Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE.

ROZDZIAŁ I. — WOŚ KUPUJE KALINÓWKĘ.

ROZDZIAŁ II. — WOŚ KONKURUJE.

IV. — PIERWSZE CHMURY.

PAMIĘTNIK EX-DZIEDZICA Z DOPISKAMI EX-PACHCIARZA

Szkice podwojną kredką w oświetleniu Jankla Maślanki

Część I.

Laskowski Kazimierz

SŁOWO WSTĘPNE.

Nie fałszywa skromność, lecz niechęć istotna do strojenia się w cudze pióra, zniewala mnie do wyznania, że praca, którą zamierzam poddać łaskawej ocenie czytelników, nie jest wytworem fantazyi autorskiej, lecz odbiciem prawdy życiowej, popartej szeregiem piśmiennych dokumentów głównych działaczów. Zasługą moją jedynie — o ile traf szczęśliwy zasługą zwać się godzi — iż cenny ten materyał, niezaprzeczenie autentyczny (o czem poniżej), dostał się do rąk moich, i że zeń w miarę sił i zdolności odpowiedni użytek dla literatury i społeczeństwa wyciągnąć zapragnąłem.

Mojego tu właściwie nic niema, a całe zadanie, jako pisarza, schodzi do roli krawca, jednakże bez samolubnych, a zwykłych ludziom tego zawodu instynktów, budzących we mnie zawsze niesmak i oburzenie. Nie staję przeto przed czytelnikiem z rachunkiem w ręku, a przechwałką na ustach: "zrobiałem państwu to a to,..." jak to zwykł czynić dostawca mojej garderoby, utrzymujący w takich okolicznościach, iż "zrobiał dla mnie garnitur," choć praca jego ograniczała się do uszycia, boć zarówno kort, jak nici, guziki i inne dodatki, to wytwory cudzego (chciałem powiedzieć: łódzkiego) przemysłu fabrycznego — lecz...

... Nie chcę narażać się ludziom i cofam porównanie. Nużby je wziął do siebie który z autorów, mniej na lingwistyczne odcienia wrażliwy! Aby jednak prawda nie poniosła szwanku, przybieram sympatyczniejszą postać fotografa, dla którego obiektywą są rękopiśmienne notatki Wosia Kalinowskiego, negatywą nieczytelne wykrętasy Jankla Maślanki, i składając wywołaną pozytywę przed areopagiem czytelników, proszę o pobłażliwy retusz dla wszelkich niedokładności i uchybień, niewprawnem okiem dyletanta pominiętych.

Nie będzie to nawet przypuszczalnie rzeczą zbyt trudną. Rodzina Kalinowskich, rozgałęziona po całym kraju, żyła szeroko, zawierając liczne znajomości, z samym zaś Wosiem łatwo się można było spotkać czy to na walnych jarmarkach w Łęcznej lub Łowiczu, czy podczas "wełny" w Warszawie, czy wreszcie na piknikach i balikach obywatelskich, w których zawsze chętny brał udział. Znano go i lubiono; niewątpliwie więc niema gniazda ziemiańskiego, gdzieby miłych wspomnień, żywo w pamięci zachowanych, nie zostawił. Jestem tego pewny. Napełnia mnie to otuchą, że choćbym nawet skrzywił linię, przeprowadzoną między dwoma punktami — rękopisem Wosia a uwagami Jankla Maślanki — krzywizna ta znajdzie w rodzinnych wspomnieniach czytelników sprostowanie, a uzupełniony w ten sposób obraz odtworzy dokładnie historyę popularnego w kołach ziemiańskich współobywatela. Reszty dokona intuicyjnie skalpel bezstronnego, daj Boże! krytyka, bezstronnego w mojem pojęciu o tyle, o ile jako mieszkaniec miasta z Wosiem obcować nie mógł i sądzić go będzie jedynie po jego uczynkach. Życzę sobie tego z głębi duszy dla mojej pracy, gdyż niema nic gorszego nad nepotyzm krytyczny, występujący zazwyczaj przy ocenach zdarzeń i ludzi, których się osobiście znało lub na własne widziało oczy. Wtedy mimowoli sąd zaprawiony bywa subiektywizmem, cc przy rozbiorze spraw nieznanych, rzecz prosta, zdarzać się nie powinno.

Nie wywnętrzyłbym się przed czytelnikiem dostatecznie, pomijając okoliczności, towarzyszące odnalezieniu cennych dokumentów. Nie pozostają one wprawdzie w żadnym związku ścisłym z treścią niniejszej pracy, niemniej dostarczyły piszącemu te słowa niejakiej podstawy do luźnych wniosków i domyślników i jako takie, na wyłuszczenie zasługują.

W karnawale roku ubiegłego zostałem zaszczycony zaproszeniem państwa Alfredowstwa ...ckich, z ...skiego, na jednę z tych zabaw wiejskich, z których już rezydencya gościnnych gospodarstwa, śliczna majętność Kalinówka, szeroko zasłynęła.

Nie będę opisywał przebiegu samej zabawy, wspomnę jedynie mimochodem, że pani Alfredowa, z domu Baberówna, w klejnotach rodzinnych wyglądała czarująco, a kochany Fredzio, rozhulawszy się na dobre, tak szczodrze podlewał węgrzyna, że po białym mazurze najpierw stary hrabia... wicz, a zanim wszyscy, jak jeden mąż, na klęczkach wysączaliśmy z trzewiczka nadobnej pani domu staropolskie "kochajmy się!" przyczem hrabia, zazwyczaj wstrzemięźliwy w zawieraniu stosunków ściślejszych, zaproponował teściowi Alfreda, sędziwemu panu Baberowi "bruderschaft." Zaczęli sobie mówić per ty, co dało pochop do dalszej pijatyki, wynikiem której było, że zamiast powrócić do siebie, nocowałem, a raczej "dniówkowałem" w Kalinówce.

Umieszczono mnie w lewem skrzydle pałacu, przebudowanego ze starego dworu, w pokoju zwykle przez starego Babera zamieszkiwanym. (Pan Baber lato spędzał rok rocznie u córki, zimą rezydował w Warszawie).

Tu, kiedy ocknąwszy się przed wieczorem, poszukiwałem jakiegoś potrzebnego mi przedmiotu, natrafiłem w kącie (już to nasza służba porządkiem nie grzeszy) na plik starych, pomiętych papierów, przewiązanych krajką, zakurzonych, porzuconych tu widocznie oddawna.

Odezwała się żyłka pisarska, wziąłem ją do ręki, rozwinąłem, i o dziwo! na pierwszy rzut oka rozpoznałem znany mi zresztą dobrze (posiadam dotąd dwa rewersy i kilka listów tegoż pióra) charakter pisma Wosia Kalinowskiego. Przeleciało mi przez głowę wspomnienie, że Kalinówka była jeszcze przed paru laty własnością Wosia i z tem większem zaciekawieniem jąłem się odczytywania pisarskiej puścizny znajomego.

— Gdzie on się teraz obraca? Kiedy ten człowiek miał czas na wszystko? — rozmyślałem, przerzucając pożółkłe karty, zdaje się, notatnik z jakiegoś kalendarza wydarty, na których Woś w dorywczych, a jednak dosadnych rysach, kreślił ważniejsze wytyczne ze swego życia. Tu i owdzie były nawet daty i cyfry, co mi ułatwiło chronologiczne uporządkowanie dokumentów i ujęcie w pewną systematyczną całość.

Tyle faktów prawdziwych. A teraz hypoteza: Przeglądając znaleziony rękopis, natrafiłem na niektórych kartach (były one na jednej tylko stronie ręką Wosia zapisane) na jakieś nieortograficznie kreślone dopiski, pełne wyrażeń żargonowych. Nadto na niektórych u góry były jakieś rachunki z kupionych sprawunków, z podpisem hebrajskim Jankla Maślanki. Kilka kwitów, ręką Wosia na niezapisanych stronicach rękopisu (nazwijmy rękopis "Pamiętnikiem, " gdyż zawierał i bruliony listów do różnych osób pisanych), na imię tegoż Jankla Maślanki wystawionych, czynią prawdopodobnym domysł, że tenże zajmował w dominium Kalinowskiem za czasów Wosia wpływowe stanowisko pachciarza. Woś, widocznie, notując w wolnych chwilach w kalendarzu obchodzące go wypadki i zdarzenia, wyrywał następnie w braku papieru zaczernione już karty i pisał na drugiej stronie dyspozycye dla pachciarza, ten zaś, odczytawszy urywek pamiętnika, bawił się niekiedy w komentatora swego dziedzica.

Mogło być zresztą inaczej. Powtarzam, że to hypoteza, pozbawiona realnego podkładu. Nie starałem się o jej zgłębienie z dwóch przyczyn. Po pierwsze — osobistość i rodzaj zajęcia Jankla Maślanki, jako drugoplanowe szczegóły, mniej we mnie budziły interesu. Po drugie — nie czyniłem należnych poszukiwań w obawie, aby sędziwy pan Baber, z właściwym ludziom starszym uprzedzeniem, nie sprzeciwił się ogłoszeniu drukiem niniejszej pracy.

Bądź co bądź, rękopisy Wosia były remanentem Kalinówki, legalnie razem z nieruchomością przez pana Babera nabytym. Zabrałem je bez wiedzy prawego właściciela.

Taką jest geneza niniejszej pracy, która, nie mając historycznej wartości w szerszeni znaczeniu, niemniej, jako przyczynek do dziejów rodzin szlacheckich, jako materyał obyczajowy, rzuci niejeden promień światła na tyle ważną dla kraju rolniczego kwestyę agrarną i na elementy, które na bieg jej wpłynęły i wpływają.

Wobec obfitości faktycznych danych, postanowiłem całość objętą ogólnym tytułem "Pamiętnik ex-dziedzica i t. d., " podzielić na rozdziały, cytując na czele każdego odnośne aneksy. Będą one dla mnie, jak i dla czytelnika, drogowskazem, za którym pamięć nasza śladami Wosia Kalinowskiego kroczyć winna.

ROZDZIAŁ I. — WOŚ KUPUJE KALINÓWKĘ.

Aneksa. "(Data nieczytelna). Dziś objąłem Kalinówkę. Chwała Bogu, że się to już raz skończyło. Już mam miłej rodzinki do syta! Najgorsza Helenka, chociaż i Mania także... Przy mnie to niby namawiały ojca: "Niech tatko odda Kalinówkę Wosiowi... Po co się tatko ma męczyć gospodarstwem..." a jak przyszło do czego, to pierwsze z opozycyą... "A czy będzie regularnie płacił procenty? Czy będzie pilnował gospodarstwa? Czy się wypłaci w terminie? bo i nam potrzeba... Czy lasu nie wytnie?" Juści, że wytnę, bylem się o serwitut ułożył. Z czegóżbym szacunek zapłacił!? To się łatwo mówi: siedemdziesiąt pięć tysięcy... ale jest o czem myśleć. Mógł mi też ojciec taniej puścić, i byłby puścił, gdyby nie Helenka... Utroiło im się, że Kalinówka to złote jabłko... Przepłacić, nie przepłaciłem, lecz, bądź co bądź, należało mi się większe ustępstwo..."

(Kilka wierszy zamazanych, a później rachunek):

"Ziemi ornej włók 25, łąk i pastwisk 8, lasu 20, nieużytków 4 włóki, ogółem 57 włók. Szacunek sto tysięcy. Cztery włóki wyłączone, jako wynagrodzenie za serwitut. Nie dam tyle! Towarzystwa 20, posag Helenki 25, Mani 25, moja scheda 25 tysięcy. Dziesięć tysięcy zatrzymał ojciec dla siebie... Mam płacić 7 procent z góry... Inwentarz niezły, ale wyjazdowe pod psem! Muszę sobie dobrać czwórkę... Takiemi wywłokami niepodobna konkurować.... Żeby mnie tak Stefa Myszewska chciała! Podoba mi się dyabelnie, a stary Mysio ciepły... Mówią o pięćdziesięciu tysiącach na rękę, a po najdłuższem życiu... Jankiel wspominał, że za czarkę Kalinowską możnaby wziąć (suma nieczytelna). Byle się tylko z chłopami ułożyć."

(Na drugiej stronie):

"Kwit. Niech Jankiel przywiezie: pół garnca oliwy do młockarni, 2 garnce tranu do chomont, 25 kóp nóżek dla chartów, mięsa 20 funtów, tytuniu pół funta (średni). Niech wstąpi do krawca, czy liberya dla Wieka gotowa.

W. Kalinowski."

(Poniżej niewprawną ręką kilka zygzaków hebrajskich, które w tłómaczeniu polskiem brzmią): "Dobrze, że się pan Woś utrzymał. Z młodym będzie łatwiej handlować. Dałem mu przy kontrakcie (po 12 rubli od sztuki) 200 rubli. Muszę zrobić spółkę z Joskiem, bo sam nie wystarczę. Młody jest, potrzebuje się bawić. Jak Chaskiel da dobre faktorne, to mu każę sprzedać 200 par... Pan Woś mówił dziś, że chce sprzedać. Z "nowego" odda. Frendzel kazał mi pilnować lasu. On chce dać zadatek... żeby mieć pierwszeństwo, jak się z serwitutami skończy..."

Wosia Kalinowskiego spotkałem po raz pierwszy z niezwykłych okolicznościach. Lat temu... no! kawał czasu — ale pamiętam, jakby to wczoraj było.

Polowaliśmy u Olbrysia Bliskiego, a raczej z Olbrysiem, bo wówczas nikt o granicę nie pytał, jeździło się z wioski do wioski, z majątku do majątku, po całym powiecie... Polowaliśmy tedy zaproszeni przez Olbrysia, ja i z dziesięciu jeszcze sąsiadów, w kilkanaście strzelb, w kilka sfor chartów, to z flintami po kniejach, to naprzemian harcując za szarakiem z psami, o ile pole dopisało, a koty na miękkim śniegu zapadały, przenosząc się całą kawalkatą z miejsca na miejsce, obozując po lasach, noclegując po karczmach lub w najbliższym dworku szlacheckim.

Tłukliśmy się tak od tygodnia, zbobrowawszy sąsiednią Olbrysiowym Wydmuchom okolicę, z dobrym zresztą rezultatem, bo oprócz jakiejś setki szaraków, padło i kilka rogaczy i zabłąkany ze Świętokrzyskiego jeleń. Humory były złote, amunicyi żołądkowej nie brakło, że zaś do domu nie było pilno, przeto, wypocząwszy w niedzielę w Pogwizdowie pod dachem Fortusia Jangrota, który się był niedawno z siostrą Olbrysia, z panną Bronią ożenił, wyruszyliśmy w poniedziałek w dalszym ciągu do lasów Obręczny, majątku pana Antoniego Myszewskiego, jednego z najpoważniejszych obywateli, człowieka zamożnego, ojca trzech ślicznych córek, podtenczas zaledwie podlotków, bo najstarsza zaledwie piętnasty rok zaczynała.

W Obręcznej była stolica dzików. Las dębowy z podszywką nietknięty. Przygotowaliśmy się odpowiednio, wziąwszy kilkudziesięciu obławy. Charty i ogary zostały w Pogwizdowie, natomiast Fortuś zebrał trzy pary pijawek, które wołu stanowiły, i rankiem w knieje!

Do dworu Obręcznej nie dawaliśmy znać nawet o naszej wyprawie, bo wtenczas — jak to już nadmieniłem — nie było w zwyczaju prosić o pozwolenie zapolowania, obiecując sobie wieczorem wraz z trofeami myśliwskiemi najechać niespodzianie kochanego Mysia — lecz zabrawszy po drodze gajowych, dla wskazania najlepszych stanowisk, ruszyliśmy w sześć lubianych sani prosto w lasy.

Dzień wstał, jasny, wyiskrzony, chociaż śnieg zlekka prószył, zasypując stare tropy, i lekki wiatr od różanego wschodu pociągał. W lesie natomiast była zupełna cisza, tylko niekiedy młody dębczak strząsnął okiścią, lub stadko wron w przelocie zatrzepotało nad siecią drzewnych konarów.

Na polankach leśnych, na przecinkach, jeden obraz biały, z sinym refleksem. W górze migotliwe barwy rozświetli, płynącej wśród płatków śnieżnych z błękitnego nieba.

Mróz brał na dzień.

Przybyliśmy na jednę z polanek, gdzie już oczekiwała nas obława. Kilkadziesiąt chłopa z kołatkami i kijami w ręku, w kożuchach rozpiętych na piersiach, stało przestępując z nogi na nogę, gwarząc półgłosem, aby zwierza przed czasem nie płoszyć.

Nie zwlekając, zaczynamy. My na stanowiska, a gajowi na skrzydłach obławy w głąb lasu. Trzech psiarków z dyzami także. Sanie z kuchnią i wiktuałami odesłaliśmy do najbliższej leśniczówki.

Pierwszy zakład wypadł do granicy Pogwizdowa, ku traktowi, wiodącemu do miasteczka.

Zagrały trąbki — obława ruszyła.

Mnie dostało się stanowisko na samym brzeżku lasu, gdzie, jak upewniał stary gajus, ruszone świnie muszą przechodzić, chcąc się przedostać do leżącej za traktem gęstej poręby. Najbliżej mnie stał Tomek Skalski, znakomity strzelec, dalej Olbryś i Staszek Zawilski, pierwszy raz będący na tego rodzaju łowach.

Stoimy — zrazu nic... tylko hukanie obławy i tępy łoskot uderzeń kijami o pnie drzewne. Nagle jakby i to nacichło, bo na chwilę tylko skrzypienie opalonej sosny, pod którą mnie ustawiono, słyszałem, a potem... rozległ się wrzask, ściśniętą mrozem ziemią, mimo powłoki śniegowej, poszedł głuchy tętent, słychać było łomot łamanych gałęzi i dziwny szum, podobny do stękania, przebiegł urywanem echem przez gąszcz leśny.

Naganka ruszyła całe stado. Pomknęło jednak widocznie daleko, bo między głosami hukającej naganki a odgłosem pędzącego zwierza zalegała miarowa przestrzeń ciszy; echa goniły się, ścierały, plątały w chaotyczne kłębowiska gwaru i łoskotu, nim zlane w jeden dudniący akord rozgrzmiały przeciągłą, wyjącą rozkołysanym rytmem wrzawą...

Spojrzałem machinalnie na odwiedzione półkurcza, dłoń lekko dotknęła cyngla i zwrócony twarzą do linii, czekam...

Tomek Skalski zaczął mi dawać na migi jakieś znaki, ale nie rozumiałem, czego chce, a za jedno odezwanie się na. stanowisku smyczą po grzbiecie.

Zresztą nie było czasu na porozumienia się, bo już nam zwierz migał między pniami dębów, o jakie dwieście kroków.

Naganka szła teraz pędem, hałasując w niebogłosy. Rozróżniałem już warkot puszczonych na: trop pijawek.Ścisnąłem silniej Lepażówkę i poprawiwszy się na sosnowym odziomku, upatruję, trzymając flintę na pogotowiu.

Przyznaję, że mi serce zabiło, gdy pierwszą bestyę na oko wziąłem i już o mało nie palnąłem rozgorączkowany. Powstrzymałem się jednak w porę, ile ie dziki szły wprost ku mnie, szyjąc na sztych młodą na ukrajku lasu rosnącą dębinkę.

Myślę:

— Dopuszczę na staje, a potem... co Bóg da!

Trzymam oko na wizyerze... wodzę lufą po warchlaku jak cielak, który się przed stadem wyborował. Już! już!...

Wtem... jakby wiatrem zdmuchnął! najpierw warchlak, a potem całe stado za nim w bok! I tylem ich widział!

Nim się opamiętałem, huknął strzał jeden, potem drugi i trzeci. Spojrzałem, a tu dziki, obszedłszy stroną, szorują prosto traktem ku owej porębie.

Kroków z pięćset... Strzelać nie sposób... Zakląłem... Patrzę, a Staś Zawilski najspokojniej pali cygaro, Olbryś z Fortusiem wygrażają mu dymiącemi flintami, on to bowiem spłoszył zwierza. Dziki, poczuwszy dym, zawróciły! ale o tem potem... Tylko jeden Tomek Skalski, nie straciwszy głowy, biegnie na przełaj polem ku traktowi... Skoczył na pryzmę... złożył się... Miał prawdziwy belgijski sztucer... Zresztą, stojąc dalej odemnie, zyskiwał dużo na dystansie. Pada strzał! Zakotłowało w gromadzie! Bestye sunęły w bok! ale jedna zakoziołkowała, zaryła się w śnieg, poczem porwawszy się zaczęła biedz na oślep traktem! Strzał był celny, ale za daleki, i na miejscu nie mógł położyć trupem.

Kilku z naganki, jedna para pijawek, no i zapalony Tomek w pogoń!

Zdetonowany nieco, ruszyłem w pogoń za Tomkiem. Tymczasem Olbryś ze szwagrem wzięli Zawilskiego w obroty. Biegnąc słyszałem, jak mu wymyślali.

Raniona maciora szorowała, farbując, prosto traktem ku miasteczku. Psy, wydobywszy się z kopnego śniegu na utarty gościniec, za nią, ciamiąc przeraźliwie. Tomek ze sztucerem w ręku wyrywał cwałem, nabijając broń w biegu.

Przystanąłem, bo zdawało mi się, że to perduta la fatiga — ile, że rozwścieczony zwierz oddalał się coraz bardziej, gdy nagle o dobrą wiorstę od nas zamajaczył na gościńcu jakiś punkt czarny. Było to na zakręcie, w tem miejscu bowiem szosa wyginała się pałąkowato za niewielką wyniosłość, więc po chwili dopiero rozróżniłem sunące od strony miasteczka sanie.

Dreszcz mnie przeszedł. Rozwścieczona maciora! będzie wypadek! Na szczęście, psy już dochodziły!

— Rany Boskie! — wrzeszczę na Tomka.

On spostrzegłszy co się święci, strzela na wiatr, w nadziei, że huk spłoszy zwierza. Gdzietam! kosmata bestya z ryjem zniżonym wali, nie pyta! Rany Boskie! rozpłata, ani chybi, rozpłata!

Wrzasnąłem z całej siły na nagankę. Wrzasnęli i chłopi: oha! oha!

Jeszcze w tej chwili ciarki mnie przechodzą na samo wspomnienie.

Cała nadzieja w psach!

Jakoś rzeczywiście doszły, skubnęły raz, drugi... Zwierz sfolgował.

Tomek woła:

— Pal w powietrze!

Palnąłem z obu luf.

Wtem jeszcze się był dym od strzału nie rozszedł, gdy na trakcie mkną sanie, a oczom moim przedstawia się następujący widok: Przez pola obok szosy cwałują rozhukane konie, w rowie przydrożnym sterczy z zaspy śnieżnej jakaś masa czarna, a na szosie psy stanowią maciorę... Tylko, że mi się wydała teraz jeszcze większa, jakby wyrosła w dwójnasób na poczekaniu. Tomek, rzuciwszy sztucer, pędzi w cwał z kordelasem w ręku.

Zgłupiałem do reszty.

Przez chwilę mieniło mi się wszystko w oczach, dopiero na głos jednego z chłopów: "Ktoś wielmożny panie na dziku siedzi!" — oprzytomniałem. Oczom nie wierzę! Istotnie na dziku siedział okrakiem jakiś człowiek, wymachując rękoma i tłukąc bestyę po łbie trzymaną w ręku laską. Nawoływał przytem na psy zachęcająco: "Alala pieski! alala! bierz go!"

— Krótko mówiąc, był to ośmnastoletni Woś Kalinowski.

Nim zdążyliśmy dobiedz, psy rozciągnęły rannego zwierza, a Woś z tryumfującą miną stał w pozycyi kawalerzysty nad drgającem konwulsyjnie cielskiem, okładając z całych sił trzcinową laską z ołowianą gałką po zakrwawionym czerepie.

Usłyszawszy nasze głosy, zwrócił się ku nam z uśmiechniętą twarzą, a widząc pędzącego z kordelasem Tomka, jął wołać, trącając nogą stygnące zwierzę:

— Już nie trzeba! Ma prawie! Dogodziłem jej, ale mi napędziła Pietra!

Zaśmiał się wesoło od ucha do ucha, a widząc przed sobą nieznajomych, uchylił barankowej czapki, mówiąc:

— Pozwolą panowie, że się zaprezentuję. Jestem Wojciech Kalinowski...

— Syn pana Michała? — wymówiliśmy równocześnie ze Skalskim, jeszcze oszołomieni wypadkiem.

— A tak! udało mi się! prawda?

— Chwała Bogu! bo mógł być straszny wypadek! — zawołałem, biorąc młodego człowieka w ramiona. — Dajże gęby, zuchu! Zaimponowałeś nam! powinszować! Dopiero się ojczysko ucieszy, że takiego syna wychował!

— Bohater! bohater! — wołał ze swojej strony

Tomek Skalski, nie puszczając Kalinowskiego z ramion.

— Nadbiegli chłopi pozdejmowali czapki, przyglądając się z podziwem.

Tomek dobył manierki.

— Za twoje zdrowie, kolego! — zwrócił się do tryumfatora.

Chłopak nie był od tego. Wypił, nie zachłysnąwszy się.

Nadeszli inni. Zrobił się prawdziwy jarmark powitań, wykrzykników i pochwał. Woś pokraśniał od mrozu i radości, bo prawie że go na rękach noszono.

Tymczasem chłopi zaczęli wyciągać z rowu połamane sanie i potłuczonego żyda furmana. Kilku chłopaków, z naganki puściło się w ślad za końmi j my rozlokowaliśmy się obok traktu, przysiadłszy na najbliższej pryzmie kamieni, w oczekiwaniu na furmanki, po które posłano.

Woś z ust nie schodził.

Recz prosta, że o dalszem polowaniu nie mogło być mowy, natomiast obiecywaliśmy sobie wyprawić tęgą hulankę in gratiam tego niezwykłego zdarzenia, rozumie się, że z Wosiem, który czynem niezwykłej przytomności i odwagi odrazu się wkupił we wszystkich serca.

Woś jednak w miarę, jak pierwsze wrażenie przechodziło, smutniał. Zauważyłem to, a sądząc, że młodego chłopca onieśmielają zbytnie pochwały, w zamiarze zwrócenia rozmowy na inny temat, spytałem:

— Wszystko to dobrze! Ale zkąd to bogowie, w dodatku żydowską, furmanką, prowadzą? Czyżby już ze szkół, na święta?...

Spojrzał filuternie, choć nie bez chmury.

— Ze szkół, ale nie na święta! — zaczął.

A po małej przerwie dodał, spoglądając po nas pytająco:

— Co tu obwijać w bawełnę. Drapnąłem ze szkół, bo mi to ślęczenie nad książką już kością w gardle stanęło!... Co mi tam kaci po grece! Wolę strzelbę, niż Homera!

Powiedział to z taką zuchowatą szczerością (ta szczerość nie opuszczała go i w dalszem życiu), że chociaż nam, jako starszym, nie wypadało pochwalać podobnego kroku, wszyscy roześmieli się w głos, a Tomek Skalski, który z Wosiem od tej chwili był prawie za pan brat, wykrzyknął:

— Kubek w kubek, jak ja! kubek w kubek! Jak mi zaczęli jakiemiś aoristami zawracać głowę, pewnego pięknego poranku przed egzaminami machnąłem per pedes na wieś! Ojczysko nagniewał się, narzucał, odwiózł nawet z powrotem, ale mnie już przyjąć nie chcieli, czego słowo honoru! nie żałuję! Witajże mi, towarzyszu niedoli! ofiaro surowości profesorskiej! — dokończył, obejmując Wosia wpółpodtykając mu manierkę.

Inni zaczęli się dopytywać o szczegóły peregrynacyi. Woś opowiadał od a do zet, ze swobodą i dowcipem. Dopiero gdy Fortuś Jangrot zauważył, że taki niezwykły postępek zmartwi ojca, posmutniał na dobre, zachmurzył się i w niebieskich oczach zamigotała mu łza.

Urwis, ale serce poczciwe! (Takim był i w dalszem życiu).

Zrobiło się nam go żal, naradzamy się, jakby tu spotkanie z panem Michałem złagodzić.

— Juściż jak się stary Kalinowski dowie prawdy, będzie dekonfitura! — przemówił Olbryś. — Trzebaby coś wymyśleć...

— Et głupstwo! Korona mu z głowy nie spadnie, chociaż go stary wykrzyczy — zaoponował Skalski. — Co mu tam po szkołach! Będzie gospodarował z ojcem i kwita!

— Swoją drogą — wtrąciłem — należałoby pana Michała przygotować, pierwsze lody przełamać.

Rozmawialiśmy tak, a Woś, przystanąwszy na uboczu, ukradkiem podsłuchuje.

— Panie Wojciechu — powiadani — naradzamy się właśnie nad tem, jakby panu w tych tarapatach dopomódz.

— Ojczysko zacności, ale raptus, a kobierców — dodałem pół żartem — w Kalinówce nie brak.

Potrząsnął głową.

— O ba! tego to ja się nie boję! Ojciec ojcem! co będzie chciał, to zrobi... Przecież mnie nie ubędzie, tylko...

— Co "tylko!" — huknął Skalski. — Już jaw tem, że będzie wszystko dobrze! Wsadzimy cię na sanie z dzikiem i jak tryumfatora, boś wart tego, zawieziemy do Kalinówki! Co tu dużo gadać! Kiep jestem jeżeli się stary z radości nie rozbeczy.

Wosiowi zaczęła wracać dobra mina.

Tymczasem nadjechały sanie z lasu.

— Na leśniczówkę! — zakomenderował Olbryś.

Skalski już nie opuszczał Wosia. Siedli w jedne sanie razem. My za nimi.

W leśniczówce czekała nas niespodzianka. Pan Myszewski, dowiedziawszy się o polowaniu, przybył z zaproszeniem.

Przez wzgląd na Wosia nie było nam to na rękę. Ale stało się.

Rzecz prosta, powtórzyło się opowiadanie o eskapadzie młodego Kalinowskiego. Myszewski, człowiek poważny, surowiej osądził wybryk młodości, ale powiedziawszy swoje, zwłaszcza gdy go winowajca w ramię pocałował, a my, jak jeden, zaczęli wychwalać przytomność i odwagę młodzieńca, zmiękłi obróciwszy wszystko w żart, jął pokpiwać z biednego Staszka Zawilskiego, który nam tak niefortunnie spłoszył dziki, a stawiając za wzór Wosia, mówił:

— Ot, panie! Właściwie powiedziawszy, naturalna rzecz (takie miał przysłowie) ten smyk z kijem lepiej się popisał, niż pan, panie Stachu, ze sztucerem! Fe! wstyd!

Rozchmurzyły się czoła, że zaś przekąska na leśniczówce już była przygotowana, więc przed wyjazdem do Obręcznej kropnęliśmy jeszcze starki, co humorów nie popsuło, a Wosiowi dało nowe pole do popisu.

Któryś z nas zaproponował strzelanie do butelek. Wyszliśmy na polankę. Wosiowi zaśmiały się oczy. Wziął dwie bocianki i sztucer Skalskiego.

Rzucił flaszkę z takim rozmachem, że się zakołysała pod konarami dębów i paf! wołając:

— W lakową pieczątkę pod szyjką!

Dźwiękło. Posypało się szkło. Trafił jak zapowiedział, odciąwszy szyjkę z pieczątką.

Pali do drugiej:

— W brzuszek z numerem! (Butelki były numerowane).

Nie chybił na włos! Sprawdziliśmy z Olbrysiem.

Jak tu takiego nie kochać?

Braliśmy też kolejno tego zucha w ramiona, nawet Myszewski, któremu dziarski chłopak coraz więcej przypadał do serca.

Jakoż gdy po tej strzelaninie zabraliśmy się do Obręcznej, już Wosia od swego boku nie puszczał, mówiąc:

— Siadaj, chłopcze, ze mną! Niech ci się napatrzę! Jeżeliś w szkołach tak celnie bąki strzelał, to się nie dziwię, że ciebie się chciano pozbyć!

Woś za całą odpowiedź cmoknął starego w ramię i wskoczywszy na kozioł, chwycił z rąk furmana lejce, rozwinął bat...

Myszewski, koniarz wielki, aż klasnął w dłonie.

My krzyknęliśmy: brawo!

Wart był tego! Od pierwszego ujęcia znać było, że z Wosia nietylko strzelec, ale i furman zawołany.

Ruszył z kopyta.

— Tylko nie wywróć, waryacie! — wołał uradowany Myszewski, aby coś powiedzieć, i odwróciwszy głowę ku nam, sunącym za nim z tyłu, raz po raz wskazywał na powożącego Wosia.

Chłopak był w swoim żywiole. Stał w saniach, pochylony nieco ku koniom, lejce w jednej, bicz w drugiej ręce, i szył leśną, ścieżynką mimo pniaków i karp zlekka przysypanych śniegiem, jakby po utartym gościńcu.

Konie poczuły gracza i sypały wyciągniętego kłusa, potrząsając zlekka rozwianemi grzywami.

A były to konie nie od parady, rasa specyalna, zbliżona do dzisiejszych "jukierów". Mierzyny, bułane, z czarną pręgą przez grzbiet, grubopłaskie, na nizkiej pęcinie, z wielkiemi chodami, tylko w pyskach twarde. Myszewski kochał się w koniach i stado z Obręcznej słynęło na całą okolicę.

Miałem od niego klacz wierzchową z tego namiastku "Pchełkę." Chody szalone, ale ponosiła nawet na munsztuku... Potłukła mnie raz sromotnie.

Przypomniało mi się to, gdym patrzył na kierującego czwórką Wosia i bałem się trochę o tego "pana furmana..." Bałem się — bez potrzeby.

Prowadził aż miło. W opłotkach pod wsią ile że śnieg suchy pozawiewał drogę, sfolgował nieco, ale dojeżdżając ku zabudowaniom dworskim, puścił znowu, palnął z bata i wprowadziwszy bułanki w kłus miarowy, zwrócony do nas półbokiem, huknął:

— A może zaśpiewamy po naszemu? hm?

I nie czekając na odpowiedź, niczem stary wyjadacz, zaintonował:

"Nie zawsze strzelcom błogi los

Pomyślnych dni nastręczał

Ach! nieraz w życiu przykry cios

Dotkliwie cię udręcza!

Sam. nawet Nemrod wyznać miał,

Że nie codziennie trafny strzał

Za pracę się wywdzięcza!

Dyana czasem jak na złośćWiernego prześladuje,

Ach wtedy kilka dni nie dość

Bez skutku się poluje!

Choć przejdzie bór i wzdłuż, i wszerz

Nie wpadnie ran na wystrzał zwierz

Lub skopci lub spudłuje!"

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wtórowaliśmy wszyscy Wosiowi rozochoceni niebywale, tylko Staś Zawilski odezwał się z przekąsem:

— Gdzie się taki smarkacz mógł tego wyuczyć!

Miał do Wosią ansę, chociaż ten nie był mu nic winien. Przypominam sobie, że się nigdy potem nie adorowali. Nic dziwnego, charaktery różne — Zawilski sensat, a Woś ogień!

Starli się nawet zaraz tego samego dnia pod dachem Myszewskiego, a to z następującego powodu.

Woś, hultaj, gdy w nim krew zagrała, niepohamowany, jął się stante pede przysiadać do Stefci Myszewskiej.

Dziewczyna zaczynała wprawdzie dopiero piętnasty rok i jeszcze chodziła w krótkich sukienkach, ale już w jej oczach siedziała kobieta. Umiała patrzeć z pod ciemnej rzęsy. Smagła, brunetka, przytem chichotka, chociaż trzymana w karbach, odrazu weszła z Wosiem w komitywę, a jemu w to graj! Przysiadł się obcesowo i szczerzy zęby... Myszewski po kilku kieliszkach, nie tylko nie bronił ale w dodatku sam Wosia parę razy z żartów nazwał zięciem... Tego tylko brakowało. Dziewczyna raczka spiekła, my rozpuściliśmy języki, a Woś, niby konkurent na seryo, pannę bawi, talerze odmienia, potrawy podsuwa. Słowem, prawdziwy aspirant do serca i ręki!

Rozgrzał się chłopak, i gdyby mu ktoś był w tej chwili kazał iść do ołtarza, byłby pomaszerował w studenckim szynelu, a tu Zawilski ni ztąd, ni zowąd pyta;

— A jak to było z tą greką, panie Wojciechu?

T patrzy drwiąco.

Wosia pons oblał, przygryzł wargi, ale zmilczał.

Ale po kolacyi odprowadza Skalskiego na bok i prosi go na sekundanta

Z trudnością wybiliśmy mu to z głowy. Swoją drogą, gdyśmy wrócili do towarzystwa, ustawicznie szukając zwady, zaczepiał Zawilskiego, nagabując:

— A poczemu pan płaci cygara? Czy pan dużo pali? i t. d.

Krew nie woda!

Gościnny gospodarz nie chciał nas puścić. Zanocowaliśmy w Obręcznej.

Nazajutrz, już zupełnie poważnie zaczęliśmy się naradzać nad losem młodego Kalinowskiego. Ojca ostatecznie trzeba było uwiadomić. Myszewski ofiarował się przyjechać do Kalinówki i starego przygotować, udobruchać.

— Już to tam z niego filozofa nie zrobi — mówił. — Mojem zdaniem, dać chłopca gdzie na rok lub dwa w dobre ręce na praktykę... a potem będzie miał pan Michał w gospodarstwie wyrękę...

Samego trudno puścić... Stary Kalinowski impetyk, a i ten nieodrodny synek... Gdyby go pan Michał bardzo natarł, gotów wziąć na kieł i drapnąć w świat, gdzie pieprz rośnie! Bywają tacy... A szkoda chłopca, bo zuch i grunt dobry!

Tak się też stało.

Pojechał Myszewski przodem, a my w godzinę potem z Wosiem i zabitą maciorą, którą uradziliśmy złożyć, jako trofeum, u stóp Wosiowego rodzica.

Skalski, któremu nigdy nie zbywało na koncepcie, rozkazał ustroić zwierza gałązkami świerczyny, Wosia, pomimo protestu z jego strony, ufarbował, i tak kalwakatą ruszyliśmy za Myszewskim do Kalinówki.

Pierwsze ognie przeszły. Wyszli do nas na ganek gospodarz z Myszewskim. "Woś bucha ojcu do nóg!

Stary rozgniewał się z początku, bo mu tak wypadało, ale po chwili ryknął w bek, chwycił jedynaka w objęcia, wycałował w ufarbowane policzki i kręcąc z lekka za ucho, przemówił, nawpół z radosnym płaczem:

— Dałbym ja ci, żeby nie maciora! dałbym! Ale tak, to cóż mam robić! A nie stało ci się przypadkiem co złego?

Woś zuchowato potrząsnął głową. Padli sobie jeszcze raz w objęcia. I na tem się skończyło.

W miesiąc potem był już Woś Kalinowski u Tomka Skalskiego na praktyce. Dobrali się. Jak rok długi łowy! Ale gospodarstwo szło mimo to dobrze, i takich rezultatów, jak u Skalskiego, w całej okolicy nie było.

W trzy lata potem Woś Kalinowski, już jako dziedzic Kalinówki, wkupywał się na jarmarku w Łęcznej w grono obywatelskie.

W zamiarze nabycia kilku tryków zarodowych wybrałem się i ja do Łęcznej, ale przyjechałem już pod koniec jarmarku. Rok był przekropny i sianokosy zatrzymały mnie w domu.

Przyjechałem późnym wieczorem, zdrożony wielce. I wprost do zamówionego numeru, aby wypocząć.

Schodzę z bryki, służba znosi tłómoki, w tem słyszę brzęk szkła tłuczonego i głosy:

— Witajże nam, witaj! Ciebie nam tylko brakowało!

Spoglądam. Na "górce" (tak nazywała się sala restauracyjna na piętrze nad zajazdem) otwierają się okna z trzaskiem, że aż parę szyb wyleciało na dziedziniec, a w oknach stoją: Tomek Skalski, Olbryś, Fortuś Jangrot, cała znajoma mi kompania z kieliszkami w ręku i drą się jeden przez drugiego:

— A witajże! Dawajcie go tu! Twoje zdrowie, sąsiedzie kochany! Mamy go!

W dodatku rozlega się jakieś granie, ktoś przytupując, śpiewa na całe gardło:

"Najprzód Wojtuś chłopców krasa

Z swą dziewczyną czarnorzęsą

Tak wywija obertasa,

Że się szyby w oknach trzęsą!

Tak wywija obertasa,

Że się szyby w oknach trzęsą!"

— Ululali się zdrowo — myślę, i mimo zmęczenia, śpieszę na "górkę," wiedząc, że im się już nie wywinę. Zresztą i ja od zabawy w wesołem kole dobrych znajomych nie stroniłem nigdy.

Na schodach łapie mnie Szapsio Rowek, faktor łęczyński, i kłaniając się, z uradowaną miną skrzeczy, cmokając:

— Jak to dobrze, że jaśnie pan przyjechał! Tu wszyscy czekali na jasnego pana! Jest pan Skalski, pan z Pogwizdowa, pan Zawilski, jest młody dziedzic z Kalinówki...

— Kto taki?

— Pan Woś! Oni chcieli po jaśnie pana umyślnego posłać... A jaka zabawa, a jej! Pan dobrodziej może nie wie, co pan Woś kupił Kalinówkę? Pan starszy Kalinowski w zeszły tydzień wyprowadził się do Warszawy.

Istotnie nie wiedziałem o tem, gdyż od miesiąca nie wyruszałem z domu, przytem odemnie do Kalinówki było pięć mil z okładem.

Faktor plótł w dalszym ciągu:

— Pan Woś już objął majątek. On się będzie żenił...

— Zkąd Rowek wie o tem?

— Jakto zkąd? Wszyscy mówią... Pan Woś już dobrał czwórkę karych! A jej! jakie kunie! jakie kunie! lalki! Para od pana Skalskiego... a druga od Mośka. Ja byłem faktorem... On się będzie żenił...

Informacya ta zaciekawiła mnie nieco. Przyszła mi na myśl panna Stefania Myszewska. Pytam Żyda;

— A z kimże?

— Nie można wiedzieć! ale tak wszyscy mówią. Nawet Frędzel już las w Kalinówce zatargował...

Wówczas nie pojmowałem zupełnie, jaki związek może mieć żeniaczka Wosia z zatargowaniem lasu przez Frędzla; dziś do pewnego stopnia rozumiem. Ale o tem potem.

Wchodzę na salę z nieodstępnym Szapsiem. Dym, jak w szatrze cygańskiej; stół zastawiony, na obrusie mapy z porteru i wina. baterye butelek, rozsypane próbki zboża... W kącie na podniesieniu z desek kilka Czeszek brzdąka na harfach, a Woś z kieliszkiem węgrzyna w ręce trzyma w pół kędzierzawego Żydka, cośmy go Kruczkiem nazywali, i obracając w kółko, jak wrzeciono, przyśpiewuje, zanosząc się od śmiechu:

"Najprzód Wojtuś chłopców krasa

Z swą dziewczyną czarnorzęsą.."

"Czarnorzęsa" w chałacie podryguje, jak może. Czeszki chichoczą, rzempoląc fałszywie, a całe towarzystwo dzwoni w kieliszki do taktu, komenderując:

— W lewo, w prawo! Oj, dziś! dziś! Kruczek!

Wejście moje przerwało tę oryginalną zabawę. Wyciągnęły się ręce do uścisku, zaczęto mnie obcałowywać, podsuwając z pięć naraz kielichów węgrzyna. Nie zwykłem wylewać za kołnierz, ale głodny i zdrożony, jąłem się wymawiać.

Nie dano mi przyjść do słowa. Przez gwałt pić musiałem.

— Musisz "odrobić" swoje! — wołał Skalski, trzymając mnie za połę surduta.

— Za zdrowie Wosia! za pomyślność nowego sąsiada, obywatela! — bełkotał najbardziej ze wszystkich cięty Fortuś, a Staś Zawilski, chociaż sensat, będąc pod dobrą datą, porwawszy z rąk jednej z harfiarek instrument, wskoczył na stół i zaczął ciąć jakąś fanfarę.

Nie było rady. Lałem w siebie na czczy żołądek, co podsunęli, i rzecz prosta, urżnąłem się z miejsca.

Ale był to dopiero początek.

Usadowiono mnie za stołem, dano jakieś dzwonko szczupaka po żydowsku i dalej nanowo pijatyka. Woś uczepił się, jak dyabeł dobrej duszy, przysiadł przy mnie, ściska, obejmuje, całuje, a raz po raz szyjką od butelki o stół... trach! i znów kieliszki pełne...

Spoili mnie, jak belę! ale że trunek był czysty i zdrowy, więc się bez złych skutków obeszło.

Na drugi dzień najtrzeźwiejsi schodzimy się na śniadaniu. Woś nikogo do płacenia nie dopuszcza, mówiąc:

— To mój dzień!

Oponujemy. Na nic.

Szczęściem, że z samego rana dobiłem targu na tryki z sortiereni z Prus, bo inaczej byłbym z niczem powrócił do domu.

Po śniadaniu przenosimy się wszyscy do numeru Skalskiego na karty, Z początku tłuczemy się w preferansa. Rozumię się, że nie na sucho. Skalski przywiózł z sobą znakomitą "nalewkę, " był i węgrzyn... Gawędzimy wesoło. Olbryś przefacyendował Fortusiowi parę kasztanów za sforę chartów, z dopłatą pięćdziesięciu rubli. Psy pojedynki! brały bez obrotu! Skalski sprzedał dobrze rzepak. Zawilskiemu szła karta. (Mruk — grał zimno — licytując oczkiem niżej).

Humory złote.

Między partyami kręcą się Żydzi: kupcy i faktorzy. Szapsio razem ze strzelcem z Pogwizdowa usługują. Gramy. Znudził nam się preferans. Ktoś zaproponował "écarté. " Skalski, wielki amator zielonego stolika, z opozycyą.... Zachciało mu się sztosa.

Niech będzie sztos!

Losujemy na kogo bank! Padło na Wosia. W to mu graj! Sypnął banknotami na stół. Zawilski żyła, poniteruje po swojemu, z flegmą... Woś pali się... Przerżnął raz, drugi... Bank przeszedł w inne ręce. Gramy. Woś znikł nam z oczu. Nie zauważyliśmy w rozgardyaszu, że wyszedł.

Po chwili wraca z gęstą miną do stolika.

— Rewanż — woła, rzucając paczkę banknotów i zwracając się do Skalskiego, dodaje:

— Zrobiłem z Frędzlem interes na "czarkę..."

— A serwitut?

— Ułożę się. Tymczasem stanął układ między nami. Przyznałem Frędzlowi pierwszeństwo w kupnie. Dał mi dziesięć tysięcy zadatku...

— A jak się nie ułożysz z chłopami?

— Maślanka powiada, że się to da przeprowadzić. Zresztą...

— Jak się ożeni, to odda — przerywa Fortuś, bijąc "parol. "

("Zdaje mi się, że do powyżej opisanej sprawy odnosi się następujący ustęp notatek, skreślony ręką Jankla Maślanki: "Wczoraj w Łęcznej pan Woś zrobił Frędzlowi pierwszeństwo na las. Frędzel dał dziesięć tysięcy. Pan Woś chce się układać z chłopami. Daje po dwie morgi na osadę. Toby było wielkie głupstwo, ażeby przystali. Frędzel woli, ażeby się to przeciągnęło parę lat. Jemu nie pilno. Zgodzili się na dwanaście procent i dwa tysiące za niedotrzymanie. Mówiłem z Bartkiem Miśtalem, że mogą dostać po całe cztery morgi. Niech on (Woś) się pierwej ożeni. Na las jemu dość czasu. Te kare od Mośka to trochę podpalone. Raiłem jemu (Wosiowi), żeby złożył czwórkę na krzyż. Mojsie obiecał dobry litkup. Ma parę kasztanków").

Przy grze zeszło nam do wieczora. Woś spłukał się porządnie. Zawilski podobno był grubo wygrany.

Wieczorem poszliśmy na jakieś przedstawienie i nakolacyę z prymadonną... Tońka jej było na imię, o ile pamiętam. Zawilski, choć skrobek, ale że wygrany, stawiał.

Powtórzyła się kubek w kubek historya dnia wczorajszego. Urznęliśmy się, proszę siadać.

Mało tego.

Już po wszystkiem, głowy ciążą i jaki taki marzy o łóżku, zjawia się na sali (dyabli go przynieśli) Grek jakiś z pantoflami.

Wosiowi strzela do łba przystroić drobne nóżki primadonny w sandałki safianowe... Ktoś, zdaje mi się, że Olbryś, poddaje:

— Za przykładem bogini, wszyscy w pantoflach! W mig rozchwytano towar. Kamaszki i buty palone poszły w kąt, przestroiliśmy się w mig na pantoflarzy.

Co się stało!

"Woś prymadonnę pod pachę, a reszta za świece z lichtarza i w rynek gęsiego.

Było już po północy. Miasteczko spało. Światła pogaszone, tylko latarnia kopcąca przy studni w rynku migotała nikłym blaskiem. Maszerujemy tak parami, chociaż to ani mądre, ani zabawne nie było, zaśmiewając się z konceptu. Prymadonna śpiewa z "Pięknej Heleny," Woś wtóruje, Skalski stuka laską w przymknięte okiennice sklepów.

Waryacya! ale wesoło.

Ostatecznie zdarzył się casus pascudeus.

Noc była po dżdżystym dniu chłodna. Na bruku stały kałuże. Pantoflle poprzemakały, mimo rozochocenie, temu i owemu zaczynało być zimno. Raptem Skalski strzela konceptem:

— A gdyby tak napić się ponczu?!

— Ponczu? Bon!

— Już wszystko pozamykane — zauważył Zawilski.

A Woś, który mu owej "greki" w Obręcznej nigdy darować nie mógł i przy każdej sposobności okoniem stawał:

— Pozamykane! gdy zechcę, to tu całą studnię ponczu zrobię!

Zaczęli się przekomarzać. Woś wziął na kieł. Do restauracyi... Pobudził wszystkich. Wołać służbę! Szalona pałka! Koniec końcem kazał nanieść pod studnię araku, pomarańcz, kilkanaście głów cukru.

Perswadujemy. Na nic! Uparł się i nie przystępuj bez kija. Trzeba się było zgodzić. Lejemy tedy arak, prymadonna rzuca pomarańcze, Woś cukier głowa za głową, aż woda pryska...

Zebrała się garść rozbudzonej ze snu gawiedzi... patrzy, jak na dziwowisko. Fortuś łap za kołnierz najbliższego z gapiów i pcha do korby.

— Spuszczaj wiadro — mówi. — Spróbujemy pończu.

Zachlebotało wiadro, zaskrzypiał łańcuszek na wałku drewnianym. Próbujemy kolejno. Czysta woda, cokolwiek zaledwie trąci rumem.

— Pij panna! — woła Woś do prymadonny.

Umaczała usta.

— Nic nie słodki — gani, szczerząc zęby.

— Tak? — woła Woś. Dawać cukru!

I znów: plusk! plusk! głowami, tylko cembrzyna oddaje.

Bawi się tak w najlepsze, gdy wtem zaturkotało na bocznej ulicy. Po odgłosie poznaliśmy, że nie. bryczka, ale powóz lub kareta.

Nie wiem, kto tam już pierwszy wyrwał się, dość, że zaczęto wołać: "Podróżnego w dom przyjąć! pragnącego napoić!" i Woś z Fortusiem Jangrotem puścili się ku wjeżdżającemu w rynek pojazdowi.

My, przysiadłszy na studni, oczekujemy powrotu poselstwa, a prymadonna z nami.

Ciemno było, więc koni z oddalenia nie rozpoznaliśmy dobrze. Dopiero gdy Woś z Jangrotem dobiegli prawie do karety, Skalski, ostrowidz, przeciera oczy i nastraszonym tonem powiada:

— Wiecie wy co? To bułanki z Obręcznej. Jak Boga kocham, Myszewski z córkami! A tośmy się ubrali!

— Nie może być!

— Słowo honoru!

Wytrzeszczamy oczy. Ekwipaż z Obręcznej! Jakby nas oblał zimną woda. Najprzytomniejszy Skalski do primadonny:

— Zmykaj panna! — mówi — gdzie pieprz rośnie.

Przewąchała pismo nosem i w nogi! My także do zajazdu. Zawilski w pędzie zgubił pantofle. Wpadamy w bramę. Zrobiło nam się dyabelnie głupio, ale ciekawość wzięła górę. Wyglądamy z ukrycia.

Istotnie kocz z Obręcznej. Poznałem starego Mateusza na koźle. Otwierają się drzwiczki pojazdu, wysiada Myszewski, szczęściem sam. (Jechał do Warszawy na jarmark wełniany). Woś z Fortusiem stoją przy stopniach, jak trusie, tylko gawiedź przy studni śmieje się do rozpuku. Mimo to słyszymy, jak Myszewski peroruje z oburzeniem:

— Właściwie powiedziawszy, naturalna rzecz! Ładnie sobie poczynasz! (mówił Wosiowi ty). Niema co mówić! szlachcic! obywatel! Wstyd! wstyd! Kiedyś się urżnął, to idź spać, a porządnych ludzi po nocy nie zaczepiaj!

Miła historya!

W dodatku spektatorów nie brakuje.

— Chwała Bogu, że panien niema — szepce do Skalskiego. — Możeby wyjść?

— Niema głupich! — powiada Skalski, ukazując ręką. — Patrzno sąsiad, co się tam wyrabia!

Patrzę... Przed Myszewskim z jednej strony Woś, z drugiej Fortuś, machają błagalnie rękoma i krzyczą na cały głos:

— Bij sąsiad, ale daruj!

Woś buch przed starym na kolana. Myszewski zżyma się jeszcze, ale widocznie mięknie, bo podnosi Wosia przez siłę z bruku. Wreszcie idą we trzech ku zajazdowi. Kocz toczy się za nimi.

Nie było dłużej na co czekać. Nie zwlekając, drapnęliśmy do numeru. Rozebrałem się w mig. Do łóżka i leżę, ale zasnąć nie mogę. Głupstwo się stało, wezmą na języki, obniosą po okolicy... Rozgoryczony i zły zasnąłem dopiero nad ranem, zapomniawszy w roztargnieniu drzwi zamknąć. Spałem twardo. Wtem czuję, że ktoś mnie szarpie, pociągając za kołdrę. Otwieram oczy. dzień biały... Nademną Woś i Fortuś...

— Przyszliśmy sąsiada przestrzedz, żebyś się przypadkiem o tej Tońce nie wygadał przed...

— Przed Myszewskim?... jakżeście sobie dali radę?... jakże się skończyło?

Wosiowi przeciągnęła się fizys. Machnął ręką.

— Niby... tego... Ale ja się chyba w Obręcznej nie pokażę — zaczyna chmurno.

— Głupstwo! — pocieszam. — Panien przecież nie było, a wątpię, aby stary chciał z tego robić użytek...

— Służba rozgada — bąka Jangrot.

— Dałem Mateuszowi trzy ruble, żeby nie pisnął słowa — nadmienia Woś.

— To i dobrze! — mówię weselej, sadowiąc się na łóżku.

Woś trzęsie głową.

— A no... głupio i tyle! — powiada. — A wszystkiemu winien ten Zawilski.

— Jakto?

— Jak Boga kocham, Zawilski! Wygrała bestya i lał w nas, co wlazło. Po trzeźwemu nie byłbym przecie awantur robił. Prawda?

— Pewnie, że nie! — potakuje Fortuś. Stało się, trudno!..

— Stało się! — powtarza Woś z rezygnacyą, a po chwili dodaje: — Mam do sąsiada wielką prośbę! Niech pan będzie łaskaw pójść jeszcze z nami do pana Myszewskiego. Trzeba starego na dobre ugłaskać.

Rzuca mi się na szyję i nuż ściskać i całować, wykrzykując:

— Do śmierci nie zapomnę! Do śmierci sąsiadowi wdzięczny będę!

Nie miałem, co prawda, wielkiej ochoty, ale nie mogąc się oprzeć, przyrzekłem, że pójdziemy po herbacie.

Tymczasem zanim podano samowar, gawędzimy w dalszym ciągu. Woś spogodniał, wróciły mu humor i fantazya.

Zdawało mi się jednak, że się jeszcze ze wszystkiem nie wywnętrzył.

Jakoż rzeczywiście przy herbacie powiada:

— Wie sąsiad co? Najgorzej było z pantoflami... Jużeśmy z panem Fortunatem udobruchali nieco starego, tłómacząc, że nas Zawilski popoił, gdy raptem, rzuciwszy okiem na nasze nogi, pyta: "A to kij dyabeł? Cóż to za maskarada?" Skołowaciałem! Szczęściem przyszedł mi koncept,

— No?

Spojrzał na Fortusia znacząco. Ten uśmiechnął się pod wąsem.

Coś mnie tknęło, ale słucham.

Woś trochę mniej śmiało cedzi przez zęby:

— Przyszedł mi koncept... Powiadam tedy Myszewskiemu... To cała historya, panie dobrodzieju! Zgłosiła się wczoraj do sąsiada (tu wymienił moje nazwisko) biedna wdowa po urzędniku, trudniąca się wyrobem pantofli...

— Do mnie?! — przerywam, zrywając się na równe nogi.

— Tak powiedziałem — kończy jednym tchem. — Z miłosierdzia rozebraliśmy cały towar!Żachnąłem się.

— Cóż to sąsiadowi szkodzi? Dobry uczynek — tłómaczy, patrząc mi miłosiernie w oczy.

Chciałem się na seryo pogniewać, ale mnie porwał śmiech pusty.

Taki nie zginie! Wszystkich objechał... Zawilski go spoił, ja ustroiłem w pantofle. Baranek, niewiniątko! i jeszcze chce, żebym do Myszewskiego z instancyą chodził...

Koniec końcem, wyciągnęli mnie do Myszewskiego. Przyjął nas grzecznie, ale zimno. Woś, jakby go kto za język ciągnął, sam wszczął drażliwą historyę, łżąc bez zająknienia i powołując się co słowo na mnie. Myszewski słucha, ale z widoczną niechęcią. W konkluzyi zaczyna:

— Nie jestem spowiednikiem, nie mam prawa nikogo rozgrzeszać, ani potępiać. Zresztą nie jestem ciekaw! Wystarcza mi to, na co własnemi oczyma patrzyłem. Przyznacie jednak chyba, że taka hulanka nikomu zaszczytu nie przynosi, a co się tyczy owej "wdowy" (na wdowę położył nacisk), lepiejby bezwątpienia wyszła, gdybyście zamiast kupować pantofle, zaofiarowali jej te kilkadziesiąt rubli, wyrzucone na wino...

Na to Woś, który coraz więcej stawał się sobą:

— Nie przyjęłaby panie dobrodzieju!

Ledwieśmy się powstrzymali od śmiechu, nawet Myszewski przygryzł wargi... Miarkowałem, że niedowierza i korzystając z wejścia numerowego, biorę za kapelusz, mrugając na towarzyszów, aby uczynili to samo.

Myszewski nie zatrzymywał nas dłużej; przy pożegnaniu wspomniał, że jedzie na parę dni do Warszawy, a zwracając się do Wosia, dodał, patrząc mu w oczy:

— Jeżeli wieść o twojej dobroczynności nie doszła jeszcze do Warszawy, przyjemnie mi będzie przy spotkaniu z ojcem zakomunikować mu, że od miłosierdzia rządy w Kalinówce rozpoczynasz...

Kpił, wyraźnie kpił.

Spojrzałem, cofając się ku drzwiom, na Wosia. Zarumienił się, jak panienka, mimo to jednak nie wiele myśląc do Myszewskiego:

— Ej! jeśli łaska, panie dobrodzieju, to lepiej nic nie mówić.

— Dlaczego? Ojczysko ucieszy się z pewnością — drwił Myszewski.

Woś cmok go w ramię.

— Lepiej nie! nie lubię się chwalić.

Mina dobra, ale w oczach już świeczki stoją. Poczciwe chłopczysko, serce na dłoni, a że szałaput, bo młody.

Za drzwiami spadł mi kamień z serca. Nie czekając na Wosia, poszedłem z Jangrotem wprost do numeru i nie pokazywaliśmy się do wyjazdu Myszewskiego.

W godzinę może potem zjawia się Woś. Oczy mu się śmieją, jak u kota w marcu.

Od progu woła:

— Wsadziłem starego do kocza. Pojechał! A co? Wykpiliśmy się gracko!

— Byle się tylko pan Michał nie dowiedział — przypominam.

— Ojciec? zkąd?!

— Od Myszewskiego!

— Wymogłem słowo, że nie powie! Wiecie co? wartoby to oblać... Ja proszę...

Odmówiłem stanowczo, raz, że mi pilno było wracać do siebie, powtóre, nie czułem się w sztosie. Zawsze to głupia historya! Całe miasto pewnie o niej bębni, po co ludziom świecić w oczy!...

Przed południem wyjechałem do domu. Woś razem ze Skalskim został jeszcze do końca jarmarku. Wnoszę to z następującego urywku listu, skreślonego na brudno w "Pamiętniku: "

"Kochany Tomku!

(Domyślam się, że pisał do Skalskiego). "Jeżeli możesz, to wpadnij do mnie zaraz. Sądny dzień! Po twoim wyjeździe zostałem w Łęcznej jeszcze dwa dni, bo mi ten partacz Szypuła (nazwisko sztelmacha) amerykana nie wykończył. Wracam do Kalinówki zły... Lejcowa kara od Mośka zakulała... i wyobraź sobie, zastaję w domu najdroższą siostrunię, Helenkę. Na wstępie reprymanda: "A hulasz! a tracisz! a trwonisz po jarmarkach! Myślisz, że my o niczem nie wiemy.." Wsiadła na mnie i jeździ, jak po łysej kobyle! "Ojciec mnie przysłał — powiada — i nie ruszę się, póki mi mojej sumy nie wypłacisz! I tak kupiłeś Kalinówkę za półdarmo!" Miła siostrzyczka! prawda? Zaparłem się wszystkiego, ale mi zaczęła detale opowiadać. Czy się Myszewski, mimo solennego przyrzeczenia, wygadał, czy ktoś z boku doniósł, nie wiem, bo mi powiedzieć nie chciała. Mam podejrzenie, ie się może nurek Zawilski o to postarał. Szyje mi buty, gdzie może, bo mu się Stefy Myszewskiej zachciało..." (W tem miejscu kilkowierszowy ustęp listu nieczytelny).

W dalszym ciągu:

"Ciotka (pani Ewa Kalinowska, stara panna, siostra pana Michała, mieszkająca stale w Warszawie) także się z Helenką przywlokła i obie na mnie. Wymyślają, płaczą, spazmują. Jeśli mnie kochasz, przyjedź. Może je jako we dwóch wykurzymy... Helenka żąda gwałtem, żebym jej chociaż połowę sumy spłacił. I o układzie z Frędzlem wiedzą. Mój Tomku! nie odmawiaj, bo chyba zwaryuję! A weź z sobą strzelbę i "Nerona. " Kaczek na Zgniłej-Strudze bez liku! Ciągną bestye o zachodzie, że nieba nie widać. Najwięcej krzyżówek, ale i cyranka się trafi.

Ściskam cię i oczekuję.

Wojciech Kalinowski."

Rozpisałem się o pierwszych krokach obywatelskiego żywota Wosia Kalinowskiego może zbyt długo, ale powodowało mną przekonanie, że nic dokładniej nie odsłania charakteru ludzkiego, nad młodość szczerą, nieobłudną młodość, młodość, jak mówi poeta "rzeźbiarkę". Wyciska ona niezatarte piętno na duchowym materyale każdego, a chociaż późniejsze lata przekształcają niekiedy formę zewnętrzną, treść, grunt, pozostają niezmienione do końca życia. Włos bieleje, krew stygnie, ale to, co w duszę młodość naniesie, co pierś młodzieńcza wchłonie, trwa bez przeobrażeń, żyje — mniejsza o to — polipem czy konchą perłową, ale żyje.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ II. — WOŚ KONKURUJE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. — PIERWSZE CHMURY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej