Król się uśmiechnął, znać, że mu się podobała moja odpowiedź, a księżna podała mi rękę, którą serdeczniem ucałował, i rzekła:

— „Zawsze będziemy dobrymi przyjaciółmi, a wierność jego dla Najjaśniejszego Pana będzie ogniwem naszych dobrych nadal stosunków".

Nadeszła księżna generałowa ziem podolskich z hr. Stackelbergem: delikatność kazała mi się usunąć".

A wiesz Jejmość — rzekł podstoli—jaką wyprowadzam z tego konkluzyę, że się u nas źle dzieje, bo baby króla za nos wodzą. Nie jest to prognostyk świetnego panowania. Kazio żeby miał rozum, fladrowałby babom i królowi, dopóki nie złapie starostwa, a potem powiedziałby im: „kłaniam uniżenie" i osiadł w swojej donacyi.

— Widzi Jegomość—odrzekła podstolina— naprzód trzeba było zapoznać się z dworskim światem, potem wyjednać sobie urząd choćby dworski, później gwiazdę św. Stanisława, dopiero wówczas i o starostwie będzie można pomyśleć. Napomina o tem Kazio w swym liście i pisze:

„Co do starostwa, zasiałem pierwsze ziarna mówiłem już o tem z Ryxem".

— O sancta cruce — krzyknął podstoli — chłopiec zwaryował, szukać protekcyi u królewskiego kamerdynera, to hańba dla Saryusza!

— Niech Jegomość się nie irytuje —nie znasz dworu, nie wiesz, że do króla łatwiej wejść bocznemi schodami, niż przez paradne podwoje. Spuść się na Kazia, on wie co robi.

—- Czym ja zgłupiał, czy wy wszyscy powaryowali — odrzekł pan podstoli — chyba świat się przewrócił do góry nogami. Nie tak trwało za moich czasów; czy ten przewrót wiedzie do pomyślności kraju, wątpię, to później się okaże. Odpisz Jejmość Kaziowi, że życzeniem mojem jest, aby czasu nie trwonił na bachalach warszawskich i pieniędzy nie tracił, a złapawszy starostwo wrócił do domu, a na wydatki poszlij mu odemnie trzydzieści czerwonych złotych, to na długo powinno mu wystarczyć.

Pani podstolina podziękowawszy mężowi za jego rodzicielską troskliwość, wyszła do siebie i napisawszy długi list do syna, wysłała gońca do Warszawy, lecz do trzydziestu czerwonych złotych dodała ze swych oszczędności dwieście dukatów.

Gdy pan podstoli siedział zadumany marząc o starostwie dla syna, wszedł pan komornik Placyd Szuta, koło siedmdziesięciu lat mający, w migdałowym żupanie, czarnym pasem podpasany, chudy, zgarbiony, pomarszczony, oczy tylko błyszczały przebiegłością. Pod pachą trzymał spory plik papierów; skłoniwszy się do kolan podstolego, rzekł.

Przychodzę zdać relacyę z moich czynności.

— Cóż tam mości komorniku?

— W sprawie Pląckowskiego o zaoranie kopca otrzymałem drugą kondemnatę, wykręca się jak piskorz, jeszcze go złowić nie mogę, lecz na następnej święto-Michalskiej kadencyi będziemy mieli dekret solutionis.

— Wiolencyę taką darować nie mogę; Waćpan, panie Szuta, zbłądziłeś, żeś sprawę popchnął na drogę cywilną, która izbą kryminalną powinna być sądzona. Cóż zrobiłeś komorniku w sprawie z panią Wiercińską? ta baba kością w gardle mi stoi; w moim stawie moczy konopie i wszystkie raki mi wytruła; dodałeś Waćpan w pozwie, że jej gęsi chodzą mi po polu i paskudząc psują moje posiewy.

— Niech JW. pan podstoli będzie spokojny, wyliczyłem straty i dowiodłem, że postępek był rozmyślny. Sąd nakazał pani Wiercińskiej de noviter repertis documentis, choć sprawa się przedłuży, ale po dekrecie executionis okrągłą sumkę wycisnę.

— Nie chodzi mi o wynagrodzenie, mój komorniku, wdowiego grosza nie potrzebuję, zwłaszcza że tam biedota, lecz czynię to z obowiązku bronienia mej własności i okazania, iż kiedy się gniewam, to mam racyę. Co innego panu Herczyńskiemu to nie daruję; polował w moich lasach, a gdy gajowy chciał mu psa przytrzymać, zbił go na winne jabłko, popełnił kryminał podwójny; gdyby to jeszcze po pianemu, ale na czczo, przy zdrowych zmysłach, to nie do darowania. W słudze moim mnie obraził. Per sancta cruce pomścić się muszę. A pana podkomorzego pozwałeś, że mi karczmę postawił pod nosem?

— Tłumaczy się JW. panie, że ją postawił na swoim gruncie, powtarza: „Wolno Tomku w swoim domku".

— A kiedy tak — krzyknął podstoli — to będzie figiel za figiel; karczmę rozbiorę, żyda wsadzę do chlewika, niech mnie pozywa. W trybunale prezyduje mój krewniak, pan Olizar, dyabła zje, jeśli co wskóra. Tu nie idzie o wynagrodzenie, ale o honor; ja kpię z pieniędzy, ale o honor stoję i stać będę.

— Ja wiem — odrzekł Szuta — wycieram sądowe kąty, piszę pozwy, repliki, manifesty, a gdy uzyskam dekret executionis, JW. pan podstoli pojedna się ze stroną, przysądzonej sumy nie bierze i moja praca przepada.

— Ależ mój komorniku, mówiłem ci nieraz, że jeśli się procesuję, to nie dlatego aby kogoś obdzierać, cudzy grosz nie grzeje; idzie mi tylko o przekonanie, że miałem racyę i o tem publicznie, przed sądowemi kratkami chcę przekonać. Gdy postawię na swojem, gniewu nie chowam w mem sercu i zwyciężonemu chętnie moją rękę podaję.

— Sic vos non vobis — mruknął pan komornik — nie mnie chudemu pachołkowi roztrząsać maksymy JW. podstolego; ja swoje robię, a jaki z mej pracy użytek, to nie rzecz moja.

— Rób waćpan swoje a ja swoje, będzie i wilk syty i koza cała, o radę nie proszę, do mojej woli Waćpan akomodować się powinieneś.

Nie podobał się komornikowi i morał i porównanie go do kozy; mruknął złośliwie.

— I koza ma rogi.

— Gdy bodzie — rzekł podnosząc głos podstoli — to jej rogi zbijają i będzie Szuta.

Umiał komornik za dowcip dowcipem się odpłacić, ale znał podstolego, iż wojować z nim niebezpiecznie, zakręciło mu tylko w nosie i kichnął.

— Na zdrowie, panie komorniku, wygranych procesów.

— Całuję stopy za życzenia, idę do mojej roboty, mam kupę zajęcia.

Zwolna wysunął się pan Szuta z komnaty podstolego.

Pan Józef Kalasanty klasnął w dłonie na pachołka, który go przyodział w długie buty, nasunął szaraczkowy kubrak, podał rogatywkę, czekan w rękę i tak wystrojony wyszedł pan podstoli na inspekcyę gospodarstwa. Nie było kąta, do któregoby nie zajrzał. Bydło, stadnina, owce, chlewnia, wszystko przedefilowało wolnym marszem przed okiem dziedzica. Nie obeszło się bez strofowań, a nieraz i czekan przetrzepał plecy parobków. Po tej inspekcyi wsiadł na szłapaka, wszystkie łany objechał i o południu wróciwszy do domu, gdy zsiadł z konia, krzyknął tubalnym głosem „jeść!" Służba latała do kuchni, biegano z półmiskami, a pan podstoli wpadł do kucharza i wrzeszczał.

— Czy chcecie abym umarł z głodu? podawajcie co jest gotowego!

Krzyki te nie ustawały dopóki pan podstoli nie ujrzał wazy na stole, a palnąwszy tęgi kielich wódki i zakąsiwszy piernikiem, z wilczym apetytem zmiatał podawane mu potrawy. Choć pan podstoli sam zajadał, lecz kilka nakryć przy stole było niezajętych; po zupie weszła pani podstolina, pan Łącki mając pełne usta rzekł.

— Jejmość się spóźnia.

— A Jegomość się spieszy — odrzekła. Po sztuce mięsa wszedł rezydent pan Brodziewicz. Podstoli podjadłszy, w lepszym trochę będąc humorze, rzekł do wchodzącego.

— Pan Brodziewicz po lasach chodzi, a do stołu nie przychodzi.

Przybyły siadł przy stole i nalawszy lampeczkę wódki odrzekł.

— Aqua vitae zupę zastąpi, a do zająca którego wczoraj oddałem do kuchni, mam pewne praejudicatum; widziałem go na polu, jeszcze i na półmisku się z nim spotkam.

Gdy podano kaszę ze skwarkami, wszedł ksiądz Antoni Bernardyn, kapelan dworski. Pan podstoli odezwał się śmiejąc.

— Ksiądz Antoni na ite missa est przychodzi.

— Jestem syty — odrzekł Bernardyn — chrzciłem pierworodną córkę Maćka, pobłogosławiłem Bartka z Magdą.

Pan Brodziewicz mruknął:

Koń strokacz — żona Magda,

Co Bóg dał to i tak da.

Ksiądz Antoni nie zważając na koncept Brodziewicza dalej ciągnął.

— Wszędzie mnie ugaszczano. Byłem na śniadaniu w Stempowcach, gdyż pan wojewodzic z córką przybył z Warszawy; obowiązkiem było moim ich powitać.

— Per sancta cruce, oto nowina — wykrzyknął podstoli — nareście zdecydował się odwiedzić swoje dobra; jak słyszałem wielkie tam są nieporządki, a pańskie oko konia tuczy. Marnują się, niszczą pańskie majątki. Zapominają, że potęgą szlachty jest ziemia; garść jej jest szacowniejszą od garści złota, ona go wzmacnia, karmi i przemienia się w złoto. Pierwszą oznaką patryotyzmu jest zachowanie mienia.

— Przy majątku wojewodzica — przerwała pani podstolina — wystarczy na zbytki a mając córkę jedynaczkę, oszczędzać się nie ma potrzeby. Emilcia zawsze będzie panią.

— Moja Jejmość — odrzekł pan Łącki — zbytki niszczą, a nieporządek gubi z kretesem.

— Czy Emilcia zdrowa? — zapytała podstolina księdza Antoniego.

— Wojewodzicówna wygląda jak krew z mlekiem, przybyła z swoją ochmistrzynią francuzką i licznym fraucymerem. Musiałem czekać dwie godziny nim dokończyła swojej tualety. Gdy weszła, tylko com się nie przeżegnał; zdało mi się, że jakaś święta zeszła z obrazu, tyle na niej było pereł, różnych blaszek, jakby wota, złotych szpilek jak promienie na głowie; tylko ogon co za nią dyndał przekonał mnie, że to świecka osoba.

— Przewyborny kontrfekt uczyniłeś księże Antoni — rzekł śmiejąc się podstoli — tylko że dzisiejsze panie nie wyglądają na święte, podobniejsze do szczurów, gdy wylizą z worka mąki; białe włosy do gładkiej i rumianej twarzy, to kontrast bez sensu, a ogon to już sprawa szatańska.

— Pan Molski — ozwał się Brodziewicz — tak opisał nasze damy:

Ogon z tyłu, czub na głowie,

W gestach dziwna etykieta,

Cudzoziemski bełkot w mowie,

Oto nasza dziś kobieta.

— Niema żadnej powagi pan Molski — odrzekła podstolina — jest to wierszokleta, który jak chorągiewka obraca się na wszystkie strony, chwali i gani według tego jaki wiatr na niego dmuchnie; słusznie o nim powiedziano :

Jakikolwiek stan jest Polski,

Zawsze wiersze pisze Molski,

I na przyjście Anty - Chrysta

Ma gotowych wierszów trzysta.

— Gdybyś panie Brodziewicz zacytował z Wirgiliusza — rzekł podstoli — miałoby pewną powagę, ale zdanie jakiegoś wierszoklety i funta kłaków nie warte.

Ależ Wirgiliusz nie znał naszych dam — odrzekł Brodziewicz.

Podstoli niezadowolony z uwagi Brodziewicza, rzekł.

— Tylko nie wdawaj się Waćpan w dyskusye literackie, bo zawsze z jakiemś głupstwem wystrzelisz, widać że Wirgiliusza nawet w ręku nie miałeś; tobie polować a nie dyskutować, bo na tem polu zawsze spudłujesz.

— A JW. pan podstoli czy do zwierza, czy do człeka, zawsze trafny cios wymierzy, odrazu położył mnie trupem; rozum zawsze zwycięży ignorancyę.

— Jezuici boćkowskim pędzili nam rozum do głowy, nie tak jak dzisiejsi wasi Piarowie; reformy księdza Konarskiego jak wszystkie reformy chaos tylko rodzą. Z zarzuceniem Alwara nikt teraz po łacinie umieć nie będzie.

— Ale język polski na tem zyska — rzekł Brodziewicz.

— Znowu palnąłeś głupstwo — przerwał podstoli. — Po polsku każdy Polak mówi, lecz chcąc się wyrazić rytorycznie, bez frazesu łacińskiego obejść się nie można, jak potrawa bez soli, lub bankiet bez wina. Hej! hej! do czego wy dojdziecie z waszemi reformami.

W czasie tej rozmowy pani podstolina rozprawiała zcicha z księdzem Antonim; gdy miano wstać od stołu rzekła do męża.

— Ksiądz kapelan mówił mi, iż wojewodzic troskliwie o ciebie się wypytywał, że chce ci złożyć swoją attencyę, czy nie lepiejby było, abyśmy go w tem uprzedzili?

— Masz słuszność Jejmość, syn to dygnitarza i pan z panów; chociaż szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie, jednak attencya mu się przynależy. Jutro więc pojedziemy do Stempkowiec. Panie Brodziewicz, zajrzyj do stajni, aby powóz i uprząż wyczyszczono, służba aby przywdziała nową odzież, aby do wojewodzica zajechać z pompą, jak przystoi na podstolego z Saryuszów Łąckiego.

Ruszono krzesłami, wszyscy się przeżegnawszy i ucałowawszy ręce państwa podstolstwa, udali do zwykłych codziennych zajęć.

DWÓR PAŃSKI.

Za Stanisława Augusta zamki dawnych panów zaczęły się przeistaczać w pałace. Włoskie ogrody ze strzyżonemi alejami przerabiano na angielskie parki z rozrzuconemi klombami. Wewnątrz domów ciężkie materye i perskie dywany zastępywano lyońskiemi wyrobami. Starożytne srebra ustąpiły saskiej porcelanie. Świetne kontusze i złociste pasy zmieniono na aksamitne haftowane fraki. Szpada zastąpiła karabelę, a na podgoloną czuprynę włożono utrefioną perukę. Powierzchowne to przeobrażenie było skutkiem przeistaczających się wyobrażeń.

Marya Ludwika de Gonzag, później Marya d'Arquien przysposobiły te zmiany, nareście dwór lunewilski i obeznanie się z modną literaturą XVIII. wieku wpłynęły na zwyczaje i obyczaje narodu. Stanisław August i panowie dali popęd krzewiącej się cudzoziemszczyźnie; nie mogła ona się wcisnąć do szlacheckich dworów, gdyż wpływ obcej literatury na nią nie oddziaływał i obcy żywioł był wstrętny. Forma nie jest czczym objawem, ma ona poważne znaczenie, bo zawsze wpływa na treść samą. Panowie przyjąwszy ubiór i zwyczaje francuskie, zmienili szacowną postać pana polskiego na cudzoziemskiego arystokratę. Dla demokratycznego narodu, strzegącego gorliwie równości szlacheckiej, panarystokrata był wstrętną osobistością odosobnioną w narodzie, niemogącą nietylko mieć wpływu na szlachtę, lecz musiał na każdym kroku znaleźć w niej opozycyę. Dlaczego przy księciu Karolu Radziwille wojewodzie wileńskim garnęła się szlachta, popierała go zawsze i wszędzie? Dlaczego potakiwała jego dziwactwom i kochała go szczerze? bo Panie Kochanku pozostał panem polskim, nie zrzucił żupana, którego kilkunastu wojewodów wileńskich nosiło, bo miał serce polskie; arka przymierza strzeżoną była przez aniołów, na staży narodowości stoi naród cały.

O dwunastej godzinie zajechała landara państwa podstolstwa przed ganek stempkowskiego pałacu, w sieniach nikt nie wyszedł na spotkanie; gdy weszli po schodach do przedpokoju, powitał ich kamerdyner Francuzi oświadczył złamanym polskim językiem, iż JW. wojewodzic zajęty jest w swoim gabinecie korespondencyą z Warszawy, a panna wojewodzicówna przybiera się do obiadu.

— A to wkrótce wyjdzie — rzekł podstoli — bo już po dwunastej.

— Tylko co JW. wojewodzic wstał od śniadania, obiad u nas o czwartej.

— Tam do dyabła, a jam na czczo — zawołał podstoli — do czwartej godziny człek może umrzeć z głodu.

Na ten desperacki wykrzyknik kamerdyner nic nie odpowiedział, tylko wprowadził państwa Łąckich do salonu, a sam się oddalił.

Pan podstoli zasiadł posępny w fotelu, a pani podstolina na kanapie; po długiem milczeniu ozwał się pan Łącki.

— Pierwszy raz w Polsce szlachcic w domu magnata z głodu omdleje. Ot tobie reformy w polityce i życiu, jakiś szatan ich opętał.

— Niech Jegomość będzie cierpliwy, za to zjesz wykwintny obiadek.

— Tak, jeźli dożyję — mruknął podstoli— nim słońce zejdzie, rosa oczy wygryzie; o tempora, o mores !

Głód spowodował zły humor, wszystko go gniewało; za każdym dalekim stukotem wstawał, aby powitać gospodarza; omylony w oczekiwaniu rzekł do żony.

— Przyjechałem, aby z tobą tu się bawić, tej przyjemności mogłem zażyć i w domu; kazać na siebie czekać tak długo, to pańską fumę mianuje.

— Ależ daj czas wojewodzicowi odpisać na listy — odrzekła podstolina. — My swoim czasem rozporządzać możemy, a nie ci, co na swej głowie mają interesa kraju.

— Głupio rządzą, głupio radzą — zawołał podstoli — możeby lepiej było, aby próżnowali, nie uchybialiby przynajmniej gościnności we własnym domu.

Gdy tak mąż ciągle się kwasił, a żona go mitygowała, kamerdyner wszedł do gabinetu wojewodzica i oznajmił, że państwo ze Starej-Woli przyjechali.

— Ach! ta nudna szlachta — rzekł wojewodzic — zaczyna już najeżdżać, nie można nawet na wsi odpocząć, włażą jak muchy do miodu; powiedz Louis, że jestem bardzo zajęty, gdy skończę moją pracę, wyjdę, a ty ich baw tymczasem.

Louis skłoniwszy się, udał się do wojewodzicówny z temże samem oznajmieniem.

Panna Emilia rzekła do swej ochmistrzyni.

— Ja w negliżu pokazać się nie mogę, pośpieszę, aby wyjść najprędzej, są to rodzice szambelana Kazimierza. Podstolina była przyjaciółką mojej matki, wspomnienia moich lat dziecinnych wiążą mnie z niemi; zabaw ich uprzejmie tymczasem, ja wkrótce przybędę.

Ochmistrzyni, posłuszna rozkazom, weszła do salonu; gdy Louis otworzył podwoje, trzy razy dygnęła i rzekła.

— Jestem Madame de la Toure, dame de compagnie panny wojewodzicówny, która, gdy skończy toaletę, przyjdzie sama ich powitać.

I usiadła poważnie obok podstoliny.

Louis zbliżył się do podstolego i rzekł.

— Może pan rozkaże oprowadzić się po ogrodzie, będę mu służył.

Nie podobała się podstolemu ta konfidencya kamerdynera i kwaśno mu odpowiedział.

— Nachodziłem się w domu, tu przyjechałem dla odpoczynku, możesz Waćpan iść do swojej roboty, więcej poufałości, jak znajomości.

Louis skonfundowany wyszedł, mruknął tylko we drzwiach: quel pays barbare.

Pani Delatour opowiadała podstolinie o Warszawie, nazywając ją un petit Paris. Pan podstoli słuchał ją niechętnie i zapytał,

— Czy pani Delaturska dawno w naszym kraju?

— Po śmierci mego ojca, który był kapitanem dans l'armée du grand Condé, osiem lat temu przyjechałam do Polski i przez ten przeciąg czasu zostaję w domu pana wojewodzica.

— A, to zaszczyt przynosi pani kapitanównie, jak to mówią, i kamień na miejscu porasta, musiała pani Delaturska uzbierać sobie kapitalik, pewno nam wkrótce dygnie i z polskim workiem podąży do Francyi.

— Je ne suis pas interessé, bawię u wojewodzica, bo kocham Emilkę. — — Tem dogodniej dla wojewodzica — odrzekł podstoli — za jej trud miłością córki może jej zapłacić.

Pani Delatour zrozumiała lekceważenie jej osoby, poczerwieniała z gniewu i powstając rzekła.

— Ja ich bawić nie umiem, pójdę po Emilkę.

Znowu państwo Łąccy zostali sami w salonie. Po długiem milczeniu podstoli się odezwał.

— Przysłali nam tę głupią Francuzicę do zabawy; takie lekceważenie mnie oburza.

— Wojewodzic wkrótce nadejdzie i przeprosi, że musieliśmy czekać na niego. Ale z ochmistrzynią i kamerdynerem Jegomość obszedł się niegrzecznie.

— Odprawiłem kamerdynera jak fagasa, a Delaturska dobrze że uciekła, bobym jej bryznął takim komplementem, żeby jej uszy poczerwieniały.

— Jegomość głodny, wszystko go więc gniewa.

— A jużciż głodnemu trudno być w dobrym humorze.

Podstolina wzięła jakąś książkę leżącą na stole i czytać zaczęła. Pan Łącki przechadzał się po pokoju i dla przepędzenia czasu bębnił palcami po oknie.

Koniec wersji demonstracyjnej.