Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

ROZDZIAŁ V.

ZAKOŃCZENIE.

PAMIĘTNIK EX-DZIEDZICA Z DOPISKAMI EX-PACHCIARZA

Szkice podwojną kredką w oświetleniu Jankla Maślanki

Część II.

Laskowski Kazimierz

ROZDZIAŁ V.

GROM.

...Na schodach już spotkaliśmy Stasia Zawilskiego. Później dopiero zmiarkowałem, że on coś musiał przeczuwać, robił bowiem wrażenie jakby przygotowanego na schwycenie ofiary. Zkąd przeczuwał, zkąd wiedział, że Woś chce grać, że się z nim spotka? — nie wiadomo. Dość, że całe to jego wychodzenie w chwili, kiedyśmy zajeżdżali, było jakby sztuczne. Trzeba było Wosiem być, żeby tego nie spostrzedz.

— Ah! jak się macie?... — rzekł do nas protekcyonalnym nieco tonem, który Wosia tak martwił...Ścisnęli sobie ręce bez entuzyazmu. — Zapewne do klubu? — rzekł Woś z pewną boleścią w głosie, bo go to z głębi serca bolało, że sam do klubu nie należy, w czem uległ tylko woli obydwóch starych.

— Może pójdziesz ze mną? — odparł zimno Staś — wolno mi wprowadzić, jako członkowi, kogo zechcę...

— Dziękuję — odparł Woś opryskliwie — albo się jest członkiem, albo się nie jest. Protekcyi nie lubię. Ponieważ nim nie jestem, więc wolałbym się zabawić gdzieindziej, np. tu, w hotelu.

— Jakto zabawić się? — odparł Staś. — Tak we trzech, jakoś nie powiemy sobie wiele nowego... A możeś kogo zaprosił? Olbryś przyjdzie? Wiem, że jest w Warszawie. Widział go na wyścigach ten żydek... wiesz... ten, twego pachciarza krewny. Bestye żydki! oni wszystko wiedzą, wszędzie się wkręcą. Możeś go widział?

Woś nie przyznał się, że go widział istotnie; udał, że nie słyszy i rzekł:

— Na Olbrysia niema co liczyć. Mniejsza o niego. Was tu przecie mieszka w Angielskim pół kopy.

— Więc co zrobimy? — zagadnął Staś. Spojrzałem tedy na Stasia uważnie. Zmienił się od kilku lat, od czasu, kiedy więcej w Warszawie przebywał, niż w naszej parafii, którą miano trochę (może nie bez słuszności) za kąt zacofany i deskami zabity. Lekko wyłysiał, zapuścił blond faworyty, ubrany był z tą wyszukaną elegancyą, wyglądającą jednak na zaniedbanie... Że to niby on na codzień jest taki, a my, szlagony z prowincyi, tylko od święta ściągamy długie buty i maciejówki, pakujemy się gwałtem w żakiety, cylindry i krawaty.

Bogiem a prawdą, Woś — nietyle może, co Olbryś, ale zawsze trochę — prowincyą zalatywał. Niby ubrany bez zarzutu, a jednak wszystko to wyglądało na nim zbyt nowo. Nie ruszał się swobodnie w miejskiem ubraniu. Przytem, kłaniając się kapeluszem, chwytał za niego czasem jak za czapkę. A kiedy go uchylił, widać było czoło zbyt białe przy twarzy opalonej i wywianej wiatrem na brązowo. Miał tez zwyczaj, że dorożkarzy zwykle w kark walił, a służbie hotelowej i restauracyjnej wymyślał czasami w sposób niebardzo przyzwoity.

Staś traktował go z lekkim odcieniem ironii, niekiedy z przesadną grzecznością, która miała być niby-to pańska, co Wosia, przyzwyczajonego do sąsiedzkich manier sans-façon, ogromnie detonowało, czasami nawet niecierpliwiło, mianowicie, kiedy Staś do rozmowy wtrącał frazesy francuskie, co robił umyślnie, wiedząc, że Woś nie zawsze zrozumie.

Na prowincye dochodziły wieści, że Staś w Warszawie siedzi przeważnie dla gry i to nie byle jakiej, ale grubej, a nawet, że dwa razy puszczał się za granicę, zkąd ostatnim razem wrócił podobno nie bez poważniejszego rezultatu.

Ile było w tem prawdy, nie wiem. Faktem było tylko, że gospodarstwo nieco zaniedbał, a jednak żył po pańsku. Na prowincye zresztą dochodzą w tych wypadkach wieści przesadne, mianowicie co do cyfr, tak w razie wygranej, jak przegranej. Ponieważ Staś istotnie wygrał w jakimś klubie zagranicą 30 do 40 tysięcy franków, więc cyfrę tę kumoszki (gdzież ich niema!) w naszym powiecie podniosły we własnej imaginacyi do kroci. Ogromnie to podziałało i na żydków, lubiących w gruncie wszelki hazard, a tego, który przypadkiem wygrał, uważających za bohatera. Nawet Frędzel, uchodzący za najbardziej chuchem pomiędzy żydkami z naszych stron, cmokał w palce, mówiąc o Stasiu Zawilskim i twierdził, że "un jest bardzo fajn".

To wszystko wyrabiało w Stasiu pewność siebie i maniery wielkoświatowe, niekoniecznie te prawdziwe, ale zawsze imponujące w różnych sferach. Naiwnych nigdy nie brak. Wosia ta wyższość światowa Stasia truła strasznie, a nie wiedział, jak sobie z nią radzić. Brak sympatyi, jaką czuli obadwaj do siebie zdawna, mianowicie Woś, rosła i potęgowała się, choć na oko byli niby-to bardzo dobrze ze sobą, jako sąsiedzi, znajomi od dziecka, a nawet przez Myszewskich zdaleka skoligaceni. Staś ostentacyjnie mówił do pani Stefanii: "chère cousine... " i prawił jej po francusku komplementy, co także Wosia w niedobry humor wprawiało, tem więcej, że nie zawsze rozumiał, o co chodzi. Przytem marzeniem Wosia było ograć Stasia, choć, jak już wyżej rzekliśmy, działo się stale całkiem przeciwnie. O ile mi się zdaje, wtedy już przegrał był Woś do niego rozmaitemi czasy kilka tysięcy rubli — czy to na jarmarkach, czy w kawalerskich domach sąsiedzkich, lub w Warszawie.

Więc kiedy Staś zapytał go teraz "co zrobimy... " Woś odrazu wpadł w pułapkę i rzekł bez ogródki:

— Najpierw możnaby coś przetrącić, a potem, jeśli się kompania zbierze, a ty nic przeciw temu nie masz, możemy jaką skromną partyjkę urządzić... I dodał:

— Na wyścigach grubo wygrałem...

— Grubo? — rzekł Staś.

— No, kilkaset rubli...

— To nazywasz grubo? — rzekł ironicznie Staś — przyznaję, że dla kilkuset rubli nie warto mi psuć partyi stałej w klubie...

Woś przygryzł wargi i odrzekł: Kilkaset z wygranych, a resztę drobnemi.

— Staś uśmiechnął się znów ironicznie i odparł przez zęby:

— Va pour Ia reste drobnemi... Wyglądało to zupełnie, jakby Staś pieniądze Wosia już z góry za swoje uważał i tylko się dowiadywał, czy warto się po nie schylić.

Tak gawędząc, zaszliśmy do bufetu. Woś z punktu wychylił ogromny kieliszek starki, zauważywszy, że jest "świństwo", i byłby chętnie wymyślał odrazu, gdyby nie był zauważył, że gruba dama za bufetem wcale po polsku nie rozumie i rozmawia po francusku ze Stasiem, chętnie się z francuzczyzną popisującym, a nawet dla szyku "graseliującym" z paryska, co mu się zresztą nie bardzo udawało. Dla pokazania, że jest człowiekiem zachodnim, zaproponował, czyby nie wypić lepiej absyntu jako aperitif

— Co to takiego ten aperytyf? — spytał Woś.

— No! une petite absinthe comme apéritif — rzekł znów Staś, z leciutkim odcieniem ironii. Gruba dama, z za bufetu także się nieznacznie uśmiechnęła, "Woś czuł się" kompletnie zdetonowany. Dla rehabilitacyi kazał sobie dać to samo, "co ten pan. " Kiedyśmy jednak usiedli przy stole i kiedy Woś, naśladując Stasia, zmącił absynt z wodą przez cukier i spróbował, skoczył jak oparzony, zaczął okrutnie spluwać i wymyślać, jak można takie brzydactwo do ust brać!...

Skutkiem tego, dla spędzenia złego smaku, kazał sobie dać drugi kieliszek starki.

— Niech was dyabli! — zawołał — z waszemi jakiemiś aperytywami! To poprostu piołunówka z cukrem i z wodą. Nienawidzę. Piołunówkę czystą mam w Kalinówce dla ludzi od choleryny. Ale samemu to pić, w dodatku z cukrem i z wodą... Tfu! do dyabła!...

Sala restauracyjna zaczęła się zapełniać: uważałem, że na nas zwracano uwagę i uśmiechano się przy bliższych stolikach. Nawet gruba dama z za bufetu pochyliła się dyskretnie, aby się śmiać bez skompromitowania swej godności. Staś robił minę zażenowanego, jakby chciał dać poznać, że to jemu, człowiekowi z tak dużego świata, bywalcowi klubów krajowych i zagranicznych, siedzieć przyszło za jednym stołem z ludźmi, cuchnącymi parafią i wyzutymi świeżo z długich butów. Uważałem, ie dawał sobie jakieś znaki z dwoma panami, rozmawiającymi półgłosem przy trzecim stoliku, a nawet zamieniał od czasu do czasu uśmiech politowania z grubą damą. Pomimo, że Woś tego wszystkiego nie spostrzegł i plótł dalej głośno, nie żenując się wcale, rozmowa jakoś nie kleiła się. Wosiowi po starce zachciało się nagle ostryg. Z ironiczną wyższością kiwnął Staś głową na to, pogłaskał się po faworytach i rzekł:

— Raki latem, mój drogi Wosiu, ostrygi zimą. Takie prawo natury...

Woś trochę się skonfundował. Wnet jednak nabrał znów rezonu i po pierwszem daniu zaproponował, czyby nie można tak butelczynę węgierskiego.

— Węgierskie, mój drogi Wosiu — rzekł znów tym samym tonom i z tym samym gestem Staś — dobre u księdza proboszcza na odpuście, Tu daj nam z tem pokój, jeśliś łaskaw...

Woś znów się zmartwił, poczuwszy się pobitym. Przekonał się, że na tym punkcie nie zdzierży takiemu bywalcowi, który na bruku stołecznym, zdala od pól wiejskich, gdzie Woś czuł się bardziej u siebie, zaczął mu nawet trochę imponować. Milczał więc chwilę, zdawszy dalsze losy gastronomicznej komendy swemu antagoniście. Ale zazdrość w nim nurtowała widocznie; trochę także i starka, no i inne trunki, podawane kolejno według rozkazów wielkoświatowca. Czerwonego Woś nie znosił, a choć było wcale niezłe, łykał z widocznem niezaufaniem. Bąknął tylko coś o francuskim atramencie, ale półgłosem. Imponowało mu też, że przed każdem nowem winem Staś poważnie naradzał się po francusku z grubą damą z za bufetu, nad temperaturą wina, rokiem żniwa, pochodzeniem, dysputując nad przymiotami rozmaitych znanych i głośnych domów i firm zagranicznych, z któremi piwnica pierwszorzędnego wówczas istotnie hotelu utrzymywała stosunki handlowe.

Woś, jak każdy wieśniak i jarmarkowicz, rozumiał tylko dwa wina: węgierskie na mniejszą uroczystość, a szampańskie od wielkiej okazyi. Resztę nazywał faramuszkami i pijał półgębkiem. To też humor odzyskał dopiero przy szampańskiem, z okazyi czego rozpoczął Staś nową uczoną dysertacyę z otyłą damą, zastanawiając się głębiej, która marka zasługuje na więcej uznania: Röderer, czy modny wówczas bardzo Cliquot, twierdząc jednak, że Francuzi sami najchętniej Moëta pijają, która to marka mało wówczas jeszcze znaną była w kraju, nad czem bolał.

Jakoś przy drugiej butelce Obadwaj panowie z trzeciego stolika, którzy z początku uśmiechali się z Wosia, dając sobie znaki ze Stasiem, znaleźli się przy naszym stole. Po zwykłych prezentowaniach, okazało się niebawem, że jeden z nich był z Wosiem w dalekiem powinowactwie i że o sobie już słyszeli, nie znając się, albowiem ciotka tego pana pochodziła z naszych stron. Woś z punktu ogromnie się do nowego kuzyna rozczulił, w czem, co prawda, szampańskie znakomitą grało rolę. Wogóle uważałem, że kłopoty i opały całodzienne, przez jakie przechodził i ledwo z nich wybrnął, podziałały mu nieco na osłabienie mocnej zwykle głowy.

Przy trzeciej butelce, którą z obowiązku musiałem kazać podać, już sobie Woś z naszym kuzynem mówili: ty.

Spostrzegłem nadto, że ten kuzyn, który mi się zresztą niebardzo z wejrzenia podobał, choć był ogromnie correct, a którego Staś konfidencyonalnie Kajtusiem nazywał, był z nim widocznie w dużej zażyłości, jako towarzysz owej historycznej podróży za granicę, z której to Staś jako tryumfator z kilkunastu, czy więcej tysiącami franków powrócił, co było istotnie faktem wyjątkowym, zważywszy, że prawie zawsze dzieje się odwrotnie i że nie przywozi się ztamtąd franków, ale pozostawia ruble.

Zdaje mi się, że tego właśnie Woś najbardziej Stasiowi zazdrościł. Marzył on zawsze o Wiesbadenie, Homburgu, Baden-Baden, Spaa i t. d. które to zdrojowiska znane były wówczas jeszcze jako miejscowości, nie tyle kuracyjne, czem dziś są wyłącznie, ale przedewszystkiem jako szulernie,. upozorowane źródłami i kąpielami. Ale, niestety! znał je tylko z nazwiska, od czasu zaś ożenienia się, stracił nadzieję, czy je ujrzy kiedykolwiek.

To też milczał, słuchając z namaszczeniem, jak Kajtuś ze Stasiem opowiadać zaczęli dziwy o swym pobycie w tych Eldoradach ówczesnego prawdziwego i fałszowanego beau monde'u, rzucając przytem, jak piłkami, rozmaitemi nazwiskami udzielnych i nieudzielnych książąt, z którymi grywali za jednym zielonym stolikiem, używając przytem technicznej nazwy: au mame tapis, czego Woś z początku nie rozumiał.

Tamci zresztą łgali co wlazło. Naturalnie awantury romantyczne służyły za piękną koloryzacyę opowiadania. Przypominano sobie o jakiejś wielkiej damie, Hiszpance, czy Włoszce, która szalała za Stasiem, a nawet zniknęła z nim na kilka tygodni z Homburga, aż oboje wypłynęli nagle w Wiesbadenie. Staś tajemniczo się uśmiechał, zawsze gładząc faworyty. A to wszystko na tle krociów, przewalających się z banku do gracza, od gracza napowrót do banku i t. d. Jak to jakiś lord nagle na stół skoczył, wyjął rewolwer i w łeb sobie strzelił, jak tamta margrabina, przegrawszy wszystko, ściągała pierścionki z palców i sprzedawała je czekającym naokoło domu gry przekupniom i lichwiarzom, aby módz grać dalej, jak tam znowu jakiś książę rumuński sprzedał bankierowi greckiemu żonę i t. d., i t. d. Kajtuś przytem ślicznie naśladował wołania Krupierów: Messieurs-faites le jeu —... Rrrien ne va plus!... Trrente deux... rouge, paire et paaasse... i t. d...

Wszystko to ogromnie Wosiowi imponowało. Kiedy mu zaś Kajtuś tłómaczyć zaczął o "systemach", o masse égale, o Martingale, a nawet o La montante, dite d'Alembert, to chłopak, choć sprytny z natury, nic nie rozumiał i wprost zdębiał, otwierając już bez ceremonii usta szeroko. Przytem jednak widoczne było, że rosła w nim zazdrość i wzbierała zarazem wściekła chęć do gry, jeśli już nie w Homburgu lub Wiesbadenie, to przynajmniej choćby tymczasem w lichym numerku w hotelu Angielskim. Oczy zaczynały mu błyszczeć źle tajoną namiętnością, podniecaną opowiadaniem i trunkiem.

Tylko kilka razy, w momentach dramatycznego naprężenia opowiadanych sytuacyj, wyrywało mu się typowe:

 — To ci ps... krew!...

Przy czarnej kawie zaczął mu się już trochę język plątać, głównie z powodu jakiegoś nieznanego mu przedtem likieru, w którym jakoś zagustował. W miarę tego czułość do Kajtusia potężniała coraz bardziej, a kiedy mu tenże w dodatku powiedział, że, nie znając go, słyszał o nim, jako o jednym z lepszych znawców koni, Woś o mało się nie rozpłakał. Nie mogąc inaczej zamanifestować wzruszenia, objął go w ramiona i zaczął ściskać tak namiętnie, że to znów obudziło powszechną wesołość na sali. Wogóle stół nasz, dzięki przeważnie Wosiowi, stawał się coraz bardziej celem uwagi wszystkich gości, niezwykle licznych, jak zwykle w sezonie wyścigów; wśród nich przeważała oczywiście prowincya.

Towarzysz Kajtusia, długo poważnie milczący, okazał się w końcu również bardzo miłym człowiekiem, przedewszystkiem jako mocno versé w rzeczach wysokiego sportu. Ten znów zaimponował Wosiowi wyliczaniem znakomitych koni zagranicznych, które brały rozmaite nagrody, nawet Derby w Epsom, na co Woś oczy wytrzeszczał, a choć tak znany — jak twierdził Kajtaś — koneser koni, nie zawsze rozumiał przeróżnych angielskich terminów sportowych, jakimi towarzysz Kajtusia obficie i z widocznym rozmysłem rozmowę szpikował.

W końcu i mnie zaczęło szumieć trochę w głowie. Nie wiem już, z jakiej okazyi, usłyszałem nagle, że Woś odezwał się:

 — No, zrobimy partyjkę?...

Wtedy Staś udając, że nie słyszy, zwrócił się do Kajtusia z wyrazem żałości, że choć mu tak miło w naszem towarzystwie, przykro mu jednak, że stracił wieczór, przeznaczony na pójście do klubu, gdzie miało być dziś wyjątkowo liczne zebranie, z czego zapewne zrobiłaby się doskonała partya, że obiecał księciu X., hrabiemu Y. i wielu innym swą bytność, że pewnie przyślą niebawem po niego z klubu, że nie wie, co zrobić... i t. d.

 — Jakto? — zawołał Woś — więc nie będzie partyi?...

 — I... i... i — rzekł Kajtuś, na pozór z wielką obojętnością — dopierośmy się poznali, pokochali i już mamy się ogrywać? Wiesz co, mój drogi, możeby lepiej przejechać się trochę, w Aleje po tej kolacyjce. Po deszczu zrobiło się ślicznie, a to będzie zdrowiej...

 — Co? — krzyknął Woś zrozpaczony — zdrowiej?! przejechać się? Jestem zdrów, chwała Bogu? Ja mam dosyć jazdy w domu. Nie na tom w Warszawie, żeby na spacerki jeździć. Niech sobie szewcy w niedzielę jeżdżą po spacerkach!... Zresztą Staś prawie obiecał, że zostanie. Prawda, Stasiu? Obiecałeś, jak Boga kocham! — Tu zwrócił się do mnie:

 — Tyś świadek!

Nie wiem dlaczego, przyświadczyłem skinieniem głowy.

 — A widzisz! a widzisz, Stasiu! — mówił Woś prawie błagalnie, biorąc Stasia pod ramię z taką serdecznością, jakiej nigdy przedtem, ani potem między nimi nie widziałem. Tak go wino usposobiło rozczulająco — no, i chęć gry szalona. Wszystko byłby oddał, byle tylko zachcenie zadowolić.

Tak! tak. Tylko ciotka Ewa i Jankiel Maślanka znali go na wylot; trochę ja także przenikać go zaczynałem. Nie wiem zkąd, przyszła mi wtedy właśnie na myśl rozmowa, jakiej mój rządca pomiędzy Jankiem i Frędzlem w miasteczku był świadkiem, a mnie na wyjezdnem do Warszawy powtórzył. Wspominałem już wyżej o moim rządcy, że człek niezły, ale plotkarz; przytem lubi się popisywać, że dobrze Żydów udaje, z którym to talentem miewa podobno dużo powodzenia w kółkach oficynowych. Co do mnie, nie lubię krotochwilek ekonomskich i niechętnie ich słucham; przyznać jednak muszę, że bestya istotnie Żydów naśladuje wcale nieźle. Dzięki temu właśnie, dowiedziałem się więcej o stanie interesów Wosia, aniżeli on sam domyślać się mógł tego.

Powiedział mi rządca, że się Jankiel z Frędzlem trochę pospierali w końcu, że Frędzel chciał Jankla do szybkiego działania namówić, że naglił, by napierać Wosia o nowe (a więc były dawne, i to kilka) weksle, coby je "una podpisała", na co chytry Jankiel miał odrzec:

— Ty niby taki chuchem Fryndzel, a ty ich nie znasz i jego nie znasz. Trzeba czekać, aż czas przyjdzie, jak się jemu bardzo gorąco co zachce. To jak mu sze bardzo zachce, to un zrobi, co ty zechcesz. Un jest jak dżecko. Jak mu się zachciało tego czwartego kasztana do czwórki, to un dał za niego trzy razy tyle, co buł wart; jeszcze miał zbite biodro, choć nie było znać, bo buł bardzo spasiony. Poczekaj ty Fryndzel, aż mu się takiego kasztana zachce... Jak mu się bardzo zachce na sto, to un podpisze na tysząc, a jak mu się zachce na tysząc, to un podpisze na dżeszencz, dwadżeszcza, na sto tyszonców... Jak sze Maćkowi zachciało bardzo jeść na spożymek, to un mnie podpisał na trzy korce pszenicy za pół korca jęczmień; jesce buł spleśniały, a ona mi dodała potem gęsz... Niech się jemu zachce rubla, jak na jego kieszeń przyjdzie spożymek...

Cała psychologia Wosia i potrosze nas wszystkich była w tej żydowskiej kalkulacyi.

Jemu się teraz właśnie tak grać zachciało, więc przyszła mi na pamięć mimowoli owa relacya mego rządcy. A że byłem trochę pod wrażeniem obfitej kolacyjki, choć po mnie tego znać nie było, więc mnie te słowa Jankla prześladowały i nie mogłem ich zapomnieć, patrząc na Wosia. Przytem zauważyłem, że w tem czułem jakby wahaniu się Stasia i Kajtusia, w tem niby-to bronieniu się od zielonego stolika, była nuta fałszywa, udana. W gruncie sami widocznie chcieli grać. Podejrzewałem, że polowali na kilkaset, czy tysiąc rubli Wosiowych, kto wie nawet, czy i na mnie trochę nie liczyli. To podejrzenie miało się niebawem zamienić w pewność. Później przekonałem się, że to było poprostu z góry ukartowane. Po niewczasie doszły mnie dopiero słuchy, jakiej opinii używał nasz Staś i cała jego kompania. Ale wtedy był on dopiero na początku swej działalności, czyli że tak rzeknę: "karyery".

Kiedyśmy się załatwiali z rachunkami, uważałem pomiędzy Stasiem, a świeżo odkrytym kuzynem jakieś znaki tajemnicze.

— Mamy dwa numera przy sobie, można drzwi otworzyć — zauważył nagle kuzyn Kajtuś, zwracając się do Wosia.

— Tak? — rzekł Woś, ogromnie ucieszony — a stolik i karty są?...

— Są, zdaje się — rzekł Staś niedbale. I dodał: — Obok nas mieszka też ten Olbryś Bilski...

— Olbryś! Olbiyś! — zawołał Woś — patrzajcie! zapomniałem całkiem o tym idyocie. Co się z nim stać mogło? Wiecie? On się znów kocha. — I opowiedział w kilku słowach najnowsze przypadłości sercowe biednego Olbrysia. Wszyscy zaczęli się śmiać.

Weszliśmy na górę w korytarz. Staś nagle przystanął i rzekł poważnie do Wosia:

— Słuchaj! gra swoim porządkiem, mój Wosiu kochany; choć moglibyśmy sobie przyrzec, że jako sąsiedzi, przyjaciele, a nawet krewni, będziemy grali skromnie. Ma racyę Kajtuś, że ogrywać się nie myślimy. Jakieś sto rubli — no! dwieście różnicy... i basta. Ale nie oto idzie. Tyś żonaty, my nie; więc co nam wolno, nie uchodzi tobie. Gdybyś zatem spotkał u mnie kogoś... później moie się ten ktoś zjawić... To proszę o dyskrecyę... w twoim interesie...

Woś uśmiechnął się filuternie, poklepał go po ramieniu i rzekł:

— Cóż to? myślisz, żem zgłupiał do reszty? czy co?...

— Tego nie myślę — odparł Staś zawsze z powagą — tylko nie chciałbym, aby mnie kuzynka moja, a twoja żona pomawiała, że cię na złe drogi prowadzę. Zresztą — powtarzam — chodzi przeważnie o ciebie.

— Et! — rzekł Woś i machnął ręką zawsze z uśmiechem — jeśli tylko o takie głupstwa ci chodzi, to pluń na to... Alem ciekawy, co też się z tym Olbrysiem stało? Niepodobna przypuścić, żeby dotychczas przy spódniczce siedział. Byłoby to już nawet całkiem nieprzyzwoicie. Jeśli nie starzy, to ciotka przegnałaby go z pewnością do tej pory.

Tymczasem Staś otworzył swój numer i zapalił świece. Weszliśmy za nim. To samo zrobił i Kajtuś w swoim numerze, przyczem przekonałem się najpierw, że drzwi pomiędzy obydwoma ich pokojami były już otwarte.

Wtem Kajtuś stanął we drzwiach i rzekł półgłosem:

— Słuchajcie panowie! u pana Bilskiego widziałem, wchodząc, światło przez szparę. Musi chyba w domu być. Nie mógł widzieć, że my na sali. Przytem słychać jakieś jęki, czy coś?...

— Jęki? — podchwycił Woś — albo mu zaszkodziły u nas ciastka do herbaty, takie z serem, co je Helenka piecze sama, albo już dostał kosza od Zośki... Może jedno i drugie! Pójdę się przekonać. Jak mi Bóg miły! pójdę...

I wypadł w korytarz; my za nim. Na kilka kroków przed drzwiami, zaczął iść na palcach. Nagle zatrzymał się i wskazując na numer pokoju, rzekł półgłosem:

— No patrzcie, patrzcie! I taki chce mieć powodzenie na wyścigach i przy pannie! Widzicie? Trzynasty numer!! I potem będzie drugim swego pecha przypisywał! Idyota! Napewno i ciastka jadł i kosza dostał...

Zapukał zlekka do drzwi. Z początku nic, tylko jakby sapanie, czy jęk dochodzić zaczął. Woś zapukał mocniej. Z pokoju odezwał się głos, jakby z grobu:

— Kto tam?

Woś nacisnął klamkę i drzwi otworzył. Straszny widok!... Na łóżku, bez surduta i kamizelki siedział Olbryś, jedną ręką oparty na kolanach, z twarzą ukrytą w dłoni, drugą założył rozpaczliwie za szelkę. Jedna świeca na stoliku dopalona do połowy, druga złamana, sterczała końcem zwichniętym ku jego głowie, jakby na szyderstwo. W pokoju widoczny był nieład. Surdut leżał niedbale na kuferku podróżnym, z kamizelki, rzuconej widocznie gwałtownie na stołek przed łóżkiem, zwieszał się tragicznie ku ziemi zegarek na łańcuszku, prawie ziemi dotykając. Rozmarzone włosy wyraźnie uwydatniały maskowaną dotąd na wszelkie sposoby łysinę. Olbryś nie zmienił pozycyi, tylko spojrzał przez palce. Wtedy dojrzałem, że przez te palce kapały obfite łzy...

Olbryś jęknął i rzekł, prawie łkając:

— To ty, Wosiu?

— To ja, Olbrysiu — odparł Woś, nieco zaniepokojony — co ci to?...

Olbryś nie odpowiedział nic, tylko jeszcze mocniej jęknął i kiwać zaczął głową z wyrazem tak rozpaczliwym, jak człowiek skazany na śmierć. Woś dwa kroki ku niemu podszedł, my zatrzymaliśmy się dyskretnie we drzwiach, tworząc malowniczą grupę.

— Jadłeś u nas ciastka z serem do herbaty? — zapytał Woś.

Olbryś westchnął głęboko i odparł bardzo smutno:

— Wyszedłem przed herbatą...

— Twoje szczęście! — wykrzyknął Woś.

Nie wiem nawet, czy Woś to mówił na seryo, czy na drwiny. Ale biedny Olbryś na te słowa uniósł głowę z dłoni i rzekł przez łzy, z gorzką wymówką w głosie:

— Szczęście? Moje szczęście? W takiej chwili mówisz mi o szczęściu! Oh! gdybyś wiedział, co mnie spotkało!..

— Więc Zosia? pochwycił Woś.

Na to imię wyprostował się Olbryś na łóżku, podniósł obiedwie ręce i oczy do góry, jakby z nieba pomocy wołając i tak, patrząc w brudną rozetkę na suficie, wy stękał dramatycznie ponurym głosem:

— Ona mnie nie kocha!

Myślałem, że nie wytrzymam i parsknę ze śmiechu. Alem nakrył usta dłonią i odwróciłem, głowę do ściany. Staś sam tylko całą powagę utrzymać zdołał, jeno wargi trochę przyciął i — jak zawsze — faworyty wolno ręką gładził. Kajtuś i jego przyjaciel, jako obcy, wynieśli się czemprędzej, zamknąwszy dyskretnie drzwi na korytarz, aby widowiska d'a przechodzących uniknąć. Woś bez ceremonii zaczął się śmiać.

— Wiedziałem, że drwić będziesz — wyjęknął Olbryś ze smutną rezygnacyą — wiedziałem!.... Znam cię.

— Drwić? — rzekł Woś — nie. Nawet mi cię żal. Jak Boga kocham! Ale słuchaj, bratku. Jak ty chcesz, żeby ci się coś miało powieść, kiedy mieszkasz pod trzynastką?... Jak ty chcesz?

— Drwij sobie, drwij... I to niby przyjaciel, którego chciałem mieć szwagrem, — I w głos się rozpłakał.

Wosiowi zaraz zrobiło go się widocznie żal. Rzekł seryo:

— Wcale nie drwię. Kto coś ryzykuje, powinien na takie rzeczy się oglądać. Słowo daję, winien. Wszystko jedno, co na kartę stawia: życie, pieniądze, czy pannę. Ja naprzykład...

— Dajże mu pokój — wtrąciłem. — Lepiej coś na to poradzić... Ot! możeby sąsiad — rzekłem, do Olbrysia się zwracając — poszedł z nami do pana Stanisława i rozweselił się trochę.

Ale biedny Olbryś był niepocieszony...

— Rozweselił? — odparł głucho. Nigdy. Nigdy! Nigdy!..

Ostatnie "Nigdy!" wyrzekł podniesionym dramatycznie głosem. Następnie, tak jak był, bez surduta i kamizelki, zsunął się z łóżka, ukląkł, znów ręce do góry podniósł i mówić zaczął uroczyście i doniosłym jak zawsze głosem:

— Tak, jak mnie tu widzicie, na klęczkach przysięgam. To już mój ostatni zawód... Ostatni! Ostatni!.. Słuchajcie, ty! Wosiu, ty! Stasiu i sąsiad... Ona, albo żadna! Ona, moja Zosia, moja Zosiunia, moja Zosieńka ukochana! Gdyby się odmyśliła, dobrze! ale, jak nie... żadna! żadna! żadna!.. Jak ona umie patrzeć w człowieka! jakie ona ma oczy, żebyście wiedzieli...

— Wiemy... czarne — wtrącił Woś. Myślałem, że znów wybuchnę śmiechem, alem się mocno uszczypnął w udo, przyczem podjąłem rzucony surdut Olbrysia z kuferka i powiesiłem na kołku przy drzwiach. Nawet Staś, uważałem, usta znów sobie przygryzał. Olbryś kontynuował w dramatycznym zapale, ciągle klęcząc:

— ...A gdybym złamał słowo, pozwalam sobie dać dwadzieścia pięć... odlewanych, na środku podwórza w Wydmuchach, wobec ekonoma, karbowego, obudwóch włódarzy, stangreta, wszystkich ośmiu fornali i...

— I gospodyni pani Barbary... dokończył nagle Woś.

Intencya tych słów była tak widoczna, że Olbryś aż się żachnął, chwycił się gwałtownie za łeb, przez co odsłoniła się do reszty łysina i zawołał:

— Okrutny!... nie masz litości... serca nie masz, tak urągać, mnie biednemu!.. A zresztą... a zresztą!... czy ja ci wymawiałem kiedy twoją dawną Marysię?.. Możeś zapomniał?...

Tu już wszyscy bez ceremonii śmiać się zaczęliśmy. Woś ryczał z uciechy. Staś pocichu wyniósł się za drzwi, do swego pokoju. Tymczasem sytuacya przybierała coraz bardziej nastrój komiczny. Olbryś poczuł to, wstał z klęczek, otrzepał sobie kolana, zapalił machinalnie papierosa, zaciągnął się gwałtownie, usiadł znów na łóżku w dawnej pozycyi i zamilkł.

— Basia, czy Marysia — wtrącił znów Woś — wszystko jedno. Ale ty, bratku! przed rokiem — pamiętasz? — kubek w kubek tak samoś na Józię

Bolewską, się przysięgał... wtedy, na imieninach u Jangrotów...

— To co innego — przerwał szybko Olbryś, już mniej tragicznym tonem — byłem cięty..

— Ciętyś był? Ta — a — ak? motylu... A przed półtora rokiem z tą Lolą.. wiesz, tą... jak się nazywała?.. Takżeś był cięty?..

Olbryś pobity milczał. Aż nagle spojrzał na nas przez nieoscbnięte łzy, a widząc nasze miny, nie mógł sam wytrzymać i roześmiał się także.

Woś zaraz na szyję mu się rzucił.

— Nie bądź głupi! — wołał. — Nie bądź głupi!... Gdybyś był wiedział, że wszyscy w restauracyi siedzimy, byłbyś już dawno się śmiał... A przytem byłbyś z nami zjadł prawdziwą paryzką kolacyę, którą — mówię ci — ten szelma Staś arte ułożył. A wina jakie!.. Nawet u Mośka w Łęcznej takich niema... Jak Boga kocham!..

— Odkryłem też — mówił dalej — nowego mego kuzyna, Kajtusia... dusza chłop! powiadam ci. Gada o grze jak Salomon, a pije gruntownie, jakby nigdy nic!.. tak sobie, jakby to był soczek porzeczkowy, co go Helenka dawniej w Kalinówce robiła. I ten drugi mądra bestya...

— Jaki drugi?... nic nie wiem — spytał Olbryś, mimowoli zaintrygowany- także twój kuzyn?..

— Nie... Ale chłop mądry jak Metternich. Nie wiele gada, ale jak co powie, to pisz — maluj!..

Wszystkie szkapy angielskie to ci tak zna na pamięć, jak ja moje cielęta po tym holenderskim byczku, co to w rów wpadł i nogę złamał...

— O! oh! — wtrącił Olbryś, już porwany wymową — nie wiedziałem, że twój holender nogę złamał... Toś miał szkodę...

— Bagatela! Stary Myszewski mówi, że takiego stadnika, to za granicą i za sześćset talarów nie dostanie... Stary się na bydle zna... A tu musiałem kazać owczarzowi dorznąć i już!., aż mi się na płacz zbierało... Tyle, że Maślanka — poczciwy! — wynalazł jakiegoś żydka, co mi dał po dwa i pół grosza za żywą wagę, już ze skórą... Akurat prawie tyłem był winien Maślance za tego kasztana na odkół. Jeszcześ go nie widział. Szkapa jak wrota! A chody to tylko tak: rach-ciach-ciach!,. rach-ciach-ciach!.. jakbyś groch wiał... Tylkom pięć rubli dołożył i kasztan już cały mój...

— Chwała Bogu, że choć to — zakonkludował Olbryś.

Ale zaraz głęboko westchnął, wspomniał na los nieszczęsny i rzekł z ogromnym smutkiem:

— Mój Jezusinku! Właśniem tak sobie układał, że jakby Zosia... tobym był dla niej czwórkę kasztanów sprzągł i od ślubu ją powiózł... A Wawrzyn na koźle z Janem, obaj w piaskowej liberyi z szamerunkiem... Niedoczekanie moje!...

Nie dał mu dalej Woś się w czarnych myślach zatapiać i przerwał:

— Co tam! Było, nie było. Weź kamizelkę!..

I podał mu kamizelkę ze stołka. Olbryś machinalnie wciągnął, zegarek włożył jak należy i zapiął się. Woś tymczasem podał mu i surdut. Olbryś tak samo wciągnął surdut, pomacawszy zaraz po kieszeniach, czy nic nie wypadło. Potem do lusterka poszedł i zaczesał łysinę, zaciągając umiejętnie pożyczkę z włosów od lewego ucha ku prawemu. Kiedy skończył, odwrócił się ku nam, wzrokiem jakby pytając, co ma być dalej. Woś rzekł:

— Teraz chodźmy.

— Dokąd?.. — spytał Olbryś.

— Ano obok; do Stasia pokoju i jego kompanów. Czeka na nas od pół godziny. Nawet niegrzecznie z naszej strony, ale to twoja wina. Poznajomię cię z moim nowym krewnym i tym drugim...

— Chodźmy! — rzekł z rezygnacyą Olbryś i podał rękę Wosiowi. Ja szedłem przodem. We drzwiach zatrzymał się Olbryś...

— Wypiłbym co... — zauważał.

— Pysznie się składa — powtórzył Woś — i mnie tu coś na przełyku piecze. To pewnie ten pasztet zagraniczny w takich malutkich garnuszkach. Dobry, bo dobry, ale pali psiamać w gardle. Każemy sobie co dać pod numer... Ale czerwonego już nie chcę. Prawda, Olbrysiu, że i ty nie chcesz czerwonego?

— Ktoby tam takie świństwo pijał potwierdził Olbryś. Potem znów ciężko westchnął i dodał ponuro:

— Z rozpaczy napiję się szampitra! Co tam!...

Woś, że jeszcze wino, choć czerwone, dobrze mu w głowie szumiało, ogromnie się na tę myśl ucieszył i zawołał:

— Masz racyę!.. daj buzi!.. I pocałował go na obiedwie strony. A potem, nie puszczając ramienia, zaśpiewał:

Nie chciała mnie Jagna,

Nie stoję ja o to —

Kupię se gorzałki,

Uwalę się w błoto... hu! ha!

I wyciął hołubca na środku kurytarza. Zatoczył się jednak trochę. Olbryś także mimowoli podrygnął zlekka jedną, nogą...

Na ten hałas drzwi sąsiednie się otworzyły i na progu ukazał się Kajtuś, za nim Staś, który, zobaczywszy tę dziwną parę, rzekł z uśmiechem, do Olbrysia się zwracając:

— A! jakoś lepiej, sąsiedzie! Prosimy na chwilkę... prosimy...

Wtedy już bez dalszych przeszkód ruszyliśmy na plac boju, gdzie — jak się przekonałem później — czekano na mas z większą niecierpliwością, aniżeli to z pozoru wnieśćby można.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

O Janklu! O Maślanko! Cały ten ustęp tobie jednemu właściwie poświęcić należy!... Tobie przeważnie, choć w urywanych notatkach twych, niema ani słowa o zdarzeniach, jakich twój bohater tu właśnie padł ofiarą...

I tobie po części, sprytny, choć nie tak cierpliwy Frędzlu! Co za mądrość wasza, wy, co chadzacie przed Panem waszym, jako wyzyskujący nas, mniej chytrych i bezkarnie na łup wydanych... Co za psychologia! Jakby odpisana żywcem z waszych żydowskich notatek, tak głębokich psychologicznie, tak subtelnych, choć nie literackich...

No! i tobie po części, roztropna, choć niesympatyczna ciotko Ewo, która jedyna z rodziny znałaś dobrze siostrzeńca swego i patrzałaś jasno, bez złudzeń, na każdą jego czynność...

...Kiedy dziś, po latach, po faktach spełnionych, spoglądam retrospektywnie na wszystko, co się stało w przeciągu tych kilku godzin, nie mogę się obronić przed podziwem dla tej żydowskiej psychologii i dla mądrości lichwiarskiej prostego, ledwo pisać umiejącego pachciarza.

Dobrze mówił ów znawca ich pokolenia, które nas do dziś na tylu punktach ekonomicznie za łeb trzyma — i to nietylko na wsiach, w detalicznej sprzedaży zboża lub bydląt poczciwych, ale na polu wielkiego handlu i największych obrotów finansowych naszego, jęczącego pod ich wyzyskiem społeczeństwa. Dobrze mówił, twierdząc, że ten właśnie, tak zwany "żydowski" spryt, jest czemś specyalnem, wcale a wcale ogarniać nie potrzebującem reszty umysłu ludzkiego.

Wcale nie! Ten sprytny lichwiarz z miasteczka, ten karczmarz, detaliczny kupiec zboża, handlarz skórkami i t. p. pozostał zwykle, obok swej specyalnej mądrości, ordynarnem, czasem dwóch liter obok siebie postawić niemniejącem, a na wielu punktach nawet prostemu chłopu w umysłowym rozwoju ustępującem bydlęciem. Podobnie i ten wielki bankier, milionami obracający finansista — jest nierzadko, po za swoim geszefciarskim zmysłem, który mu panowanie nad nami zepewnia, a który o stopie procentowej i o cenach naszych krwawo zdobytych produktów wyrokuje — lichem, powierzchownem i śmiesznem, a nawet własnej swej próżności śmiesznej ukryć nie umiejącem indywiduum...

Bo ten zmysł, t. zw. "finansowy, " nie będący niczem innem, tylko geniuszem oszustwa i wyzysku, ciągłą myślą o cudzej kieszeni, nie potrzebuje nic wspólnego mieć z wyższą inteligencyą. Ten wielki bankier może, po za swoją mądrością, geszefciarską, pozostać etycznie zupełnem bydlęciem, daleko niżej od nas w inteligencyę uposażonem — a jednak on nas wszystkich pod jednym względem wsadzi w kieszeń od swej kamizelki. Już taki z niego specyalista...

Takim właśnie od szlacheckiej i chłopskiej kieszeni był nasz dobry znajomy, Jankiel Maślanka, będący po za tem, intelektualnie, etycznie i towarzysko zupełnem a obrzydliwem zwierzęciem. A jednak on sam oszukał całą, rodzinę, przyczynił się do zatraty jednego z jej członków i przewidział, przepowiedział, przeczul na kilka lat naprzód katastrofę, której nikt z tamtych, na każdym innym punkcie o tyle wyżej od niego stojących indywiduów, ani przewidzieć, ani nawet zapobiedz jej nie zdołał.

Wszystkie te wyliczenia i przepowiednie robione były naprzód, na zasadzie głębokiej, specyalnej psychologii... A przecież ten, kto robił te wyliczenia, stał umysłowo o wiele niżej od tych, którymi, jak narzędziami swemi, w swych brudnych łapach obracał.

No, i niech mi ten problemat, tę zagadkę psychologiczną, wytłómaczy ktokolwiek z filozofów spółczesnych!...

Wytłómaczyć to można jedynie na mocy teoryi osobnego zmysłu, który w tym razie jest naprawdę szóstym zmysłem, przez nas niepojętym i zakrytym dla naszych pojęć.

Żyd jest jak magnes; on ma tylko jeden zmysł. Igła jego duszy zwraca się zawsze w jednym kierunku, dąży z niewytłómaczonych przyczyn ku jednej stronie wszechświata. My posiadamy pięć zmysłów, magnes tylko jeden. Ale my naszemi pięcioma tego jednego zmysłu zrozumieć i wytłómaczyć nie umiemy... Nie umiemy, pomimo to nawet, że uważamy każdy z naszych pięciu zmysłów za doskonalszy, szlachetniejszy i będący czemś więcej, nie tylko odruchową, lecz całkiem bezduszną właściwością pewnego organizmu, po za tem zresztą całkiem upośledzonego i bezmyślnego.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Całą psychologia Wosia, ta właśnie, na której genialny w pewnym, specyalnym kierunku Jankiel Maślanka zbudował kunsztowny, a jednak silny ginach kalkulacyj żydowskich, wyszła najlepiej, najwyraźniej w ciągu tych kilku godzin.

Nic bowiem lepiej charakteru ludzkiego nie odsłania, jak gra.

Niebezpieczna to rzecz, zgubny pod wielu względami wynalazek, ale — jak Żydzi — posiadający osobną, specyalną psychologię, która w tym właśnie momencie doskonałe na jaw wychodzi...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Tylko człowiek, który grę zblizka obserwował, a więc miał w życiu choćby przejściową do niej słabość, odczuje to, co teraz powiem.. Jest to bowiem delikatny na pozór odcień, a jednak wielka różnica.

Mówić chcę o ludziach, stojących w hierarchii świata gry o jeden stopień wyżej od zwykłych graczy. Świat gry bowiem jest osobną instytucyą, ustrojem specyalnym i cechem — rodzajem masoneryi osobnego gatunku. Jeśli wspomniałem o ludziach, stojących w tym ustroju wyżej po nad szary tłum zwykłych niepoświęconych graczy, to nie mam bynajmniej na myśli takich, którzyby się uciekali do środków niedozwolonych. To nie... O zwykłych oszustach gminnych nie myślę. Mówię o takich, co mają coś nadnaturalnego w sposobie zawodowego porozumiewania się pomiędzy sobą, a zarazem posiadają nadzwyczaj rozwinięty dar obserwacyi, skierowany oczywiście w pierwszym rzędzie ku przeciwnikowi, mianowicie, jeśli ten jest nie — cechowym debiutantem. Nie zaglądają mu w karty, a z oczu — mianowicie w momentach krytycznych — czytają wszystko, jak z książki otwartej. Sobie nawzajem także kart nie pokazują — a jeśli chcą, wiedzą napewno, co mają. Gra ich jest w tym wypadku całkiem nieokreśloną jako spółka — a jednak jest spółką. Nie umówili się otwarcie, że grać będą przeciw komuś wspólnemi siłami, a jednak cała taktyka gry dowodzi faktu istnienia takiej umowy...

A to wszystko z pozorami tak niewzruszonej poprawności, prawidłowości, a przytem nadzwyczajnej kurtoazyi co do samej formy, że wydaje się, jakoby ogranemu robili niezmierną łaskę, racząc mu kieszeń wypróżnić.

Sposoby te są daleko potężniejsze od luster, zawieszonych po za plecami przeciwnika, od wolt, choćby najbardziej artystycznych, od znaków, naprzód umówionych i przeróżnych innych środków, używanych przez basse-cour cechu grackiego.

Lecz ostatecznie cel tego wszystkiego jest ten sam... Mianowicie: wypróżnienie kieszeni naiwnego nie-cechowca.

Dlaczego więc jednych sadzają z honorami za stół, pomiędzy książąt i hrabiów, a drugich wyrzucają sromotnie z klubów i towarzystw, lub nawet prześladują ich prawnie?...

Dlatego, bo: "Małych złodziejów wieszają, a wielkim się kłaniają... "

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Zaczęło się od pertraktacyj przedwstępnych... Staś ciągle pozorował nieusposobienie i brak chęci do gry.

— Mówcie, co chcecie — twierdził — ale nie uznaję gry w kółku zbyt dobrych znajomych...

— Grać lubię — dodał niby to ze szczerością — nie taję, że lubię, ale w towarzystwie, gdzie się nie krępuję osobistościami. Takie gry, że tak rzekę, w rodzinie, dobre na jarmarku w Łęcznej. Gra seryo może być tylko w klubie z obcymi. Mianowicie hazard...

— Ależ Stasiu! — wtrącił dobrodusznie Kajtuś — nie myślimy się przecie ogrywać. Tak sobie, jak się rzekło, dla zabawy, z różnicą paruset rubli najwyżej. Woś ma kaprys, ażeby dziś grać koniecznie. Ustąpmy przed jego kaprysem.

— Poczciwy Kajtuś! — zawołał Woś rozczulony — trzeba mojego pecha, ażeby takiego oto człowieka sympatycznego i krewnego w dodatku, poznać teraz dopiero... Ach, czemuż dawniej...

I nie kończąc, co chciał powiedzieć, znów dał mu buzi z dubeltówki.

Olbryś w milczeniu usiadł na boku, czekając, co z tego będzie, a przytem wyglądając z niecierpliwością butelki, obstalowanej z restauracyi. Nareszcie — co zauważyłem z boku — wyjął z bocznej kieszeni duży pugilares skórzany i zaczął się pocichu zastanawiać nad jego zawartością. Po krótkim, niemym namyśle odłączył od całości kilka papierków, te wsunął w kamizelkę, potem jeszcze się troszeczkę namyślił, wziął jeszcze jeden papierek i machnął ręką rozpaczliwie, jakby mówił;

— Pal dyabli!...

Poczem resztę z pugilaresem wsadził napowrót do kieszeni.

Myślę sobie: oj, gotowy łup dla specyalistów! Oj, pierwotna natura!, Tylko szlachcic z prowincyi — i to głębokiej, może posiadać ten rodzaj naiwności... Dziś już chyba tacy się nie rodzą!... A jednak...

I zauważono to widocznie. Po chwilce już pan z brodą był przy Olbrysiu i rzekł niby od niechcenia, ale ogromnie grzecznie, tak grzecznie, że byłbym mu dał z ochotą szczutka w nos:

— Szanowny pan zapewne podziela zdanie pana Stanisława?...

— A jakie? — odparł zawsze naiwny Olbryś — że niby między znajomymi kiepsko grać w hazard?... Czy ja wiem? Ja tam w klubach nie grywałem... A raz, w Łowiczu to było, wygrałem na jarmarku przeszło sześć tysięcy rubli...

Tu zaczął mu Olbryś ze szczegółami opowiadać, jak to było, kto grał, jakie konie i czyje były wtedy na jarmarku. Aż w końcu z opowiadania wynikło, że był wprawdzie moment, w którym Olbryś miał parę tysięcy wygranych, ostatecznie jednak sam około tysiąca dołożył. Nakoniec wyspowiadał się, nietylko, że i teraz grać zamierza i że na grę chciał z początku tylko trzy setki przeznaczeć, lecz po namyśle wyjął jeszcze jednę, ale nadto, że przeszło pięćset ma jeszcze przy sobie, których przegrać nie może...

Zdaje się, że o to chodziło temu panu. Następnie bowiem lawirować zaczął koło mnie, także widocznie chcąc się dowiedzieć, czy grać będę i jak dużo na ten interesik przeznaczam...

Widocznie uważano nas wprost za gęsi, nadstawiające się do podskubania...

Przytem miałem wstręt do tego jegomościa.

Nie dosłyszawszy dobrze jego nazwiska, pamiętałem tylko, że brzmiało jakoś z cudzoziemska, iż go posądzałem, że ma coś żydowskiego w sobie. Zdaje mi się, że się nie myliłem.

Obok tego miał on w naturze ten rodzaj przesadzonej grzeczności, nienaturalnej, a graniczącej z impertynencyą, jakby chciał przez to dowieść, że tak powinien być grzecznym człowiek z wielkiego świata. W tych manierach zbyt widocznie chodziło o pokazanie form, nie o treść. Pomiędzy takim rodzajem grzeczności, że tak powiem, nabytej, a naturalną, którą ma każdy prawdziwie dobrze wychowany człowiek, jest mniej więcej taka różnica, jak pomiędzy umeblowaniem, choćby zbytkownem, drogiego numeru hotelowego a własnem, przyzwoicie, choćby nieco skromniej urządzonem mieszkaniem. Jest to prawdziwie żydowskie dobre wychowanie. Nie mówię o takich Żydach, jak Frędzel lub Maślanka. Ale mówię o tych dzisiejszych ich synach, może wnukach, którzy zrzucili chałat, przywdziali frak, nauczyli się kilkunastu zewnętrznych formułek t. zw. "dobrego tonu" i wydaje im się, że nabyli tajemnicę dobrego wychowania. Zapomniano ich objaśnić, czegoby zresztą nie zrozumieli, że wychowanie leży w środku człowieka i że należało je z mlekiem wyssać. Formułki, to dopiero abecadło.

Te wszystkie fałszowane arystokraty dzisiejsze, podrobione z rozmaitego gatunku mniej lub więcej dawno wychrzconych żydków, spacerujących po salonach naszych prawdziwych panów, lub, co gorsza, w salonach których spacerują panowie, robią razem z ich lakierowaną grzecznością wrażenie, jakby im dano frak, a zapomniano zmienić brudnej bielizny.

Właśnie takie wrażenie robił ów pan z czarną brodą, pomimo, że okazywał tyle ślicznej erudycyi na punkcie rozmaitych sportów, co Wosiowi zaimponowało.

Odpowiedziałem mu w tym samym tonie, a starałem się przytem, podobnie jak on, gębę wykrzywić, co niby uśmiech miało oznaczać, a było jakby umyślną impertynencyą, że nie wiem, czy będę grał, bo nie lubię ani ogrywać, ani być ogrywanym; tylko gram przeważnie dla zabawy...

Tu dodałem znacząco i z takim akcentem, że gdyby do mnie ktoś się tak odezwał, byłbym to uważał za krwawą obrazę, że:

— Niechętnie bawię się z ludźmi, których zamało znam, lub wcale... Co zaś — rzekłem na dobitkę i jeszcze bardziej znacząco — do zbadania dna mojego worka, to byle komu tego nie odkrywam, zostawiając naiwnym zbyteczną szczerość na tym punkcie...

Gdyby mnie ktoś odpowiedział równie impertynencko, byłbym mu tego z pewnością płazem nie puścił. Myślałem sobie, jak się ten pan obrazi — no, to dobrze, odpowiadam za to, co mówię. Ale, jak nie, to znaczy napewno, że mam do czynienia z marnym człowiekiem i że wogóle znajduję się w podejrzanem towarzystwie. Bezczelność i pewna charakterystyczna doza impertynencyi mają swoją psychologię. Jeżeli są sztuczne i pokrywają lichotę moralny, wówczas chowa się pod nią zawsze tchórzostwo. Jeśli przemówi ktoś do nich w podobny sposób, zaraz się detonują. Będąc tak samo impertynenckim, chciałem się przekonać, z kim mam do czynienia — i nie omyliłem się. Dystyngowany sportsman zaraz dudy w miech schował, skonfundował się bardzo widocznie i zaledwo wybełkotał:

— Pardon!... Ja wcale...

I umilkł. W pomoc przyszedł mu garson, który wniósł wino i inne przekąski. Olbryś zaraz się na to z zapałem rzucił; widocznie zawód miłosny przetrawił go doskonale. Woś, którego, jak mówił, paliło na przełyka, pomagał mu dzielnie do wysuszenia butelki Cliquot; w mig kazali sobie podać drugą. Olbryś zajadał przytem rostbif z ostrym sosem, kawior i jakąś rybę na zimno. To wszystko popijał szampanem. Staś ironicznie się z tego dziwnego menu uśmiechał. Olbryś, zajadając, uniewinniał się, że:

— Jest niedyskretnym w cudzem mieszkaniu... Ale Woś mu przerwał:

— Staś raz pozwolił, więc po co sobie gębę psujesz?... Jesteśmy pomiędzy swymi...

I nagle zwrócił się do nowego kuzyna:

— Prawda, Kajtusiu?...

Kajtuś, ktory przez ten czas na boku coś sobie ze Stasiem szeptał, zaraz podszedł ku niemu, chwycił go za ręce i odpowiedział serdecznie:

— Chyba mnie, Wosiu! za obcego nie masz. Nie dawno się znamy, ale oprócz pokrewieństwa, tyle — wierzaj mi — uczułem ku tobie sympatyi, że...

Tu Woś rzucił mu się znów na szyję i mówił:

— Czujesz przecię wzajemną sympatyę! Jak Boga kocham! Tak sobie, po szlachecku: rano się poznali, w południe się pokochali...

— Może się wieczorem pobiją... — wtrąciłem.

— Pobiją? — zaprotestował energicznie Woś — pobiją? O co? To jest zacny chłop, mówię ci. Ja się na tem znam, mam dobry nos...

Tu nalał kieliszki i kazał mu wypić raz jeszcze na wiwat nowej przyjaźni.

— Niebawem pojawiła się trzecia butelka. Woś zawołał nagle:

— A stolik? a karty są?

— W drugim pokoju — rzekł zimno Staś — zresztą niema gwałtu. Sąsiad (tu zwrócił się do Olbrysia) musi się przecie najeść spokojnie.

— No i napić — dodał Woś — ale jednak czasu tracić nie należy. Która też może być godzina?

I spojrzał na zegarek.

— Eh! dopiero 1-ta za parę minut. Jeszcze wcale nie tak późno. A co to się zjadło i wypiło przez tych marnych kilka godzin... Wiecie! niech sobie Olbrysinek tu robi papu, jak skończy, przyjdzie do nas, a my tymczasem zacznijmy. Zresztą wino można tam przenieść.

— A w co będziemy grali? — zagadnął nagle Kajtuś — czy nie najlepiej w preferansa? Tak sobie, po obywatelsku...

— Co tobie z tym preferansem obywatelskim? Już przy kolacyi mówiliście o preferansie. Jak będziecie na imieninach w Krzywosękach, możecie się nagrać z. ks. proboszczem po groszu. Także mój stary i mój teść ogromnie to lubią. Ale my...

— Może w écarté, wtrącił Staś...

— Co to takiego? — zagadnął Olbryś z pełnemi ustami ryby na zimno.

— Nauczyłby się sąsiad w kilka minut. Tylko pięć kart w ręku i gra prosta...

— Jak obręcz — wtrącił Woś. — Znam, przegrałem raz w to kilkadziesiąt rubli, anim się obejrzał. To było przeszłego roku w Warszawie, jeszcze byłem kawalerem. Przyjechałem, żeby wolant kupić. Spotkałem się tu, w tym samym hotelu, z jakimś panem, co to niby hrabią kazał się tytułować, ale jakoś nie po hrabsku się nazywał. Grał, bestya, jak Wieniawski na skrzypcach. Jeszcze mi winszowali, że się obeszło kilkudziesięciu rublami... I zaraz że to miał ludowe motywy na zawołanie, dodał:

Winszuję ci Wojtek,

Żeś się pozbył p.. tek...

Pan Jezus cię zbawił,

Koszulę ostawił...

— Otóż go masz! — rzekł Staś... — Mówię, ci Kajtusiu, niema takiej okoliczności w życiu, do którejby twój świeżo odkryty kuzyn jakiejś piosneczki przystosować nie umiał. Dyabli wiedzą, zkąd on je bierze. Tylko że czasem są bardzo... oryginalne. Znają go z tego od Łęcznej do Łowicza. A wszystkie czerpie z samego źródła prawdziwej mądrości, bo z łona ludu...

— Z łona ludu zawołał Woś — z łona ludu. Tak! tak!...

I właśnie zaczął coś o "księdzu prowińcyale", kiedy do drzwi słyszeć się dało jakieś dyskretne pukanie. Olbryś ucha nadstawił i rzekł:

— Kto to może być?

— Jakie panie? — spytał Olbryś, widocznie zaintrygowany.

— Pst! zobaczy sąsiad — odparł Staś tajemniczo, z miną uroczystą, a jakby obiecującą, że ujrzymy coś nadzwyczajnego.

Pukanie powtórzyło się — tym razem już trochę mocniej.

— Proszę! — odezwał się Staś — proszę!...

Ale się nagle zreflektował, zwrócił się do Wosia i rzekł prędko:

— Tylko, błagam cię, Wosiu! bądź przyzwoity i nie kończ już o "ojcu prowincjale"... ja znam koniec...

— Znają go i one... — wtrącił Woś.

— Zmiłuj się!... Wosiu!..

Drzwi otworzyły się troszeczkę. Przez uchylenie, na ciemnem tle korytarza, ujrzeliśmy najpierw duże kremowo - białe pióra na ogromnym kapeluszu, nastrzępionym wszystkiem, co na kapelusz damski włożyć można. Rysów pod gęstą woalką i w cieniu rozróżnić na razie było nie sposób. Widać było tylko wysoką, smukłą, ciemną postać kobiecą. Po za nią majaczyło coś, jakby druga.

Wielkie pióro wsunęło się do pokoju; reszta została jeszcze za drzwiami. I nagle cofnęło się. Usłyszeliśmy tylko głos:

— O! przepraszam!... Może nie wolno... Wszyscy wstaliśmy z uszanowaniem, należnem płci. Olbryś zerwał się, przewrócił szklankę, obcierał sobie usta serwetą, widocznie nie zdając sobie sprawy z położenia. Woś zaraz to zauważył, podszedł ku niemu i szepnął półgłosem:

— To właśnie ta hrabina zagraniczna...

— Jaka hrabina? — rzekł Olbryś w osłupieniu, i zaczesał sobie prędko łysinę od lewego ucha.

— A widzisz! gdybyś był z nami jadł kolacyę, byłbyś się dowiedział o takiej hrabinie, co ze Stasiem dymnęła z Hamburga do Wiesbadenu...

— Jezus Marya! Co ja jej powiem?!...

— Nic. Pocałujesz w łapę i już...

— No! ma się rozumieć... Niech baba wie!...

Tymczasem przy drzwiach odbywała się dyskretna pertraktacya pomiędzy Stasiem a temi damami, trzymana w półtonie. Z jednej strony dochodziły urywane wyrazy: — Niewiem, czy wypada... Nieznajomi panowie... Obawiam się, czy nam kto nie ubliży... i t. d.

Jako najbliżej drzwi stojący, usłyszałem nawet coś w rodzaju: Czy mam ci mówić: panie — czy ty.. Nie jestem ubrana... Wrócę do domu po gorset... i t. p.

Z drugiej zaś strony zapewniano, że: ci panowie są bardzo przyzwoici... dobrzy znajomi i sąsiedzi... Przyjechali na wyścigi... On za nich odpowiada i ręczy...

Co jednak nie przeszkadzało, że tak mówiąc, oglądał się Staś z pewną obawą na Wosia, zaniepokojony co on tam Olbrysiowi do ucha szeptać może.

Wtem nagle ta druga z dam, zaglądając pierwszej przez ramię, zawołała:

— O! jest kolacya!

Na co zaraz Woś, wytrzymać nie mogąc, odparł:

— I szampiter!...

Trochę zdziwiony, spojrzał mu Olbryś w oczy. Staś aż syknął z przestrachu. Pokazało się niebawem, że obawa była zbyteczną, bo na słowo: "szampiter" — obie panie, już bez wahania, weszły zaraz do pokoju. Przechodząc, lustrowały każdego z nas wzrokiem, w którym widać było doświadczenie.

Olbryś stał, wyprostowany jak struna.

Nastąpiła prezentacya, która znów Olbrysia wprawiła w pewnego rodzaju wątpliwość. Słychać było tylko:

— Pan Wojciech... Pan Albert... i t. d. O nazwiskach jakoś przepominano.

Chcąc więc załagodzić nieprzyzwoitość takiego przedstawiania, wysunął się Olbryś na środek pokoju, podszedł w lansadach ku damie z dużem piórem, pocałował ją w rękę z namaszczeniem i powiedział uroczyście:

— Pani hrabino! Jestem Albert Bilski...

— Na Wydmuchach!— dodał W oś i aż przysiadł z uciechy. W pokoju zrobiła się cisza.

Skonfundował się Olbryś.

"Hrabina, " spojrzawszy na niego z uśmiechem, rzekła:

— Jakiś frajer...

Na te słowa Staś trochę się skonfundował, tembardziej, że Woś okazywać zaczynał coraz większą wesołość. Niepokoiło to Stasia, który chciał widocznie zachować decorum i trzymać nas pod wrażeniem, że te damy, pomimo niewyraźnego położenia, w jakiem się u niego znajdowały, są bardzo dystyngowane. Tymczasem co chwila wyrywało się coś takiego, co niekoniecznie świadczyło, że to są udzielne księżniczki, chwilowo tylko zbłąkane dla

Stasia blond faworytów. Mianowicie towarzyszka mniemanej hrabiny nie trzymała się w tonie. Wszedłszy, zaraz podeszła do stolika z kolacyą i zaczęła wyjadać nożem pasztet sztrasburski z garnuszka. Olbryś usługiwał jej wprawdzie z wyrafinowaną galanteryą, jakkolwiek i on zaczynał zdradzać pewnego rodzaju niedowierzanie. Wzrosło ono tembardziej, kiedy ta dama wzięła go nagle pod brodę głaszcząc, rzekła:

— Głupi, bo głupi... ale grzeczny.

Wtedy nagle Kajtuś znalazł się przy stoliku. Dama- rzekła:

— Kajtek! z szampitrem już kropka. Każ dać jeszcze flakonik... I kilka flakoników piwcia...

— Dobrze, Florciu... — rzekł Kajtuś i na wyścigi z Olbrysiem pobiegli zamawiać dalszy ciąg kolacyi.

Woś odezwał się:

— A hrabina... nie kropnie sobie z panną, Florcią szampiterka?... Fest szampiter. Prawdziwy, nie żaden Szwajnfurt... Boga kocham!...

Hrabina uczuła się obrażoną.

— Cóż pan sobie myślisz? — rzekła, stuliwszy dystyngowanie usteczka — czy ja nie wiem, u kogo jestem? Staś z pewnością nie kazałby mnie i gościom wstawiać takiego paskudztwa jak Szwajnfurt...

Nagle jednak zapomniała o obrażaniu się i spytała Wosia półgłosem.

— Za co ja zostałam hrabiną? kawał jaki, czy co?...

— Juści że kawał..

I zaczął jej szeptać coś do ucha, co ją bardzo rozweseliło. Staś zaraz się przy nich znalazł i słodko uśmiechnięty rzekł:

— Tylko mu nie wierz, Meluniu!... Ogromny łobuz. Idź lepiej i ty coś przekąsić... pasztet doskonały, jak cię kocham...

— Eh!... — odparła Melunia... — Florciajuż mu nie daruje. Znam ją. Patrz jak wsuwa. I jeszcze nożem! Pfe... jaka ona źle wychowana! Aż wstyd z nią chodzić. Dobra dziewczyna, ale bardzo żenująca czasami...

Potem, zmieniając nagle ton, spytała Wosia półgłosem:

— Co to za facet, co mnie hrabiną zrobił? Także z wami przyjechał? Kawaler? Bogaty?...

— Ogromnie bogaty! I kawaler... Słowo daję pannie Meluni, kawaler...

I przysunął się ku niej jakoś zbyt blizko. Melunia znów uważała za stosowne się obrazić.

— Nie jestem żadna panna. Jestem mężatka!...

— Fiu, fiu! A zkąd ja mam wiedzieć! Osoba taka młodziutka i śliczna — i już w jarzmie cho dzi... Kubek w kubek jak ja. Także za młodo mi było do jarzma... ale cóż robić? Powinniśmy z tej racyi mieć ku sobie sympatyę.

— A dlaczego w drugim pokoju u Kajtusia tyle świec, jak na szabas?... — spytała nagle Morcia.

I poszła się przekonać.

— Oho! tu stolik do kart przygotowany — zawołała. — Meluśka! — wynośmy się. To potrwa do rana...

Melunia nie była tego zdania i widocznie chciała zostać. Zaczęła się rozmowa ze Stasiem... półgłosem, dyskretnie. Ze słów pojedyńczych wnieść było można, że był to rodzaj utarczki. Melunia chciała gwałtownie asystować, oczywiście zaciekawiona nadzieją gry, w której sama chciała brać udział. Ale Staś był stanowczy i jakoś, wbrew zasadzie w takich wypadkach, na swojem postawił.

Prócz chęci do gry, widać było u Meluni i chęć kontroli dochodów Stasia, ostateczny bowiem argument, który dosłyszałem przypadkiem, zamknął Staś w kilku dyskretnych, choć wymownych słowach:

— Słowo honoru, że tym razem... jeżeliby... podzielę się sumiennie.

— Słowo honoru?... — spytała z błyskiem w oku Melunia.

— Słowo honoru! — powtórzył raz jeszcze Staś, uderzając się uroczyście w piersi.

— No! to dobrze... Ale pamiętaj!...

Jakoż po kwadransie, wypiwszy jeszcze i zjadłszy, co było i co później przyniesiono, damy zabierały się do wyjścia. Woś, a za nim Olbryś próbowali oponować,

Olbryś mianowicie szastał się z ogromną galanteryą. Nawet zdobył się na śliczny paradoks:

— Zabawa bez pań, jak ogród bez kwiatów...

— Jak szkapa bez ogona — dodał trywialny zawsze Woś.

— Jak facet bez floty — zakonkludowała Florcia, której ideały były, jak się zdaje, jasno określone.

Ale to wszystko nie pomogło. Zimny, stalowy wzrok Stasia zdawał się mówić do Meluni:

— Wyjdźcie!...

Jakoż po chwili, pokręciwszy się jeszcze, zapominając to parasolek, to chustki, to woreczka, te panie wyniosły się bezpowrotnie.

Tylko Florcia zwróciła się jeszcze ód drzwi i szepnęła:

— Kajtuś! fajgla na dryndę... prędko, bo nie mam.

Kajtuś szybko zrealizował żądanie.

Zostaliśmy sami, z resztkami kolacyi, plamami na obrusie, porozrzucanemu serwetami i t. d. Tylko butelki były sumiennie wypróżnione.

Woś zaraz przeszedł do drugiego pokoju, aby zbadać plac boju. Plac ten przedstawiał się jako stolik, pociągnięty zatłuszczonem nieco suknem zielonem, z czterema świecami na czterech rogach. Kilka talij kart nieotwartych leżało na środku stołu.

Zobaczywszy ten przygotowany teren do walki, przekonałem się, że tu wszystko z góry uplanowano, jaką grano komedyę z udaną chęcią, niby to pójścia do klubu i z całem tem pozornem drożeniem się z Wosiem. Widziałem jasno, gdzie jestem, i że nasz kochany Staś, dawny sąsiad i brat szlachcic, zaczyna być po prostu tem, co się chevalier d'industrie nazywa. Uwierzyłem wówczas po raz pierwszy w rozmaite wieści, jakie o nim dochodziły z Warszawy i z zagranicy. Było to zatem poprostu zorganizowane towarzystwo z wyraźnie określonym celem polowania na cudzą kieszeń.

Nie on pierwszy! pomyślałem sobie. Znałem wtedy już kilku takich z pomiędzy nas, którzy, zachęceni powodzeniem na jarmarkach w Łęcznej lub łowiczu, zapragnęli szerszych horyzontów dla swego talentu — no, i znaleźli je. Z początku nieśmiałe debiuty w klubie warszawskim, lub prywatnie, potem wycieczki na kontrakty kijowskie, potem na gościnne występy do dalszych miast polskich, np. Krakowa, czy Lwowa, potem ieszcze dalej — aż w końcu wyradzał się człowiek fachowy w tym zakresie. Staś był już w owej epoce na progu międzynarodowej karyery. Stał się później sławnym — aż gdzieś marnie przepadł, jak oni wszyscy. W kilkanaście lat później przemknęła mi się jego sylwetka gdzieś na Riwierze, na małej stacyjce pomiędzy Niceą, a Monte-Carlo, które w epoce, kiedy się odgrywały niniejsze wypadki, z pamiętnika Wosia zestawione, jeszcze nie było tem, czem jest dziś — na hańbę cywilizowanej Europy... Nie poznał mnie, czy nie chciał poznać. Ale dość było spojrzeć na niego samego i na towarzystwo, jakie go otaczało, aby się domyśleć na co zeszedł. Widziałem go wtedy po raz ostatni. Poznałem go po zimnym, stalowym wzroku gracza, po blond faworytach, nieco posrebrzonych przy skroniach i po tej elegancyi par force, jaką miał zawsze, a którą od młodości rzucał się umyślnie w oczy i raził. Później już go nie spotkałem. Ale żyje podobno, zdobiąc, jak wszyscy jemu podobni, uczciwe swe nazwisko szlacheckie fałszywym tytułem. Fałszywy polski hrabia stał się, niestety, dzięki jemu i jemu podobnym, prawie synonimem rycerza za granicą...

...Kiedym się zreflektował, gdzie jestem, usiłowałem raz jeszcze przestrzedz Wosia. Ale wszelkie zamiary moje w tym kierunku spełzły na niczem. Zresztą uważano tam na każdy ruch, gest i każde słowo. Przytem Woś, od chwili odejścia tych dam, zapałał znów taką żądzą gry, że. wszelkie perswazye nie byłyby się na nic przydały.

Gra zaczęła się istotnie w sposób niewinny, koleżeński, rodzinny... Po dłuższych naradach, po półgodzinnej próbie w sztosika (uprawiano go jeszcze wówczas), a który nie doprowadził do żadnego poważniejszego rezultatu, postanowiono zagrać w baka, systemem zwanym chemin de fer. Jest to pewnie — każdy fachowiec mi przyzna — jedna z najbardziej niebezpiecznych form gry, niewątpliwie więcej do hazardu podniecająca, aniżeli zwykła, zwana à deux tableaux. Mianowicie ludzi, nieobdarzonych zimną krwią, kusi ciągle do zaczepienia latającego z rąk do rąk banku...

Wosiowi z początku służyło szczęście do tego stopnia, że Staś aż zęby ścinał! Kajtuś rzekł mu:

— Wiesz, kuzynku... gdybym ja miał takie szczęście, jużby nikt z obecnych grosza nie miał przy duszy.

Roześmiał się Woś tryumfująco. Zauważyłem wtedy wzrok Stasia, jak spoczął na Kajtusiu, karcąc go widocznie i jakby mówiąc:

— Nie gadaj głupstw!... Zmilkł Kajtuś i spuścił oczy.

Ale Woś nie umiał, jak zawsze, wyzyskać nie zwykłej szansy i dopóki miał ją, grał zbyt ostrożnie. Dwa razy dokupił trójkę do piątki, a raz czwórkę — zresztą, wbrew zasadzie klubowej, co jednak w prywatnem kółku i wobec gry "familijnej", jak się wyrażał Kajtuś, było tolerowanem.

Te wszystkie jednak nadzwyczajne "coups" przyniosły mu zaledwie kilkaset rubli.

Olbryś grał bardzo ostrożnie, a choć niezbyt szczęśliwie, przegranym był zaledwie kilkadziesiąt rubli. Miał widocznie strach przed matadorami — i to go zbawiło. Wygrać z tem usposobieniem nie można, ale przynajmniej nie zgra się do nitki.

Co do mnie, grałem raczej dla dotrzymania kompanii i jakoś, przez dwie godziny, prawie bez rezultatu.

Aż nareszcie w ręku owego milczącego pana z czarną brodą, którego ciągle panem baronem tytułowano, zeszło się kilkaset rubli do bicia, na które Olbryś, skoro nań kolej przyszła, pożądliwym okiem zerkał; nie śmiał jednak bić wszystkiego. Wtedy rzekł Woś:

— Sęka.

Drgnął Olbryś, ale nie było rady. Woś był w prawie.

— Proszę o karty — rzekł Woś z błyszczą, cem okiem.

Tak zwany pan baron rozdał po dwie... Woś spojrzał do swoich. Nawet początkujący psycholog karciany mógł wyczytać z jego twarzy, że miał najwyżej pięć punktów. Pan baron ani okiem nie mrugnął.

— Proszę!... — rzekł Woś głośno.. Na stół padła piątka.

— A dla siebie?... — spytał Woś.

— Ja? merci! — rzekł zimno pan baron. I odkrył swe karty. Miał damę i trójkę.

Woś wyrżnął pięścią o stół i okrutnie zaklął.

— Nie dokupujesz pan do trójki?

— Wolno nie dokupić — rzekł lodowaty baron i spytał z maleńką ironią:

— A pan?

— Krewa! — syknął Woś i odkrył.

Miał figurę i dwie piątki. Widocznie dociągnął znów do pięciu. Baron rzekł z ogromnie dystyngowaną flegmą:

— Szanowny pan pozwoli sobie zwrócić uwagę, że ciągle do piątki dokupując, raz skrewić trzeba. Trzy razy się udało, ale serya taka raz urwać się musi.

— A gdybym nie był prosił o kartę?... — spytał naiwnie Woś...

Niedostrzegalny uśmiech ironiczny przesunął się po bladej twarzy barona...

— Nic nie wiem — odrzekł.

Stary praktyk! pomyślałem sobie. Czytał w twarzy Wosia, jak w książce. Widocznem było, że gdyby Woś nie był prosił o kartę, on byłby dociągnął i miałby osiem. Woś zatem był skazany z góry na przegranie.

Kupka pieniędzy przed baronem urosła. Wosia pracowicie wygrane kilka setek i z naddatkiem przespacerowały się do pana barona.

Woś rzekł znów, już ze złą iskrą w oku:

— Biję!

Baron spokojnie przeliczył, ile ma w banku i rzekł półgłosem:

— 860 rubli... couvrez s'il vous plait... Czułem, że będzie źle. Nie wiem, czy Woś słowo: "couvrez" zrozumiał właściwie, ale sięgnął do pugilaresu i wysypał kilkanaście papierków. Widoczne było, że to reszta, coś około trzech tysięcy... W tem już kilkaset rubli moich wygranych z wyścigów.

Woś zrozumiał sytuacyę i rzekł do mnie półgłosem:

— Jest w tem kilka setek twoich wygranych. Idziesz do spółki?

— Tylko moją wygraną — odrzekłem, jeśli jest w tej sumie.

Skinął potakująco głową Woś i rzekł:

— Proszę!

— Bijesz pan wszystko? — rzekł pan baron.

— Biję!...

Znów po dwie karty padły na stół.

Nastała cisza. Pierwsza większa stawka tego wieczoru nastroiła graczy uroczyście. Olbryś zbladł.

Z tryumfem odwrócił swe karty Woś i zawołał:

— Osiem!...

I wyciągnął machinalnie rękę po pieniądze.

— Pardon! — odparł zawsze zimno baron. — Aprés...

— Jakie aprés?

— Dwa a sześć także jest osiem — rzekł baron. — I dlatego właśnie mówiłem: aprés...

I odkrył swe karty. Na stole leżała istotnie szóstka i dwójka. Wtedy pan baron, wiedząc doskonale, że tem jedynie zachęci Wosia do dalszej walki, rzekł, niby od niechcenia:

— Pozwolę sobie zwrócić uwagę szanownego pana, że teraz nic na przeszkodzie mu nie stoi, aby się cofnąć....

Woś był wściekły. Już te dwie ósemki zirytowały go bardziej, aniżeli przegrana. Propozycya cofnięcia się podnieciła go do reszty.

— Et! co tam baron gada?...

— Zwrócę uwagę szanownego pana, że najpierw nie gadam, tylko mówię, następnie stawiam propozycyę, którą mi stawiać wolno.

Czułem, że się sytuacyą napręża. Więc wtrąciłem, czyby na chwilkę nie przestać i pozwolić ochłonąć Wosiowi.

— Ochłonąć? — zawołał Woś... — Z czego mam ochłonąć? Chyba czego się napić. Hej! Garson!

Garsona nie było pod ręką, musieliśmy zadzwonić. Kiedy wszedł, Woś krzyknął:

— Dawaj szampana — ale kuflem! Jest kufel?

— Jest, proszę jaśnie pana — odparł zaspany garson.

— Dawaj!

Wypił duszkiem kufel szampana w ręce Kajtusia. Kajtuś odważnie przyjął i wypił drugi jednym haustem.

— Może drugi w ręce barona? — rzekł Woś.

— Z miłą chęcią — odparł tenże, zawsze ogromnie chłodno — tembardziej, że tak miły partner...

Druga butelka poszła na drugie dwa kufle.

— Dawaj więcej! — wołał Woś.

— Dajże spokój, człowieku — odważyłem się wtrącić.

Ale nie było rady. Trzecią wypił Woś w ręce Stasia. Na razie nic mu nie było; wydawał się nawet jakby spokojniejszy.

— Proszę o karty! — rzekł Woś.

— Więc pan bijesz wszystko? — raz jeszcze śmiem zapytać.

— Ma się rozumieć.

Znowu cztery karty legły na stole. Woś zajrzał do swoich.

— Dziękuję! — rzekł.

Baron zajrzał do swoich i zimno, pomalutku odwrócił figurę, drugą kartę zostawił przykrytą, i ledwo dosłyszalnym głosem szepnął:

— Biorę.

Pomalutku odkrył szóstkę.

— No! krewa! — krzyknął Woś — napewno krewa.

— Zobaczymy — rzekł zimno baron.

Odkrył trzecią kartę ze stołu i pokazał asa.

— Siedem — rzekł baron.

Woś zbladł i odkrył gwałtownym ruchem szóstkę przy figurze.

— A gdybym był dociągnął do szóstki?... — spytał znów naiwnie.

Tak zwany baron uśmiechnął się lekko, prawie niedostrzeżenie, ale bardzo ironicznie, z tą ironią wyższości, jaką ma człowiek, obdarzony zimną krwią i pewnego rodzaju gimnastyką fizyognomii, będącą skarbem nabytym, a nieodzownym dla fachowego gracza, wobec zapalczywości amatora — i rzekł, a zawsze chłodno:

— Byłbyś pan dokupił moją szóstkę. A więc... A więc był pan niejako z góry skazany na przegraną... Nie moja wina. Kadziłem odstąpić... po przyjacielsku radziłem. Zresztą w życiu mem nigdy nie dokupywałem do szóstki...

W tym momencie zrobił się Woś z bladego pąsowym. Baron przeliczył wprawnem okiem pieniądze i rzekł, zawsze lodowato:

— Tysiąc siedemset dwadzieścia.. Kto z panów łaskaw?...

Położenie zaczęło schodzić na tory niebezpieczne, odstępując coraz bardziej od dobrodusznego określenia, że gra miała być trzymana w charakterze sąsiedzko-rodzinnym. Woś mienił się, wzrok błyszczał mu chwilami fosforycznie. Opanowała go już wściekła, pozbawiona wszelkiej refleksyi gorączka gry — ta zła gorączka właśnie, która, jak słusznie go scharakteryzowano, nie pomagała mu nic do wyzyskania szczęścia, jakie właśnie miał przed chwilą, a była tylko powodem, że leciał jak ćma w płomienną otchłań pechu. Czułem, że już znajdował się nad samą przepaścią tej otchłani. Jednakże, jak przedtem, tak i obecnie, trudno było jakikolwiek obmyśleć sposób, aby lekkomyślnego zapaleńca od pewnej zguby ratować. Środki, jak perswazya lub t. p. wyczerpały się i nie miały zresztą, wobec jego usposobienia, żadnej wartości i siły. Nie dawszy jednak za wygraną, a siedząc po lewej stronie barona, czyli będąc chwilowo na ręku, rzekłem:

— Biję dwieście rubli...

Woś aż skoczył.

— Jakto! — zawołał... — chcesz korzystać z prawa ręki, kiedy ja mogę odegrać całość... Dla marnych dwustu rubli!...

Zaczęto robić kwestyę. Ostatecznie i to nie pomogło. Wydało się jak na dłoni, że ja mam prawo ręki, tylko w razie, jeśli chcę bić wszystko. Inni dowodzili inaczej; dość, że moje poświęcenie na nic się nie przydało...

Dalsze szczegóły pomijam. Dość, że w przeciągu pół godziny Woś nie miał przed sobą ani grosza. Blady był i twarz drgała mu kurczowo...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

...Kiedy na niebie świtać zaczynało i pierwszy wróbel poranny ćwirknął, usiadłszy na otwartym lufciku, sytuacya przedstawiała się jak następuje:

Woś, przegrawszy wszystko, co miał, a w dodatku te kilkaset rubli, jakie wygraliśmy niby to do spółki na wyścigach, przegrał nadto na słowo przeszło pięć tysięcy rubli. Ja przegrałem także kilkaset. Jedyny Olbryś był jakimś dziwnym cudem około dwustu rubli wygrany. Reszta przeszła do kieszeni: Stasia, Kajtusia i barona. Ten ostatni obłowił się najobficiej. Woś na pięć tysięcy rubli wystawił weksle z niewypisanym terminem. Życzliwy kuzyn Kajtuś znalazł — naturalnie przypadkiem — gotowe blankiety wekslowe w swym portfelu. Baron do samego końca pozostał równie chłodny, jak correct... Nawet w końcu wypalił coś w rodzaju mówki, w której ogromnie żałował, że gra, rozpoczęta w stylu tak niewinnym, a nosząca charakter raczej przyjacielskiej zabawy, skończyła się rezultatem tak nieszczęśliwym dla jednego tylko. Tu dodał, że jest to właśnie dla niego rezultat najbardziej przykry, daleko bowiem lepiej, jeśli wygrywającym jest jeden, a reszta na niego się złoży. Albowiem — mówił — jeden ma wtedy dużą radość, a inni nieznaczne zmartwienie. Tymczasem stało się przeciwnie, a on nad tem bardzo boleje. Jednakże, konkludował, i on i wszyscy, gotowi są każdej chwili do rewanżu i to... zaraz po zrealizowaniu bagatelnej reszty, przegranej na weksle.

Tu ubolewał jeszcze, że właściwie, jego zdaniem, hazard nie na gotówkę, jest wysoce nieprawidłowym i nie powinien być tolerowanym. On nie chciał, on odradzał, on proponował zakończyć — nie jego wina, że się stało inaczej... i t. d.

Wszystko to wypowiedziane było tonem tak słodkim, tak przesadnie grzecznym, że aż mdliło. Woś nie mówił ani słowa. Gryzł sobie tylko wargi, szarpał się nerwowo za blond wąsy, usiłując przytem zachować pozory dobrego humoru, co mu się jednak nie udawało. Olbryś, zarówno jak ja, był szczerze z wyniku zabawy zmartwionym. Ze wszystkich jednak, ja widziałem najlepiej, że na tę stawkę postawił Woś więcej niż pieniądze i przegrał więcej niż ruble. Byłem tem srodze przybity, tem więcej, że w tem wszystkiem, co mówił baron, była pozorna prawda. Istotnie, proponowano Wosiowi, aby zaniechał dalszej gry. Radzono mu istotnie, aby się wstrzymywał, proszono, aby przegrawszy gotówkę, dał już pokój. Wszystko prawda... Ale te propozycye, prośby i rady były tak jakoś podawane, że kto znał naturę takiego jak Woś, ten wiedzieć mógł z góry i napewno, że zamiast ułagodzić jego namiętność, rozpala się ją więcej jeszcze.

Coraz bardziej, obserwując to wszystko, nabierałem pewności, że znajduję się w towarzystwie graczy z profesyi. Nie grali tylko w same karty; największą stawkę stawiali na głęboko rozumianej i odczutej psychologii przeciwnika.

To jest bowiem prawdziwa wyższość graczów z zawodu. Szczęście służy, jak wiadomo, każdemu à la longue w równej mierze...

...Wszystkie te jednak refleksye były, niestety, spóźnione. Katastrofy odrobić już nie było można.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Woś, pożegnawszy się i nadrabiając do końca miną, wyszedł razem ze mną. Ścisnął mnie za ramię i rzekł:

— Przenocuję u ciebie.

— Dobrze — odrzekłem, wiedząc, że teraz nadeszła chwila najbardziej dla mnie przykra, mianowicie zwierzeń z jego strony. Bałem się ich, ale cóż miałem robić? Czułem, że w życiu tego sympatycznego dla mnie, a tak lekkomyślnie w przepaść lecącego człowieka, nastąpi niebawem smutny przełom, bolesna a niedowołalna pewnie katastrofa, której nic już zapobiedz nie mogło. Suma przegrana, choć nie tak znów znaczna, była właśnie ową kroplą wody, jaka przebrać miała i przelać naczynie, zbyt pełne.

Tak jest! Nie cierpię zwierzeń w tym rodzaju, a nadewszystko w takiej chwili, pobudzającej winowajcę do nadto wielkiej otwartości i do spowiedzi z głębi sumienia. Sceptycznie patrzę na świat — patrzałem tak już wówczas, dziś bardziej jeszcze — więc z doświadczenia wiem, że mało jest ludzi, którzyby na samym dnie sumienia czegoś takiego nie mieli, o czem dowiedzieć się sprawia gorycz i budzi niesmak. Są tacy, którzy zwierzenia podobne lubią. Ja nie. Widocznie mało mam powołania na sędziego śledczego.

Czy motywem złego bywa lekkomyślność, jak w tym razie, czy zła z gruntu natura, mało mnie to obchodzi. Rezultat jest zawsze jeden i jeden budzi we mnie niesmak.

Niemiłe przeczucia miały się sprawdzić...

Przez drogę milczał Woś, jak ryba. Zęby miał tylko zaciśnięte i wzrok szklisty, a na pół błędny. Jak tylko weszliśmy do mego pokoju, rzucił się na kanapę, ręce podłożył pod głowę, patrzył nieruchomemi oczyma w sufit i w tej pozycyi przetrwał może pół godziny. Tylko wytrzeźwiał zupełnie.

Zacząłem się powoli rozbierać i wyznaję, nie wiedziałem bardzo, - co robić z tym człowiekiem, walczącym pomiędzy rozpaczą a zupełnem znieczuleniem.

Nareszcie rzekł zmienionym głosem:

— Jest tu woda?

Wskazałem na stolik. Wstał, napił się szklankę, pomyślał jeszcze nad czemś głęboko, usiadł, wyjął pugilares z kieszeni, zaczął szukać czegoś pomiędzy paczką zatłuszczonych i brudnych papierów, wyjął dwie kartki, spojrzał na nie i rzekł, jakby sam do siebie.

— Jednak jestem podły!...

Nie rzekłem nic. Woś po pauzie mówił dalej tym samym, bezdźwięcznym głosem:

— Więcej niż podły, bo...

Nie śmiałem się spytać: milczałem. Wosia to podniecało widocznie. Chciał, abym go badał, brał na konfessaty, wypytywał. Przeczuwając, że i tak dowiem się, czegom nie chciał Wiedzieć, nie powiedziałem znów ani słowa.

Wstał, zbliżył się do mnie, położył przedemną jednę z owych brudnych kartek i rzekł:

— Przeczytaj!...

Z jakichś kulasów obrzydliwych, mało podobnych do tego, co zwykle pismem się nazywa, odczytałem mniejwięcej co następuje:

"Frendzel un mówi, że jak jasny pan przyśle jemu podpis jasny pani żony, to on chce czekać z tem lasem i jeszcze dołoży tyszonc rubli do lata jak sze bendzie młócił rzepak ale un chce ostrzeżenie hypoteczne na kontrakt z lasem un bendźe w Kalinówce za tydzień jak jasny pan da te podpisy, to interes skończony będzie według życzenia jasnego pana... "

Potem coś było o kasztanowatym wałachu, o jęczmieniu do siewu i o drobnych interesach Wosiowych, czego nie dobrze pamiętam.

Przeczytawszy, byłem tak nierozsądnym, żem zapytał:

— No, i co zrobiłeś?...

— Dałem obydwa podpisy...

Zamilkłem, nie pytając dalej i spuściłem oczy, ciągle w obawie dalszych wyznań. Woś dodał:

— Podpisała, myśląc, że to kontrakt na zboże do siewu. Ona nic nie wie. W życiu swojem wekslu nie widziała...

Odetchnąłem, pomyślawszy dobrze, że przynajmniej ona sama podpisała własną ręką. Woś mówił dalej:

— Takich weksli jest jeszcze trzy...

— Przecież twoja żona jeszcze małoletnia.

— Tem gorzej! Stary Myszewski mi tego nigdy nie daruje. Właśnie dlatego, żem na niej wymógł podpis w takich okolicznościach. A bez starego ja sobie nie mogę już dać rady. On mnie teraz znać nie zechce. Stefa, jak jej oczy otworzą, odjedzie wprost do rodzicielskiego domu. Ty jej nie znasz. Jestem zarżnięty! A wszystko przez tych Żydów. Przez nich! przez nich!

— Ostrzeżenie hypoteczne mają?

— Mają... dałem przed moim wyjazdem do Warszawy. Także z jej podpisem. Jestem zarżnięty! Majątkowo zginę, a co gorsza, ona mnie opuści, wyrzeknie się mnie, jak i wszyscy. Bo choć to nie fałszowany podpis — ale słuchaj! tak jakby fałszowany. Prawda, że niema rady?...

Znów nic nie odrzekłem. Woś po chwili mówił dalej:

— Przegrałem resztę, czem dziury można było załatać. Raty trzy zaległe, podatki zaległe, drobnych weksli dla Żydków (wszystkich Maślanka mi zwoził) kilkanaście, sam nie wiem ile, zboże na pniu sprzedane. Ta reszta, którą przegrałem, zarzyna mnie ostatecznie! Najdalej za pół roku koniec. Ja pójdę z torbami, ojciec zostanie bez chleba, ciotką i siostra bez grosza... A wszystko przez to, że wtenczas staremu Myszewskiemu — pamiętasz — na kilka tygodni przed ślubem, prawdę zataiłem. Chodziło o kilka tysięcy, które on byłby dał z pewnością. Byłby się trochę skrzywił, ale byłby dał. Żydy w mig zrozumieli moje fałszywe położenie wobec teścia, wobec żony — i przez kilka miesięcy tak dusili, żem dziś bankrut. Resztę zrobiła gra...

Wstał i zaczął chodzić po pokoju. Tymczasem na dworze dzień był już zupełny. Woś spojrzał na zegarek; było już pół do siódmej. Zatrzymał się nagle i rzekł:

— Słuchaj! Ostatnia prośba. Pożycz 25 rubli, żebym miał za co do domu wrócić. Napiszę karteczkę do nich, że nagły interes, że musiałem wyjechać... Nie chcę już nikogo widzieć.

— To będzie jeszcze gorzej.

— Przynajmniej się tłómaczyć nie będę potrzebował. Wkrótce dowiedzą się i tak.

— A żona? — powiedziałem. — Zmartwi się w takim stanie... Może to chorobą przypłacić.

Woś nic nie odrzekł. Już widocznie sytuacya znieczuliła go na wszystko. Zadrżał tylko, jakby go mróz przeszedł.

— Dawaj 25 rubli — powiedział głucho. Dałem. Nawet głową mi nie skinął, nie pożegnał się i słowa nie rzekłszy, wyszedł.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Upłynęło kilka miesięcy.

Zdarzyło się tak jakoś, że — choć nieraz myślałem czasami o Wosiu, o jego kłopotach, nie spotkałem go nigdzie. Sam zresztą prawie wcale nie wyjeżdżałem, pilnując gospodarstwa i siewów jesiennych, które były w całej pełni. Woś do mnie nie zaglądał, ja także; raz, że do Kalinówki miałem kilka mil opętanych, a potem wątpiąc, czy tam w takich opałach będą radzi gościowi. Zresztą — dlaczego nie wyznać?... Każdy z nas ma w sobie dostateczną dozę egoizmu, która niechętnie jechać każe tam, gdzie kłopot. Do szczęśliwych same konie zawracają...

...Moje lipy przed gankiem już dobrze czerwienieć się zaczynały, żaby przestały rechotać, bocianów już nie było, koński ząb za parkanem zeschniętemi od dołu liśćmi trzepotał głucho, a hałaśliwie za każdym podmuchem wiatru, nad stawem trzcina pożółkła, wierzchowa klacz mi zakulała na prawą przednią nogę (posądzani, że nowy stangret jeździł na niej nocami w konkury), a kawki, wrony i gawrony, nad wielkiemi topolami za strugą wszczynały koło wieczora tak straszny wrzask i skrzek, żem z ganku od strony ogrodu uciekał i w mej kancelaryi po drugiej stronie domu się zamykał.

Ile razy jesienią wstrętne to czarne ptactwo sejmikować swym ochrypłym głosem zaczyna, tyle razy do głowy smutne myśli mi przychodzą. Nie wiem dlaczego... W owych czasach — pamiętam — rodziła się wtedy w sercu jakby żałość jakaś głupia, czy tęsknota, że jestem na świecie taki samotny, jak ta grusza na księżym wygonie, że może niebawem starokawalerstwo nadejdzie, że w kompanii możeby te chrapliwe głosy nie były tak nieprzyjemne, że, krótko mówiąc, lepiejby może ożenić się, albo co?...

Tle razy jednak z wiosną pierwszy bociek na starym, od czubka obciętym modrzewiu, przy owczarni zaklekotał i tak bardzo jakoś kłopotliwie łbem i szyją kręcić zaczynał, tyle razy — znów nie wiem dlaczego — myślałem sobie:

— Et! może tak i lepiej...

Nawet nie umiem sobie tych dwóch uczuć, rodzących się w takich właśnie okolicznościach, psychologicznie wytłómaczyć. Bo pytam: dlaczego?... I nie znajduję odpowiedzi. Jakieś niewiadome, odruchowe wrażenie, bez filozoficznej podstawy... Dziś, po latach wielu, kiedy starokawalerstwo i samotność zapanowały już bezpowrotnie w mem życiu, razem z chronicznym katarem żołądka i strzykaniem w lewej łopatce, wrony kraczą coraz bardziej przekonywająco, że źle jest człowiekowi samemu i nieraz chciałoby się nawet zakrakać jak one, byle w towarzystwie...

Ale dziś już pewnie zapóźno...

"Wczoraj miało się jeszcze iluzye. Pamiętam, pracowałem wtedy nad rzeczą, o której tuszyłem, że ważne społeczeństwu i ludzkości oddać musi przysługi. Była to rozprawa na temat: "O podniesieniu dobrobytu krajowego przez zakładanie szkółek owocowych w drobnych gospodarstwach włościańskich... " Kiedy dziś, po latach, wpadnie mi przypadkiem w rękę jaka z prac mych ówczesnych, zawsze mnie pasya bierze na myśl, jak się wtedy łudzić było można, że z tego komukolwiek coś przyjdzie i że brałem takie głupstwa na seryo. Akurat tyle to warte, co krakanie gawronów na tych topolach za strugą!...

Mniejsza zresztą o to... Dość, że jakoś niezadługo po Matce Boskiej Siewnej, wróciwszy po kilkodniowej nieobecności do domu (byłem na imieninach u dalekiego krewnego, aż na Kujawach, gdzie mnie bracia szlachta gwałtem pić przymusili — tak, że zamiast dwa dni, siedziałem pięć, bom się jako niezwyczajny rozchorował, z czego jeszcze się śmieli), chciałem zobaczyć, czy mój rządca wypełnił sumiennie, com zalecił, mianowicie, żeby pod pszenicę, świeżo za lasem zasianą, dał gęsto i głęboko przegony na spadku ku łące, aby dołem nie wymokła, jak wymokł na tem samem polu rzepak tego roku. Kazałem więc do mej gospodarskiej dryńdulki dwukonnej zaprządz łysego wałacha kasztanowatego i sam powożąc, rznę sobie truchcikiem do drugiego folwarku wygonem w stronę lasu. Moja Dyanka poderdała za mną.

Co parę kroków ujadę, to mi się humor coraz bardziej psuje. Prawdę rzekłszy, imieniny przypominały mi się jeszcze kwaśno jakoś i wogóle czułem niestrawność. Na humor nie działa to dobrze. A potem, jak się tu nie truć?... Już za ogrodem — patrzę, aż tu świnie, dwa kołki w parkanie podrywszy, używają sobie w najlepsze w mej szkółce owocowej. Wprawdzie Dyanka je wygnała, ale myślę sobie: ujadę sto kroków, to znów bestye wlizą. Więc, że nikogo nie było, zeszedłem z bryczki, wsadziłem o ile się dało, kołki napowrót, nie bez obawy, żeby tymczasem kasztanek — wielki domator — nie zawrócił, jak to już nieraz bywało, sam ku stajni. Szczęściem, że pospieszyłem, bo już zaczął się oglądać.

Ledwo wyjechałem na górkę, spostrzegłem, jak od granicy kmiecej roli całe stado gęsi na mej oziminie się pasie. Aż bielało zdaleka, jak po św. Marcinie. Pastuszek szarzał jak jastrząb na kopczyku i skoro tylko mnie zobaczył, niby-to ogromnie skwapliwie zaganiać je zaczął ze szkody. Pogroziłem mu tylko zdaleka biczyskiem. Skaranie Boskie z tym drobiem chłopskim!...

...Pola już były całkiem łyse — wszystko wytarte ścierniska, albo wschodzące oziminy; więc każdy szczegół jak na dłoni widać było. Z pomiędzy stogów, niedaleko drugiego folwarku — masę miałem stogów tego roku, nawet trzy z pszenicy, której żadnym sposobem do stodoły zmieścić nie mogłem — dwa tak się pochyliły, że byle większy wiatr, musiałyby leżeć. To pasya rządcy, który był zdania, że dobry stóg powinien być stawiany "w gruszkę", cienkim końcem od dołu. Inaczej, mówił, zamokną napewno... Masz twoje gruszki! pomyślałem sobie. Dobry człowiek — ale uparty, jak stary kozioł!...

Skręciwszy od drugiego folwarku na lewo, chciałem dla skrócenia drogi jechać wprost ścierniskami ku lasowi, pamiętając, że przez rów przy łące był przejazd, umyślnie dla wozów żniwnych zrobiony z dwóch solówek, gnojem przykrytych. Jadę więc w stronę przejazdu środkiem pola. Trochę dryndulka przez brózdy skakała, co przy niestrawności nie było zbyt przyjemne. Przy głębszej bruździe coś we mnie wyraźnie chlupnęło. Ale sobie myślę: może właśnie zdrowo tak wstrząsnąć się trochę. Dyanka nadstawiała uszów, bardzo niespokojna, bo co chwila to: cirk! cirk!... kuropatwy się nawoływały. Dwa stada ruszyłem, ale daleko. Rzekłem sobie po cichu: oho! trzeba się z siewami spieszyć — i z podorywką! Bo jeśli one przed wozem i takie już harde, to zima będzie wczesna... Aż patrzę — od lasu na swym mierzynku myszatym wali kłusem mój rządca i coś mi na migi pokazuje. Rękę prawą w górę wystawił i rozczapił palce — jakby mówił: stój.

Zatrzymałem kasztanka i czekam. Rządca — widzę — do rowu nadjechał i patrzę, choć to niby przy przejeździe, z konia jednak schodzi i — człek ostrożny — wolnego przez rów przeprowadza, potem znów siada na siodło i ku mnie jedzie, a nadjechawszy, mówi:

— Wózkiem nie przejedzie, rów głęboki.

— A przejazd?

— Solówki ktoś zabrał,., dziś w nocy. Nie wiadomo kto.

Na co się ktoś łaszczył, na marne solówki — trudno zgadnąć. Rządca mówił, że podejrzewa żyda-sadownika, że ukradł na śliwki, które na targ do miasteczka wiózł.

Szkoda nie wielka, ale jeszcze mnie to bardziej struło. Musiałem się wracać, znów po bruzdach skacząc, aż do folwarku, a potem od granicy półkolem nad łąką objeżdżać. Byłem strasznie zły. Rządca próbował rozmowy, ale jakoś nie kleiło się. Spostrzegł, żem nie w humorze i także zamilkł. Kiedyśmy się nareszcie, nadłożywszy spory kawał, na drogę wydostali, zobaczyłem pod lasem wózek jednokonny, ku nam się wlokący.

— Kto to? — spytałem.

Rządca w siodle się uniósł, rękę do czoła przyłożył i rzekł:

— Jakieś żydy. Może to Frędzla szwagier; oni tu dwa razy byli podpytywać, czyby pan dobrodziej tej partyi starej sośniny, co przy końcu lasu — będzie tego ze dwanaście morgów — nie sprzedał. Pytał się dwa razy, jaka cena od morga...

Zacząłem mu przekładać, że takich sosen nie sprzedaje się na morgi, tylko na sztuki. Prawie, drzewo w drzewo, masztówki...

Tymczasem żydowski wózek, w chudego siwka, posianego od starości obficie tatarką, dowlókł się ku nam. Żyd ogromnie pokornie się skłonił, z wozu zlazł i zaraz o interesie gadać zaczął. Został na wozie furman zezowaty, także żyd, który coś w słomie poprawiał. Poznałem zaraz, że chce mnie żydziak okpić. Dawał cenę jaką taką, ale na niemożliwie długi termin do wycinania. Wiedziałem, co to znaczy. Chce u mnie w lesie wiekować i niby sosny ciąć, a tymczasem drzewo podrębywać z młodego lasu i nocami go do miasta na chłopskich wózkach odstawiać. Tembardziej, że partya wielkich sosen była z tamtej strony lasu, więc upilnować prawie nie sposób.

Ale, że mi jakoś żyd był znajomy, zagadnąłem, zkąd jedzie? Odpowiedział, że z miasteczka aż o pięć mil, że jest Frędzla szwagier i dodał:

— Tego, co z panem Kalinowskim z Kalinówki na las handlował... un bardzo źle...

— Kto źle? — spytałem.

— Nu! niby jasny pan z Kalinówki. Przestraszyłem się.

— Chory, czy co? — rzekłem.

— Tak na chorobę — odparł — to jemu nic nie jest, ale un prawie jakby (z psieproszeniem jasnego pana) bankrut.

Przypomniałem sobie odrazu smutne przejścia

Wosiowe w Warszawie. Trochę mnie sumienie zagryzło, że tak jakoś dawno go nie widziałem i choć zły na Żyda, że szlachcica przed czasem bankrutem robi, nic nie odrzekłem na razie. Żyd, ośmielony mojem milczeniem, mówił dalej:

— Tam, żeby nie Maślanka, toby jego Frędzel dawno zlicytował. Już dwa razy buł z psieproszeniem — komornik. Tylko Maślanka go ratuje, bo un takie miętkie serce ma, ten Maślanka.

Zirytowało mnie to do reszty.

— Tyś złodziej, Frędzel złodziej i Maślanka złodziej, razem ze swojem miętkiem sercem! — zawołałem. — Ruszaj sobie do stu dyabłów! Żebym na oczy nie widział cię na mojem polu! Precz! Lasu byle komu nie sprzedaję... Precz!...Żyd się okrutnie wystraszył, do wózka pospieszył, zawrócił nim napowrót — i zaczął siwka poganiać.

Rządca, uważałem, uśmiechnął się z Żyda, ale popatrzył pilnie na mnie, jakby zdziwiony, że ja, człowiek zwykle spokojny, tak się unieść mogłem.

Rzeczywiście byłem niezwykle zirytowany.

Tymczasem moja Dyanka, która nigdy w życiu nikomu nic złego nie zrobiła, miała jednak zdecydowaną antypatyę do Żydów, widząc teraz moją złość i uciekającego Żyda, zapłonęła ku niemu nagłą nienawiścią. Nie mogąc na nim samym, bo już siedział na bryczce, wywarła złość na tatarczanym siwku. Zaszła mu odełba i zaczęła naszczekiwać, tak, że siwek, pomimo wysiłków furmana, rzucił się w bok, bryczka wjechała na kamień... Ruszyła się gwałtownie słonia w siedzeniu, a żyd coś zbyt pilnie przykrywać zaczął. Mój rządca, jako na koniu, więc lepiej z góry widzący, zakrzyknął nagie:

— Solówki! solówki! Łapaj żyda!

I ruszył ku bryczce.Żydzi próbowali protestować, argumenty jednak mego rządcy były tak szybkie i przekonywające, że w mig obie solówki leżały na ziemi. Z jednej wypadły dwie zabite gęsi i kilka sztuk mniejszego drobiu. W drugiej znalazła się silnie upchana, świeżo cięta lucerna.

— A! a! łajdaki! To wy niby o las z dziedzicem targujecie, a przytem kradniecie po nocach solówki — o, tam z przejazdu, niedaleko drogi; dwie gęsi są gospodarskie!... Bartkowe, bo słyszałem jak rano Bartkowa biadała, a drób i lucerna dworskie... Lucerna wprost z pokosów za owczarnią. Do dworu na sprawę przed wójtem!... Marsz ze mną!...

Nie chcąc asystować przy niemiłej dla mnie zawsze sprawie, tem więcej, że mój rządca coraz bardziej przekonywających używał argumentów, tak, że się bałem, abym w danym razie nie musiał świadczyć, że ich walił, co wlazło, zawróciłem szybko do domu, zostawiwszy dalsze procesy, komu należało. Prosiłem tylko, aby, o ile możności, nie wdawać się w sądy, żeby mnie po terminach nie ciągano, czego, nawet we własnym interesie, nienawidzę i unikam.

Z doraźnego śledztwa wydało się, że Żydzi skradli solówki, aby mieć w co pakować inne skradzione przedmioty, przytem jednak — utile dulci — solówki same miały także swój cel, mianowicie przeznaczone były na użytek szwagra furmana żydowskiego, który w mojem sąsiedztwie sad dzierżawił...

Zadziwiająca praktyczność!

Z tego wszystkiego została dla mnie jakby wymówka w sercu, żem o biednym Wosiu, pozostawionym w tak przykrych okolicznościach, tak jakoś zapomniał. Było mi wstyd trochę i zły byłem na siebie. To pewnie uważać należy za powód, że się tak wtedy uniosłem, czego zawsze wystrzegać się lubię.

Swoją drogą przekonałem się nazajutrz, że przegony na polu za lasem, pszenicą zasianem, nie były dane w mej nieobecności tak, jak chciałem i jak wyraźnie zaleciłem. Skutkiem tego już się dołem obficie rzuciła łopucha, która zawsze. — choć mój rządca twierdzi, że gnijąc pod śniegiem, stanowi naturalny pognój — jest dowodem jakiegoś błędu w uprawie. Chciałem nawet właśnie coś o tem napisać do gazet, ale — raz, nie mogłem znaleźć dobrego tytułu, i powtóre: ciągle mi w głowie siedział Woś i to, co Żydzi o nim mówili, a z czego wnioskowałem, że musi być biedak w dużych już opałach. Dość, że nie miałem spokoju i jakoś w drugiej połowie września, kazawszy zaprządz do starej karyolki gniadego wałacha pod rękę, a siwą kobyłę od lejcy, a bez względu na to, że z kartoflami i burakami — nie mówiąc już o reszcie siewów — dużo jeszcze było do roboty, wyruszyłem rankiem w stronę Kalinówki.

Droga, jak to we wrześniu, niezła jeszcze była.

Ale, co za kraj monotonny i jaki smutny!... A jakie marne po większej części uprawy, jak siewy widocznie na łap-cap robione, choć pora doskonała!... A chłopskie gospodarstwa! Żal się Boże! Wszystko na jednę skibę zorane i zasiane pod pług. Nierzadko ściernisko z pod przyoranej skiby wygląda. A te obejścia chłopskie!... Nigdzie ani śladu drzewka, ani mowy o sadownictwie i o tem wszystkiem, coby w tak łatwy sposób dobrobyt mniejszych gospodarstw podnieść mogło. Widoczne było, że moje artykuły do gazet "Podniesienie bogactwa krajowego w drobniejszych własnościach" nie odniosły żadnego rezultatu. Ale to żadnego! Warzywo ogranicza się na kiepsko założonym kapuśniku i na bobie, zasianym w kartoflach, sadzonych zbyt gęsto i krzywo. A com ja napisał o tem, że sadząc i siejąc za gęsto, dwojako się traci!... Wszystko wręcz przeciwne temu, com tylokrotnie drukiem jak na dłoni dowodził i za co mi redakcya tak dziękowała. O honoraryach innych wtedy jeszcze mowy nie było — nawet wstyd byłby szlachcicowi pieniądze brać od gryzipiórków.

Zabrałem też od przypadku fuzyę ze sobą. Kucharz bowiem — wielki myśliwy — mówił, że teraz nierzadko jastrzębia po drodze z bryczki ustrzelić można, którego piechotą darmo podchodzić. Jakoż, może o półtorej mili od domu, na drodze, gdzie tu i owdzie wierzbina się nad rowem puszczała, wyjechał z drzewka, może na piętnaście kroków, niewielki jastrząbek, z tego średniego, najszkodliwszego gatunku, i usiadł znowu na prawo, o sto kroków dalej, na wierzbie. Wyjąłem flincisko i trzymam w pogotowiu.

— Zajedź Bartek ku lewej stronie drogi — a wolno...

Bartek, że to, jak każdy chłop, na zwierza chytry, zrozumiał odrazu i jechał jak należy. Ujechaliśmy z pięćdziesiąt kroków — jakoś nie widzę jastrzębia

— Gdzie on? — pytam cicho.

— A wej tam... raz, dwa, trzy... na piątej wierzbie od nas. O....

Jastrząb jak kula zleciał z wierzby i chyłkiem, tuż nad ziemią, znów dalej machał, nic jeszcze złego nie podejrzewając. Nawet przymierzyć nie mogłem. Znów bestya usiadł.

— Jedź! — mówię.

— Gdzie on? — pytam znów, ujechawszy spory kawałek.

— A wej tam. Siedzi psiakość!

Dojrzałem go istotnie. Może było sześćdziesiąt kroków. Ale tak jakoś pomiędzy gałązkami usiadł, że nieporęcznie było na cel brać. Jakoż, skoro się tylko przymierzyłem, on buch z drzewa i przy ziemi mknie dalej. Strzeliłem — ale gdzie tam! Tylko mi dym w oczy wionął. Słyszałem, jak śrót po wierzbie stuknął. Aż tu z rowu wstaje baba i okrutnie zawodząc, pokazuje na gęś za rowem, która śrót w nogę dostawszy, leżała na boku i smutnie karkiem kiwając, starała się napróżno pośpieszyć za drugiemi, które spłoszone, z wrzaskiem do domu zmykały.

Kosztowało mnie to rubla — i jakoś wstyd było. Jastrząb gdzieś przepadł, Bartek mówił, że zwąchawszy pismo nosem, do lasu poszybował.

Schowałem fuzyę pod siedzenie i zmartwiony, zdetonowany, zły, z niedobremi przeczuciami, jechałem dalej.

Droga szła w jednem miejscu, może o dwie wiorsty od miasteczka. Blizkość tego centrum manifestowała się przez to, żeśmy kilka wózków żydowskich minęli. Jedni wieźli śliwki do miasta, inni skórki baranie, po dworach za bezcen wytargowane, inni jechali próżno. Był to ruch, że tak powiem, reprezentujący życie ekonomiczne w kraju.

Byłem coraz smutniejszy...

Już dobrze się miało ku południowi, kiedy zjechawszy z traktu na prawo, ujrzałem znaną mi karczmę Jankla Maślanki, stojącą nad drogą. Wiedziałem, że ztamtąd był jeszcze spory kawał do samej Kalinówki, choć karczma stała już na Wosiowym gruncie, który tu językiem długim od reszty się ciągnął.

Przed karczmą widać było dwie żydowskie bryczki, ale wyprzężone. Tylko jakiś żydek ze stajenki na świat spoglądał, ale zobaczywszy mnie, wlazł prędko do środka. Zresztą żywej duszy. Myślę sobie: zasięgnę języka, tembardziej, że mnie, jako dalekiego sąsiada, żydy nie znają tak bardzo. Kazałem stanąć i lezę do karczmy, rozglądając się naokoło. Otwieram do sieni — nikogo — tylko dwie gęsi uciekły na podwórko. Włażę do izby. Za szynkwasem stoi stara, okrutnie brudna żydowica w zatłuszczonej, niegdyś może żółtej chuście.

— A gdzie gospodarz? — pytam.

— Jaki gospodarz?..

I spojrzała badawczo po mej osobie. Oględziny jakoś nie na wiele się przydały, więc po chwilce, nie odpowiadając, jak to żydowskim jest obyczajem, wprost na pytanie, rzekła:

 — Cy wielmożny pan zdaleka, cy może z miasteczka, cy do mego zięcia z interesem? Cy może o jakiego innego gospodarza sze pita?

— O Karczmarza.

— O Jankla?

Zaczęły, mnie te pytania żydówki niecierpliwić. Wstrętny naród! Te ich niby-pytania, to jedynie taki system, żeby tym sposobem mieć czas na zbadanie pytającego i namyślenie się, jak najlepiej na pytanie odpowiedzieć. Więc rzekłem:

— O jakiego karczmarza mam się pytać, u stu dyabłów! jeśli nie o Jankla?

— Dlaczego sze wielmożny pan zara gniewa? Może być przecie interes i do ten karczmarz widmuchowski, co z nami somsiaduje? Cy ja mogę wiedźeć? A żeli za moim zięciem sze pan pita, to on we dworze u dżedźyca. On tam jeszcze przed południem jechał z tym Frędzlem, co handluje o las. Nawet sze dżywuje, co oni tam robią tak długo — i posłałam mego wnuka, ten mały Srulek... jaki on mądry jest ten Srulek, żeby wielmożny pan wiedział... żeby on sze dowiedzioł, co uni tam robią tak długo. Cy wielmożny pan zdaleka jedzie, cy od szebie, cy od kogo, cy do Jankla z interesem? Co wielmożny pan do niego może mieć za interes?

— A to Frędzla konie i ten żydek, co z waszej stajenki na mnie wyglądał?

— Frędzla. Pojechali Jankla bryczką. Un mówi, co dżedżyc bardzo źle...

— Chory?

— Un zdrów jak bik. Tylko kieszeń bardzo chore — i pani chora. Pani, to będzie zdrowa, ale kieszeń to pewnie już nie. Frędzel mówi, co un za parę miesięcy musi bankerot być. Uni zara muszą wrócić. Jak wielmożny pan ma do Jankla interes, to nie długo potrzebuje na nich czekać. Może wielmożny pan co przetrąci. U mnie jest wszystko. Mam i szabasówkę — taka wódka, co to nie wódka, to jest lekarstwo. Wcale nie krajowy spirytus; na zagraniczny lana, co go raz mój zięć, jak na granicę jechał za końmi, przywiózł cały antałek. On tam ma krewnego, co trzyma karczmę nad samą granicą. Co to za fain interes, takie karczme nad samą granicą!... Niech wielmożny pan choć skosztuje. Można jajecznicą przetrącić...

I nalała mi żydowica lampkę. Z nudów wypiłem — mocna i szkaradna była. Żydowica coś jeszcze szwargotała. Po chwili wpadł mały żydziak do karczmy, ten Srulek, o którym mówiła, że taki mądry, i coś zaczął z nią szwargotać. Stara mocno się tem zaaferowała, widocznie skutek eksperyacyi Srulka w stronę dworu nie był pomyślny. Pomiarkowałem, że coś się stało, a nie mogąc się dowiedzieć i wogóle uważając dalszy pobyt w karczmie za bezcelowy, wsiadłem na swoją karyolkę i pojechałem. Od karczmy było jeszcze pół mili bocznemi drogami, które Woś jakoś nie w wielkim trzymał porządku. Jechało się prawie przez całe grunta Kalinówki — można zatem było, mianowicie w jesieni po zasiewach, osądzić gospodarstwo najlepiej, metodę agronomiczną Wosia skontrolować. Była dziwną trochę. Tu pole uprawione do połowy tak, że chyba cebulę sadzić — ale reszta widocznie robiona na łap-cap. Tam znów brak koniecznych rowów — tak, że ozimina, częściowo przynajmniej, skazana na wymoknięcie. Słowem, we wszystkiem widać brak wytrwałości przy dobrych chęciach, a nawet przy wyraźnej znajomości rzeczy. Iluż znam podobnych do Wosia pomiędzy szlachtą!...

Już widać było kalinowskie topole i dach dworu czerwienił się z pomiędzy nich, kiedy uwagę moją. zwrócił lokaj w liberyi (wytartej trochę, co prawda), dążący na podjezdku w stronę karczmy. Kiedy nas mijał, poznałem, że to był Franek, lokaj Wosia. I on mnie poznał, a poznawszy, jakoś nie tęgą zrobił minę.

— Dokąd to Franek? — zapytałem. Coś zabełkotał, pomieszany widocznie.

— A pan w domu?

— W domu — i pojechał.

Nie podobał mi się Franek na koniu, widocznie chyłkiem się gdzieś wymykający. Wogóle nie dobrze mu z oczu patrzało. Ale Woś miał swych faworytów, których bez racyi lubił, choć go zdradzali. Domyślałem się w tem jakiejś żydowskiej sprawki. Leżało to jak na dłoni, że pomiędzy karczmą a dworem potrzebny był szpieg i że rolę tego szpiega Franek spełniał — naturalnie płatny przez Żydów.

Wjeżdżałem już w aleję lipową, prowadzącą aż do bramy wjazdowej, a jeszcze żywej duszy we dworze widać nie było. Znając Kalinówkę, wiedziałem, że podwórze i całe obejście folwarczne leżało z tamtej strony dworu. Ta, którą się zajeżdżało, była — jak się Woś wyrażał — królestwem babskiem. Jego państwo leżało z drugiej strony, pomiędzy domem a podwórzem. Tak było za rodziców, tak i teraz. Nie widząc nikogo, kazałem dwór objechać dokoła. Za parkanem, z tamtej strony, ujrzałem bryczkę żydowską, z odprzęgniętą, chudą szkapą, niegdyś pewnie gniadą, która coś z pod siedzenia wyżerała. Okno do pokoju Wosia, czyli do tak zwanej kancelaryi, było otwarte. Nie widząc znów nikogo, zacząłem wołać,

— Wosiu! Wosiu!

Z kancelaryi jakoś nikt się nie odzywał. Doleciało mnie tylko jakby szczeknięcie psa. Zaintrygowało mnie to trochę. Z kuchni w oficynie, która stala przy samym dworze, wybiegł wyrostek i zaczął biedz w stronę podwórza.

— Gdzie pan? — zapytałem.

Chłopak się odwrócił, uśmiechnął się jakoś dziwnie, przystanął i odparł:

— Pan w stajni.

I spojrzał w stronę otwartego okna, zaczął się śmiać w kułak i uciekł. Nic nie rozumiejąc, kazałem zawrócić w stronę stajni i pojechałem. Istotnie znalazłem tam Wosia. Ucieszył się ogromnie, na szyję mi się rzucił i dziękował, żem sobie o nim przypomniał. A że był gościnny i nic tylko o gościu, ale i o jego ludziach i koniach pamiętał, więc zarządziwszy wszystko, co należało, zwrócił się znów ku mnie i pod rękę biorąc, rzekł wesoło:

— Dobrze, żeś przyjechał; zabawisz się. To ci im bal wyprawiłem!

— Komu? Jaki bal?

— Zobaczysz — odrzekł, i prowadził ze śmiechem w stronę domu.

To wszystko bardzo dalekie było od tego, jak sobie Kalinówkę i jej właściciela, który miał być jakoby w przededniu zupełnej ruiny, zdaleka wystawiałem. Kalinówkę znalazłem na oko niezmienioną, a Wosia nietylko w kwitnącem zdrowiu, ale i w kapitalnym humorze. Żadnego komornika lub innego zwiastuna szlacheckiej niedoli jakoś widać nie było. Intrygował mnie tylko ów "bal", o którym mówił Woś. Domyślałem się tylko, że w tem musi grać rolę jakiś Żyd, pewnie Frędzel i Maślanka i że ów lokaj na koniu, a także wyrostek śmiejący się w kułak, związek z tem pewnie mieli.

Po drodze dowiedziałem się, że pani Stefanii niema w domu, że Woś za kilka tygodni spodziewa się konsolacyi i że pani chorobę odbyć chce w domu rodzicielskim, gdzie lepszą, mieć będzie opiekę, i że on sam, t. j. Woś, co kilka dni tam wpada. Pojutrze właśnie chce tam jechać i myśli, że ze mną razem pojedzie. Pod otwartem oknem stanął nagle i położywszy palec na ustach, nadsłuchiwał. Tym razem żaden głos z pokoju nie dochodził. Po drewnianych schodach, miejscami mocno nadpsutych i gnijących od boku, weszliśmy do sieni. Ze zdziwieniem ujrzałem, że drzwi do tak zw. kancelaryi zlekka były uchylone. Woś zbliżył się po cichutku i trochę więcej je uchylił. Wtedy oczom moim przedstawił się następujący widok:

Przyciśnięci do ściany, jeden i drugi bardzo blady, stali obok siebie Maślanka i Frędzel. Przed nimi na tylnych łapach siedziały dwa buldogi Wosia, jeden cały żółty, drugi żółty w białe plamy. Psy, zwrócone mając pyski do Żydów, nie spuszczały ich z oka. Na pozór nie czyniły im nic złego i zachowywały się całkiem spokojnie. Kiedy jednak Woś drzwi odchylił, wtedy oba psy zwróciły się ku niemu, jakby z zapytaniem, co im nadal czynić wypada. Frędzel, żyd ogromny, jak wół i tłusty, chciał z tego skorzystać i wysunąć się ku drzwiom. Wtedy rzekł Woś półgłosem:

— Pilnuj!...

Psy groźnie warknęły, szczerząc kły. Żyd stanął jak wryty. Ale spostrzegłszy mnie, zaraz zaczął mówić:

— Ten pan szwiadek! ten pan szwiadek! co nas jasny pan w pokoju więzi. Zaraz skargę podam. To jest samowolne pozbawienie wolności, to jest gwałt przewidziany prawem...

— Milcz, parchu! — mówił Woś. — Jak chcesz pisać skargę, to masz tam papier na biurku. Idź! proszę cię Frędzelku! Luby Frędzelku, o, tam papierek. Idź, pisz! kochanie.

— Jaśnie panie... Ja co powiem jasnemu panu. Frędzel chce oddać dwa weksle z jasnej pani podpisem. Obydwa...

— Trzy, nie dwa! Gałgany!

— Niech będzie trzy — niech będzie trzy! Un sze zgadza..

Tu zwrócił się do Frędzla. Buldogi, widząc ruch, zaraz warczeć zaczęły. Maślanka się wyprostował i już bez ruchu mówił do Frędzla:

— Sug Mojsze! Sug Mojsze... sug daj Wort... Wiłst-de gebe' zurik de Wechsetes... Wiłst de cofnoncz de ostrzeżenie... Sug Mojsze! Sug daj Wort...

Tak mówił Maślanka do Frędzla urywanemi frazesami, a jak tylko słowo wymówił głośniej, albo gest wyraźniejszy uczynił, zaraz buldogi, mianowicie ten z białemi łatami, warczeć nań zaczynały. Wtedy przestawał mówić, spoglądał z wielkim strachem na psy, a jak tylko warczeć przestawały, zaraz dalej szwargotał...

— Sug Mojsze... i t. d.

Ale Frędzel, widocznie bardziej zacięty, a mniej tchórzowaty, wskazując ostrożnie na mnie, żeby psów nie drażnić, znów dodawał:

— Ten pan bendże szwiadek! ten pan bendźe szwiadek!...

I tu wymieniał moje nazwisko, zkąd jestem, czem jestem, jako dowód, że mnie zna i że tym sposobem może mnie jako świadka do sądu powołać.

Woś, stojąc w uchylonych drzwiach, śmiał się do rozpuku, aż się za boki trzymał. Wyznaję, że komizm tej sytuacyi nie udzielał mi się w tym stopniu, co jemu. Przytem uważałem, że pomimo psów, pomimo Wosia we drzwiach, Żydzi jednak coś jakoś pomiędzy sobą niezrozumiałego szwargoczą, a Frędzel, jako odważniejszy, oglądał się nawet nieznacznie na okno. Ale że okno miał po za plecami, więc obracać się było mu niewygodnie a jak tylko chciał się całkiem obejrzeć, zaraz buldogi zęby okrutnie szczerzyły, a ten w białe łaty za chałat go łapał. Więc Frędzel stawał zaraz w pierwotnej pozycyi, tylko po brodzie ślina wściekłości mu ściekała. Zacięty to był i zły Żyd, znany jako pijawka, jedna z najniebezpieczniejszych, najbardziej przebiegłych i chytrych... Zaczął jak każdy wiejski żydek: od handlowania skórkami baraniemi, a przytem był kiedyś trochę szklarzem. A chciał zrobić fortunę także, jak każdy wiejski Żyd: na kupnie lasu.

Zawszem sobie myślał, że szklarstwo, skórki i las muszą być jednak dobremi interesami, kiedy Żydki nikogo z nas do nich dopuścić nie chcą...

Woś stał jeszcze chwilkę we drzwiach i rzekł:

— Daję wam kwadrans czasu do namysłu. Potem was, gałgany! oszusty! szczuć będę psami. A potem możecie iść do sądu...

Wyjął zegarek i dodał raz jeszcze, wskazując na godzinę:

— Kwadrans.

Frędzel znów się obejrzał za siebie. Wtedy wydało mi się, jakby coś mignęło na dworze od strony podwórza, a Frędzel szepnął jakieś słowo do Maślanki. Ale jakoś nie zwróciłem na to uwagi. Woś drzwi zatrzasnął i znaleźliśmy się w sieni, gdzie on jeszcze się za boki od śmiechu trzymał. Zacząłem mu tłómaczyć i przedstawiać, że na tej operacyi obok "przyjemności" wiele zyskać nie może. Żydzi pewno weksli nie mają, przy sobie — a nawet, gdyby je oddali, to ostrzeżenie hypoteczne jest ostrzeżeniem. Weksle były tylko gwarancyą — jedną więcej — tego ostrzeżenia. Woś był zdania, że byle weksle miał w ręku, mianowicie te z podpisem żony, da sobie radę, bo z hypoteką można ciągnąć, jak długo się zechce...

Tak rozprawiając półgłosem w sieni, nie spostrzegliśmy, że ktoś nam tymczasem zaszedł od tyłu. Woś odwrócił się i... drgnął. Ten ktoś był to poprostu komornik. I nie był sam, Znając pewnie charakter pana domu, przywiózł z sobą pachołka sądowego, ażeby w danym razie, jeśli nie obrońcę, to świadka mieć pod ręką. Komornik był słodki, jak lukrecya, zaczął przepraszać, mówić coś o niemiłym obowiązku, dał jednak do poznania, że ma polecenie zabrać wszystkie konie zbytkowne i powozy, położyć areszt na meblach, a także na wszystkiem, co nie ma wprost koniecznego związku z utrzymaniem gospodarstwa. Przytem jednak uważałem, że pan ten spogląda ukradkiem na drzwi kancelaryi, jakby wiedział, co tam się dzieje.

Woś stracił rezon. Był blady, przygryzał wargi i wąsy i widoczne było, że nie wiedział, co począć. Mnie odrazu przypomniał się Srulek, ten "mądry" mały Srulek, który w karczmie Maślanki w mojej obecności do babci ze dworu przybiegł, coś z nią szwargotał, a potem lokaj Wosia, z którym się minąłem w drodze, chyłkiem widocznie do karczmy zdążający... Ale gdzie mógł być tymczasem przygotowany i schowany "na wszelki wypadek" komornik?... Na tej właśnie kombinacyi polegało porozumienie pomiędzy dworem a karczmą, i w tym celu poczta żydowska działała...

Dziś dopiero, kiedy przeglądam Wosia pamiętnik, z Maślanki dopiskami, dziś, po latach, rozumiem, jak to wszystko z góry było uplanowane i ukartowane, i jak Woś myśląc, że Żydów za łeb trzyma, sam przez nich był trzymany.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Z tej epoki nie brak w Pamiętniku ani Wosiowych, ani Maślanki notatek.

Wyjmijmy kilka charakterystycznych.

Woś np. układa takie plany:

"Żebym tylko mógł dostać prolongatę na rok, choćby na sześć miesięcy, ułożyłoby się wszystko... "

"Głupia ta Zosia, że nie chciała Olbrysia. Od

tej pory jakoś nikt się o nią nie spytał. Ona myśli, że na wsi, to jak w Warszawie, gdzie kawalerów, jak maku. Na wsi bywa na ten towar posucha. Przejdzie miesiąc, czasem więcej, a żywej duszy obcej nie widać. Namawiałem ja i tamtego (prawdopodobnie o mnie mówił), ale jakoś nie chwycił za tę wędkę. Gdyby on, albo Olbryś, potrafiłbym przez męża wpłynąć na Zosię, a co ona zechce, to i stary zechce. Musiałby mi na rachunek posagu dać choćby dziesięć — nawet choćby osiem tysięcy — i cały interes załatwiłbym z Żydami doskonale... "

"...Nowej stajni w tym roku budować nie mogę... Ani mowy o tem. A tu moje kasztanki stoją sobie po staremu na bruku kamiennym w stajni i tylko nogi sobie psują. Co to za nonsens to brukowanie stajen... "

"Jakbym dostał pieniądze, pierwsza rzecz, po załatwieniu się z lasem, tobym tego szelmę Maślankę z lasu wyrzucił. Miał racyę stary, że to gałgan i on mnie w te interesy wkręcił. Teraz widzę dopiero, że on grubo z Frędzlem w spółce siedzieć musi... "

"Jak mi nie starczy żyta do siewu, to — dalibóg! — nie wiem zkąd brać... Od tego gałgana (znów widocznie mowa o Maślance) ani garnca nie wezmę... "

"Wczoraj fornale z pustemi wozami z lasu wrócili i drzewa ani na opał, ani do naprawy nie przywieźli. Mówili, że ich ludzie Frędzla do lasu wpuścić nie chcieli... "

"Co ja zrobię, jak nawet oziminy, ile należy, wysiać nie będę mógł? Ha! dosieję z wiosną jęczmieniem i owsem, a jak nie będzie można inaczej, tatarką... Dobra i tak... "

"Maślanka starszego syna do szkoły handlowej do Warszawy posłał. Widocznie na pana go kieruje. Wszystko za moje pieniądze... "

Z tych i kilku innych urywków Pamiętnika z owej epoki widoczne, że Woś to jedno tylko dotychczas skorzystał, mianowicie, przekonał się o łajdactwie swego Totumfackiego i o jego więcej niż podwójnej grze.

Trochę zapóźno...

Tymczasem wtedy już te strony Żydów losy Wosia były zdecydowane. Z notatek Maślanki, tych na drugiej stronie, przekonać się łatwo, że wszystkie kalkulacye Wosia i reszta jego nadziei nie były nawet w rachubę brane. Oni się już szatami jego podzielili, a nawet — o ile wnieść można — istniała już pomiędzy Żydami emulacya, kto więcej na nim zarobi. Oto np. list Maślanki do Wosia. Sądząc z lepszej nieco ortografii, wnieść można, że mu go pisał ten syn, o którym Woś mówił, że go do szkoły handlowej chce ojciec posłać. Podaję urywki z niego. Maślanka był wtedy widocznie w podróży, pewnie wysłany przez Wosia. Ale, że nie ma daty i miejsca, więc tylko domyślać się można. Na początku ustęp:

"Gdy Jaśnie Pan wimógł na Jaśnie Pani podpis na hypoteczne ostrzeżenie co się tyczy ten las, to Frędzel mówi, żeby mógł czekać i prolongować weksle jeszcze na trzy miesiące po potroncenie procent prawny płatny z góry za cały rok... "

(Zwracam uwagę na termin "procent prawny" za cały rok, ale na trzy miesiące)

Dalej znów napisane wyraźnie:

"Frędzel mówi, co od ostatniej rozmowy z Jaśnie Panem, to on się Jasnego Pana bardzo boi. On mówi, że mu zdrowie nie pozwala się irytować... "

(O jakiej rozmowie Maślanka pisze, nie wiem. Pewnie jednak nie o tej z buldogami, tylko o jakiejś innej, bo niebawem dodaje):

"Komornik jest mientki człowiek, on mówi, że zdejmie areszt z fortepian i insze meblów Jasnej pani, jak mu się da kilka korcy kartofli i jęczmień. Ale, żeby mu wprost Jaśnie Pan nie posyłał, tylko przezemnie, to on z karczmy sam odbierze... "

Jak się przekonałem później, komornik nie był wcale "mientki, " tylko bezczelny łapownik, zwyrobionemi przez praktykę manierami fałszywej grzeczności, udanej słodyczy i t. d.. Ale mniejsza o ten szczegół.

Na odwrotnej stronie listu Wosia, w którym on pisze do Maślanki, ażeby Frędzla koniecznie do

Kalinówki sprowadził, znajduje się wymowna notatka, którą dziś dopiero, post festum, zrozumieć dokładniej można, a przynajmniej domyślić się, co znaczy:

"Ten kontra — rewers, co mi dał Frędzel za te pieniądze, com ja Frędzlowi dał na połowę, a za które un pozwolił wnieść ostrzeżenie w hypotece, bendże ważny dopiero po licytacyi, bo przedtem, co ja na tem zarobię? Do ten czas kontrarewers martwy bendże i procentowania nie przyniesie".

A potem następujące cyfry:

"4, 200 na trzy procent na miesiąc robi przez półtora roku = 2, 268 rs., na połowę z Frędzlem robi 1, 134 rubli. Jak on mi nie zapłaci te sumę, niech da na nią drugi rewers... "

"...Za kunie połowa od Chaimka 394 rubli i uzdeczkowe mnie się należy, nie jemu. "

"...Las wart jest około 15, 000 rubli. Daliśmy z Frędzlem wszystkiego 7, 800 rubli i 300 rubli do Warszawy. Już przeszło połowa. Wiency dać nie można... "

Potem idą cyfry większe, a prawdopodobnie dotyczące szacunku samej Kalinówki i sumy, którą, na kupno całego majątku będzie trzeba wydać. Widoczne z tego najpierw, że: obmotanie Wosia w kontrakt na las było przygotowane oddawna, jeszcze od czasów jego kawalerskich; powtóre, że cały ten interes był zupełną, z góry umówioną spółką i że pomiędzy samymi Żydami już wtedy istniały spory co do podzielenia się skórą ofiary. Widać z tego również, że "poczciwy" Maślanka był właściwie jeszcze niebezpieczniejszym i szkodliwszym od Frędzla. Tylko Maślanką był tchórzliwy i czasami bał się jeszcze o własną skórę, nie mogąc zapomnieć, że jako karczmarz stał, bądź co bądź, w bezpośredniej zależności od dziedzica. Frędzel czuł się niezależnym.

Jak dalece i jak długo Woś był zaślepiony co do Maślanki, dowodzą jeszcze następujące notatki z "Pamiętnika":

"Ostatecznie, gdyby nawet Maślanka był rzeczywiście w zmowie z Frędzlem i tak haniebnie mnie oszukiwał, to mogę się jeszcze ratować albo parcelacyą, albo bankiem. Parcelacya zaczyna wchodzić w użycie u braci szlachty. Czemubym i ja nie miał się tego środka uczepić? Przykro wprawdzie ojcowiznę pomiędzy chłopów rozdzielać, ale co robić... Rozparceluję ten folwark za lasem i pół gruntu z pod lasu. Ojcu będzie markotno, skoro Kalinówka zostanie bez folwarku, który on własną ręką stawiał i stworzył go prawie, ale co robić? Nie można się bawić w sentymenty, tylko myśleć pozytywnie, skoro nóż na gardle... " i t. d.

Widać z tego, że ówczesna, w modę wchodzić zaczynająca szkoła tak zwanych pozytywistów, którzy radzili wyzbyć się sentymentów, zamącała i szlachcie głowy, nawet tak niedowarzone, jak Wosiowa. I powiedzieć, że te puste frazesy o jakimś, przez nikogo właściwie niezrozumianym pozytywizmie, bałamuciły półgłówków przez całe pokolenie!...

Że Maślanka wiedział doskonale o mrzonkach swego dziedzica i o jego zamysłach parcelacyjnych, wnoszę prawie napewno, a także i temu zaprzeczyć nie można, że Żydzi, gdyby Woś na seryo wziął się do przeprowadzenia tego planu, byliby na każdym kroku szkodzili i nie dopuścili chłopów do traktowania. W ich przecie interesie leżało już wtenczas, ażeby Kalinówka jak najprędzej poszła na licytacyę. Niestety, jak doświadczenie uczy, w tych wypadkach chłopi zawsze wpierw idą po radę do karczmy, aniżeli gdziekolwiek indziej. Znam mnóstwo wypadków z lat późniejszych, gdzie karczmarze z premedytacyą do parcelacyi nie dopuścili i tak długo nasyłali chłopom doradców, jeśli ich własna rada nie wystarczała, aż ci stracili zaufanie do interesu i przerwali układy, już prawie na ukończeniu będące.

Zresztą w tej mierze objaśnia doskonale jakiś na połowę przedarty kwitek, czy coś podobnego, widocznie z karczmy Maślankowej pochodzący, gdzie na drugiej stronie dawnem pismem Maślanki, jeszcze nie pod wpływem kształcącego się syna redagowany, stoi wyraźnie:

"...Folwark 15 włuk — ten grunt pod las na połowę może będzie z 8 włuki po 2 tyszące po sztroncone towarzistwo i długi wipadnie około 12 tyszęcy... " Potem coś o Frędzlu i znów rachunki... Widocznie karczmarz liczył na tę ewentualność i był przygotowany do cichej a skutecznej walki.

Inne notatki, jako mniej ważne, lub mówiące mniej więcej o tem samem, pomijam. Te, które są, wystarczą do charakterystyki położenia.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Wracam do faktów, t. j. do sceny z komornikiem i Żydami, czego byłem mimowolnym świadkiem.

Komornik, jak najwidoczniej świadomy położenia i wiedzący o Żydach, znajdujących się w pokoju Wosia, zmierzał tam wprost i stanowczo, ciągle z uśmiechem na ustach i ciągle mówiący o "niemiłym obowiązku... "

Rzekłem prędko do Wosia po francusku, niepewny, czy mnie zrozumie:

— Weź go do pokoju jadalnego.

I zastąpiłem komornikowi drogę, mówiąc, że gospodarz prosi go do innego pokoju. Sługa sądowy, drab okrutny i również widocznie z celem jasno określonym tu przybyły, stał we drzwiach do sieni nieruchomy.

— Czy nie lepiej będzie w kancelaryi pana dobrodzieja?... — rzekł ciągle słodko komornik.

— Kancelarya przeniesiona gdzieindziej — rzekłem stanowczo i tam pójdziemy najpierw, a potem, gdzie pan zechce.. Proszę. I wziąłem go lekko za ramię.

"Weszliśmy istotnie tam, gdzie chciałem. Tym sposobem uniknąłem przynajmniej skandalu, procesu o szczucie psami i t. d., na co Żydzi mieliby już teraz pewnych świadków.

Woś stracił werwę i przytomność. Kiedyśmy już byli w pokoju, musiałem mu dawać znaki, mrugać na niego i t. d., zanim poszedł, niby to po atrament, do swego pokoju.

Sam zabawiałem nieproszonego gościa.

— Może wódeczki i przekąski? — zaproponowałem.

Odparł z miną uroczystą:

— Najpierw czynność urzędowa, szanowny panie dobrodzieju!...

— Można wypić urzędowy kieliszek wódki — odparłem, siląc się na jowialność...

Tymczasem w sieni zrobił się hałas. Woś nwolnił wprawdzie żydów z niemiłej pozycyi, ale oni teraz chcieli gwałtem, aby prawnie stwierdzono ich krzywdę. Frędzel mianowicie nabrał więcej jeszcze rezonu i ogromnie wrzeszczał. Psów jakoś nie było słychać. Widać karne bestye!...

Komornik nasłuchiwał, alem go prawie siłą wstrzymał, dopóki się w sieni nie uciszyło. Niepokoił mnie tylko ów drab sądowy, który we drzwiach został i mógł być świadkiem sceny. Później jednak dowiedziałem się, że jak tylko weszliśmy do pokoju, on, uważając rolę swą za skończoną, a może w gruncie życzliwszy drugiej stronie, niż Żydom, udał się do swego wózka i szkapy. Tym sposobem jedynie uniknął Woś, po za wszystkiemi innemi nieprzyjemnościami, procesu o "samowolne pozbawienie wolności" i t. d.

Zostawszy chwilę sam na sam z komornikiem, usiłowałem cośkolwiek z niego wydostać, zbadać, czyby nie można załagodzić lub odwlec sprawy. Ale to był szczwany łajdak i wcale nie "mientki", jak go wdzięcznie określał w liście Maślanka; przeciwnie: przy pozorach uniżoności i słodyczy, miał on widocznie zaciętość w sercu na Wosia. Pewnie go Woś zmaltretował kiedy, zamiast spolitykować trochę z przebiegłą a złą gadziną. Dość, żem się niczego nie mógł dowiedzieć. Tyłem poznał jedynie, że sprawa Kalinówki była już wówczas bardzo krucha. O ile wniosłem, już nie kilka, jak sobie robił iluzye Woś, ale kilkanaście tysięcy rubli potrzeba byłoby na uratowanie pozycyi. A zkąd je na razie brać? Przytem stary Myszewski ciągle był utrzymywany co do stanu interesów Wosia w pewnego rodzaju mistyfikacyi, co było poprostu wierutnem głupstwem i fałszywym point d'honneur ze strony Wosia. Raz ukrywszy prawdę, nie chciał się za nic przyznać.

Podejrzywałem, że oprócz zawziętości do Wosia, brał "mientki" komornik dobre łapówki od Żydów, aby sprawę przyspieszyć, co stanowczo leżało w Żydów interesie. Nabrałem tez przekonania już wtenczas, że głównym motorem wszystkiego był właśnie Maślanka. Frędzel szedł na las, ale Maślanka na Kalinówkę i myślę, że od początku interesu plan ten był odrazu przez Żydów w całości ukuty, podjęty i przeprowadzany wolno, ale stanowczo i z głębokiem rzeczy obmyśleniem. Teraz chcieli działać — już nie wolno.

W tem wszystkiem niepojętą prawie zdawała mi się okoliczność, jakim sposobem stary Myszewski, człek niepozbawiony pewnego naturalnego sprytu, a przytem doświadczony, stary gospodarz i pod wielu względami za powagę w sąsiedztwie uchodzący, mógł tak długo utrzymywanym być w absolutnej nieświadomości stanu interesów swego zięcia. Kiedy dziś o tem myślę, uważani za pewnik, że tylko solidarność Żydów między sobą mogła do tego pomagać. Oni wszyscy o tem wiedzieli, wszyscy znali plany dwóch pijawek Kalinówki — i nietylko żaden tajemnicy nie zdradził, ale pilnowali, aby nikt inny z boku, prócz nich. o tem się nie dowiedział.

Tu znów wpada mi pod rękę karteczka, widocznie przez Maślankę kreślona, gdzie kilka kulawych i źle pisanych cyfr dowodzi, z jak chytrym planem Żydzi działali.

Tylko ten, kto znał ówczesny stan Wosia z jednej, a wszystkich tych matactw żydowskich z drugiej strony, i kto, jak ja, wprawił się w odcyfrowywanie żydowskich hieroglifów, zrozumie o co tu chodzi. Najpierw:

"12 tyszonców".

Potem w żargonie:

"sechzaju hindert herb" ("kerb" znaczy: kerbeł, t. j. rubli) odstępnego".

Wnoszę ztąd, że 12 tysięcy ma być suma, jakiej potrzeba na pierwsze kroki kupna na subhaście samej Kalinówki, a 1, 600 "odstępnego" musi być dla Frędzla.

A przytem jak tanio chciał Żyd przyjść do majątku, zważywszy, że to, co przedtem do spółki z Prędzlem w interes włożył, nie mogło przenosić 8 do 10 tysięcy!... Plus 12, daje sumę około 20 tysięcy rubli za całość. Majątek więc, który, przy obejmowaniu go przez Wosia przed tak niedawnym czasem był wart co najmniej 60 do 70 tysięcy rubli, chciał żyd nabyć za trochę więcej, niż za ćwierć ceny. Z kosztami wypadłaby może jedna trzecia. I dopiął celu...

Następne bowiem pozycye, na tej samej karteczce spisane, nie przenoszą tysiąca rubli.

Jedna wyraźnie opiewa:

"Draj hindert kirbeł... ''

Jakie śliczne wyrażenie techniczne!...

Domyślam się, że to pozycya dla "mientkiego" komornika...

Inne pozycye po kilka, kilkanaście, rzadko kilkadziesiąt rubli — zapewne dla piszczyków sądowych, małych faktorów, lub tez dla szpiegów domowych, w guście lokaja, któregom konno jadącego do karczmy zobaczył.

Potem znów:

"hindert fifcik kerb sondowe... "

Niewątpliwie to znowu komornik.

I potem znów drobne pozycye, bez znaczenia, które pomijam.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Ta maleńka, zasmolona, ledwo czytelna, a dla prostaków niezrozumiała karteczka, świstek raczej, stanowi kwintesencyę żydowskiej buchalteryi. Wszystko w niej się mieści. Jest to prawie "pieśń bez słów", bo słowa mało tu znaczą, a główna melodya w kilkunastu kulawych cyfrach zawarta. Ruble, to nuty tej pieśni.

Dziwnie smutnie, ironicznie prawie, brzmi obok tego, na drugiej stronie tego samego pomiętego świstka, tych kilka wierszy ręką Wosia kreślonych.

"Gdyby Maślanka przekabacił Frędzla i uzyskał prolongatę na dwa pierwsze weksle, mógłbym przy tegorocznym zbiorze zapłacić procenty i jeden weksel przynajmniej do połowy zapł... .musi, podpisać jeszcze jeden, a na przyszły rok spłacę znów część... "

Potem znów nieczytelne lub wydarte.

Jakim sposobem na tej samej właśnie karteczce umieścił Maślanka główny swój obrachunek, tego doprawdy nie rozumiem. Może to ironia losu.

A jednak tak jest. Dość, że iluzye szlacheckie z nieubłaganą kalkulacyą żydowską zeszły się na jednym papierku...

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Kiedy zostaliśmy sami, zanim komornik ukończył swą czynność, t. j. położył areszt na reszcie nieopieczętowanych jeszcze mebli, na koniach cugowych, czternastu źrebakach, zbożu, które uznał za zbywające od potrzeby dokończenia siewów, ordynaryi i obroków, miałem z Wosiem długą i stanowczą rozmowę.

Niestety! rozmowa ta, nietylko do żadnego nie doprowadziła rezultatu, ale nadto stała się przyczyną poróżnienia mego z Wosiem. Poróżnienie to było tembardziej nieprzyjemnein, gdyż ktoś, źle rzeczy świadom, mógł był mnie posądzać, żem umyślnie zerwał stosunki z przyjacielem — wtedy właśnie, kiedy on zaczął pachnieć bankrutem.

Tyle mamy przykładów takiej przyjaźni!...

A jednak dziś, po latach, po faktach dokonanych, spełnionych a nawet zapomnianych, które żywo stają w pamięci mnie przedewszystkiem, odświeżone przypadkowem znalezieniem podwójnego Pamiętnika — dziś jeszcze, powtarzam, sumienie nic mi pod tym względem nie wyrzuca.

Widzi Bóg, żem chciał ratować przyjaciela!... I gdyby nie dziwny, dziecinny prawie jego upór, byłby mógł wtedy jeszcze wybrnąć jakokolwiek z krytycznego położenia.

Woś miał jednak, obok tego, naturę, że nie chciał wierzyć w to, co mu sprawiało nieprzyjemność. Tym sposobem żył w wiecznych iluzyach — a jeśli już pozbywał się ich na chwilę, jak o tem świadczy pamiętnik, to jeszcze nie umiał uporu własnego przełamać. Wolał dopuścić do katastrofy, wolał unieszczęśliwić najpierw siebie, potem szczerze kochaną żonę, następnie swych najbliższych, aniżeli pojechać do teścia i rzec mu: zbłądziłem, zataiłem, radź i ratuj.

O to właśnie poszło między nami.

Nie pomogły perswazye z mej strony, że najdalej za kilka miesięcy, może wcześniej, stary Myszewski o wszystkiem dowiedzieć się i tak musi. Tylko dowiedzenie się w ten sposób, już po spełnionym fakcie, będzie dla obudwóch stron boleśniejszem, bo już nie do naprawienia.

I tę jego stronę znali Żydzi, przedewszystkiem Maślanka, który go obserwował codziennie. Znali i liczyli na to, że sprawa nie wyjdzie na jaw, dzięki uporowi Wosia, aż kiedy będzie za późno. Przed rokiem, wyznawszy interes z kontraktem, mógł był go unicestwić za cenę kilku tysięcy rubli. Dziś już sprawa wkraczała do cyfry kilkunastu tysięcy. Ciężko byłoby staremu znaleźć tę sumę, ale byłby ją, choć może stękając i marszcząc się, z pewnością wynalazł, żeby dzieci od bankructwa ratować. Dopuściwszy lekkomyślnie do katastrofy, trzebaby już takiego nakładu i kapitału, ie stary, choćby zechciał ją odwrócić, nie byłby już wystarczył fortuną bez zaszargania jej takiego, któreby jej własnej egzystencyi zagrażało.

To wszystko przedstawiałem Wosiowi w sposób jasny, dobitny i prosty. Prosiłem, aby zdobył się na krok stanowczy, błagałem prawie.

Uparł się jak cap i w uporze nieustannie powtarzał:

— Ty jeden mógłbyś mnie ratować, gdybyś chciał...

— Ależ chcę, Wosiu, chcę — powtarzałem — tylko nie inaczej, jak w porozumieniu i na spółkę z twym teściem...

— To tak samo, jakbyś mi odmawiał.

I nie dał się przekonać, że to nie tak samo. Przekładałem, że przecie i jemu stan mych interesów jest wiadomy, że — choć nie bogacz, mam pewne środki, mam majątek nie wielki, ale dość czysty, że ponieść część ofiary mógłbym, którąby mi zresztą Kalinówka z czasem zwrócić mogła jednakże samemu włazić z gołym podpisem na kilkanaście tysięcy rubli na weksle, nie mogę, bo zarżnąłbym siebie samego, a jemu także stanowczo nie pomógł. W tych warunkach, po upływie pewnego czasu bylibyśmy Obadwaj bankruci, zamiast jednego i to byłby cały skutek.

Skoczył Woś na to, jakby oparzony:

— Więc mi nie wierzysz, więc myślisz, że chcę cię zrujnować, obedrzeć!

— Ależ nie, Wosiu!... Ty chcesz jak najlepiej, nie wątpię. Ale ratunek taki nie jest stanowczym. Gotówki nie mam, abym cię mógł ratować odrazu. Mógłbym tylko dać podpis. Tym sposobem po pewnym czasie już twoja dobra chęć nie wystarczy, bo fakty i niemożność wybrnięcia będą silniejsze od najlepszych chęci, nawet od ciebie samego.

— Więc co robić?... — spytał znowu.

— Słuchaj — odparłem, już trochę zniecierpliwiony — zabieraj się natychmiast, może konie już się odpasły, siadaj na moją karyolkę i jedźmy czemprędzej...

— Dokąd?...

— Do twego teścia — rzekłem — do stu piorunów! Gdzież indziej mamy jechać?

— Widzisz — odparł, przekomarzając się — mówisz, że ja gwałtowny, a sam piorunami sadzisz.

— Mniejsza o to... Jedziesz, czy nie jedziesz?

— Nie!... Tam jest Stefa, a ja przed nią ani słowa nie pisnę. Nie mogę... nie mogę!...

— Człowieku! toż niebawem i ona dowie się o prawdzie.

— Nie dowie się, bo ja do katastrofy nie dopuszczę.

— Jakim sposobem?

— Et! jakoś to będzie... Kalinówka...

Nie dałem skończyć tego głupstwa i zawołałem:

 — Jakoś to będzie! Jakoś to będzie!... Słuchaj! przez to straszne, bez sensu, nieopatrzne, idyotyczne: "Jakoś to będzie" setki fortun szlacheckich wniwecz poszło, setki rodzin uczciwych w poniewierkę się dostało, z uczciwych ludzi zrobili się darmozjadzi, bez dachu, bez jutra, bez racyi bytu. Kraj nasz przez to upadł! wiesz o tem! A wszystko przez to głupie: "jakoś to będzie... ". Ty sam.. co ty poczniesz ze sobą, jak Kalinówki nie będzie? Gdzie pójdziesz, dokąd się obrócisz? co będziesz znaczył?...

— To mnie ratuj, nie praw kazań!...

— Więc jedź ze mną do starego. Zaraz!...

— Nie!...

...I tak w kółko... Nie było rady...

Wtedy właśnie, dziwnym jakimś wypadkiem, wpadła mi w rękę karteczka na biurku Wosia leżąca, na której było napisane:

"Maślanka" a potem: — a potem: "jak maślanka, po francusku?... " I znak zapytania bez odpowiedzi.

Pomimo sytuacyi nie zbyt wesołej, nie mogłem wstrzymać się od uśmiechu i spytałem, co to znaczy?

Roześmiał się głośno i rzekł:

— Ah! to ten błazen Maślanka. To już dawno tu leży, jeszcze z czasów, kiedym temu gałganowi wierzył. Raz przylazł do mnie i wśród interesów zapytał nieśmiało, jak "maślanka" po francusku. Przyznam ci się, że sam nie wiedziałem, a Stefy nie było w domu. Mówił, że go o to pytał starszy syn, ten, który w Warszawie na kupca się kształci w szkole handlowej, czy gdzieś tam. Pytał i Stefy o to jak wróciła. Powiedziała, że "Baber", czy tam jakoś...

 — No! babeurre — odparłem — a co mu po tem?

 — Czart go wie, gałgana.

Drobny ten fakt wyszedł mi z pamięci. Dziś dopiero, po latach, rozpatrując rękopis Maślanki, a pamiętny zarazem owej uczty w Kalinówce, o której wspomniałem na wstępie, jak to po imieninach tamże, kiedy Kalinówka już dawno z rąk Kalinowskich wyszła, pił hrabia...wicz "bruderszaft" ze starym Baberem, a pani Alfredowa, z domu Baberówna, ślicznie wyglądała w rodzinnych klejnotach, i gdzie to właśnie manuskrypt pamiętnika Wosiowego z dopisami ówczesnego Jankla Maślanki w kącie zapomniany znalazłem — dziś przypominam sobie ten drobny fakt...

Jak oni wszystko przewidywali, nawet zmianę nazwiska, w razie zagarnięcia Kalinówki.

Tylko założyłbym się, że ten "Baber" nie urodził się w głowie starego Maślanki, tylko — albo ówczesnej Maślankowej, albo może której z Maślankówien. Może właśnie dzisiejszej pani Alfredowej...

— Mniejsza o to — rzekłem wówczas do Wosia — bylebyś, jeśli chcesz ratunku, jechał zaraz ze mną, gdzie trzeba. Zmiłuj się! jedź.

— Nie — odparł po raz ostatni.

Wtedy, zniecierpliwiony do reszty, zacząłem mu robić srogie wymówki. On milczał z początku, w końcu jednak uniósł się także i ciągle o brak dobrej woli w "ratowaniu" mnie pomawiał. Rzeki coś przytem o fałszywej przyjaźni, salwującej się frazesami i kazaniami, zamiast dania istotnej pomocy.

Tego było mi już nadto...

Od słowa do słowa, pokłóciliśmy się strasznie. Bez pożegnania z Wosiem, kazałem zaprzęgać i pojechałem napowrót do domu.

Tak był rozżalony, że mnie nawet, choć już słońce zachodziło, nie zatrzymywał...

...I tak się skończyła nasza przyjaźń!...

Byłoby to jeszcze pół biedy, ale niebawem skończyło się i z Kalinówką.

Jakoś, w kilka tygodni potem, musiałem na czas dłuższy wyjechać, bo zaziębiwszy się przy pilnowaniu kopania ostatnich kartofli, byłem zmuszony ratować zdrowie i bronić się przed reumatyzmem aż nad Renem.

T nie widziałem już więcej Wosia w Kalinówce.

Wróciwszy, dowiedziałem się, że Kalinówka już sprzedana przez Żydów na subhaście, a państwo do Warszawy się wyprowadzili. Opowiadał mi przytem mój rządca rozmaite plotki żydowskie o ostatnich momentach tej szlacheckiej jeremiady. Smutną była, jak każda w tym rodzaju. Tem smutniejsza, że Woś nietylko sam wszystko prawie stracił, ale zarwał i rodzinę. Na szczęście, nie przeżył długo klęski stary Kalinowski i w parę miesięcy po katastrofie żywota dokonał. Ostatnie chwile miał zatrute tem, że jego ojcowizna przeszła w obce ręce, w dodatku żydowskie.

Sprawdziło się zatem, co przewidywała ciotka Ewa. Nie była sympatyczną, prawda — ona jedna przecież w tej rodzinie widziała jasno i nie łudziła się.

Nie będę powtarzał plotek, jakich mi rządca mój o tych ostatnich chwilach panowania Wosia w Kalinówce nie szczędził. Tyle pewna, że pani Stefania ledwo życiem ruiny i rozczarowania co do męża swego nie przypłaciła. Co się z nimi później stało, opowiem pokrótce w zakończeniu, koniecznem dla wyjaśnienia całości.

Jeden tylko szczegół z tych chwil ostatnich utkwił mi w pamięci, mianowicie zemsta, jaką Woś wywarł na owym komorniku, który, płatny przez żydów, zaszedł mu dla przyśpieszenia operacyi zanadto za skórę. Na kilka dni przed terminem subhastacyjnym rozeszła się pogłoska, że Woś uciekł, do czego on sam umyślnie się przyczynił, wyjechawszy niby to w tajemnicy przed Żydami jedną bramą, a wróciwszy pieszo drugą. Żydzi uczuli się wtedy panami i sprowadziwszy komornika, robili — bezprawnie wprawdzie — rewizyę we dworze, pod pozorem poszukiwania rzeczy, które Woś miał iakoby ukryć. Przeczuwając to wszystko, rozpuścił Woś pogłoskę, że schował jakieś kosztowności w piwnicy od wina. W tem gadaniu tyle było prawdy, że Woś resztki wina rzeczywiście wywiózł, a w piwnicy zostawił kilkanaście butelek i gąsiorów, w które ponalewał rozmaitych brzydactw. Piwnica miała stare, żelazem okute drzwi i maleńkie okienko silnie zakratowane, a tak nizkie, że do połowy tylko nad ziemię wystawało. Do tej piwnicy dobrali się wówczas Żydzi, ale ostrożni, zostawili w niej komornika, a sami, pod pozorem pilnowania, cofnęli się na schody. Tego właśnie czekał Woś. Zbadawszy sytuacyę, zaszedł Żydom od tyłu z temi psami, które raz już dały się im we znaki, w mig zatrzasnął drzwi od piwnicy, klucz przekręcił i schował, a Żydów gnał i szczuł buldogami po ogrodzie. Chałaty, a podobno nawet i łydki żydowskie smutny miały przedstawiać widok. Komornik zaś przesiedział półtora dnia w piwnicy, Żydzi bowiem, dopadłszy swej bryczki, uciekali ku karczmie Maślankowej, co szkapa nóg miała, zostawiwszy swą ofiarą na pastwę losu.

Wtedy dopiero Woś, widząc, że niema już w Kalinówce nic swego, a to, co miał, obłożone było kilkakrotnie aresztem, wsiadł na ostatnią bryczkę, jaką miał, zaprzężoną w ostatnie dwa konie, ukrywane na folwarku w stodole — i wyjechał na zawsze z Kalinówki. Odjeżdżając, rzucił klucz od piwnicy do stawu. Jak się komornik z więzienia uwolnił, różne mi co do tego rządca wersye opowiadał. Ale długo nie mógł przyjść do siebie, raz ze strachu przed śmiercią głodową, powtóre dlatego, że z rozpaczy napił się czegoś z butelki, co mu podobno trochę zaszkodziło.

O całem tem zajściu, o którem długo sobie opowiadano w okolicy, nie znalazłem oczywiście żadnej wzmianki w Pamiętniku Wosia, tem mniej w dopiskach Maślanki. Mogę więc tylko powtórzyć to, com z niepewnych ust zasłyszał.

Dość, że takim czynem skończyło się królowanie Wosia na Kalinówce.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej