Ignacy Prądzyński

PAMIĘTNIK HISTORYCZNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

ROZDZIAŁ DRUGI.

ROZDZIAŁ TRZECI.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

ROZDZIAŁ ÓSMY.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.

ZAKOŃCZENIE.

STAN ARMII POLSKIEJ W DNIU 23 (SIERPNIA) 4 WRZEŚNIA 1831.

PAMIĘTNIK HISTORYCZNY I WOJSKOWY O WOJNIE POLSKO-ROSYJSKIEJ W ROKU 1831.

Ignacy Prądzyński

PRZEDMOWA.

"Pamietnik" swój generał Prądzyński napisał na żądanie cesarza Mikołaja, który go powołał do Petersburga i pozwolił mu korzystać z materyałów, potrzebnych do ułożenia tego sprawozdania. Rękopism Prądzyńskiego znajduje się w archiwum Wojenno-Uczonej Komisyi Głównego Sztabu. Generał Puzyrewski, pisząc swą historyę wojny 1831 roku, korzystał między innemi i z tego źródła, które wydał w całości w drugim tomie swego dzieła: "Polsko-russkaja wojna 1831 goda". Omawiając to źródło, wyraża się o niem w sposób następujący: "Przedstawiając swój memoryał cesarzowi, on (Prądzyński) starał się naturalnie być o ile możności ścisłym i nie odstępującym od prawdy, chociaż pomimo tego cały obraz w jego opowiadaniu otrzymał niezupełnie prawidłowe oświetlenie. Pochodzi to ztąd, że o pomyślnych dla Polaków bitwach opowiada szczegółowo, o niepomyślnych zaś — pobieżnie. W każdym jednak razie "Memoryał" Prądzyńskiego musi być zaliczony do pierwszorzędnych źródeł przy studyach nad wojną r. 1831". O autorze "Pamiętnika" generał Puzyrewski mówi w innem miejscu: "Prądzyński odznaczał się szerokiem i poważnem wykształceniem, umysłem twórczym, świetnością i śmiałością przewidujących, często genialnych kombinacyi strategicznych, w których był niewyczerpany. Brak mu jednak było, tyle cenionej przez Napoleona równowagi umysłu i charakteru, w skutek czego mógł z nadzwyczajną korzyścią pracować na swem polu w roli kwatermistrza ale nie wodza."

Pamiętnik więc ma podwójną wartość: po pierwsze zawiera w sobie dużo faktycznego materyału o ruchach strategicznych obu walczących armii, a powtóre wyjaśnia nam rolę, jaką odegrał Prądzyński w owych wypadkach. Z tego powodu zdecydowaliśmy się wydać go w tłomaczeniu polskiem.

WSTĘP.

Dzisiaj nie czuję się na siłach do pisania historyi okropnych wypadków, które wypełniają ten nieszczęśliwy rok dziejów Polski. Wypadki te jeszcze żyją zbyt świeżo w pamięci, a przytem, jakkolwiek przyjmowałem w nich czynny udział i, dzięki pozycyi swojej, zebrałem mnóstwo o nich szczegółów, to jednak część ich pozostała dla mnie nieznaną. Działania wojenne korpusów oddzielnych znam tylko z raportów otrzymywanych przez sztab generalny, a o niektórych nawet z tego źródła nie można było powziąć żadnej wiadomości wskutek przerw w komunikacyi. Ograniczę się więc do zdania sprawy z wypadków, w których albo sam przyjmowałem udział, albo też o których jestem powiadomiony dokładnie. Mogę się niekiedy mylić w sposobie przedstawienia rzeczy, mogę zwłaszcza mieć poglądy inne od tych, jakie sobie wytworzyła armia rosyjska o tej sprawie, — niepodobna zresztą, aby było inaczej, sam przyjmowałem udział w tej okropnej wojnie, — ale uważałbym za niegodne zaufania Najjaśniejszego Pana, gdybym w celu przypodobania mu się upiększał coś wbrew prawdzie. Przedewszystkiem więc będę sumiennym, a ponieważ w opowiadaniu swojem wymienię bardzo dużo osób, łatwo więc będzie stwierdzić z pomocą ich świadectwa, o ile prawdziwemi są przedstawione przeze mnie fakty.

Jako aktor, świadek i opowiadacz muszę tu mówić o sobie. Z góry wyznaję, jaką obawą jestem przejęty z jednej strony, abym nie był posądzony o zbyteczną miłość własną, mówiąc o sobie dużo, z drugiej zaś o tchórzostwo, gdybym milczeniem pokrył swój udział w wojnie przeciwko panującemu, któremu właśnie memoryał ten ma być podany. Oba te uczucia są mi najzupełniej obce, postaram się więc tylko godnie odpowiedzieć włożonemu na mnie zadaniu.

Bardzo mało mogę opowiedzieć o wypadkach, które poprzedziły wojnę, gdyż posiadam bardzo ograniczone wiadomości o wybuchu rewolucyi; pod ową chwilę przebywałem w Augustowie, w ustroniu, odpowiadającem ówczesnej mojej pozycyi. Zresztą Najjaśniejszy Pan niewątpliwie z ust naocznych świadków zebrał w tym względzie więcej wiadomości, aniżeli ja bym ich mógł dostarczyć. O jednem tylko wiem z pewnością, a mianowicie, że towarzystwo tajne, które zawiązało się w Warszawie między młodzieżą, nie miało określonego celu ani żadnego wytkniętego planu postępowania. Władza, dowiedziawszy się o stowarzyszeniu, zarządziła liczne aresztowania. Bojaźń tegoż samego losu i grożącej kary popchnęła do wybuchu tych, którzy pozostali na wolności. Ich pojęcia jednak o tem, co zamierzali przedsięwziąć, do tego stopnia były mało określone, że zdawało im się, iż spełnili wszystko, gdy zamordowali niegodnie generałów, spotkanych na ulicach, i doprowadzili wielkiego księcia do opuszczenia Belwederu. Nazajutrz wszyscy w zdumieniu zapytywali siebie, kto ten ruch wywołał ? kto jest dowódcą powstania? a ponieważ takiego nie było, więc Rada Administracyjna, Rząd ustanowiony przez samego cesarza, stanął na czele rewolucyi i ogłaszał proklamacye w imieniu monarchy. Rada jednak, czując zachwianą swą powagę, próbowała ją wzmocnić przez przybranie kilku członków, na których wskazywała opinia publiczna, przez powołanie do swego składu kilku osób, których charakter był ogólnie szanowany. Środki te nie miały tego skutku, jakiego po nich oczekiwano. Jedną z najważniejszych przyczyn, które nie pozwoliły udać się temu przedsięwzięciu Rady Administracyjnej w celu owładnięcia rewolucyą, była przedewszystkiem nicość większej części członków ją składających a następnie zupełny brak jej powagi, jako władzy (1).

Aby dać pojęcie o tem, co się wydarzało na posiedzeniach rady, wspomnę tu tylko o dwóch faktach, za których prawdziwość ręczę.

Pewnego razu komisarz cesarski odważył się przed pełną radą wyrazić zdanie, że zdrada i krzywoprzysięstwo względem swego monarchy są pierworodnymi grzechami Polaków.

Innego razu znowu prowokował projekt, aby rada administracyjna w imieniu całego narodu polskiego podała prośbę do cesarza i króla o zniesienie wszystkich instytucyj, nadanych przez jego szczodrobliwość Królestwu, ze względu na to, że Polacy są jeszcze zbyt mało ucywilizowam, aby mogli z nich korzystać. Ks. Lubecki podówczas był nieobecnym radzie, gdy ów projekt został przyjęty; po jego nadejściu wybuchła gwałtowna dyskusya między nim i komisarzem, wskutek której rękopism projektu został podarty a decyzyą uznana za niebyłą. Można sobie łatwo wyobrazić wrażenie, jakie wiadomość o tym wypadku wywarła na publiczności.

Cytując te fakty, oświadczam, że nie mam bynajmniej na celu podejmowania wyrzutów, ani też oskarżania kogokolwiek. Pragnę tylko wyjaśnić fakty, jak to mi zostało poleconem.

Miasto Warszawa nie przyjęło żadnego udziału w ruchu rewolucyjnym; chociaż nawet pewna część ludności przyłączyła się do powstania, robiąc dużo hałasu na ulicach, to jednak właściwe mieszczaństwo było raczej przeciwne, niż chętne temu wypadkowi. Bardzo wymowny dowód tego mamy w tem, że podczas bitwy Grochowskiej municypalnośc z p. Węgrzeckim na czele upraszała rząd, aby miasto Warszawa zostało uznane za neutralne. Gwardya narodowa, złożona z kilku tysięcy ludzi dobrze uzbrojonych, podobnie jak Straż bezpieczeństwa nigdy nie myślała przyjąć czynnego udziału w bitwach, które się toczyły za rogatkami miasta, a szczególnie podczas ostatniego szturmu. Nazajutrz po nocy 17/29 listopada wszystkie wojska rosyjskie i część wojsk polskich, stanowiących garnizon Warszawy, jak również i pojedyńczy żołnierze połączyli się z Wielkim księciem. W początkach swoich ruch warszawski niewątpliwie nie był poważniejszym od takiegoż ruchu w r. 1825 w Petersburgu. Jeśliby do Warszawy wkroczyły wówczas wszystkie wojska jakie były pod ręką, gdyby dano taki dowód odwagi jaką okazał cesarz w podobnym wypadku, rewolucya zostałaby stłumiona w zarodku. Wojska polskie, które zewsząd dążyły ku Warszawie, wyruszyły w celu oddania się pod rozkazy Wielkiego księcia i słuchały jego rozporządzeń.

Tymczasem nagle rozchodzi się wieść, że dowództwo armii znajduje się w rękach gen. Chłopickiego; że Wielki książe, odesławszy Polaków, sam z wojskiem rosyjskiem rozpoczął odwrót w celu ewakuowania Królestwa. Krok ten zdecydował rewolucyę. Wszyscy ludzie odznaczają się dążnością do grupowania się około powag. Jednogłośnie gen. Chłopicki za taką powagę został uznany; i tutaj właśnie niech mi będzie wolno, wyrazić uczucie sympatyi dla swego narodu.

Niektórzy zapaleńcy głośno się domagali rozbrojenia wojsk rosyjskich w celu zyskania w nich zakładników, co miało służyć jako pierwsze zwycięstwo powstania. Rzecz ta zdawała się łatwą do wykonania: wojska rosyjskie, zaskoczone znienacka rewolucyą, pozbawione środków do życia, paszy dla koni, pieniędzy, nie miały możności przejścia przez Wisłę, podczas gdy wojska polskie stały w województwie Radomskiem, a prócz tego w Lubelskiem była dywizya piechoty obok dywizyi kawaleryi i artyleryi. Wielki książę jednak odezwał się do uczucia lojalności polskiej w celu zyskania wolnego wyjścia wraz z towarzyszącemi mu wojskami. Opinia publiczna przez wzgląd na to zmusiła do milczenia maleńką garstkę zapaleńców. Dyktator uciekł się do wszelkich środków, aby zapewnić swobodny odwrót Wielkiemu księciu; przybywszy w tym czasie do Warszawy, byłem świadkiem wszystkich jego starań w tym względzie. Rosyjskie wojska strawiły kilka dni na przeprawę przez Wisłę pod Puławami przy pomocy niewielkiej ilości statków, które podówczas tam się znajdowały. Księżna Czartoryska, matka, pożyczyła pieniędzy, których Wielki książę bardzo potrzebował (2). Przechodząc przez województwo Lubelskie Wielki książę spotykał pojedynczych ochotników i rekrutów, ciągnących pod chorągwie polskie. Kazał ich do siebie przyprowadzać, rozmawiał z nimi, zalecał im, żeby spełnili swój obowiązek i kazał im nawet dawać pieniądze.

W rewolucyi polskiej nie było ani śladu nienawiści plemiennej przeciw Rosyi; zwracam się do sumienia tych, których los wojny oddał w nasze ręce, i którzy w ciągu kilku miesięcy byli jeńcami wojennymi. Wszyscy byli traktowani ze wszystkiemi względami, należnemi nieszczęściu. Ani wśród narodu, ani również wśród wojska nie było nigdy niechęci przeciwko monarsze. Należy jednak przyznać dla wytłomaczenia samorzutności ruchu rewolucyjnego, że był on zbyt mało znanym wewnątrz, kraju: jego święte imię nie było otoczone takim szacunkiem i czcią, jak należało, gdyż sam przedstawiciel władzy, przed którym wszystko się korzyło i któremu potęgę nadał cesarz, przyjął za zasadę osłabiać powagę monarchy bądź przez wyniosłą opozycyę, okazywaną najwyższym urzędom, bądź to z powodów natury czysto prywatnej (3). Ośmielę się jednak zaręczyć zupełnie sumiennie, że jeżeliby w początku rewolucyi znalazł się między otaczającymi cesarza człowiek mu oddany, obdarzony jego zaufaniem i znający mój naród tak, jak ja go znam, i gdyby ten człowiek poradził mu ukazać się wśród nas niespodzianie tak, jak to uznał za stosowne uczynić w Petersburgu i Nowogrodzie, zaręczam, że broń wypadłaby z rąk największych buntowników i wszyscy padliby na kolana, oczekując rozkazów swego monarchy.

Należy jeszcze przypomnieć, że na przestrzeni między Kaliszem, Wilnem i Krzemieńcem niemało było zarodków rozjątrzenia. To, co w ciągu lat piętnastu rozsiewano powoli, rozwinęło się teraz wszędzie gwałtownie. Stąd powstał cały ten ruch samorzutny i ogólny, który stał się rewolucyą narodową i raz rozpoczęty, wskrzesił w umysłach ideę niepodległości, uśpioną tam, ale nie zamarłą. Wszyscy więc mieszkańcy Księstwa Poznańskiego i Galicyi, którzy dzięki swej pozycyi socyalnej byli wolni i niezależni, zbiegli się do bratnich szeregów, ofiarując pomoc swego ramienia (4). Bieg wypadków rozentuzyazmował serca; wówczas już niepodobna było nawet wystąpić z propozycyą zupełnego ukorzenia się bez podawania żadnych warunków, a z drugiej strony cesarz nie mógł w żaden sposób, bez uchybienia godności swego tronu, wchodzić w stosunki z ludźmi, którzy w jego oczach byli tylko buntownikami. Wojna więc stała się nieuniknioną.

Rada administracyjna pomimo swego przeobrażenia się i zmiany nazwy czuła swą słabość i obawiając się odpowiedzialności za wypadki, dokonane w tak ciężkich okolicznościach, zwołała sejm. Ale termin zwołania, jakkolwiek bardzo blizki, wydał jej się zbyt oddalonym. Ks. Lubecki przeto skłonił gen. Chłopickiego do ogłoszenia się dyktatorem. Ten, od pierwszego dnia rewolucyi wskazany przez głos opinii publicznej jako wódz naczelny armii, z początku nie chciał się mieszać do niczego, potem przyjął dowództwo, a teraz w celu uniknięcia anarchii, zdecydował się zostać dyktatorem, ale tylko do czasu zebrania się sejmu.

Sejm z małemi wyjątkami składał się z ludzi umiarkowanych i poważanych w swem życiu prywatnem. Pomimo tego jednak można mu zrobić ciężkie zarzuty. Jakim sposobem się to stało, że zebranie ludzi umiarkowanych, w kilku wypadkach postąpiło tak, że nawet niektórzy jego członkowie postąpienie to zganili i osądzili jako uniesienie?

Postaram się wytłomaczyć tę pozorną niekonsekwencyę. Sejm czuł, że aprobując rewolucyę (która w owej chwili już stężała) nada pewnego rodzaju sankcyę i legalność przez współudział reprezentacyi narodu wszystkiemu temu, co stanowiło sumę skarg Polaków. Z drugiej strony zostało wypowiedziane słowo: "niepodległość polityczna"; słowo to wprawiło w drżenie serca i rozluźniło więzy przysięgi wierności wśród pokolenia, którego los był tak zmienny, którego jedna część zrodzona jeszcze Polakami, musiała następnie składać przysięgę królowi pruskiemu, albo cesarzowi austryackiemu, albo królowi saskiemu. Zresztą świeży przykład Francyi i Belgii nie pozostał tu bez wpływu. W takiem niepokoju sejm uznał za najlepsze pozostawić na cały czas biegu wypadków władzę przy dyktatorze, ale gen. Chłopicki nie chciał więcej przyjmować na siebie tego ogromu odpowiedzialności. Wybrano więc drogę pośrednią: rewolucya została uznaną, a gen. Chłopicki zatrzymał dyktaturę ale przybrał sobie radę sejmu, która miała kontrolować jego czynności; było to anomalią. Wobec takiego chwiejnego położenia nietrudno było kilku przewódcom kierować postanowieniami sejmu. Gdy wszyscy doszli do przekonania, że pozostał im tylko wybór między bezwarunkowem zdaniem się na łaskę a wojną, sądzili, że mają wybierać między pewną prawie porażką a hańbą i wybrali pierwszą.

Myślą gen. Chłopickiego zarówno jak i ks. Lubeckiego było to, żeby zachować w kraju powagę imienia cesarskiego, ale zarazem osiągnąć zadosyćuczynienie skargom i ulgi, do których, jak im się zdawało, Polacy mieli prawo i które, według ich zdania, a zwłaszcza według zdania ks. Lubeckiego, leżały w interesie samego monarchy. Omylili się w tym względzie: było to niepodobnem do osiągnięcia, jakkolwiek mieliśmy broń w rękach; powrót Wyleżyńskiego był przekonywującym dowodem. Tymczasem Chłopicki opanowany tą myślą nie rozwinął przygotowań do wojny na taką skalę, na jaką pozwalało ówczesne uniesienie. Raczej przyzwalał na organizowanie się, aniżeli niem zarządzał i o ile mógł unikał wszystkiego, co tylko mogło napotkać trudności przy uzyskaniu zatwierdzenia cesarskiego, jak np. nowych nominacyi w wojsku (z wyjątkiem tylko podporuczników, na których awansowali chorążowie, co było koniecznością ze względu na zwiększenie się liczby wojska). Chłopicki nie troszczył się o swą dyktaturę, rewolucya więc stała się potężniejszą od niego. Stracił przeto władzę o co zresztą nie dbał wcale.

Bardzo mało jestem obeznany ze szczegółami wypadków, jakie miały miejsce w Warszawie aż do rozpoczęcia kroków nieprzyjacielskich. Powołany przez dyktatora (5) do jego sztabu, oddałem się wyłącznie sprawom wojskowym. Przekonany, że wojna stała się koniecznością, że dla nas możliwość jej prowadzenia polega na utrzymaniu Warszawy i że przez czas dłuższy będzie nam trudno, jeśli nawet niepodobna, powstrzymać armię rosyjską, ze względu na jej przewagę, od atakowania miasta z brzegu lewego, przedstawiłem dyktatorowi swą pracę, w której wyłożyłem mój plan, mogący dać nam możność obrony. Żądałem także, aby w celu uzbrojenia miasta, sprowadzono z Zamościa całą zbywającą tam artyleryę i aby zgromadzono w Warszawie zapasy żywności i furażu, chcąc mieć na wszelki wypadek silny centr operacyi wojennych. Dyktator przedstawił ten plan radzie wojennej, złożonej z oficerów artyleryi i inżynierów, którzy go aprobowali a zwłaszcza generałowie Redel i Bontemps. Natomiast odrzucił go bez rozpatrzenia generał Maletski, który towarzyszył w odwrocie Wielkiemu księciu, został aresztowany w Puławach i odstawiony pod eskortą do Warszawy, gdzie zajął znów dawne swe stanowisko, jako szef inżynieryi i prócz tego główny kwatermistrz.

Plan mój byłby przyjęty, gdybym oszczędzając miłość własną Maletskiego, postarał się o zyskanie dla siebie przedewszystkiem jego zdania i skłonił go do tego, aby on sam przedstawił go radzie. Tymczasem teraz plan mój został odrzucony a nadto nieco później i mnie samego odesłano na rodzaj wygnania do Zamościa: Chłopicki, który nie lubił autorów planów i projektów, który przytem odznaczał się usposobieniem przykrem, wymagającem specyalnych względów ze strony otoczenia, mianował mię tam wicekomendantem. W podobny sposób odesłano do Modlina Chrzanowskiego, który zajmował to samo miejsce bezpośrednio po wybuchnięciu rewolucyi i przybył do Warszawy również z planami, a przedewszystkiem z projektem organizacyi naszej armii (6).

Podczas gdy pracowałem nad wzmocnieniem Zamościa, w Warszawie zebrało się posiedzenie sejmu, którego nie byłem świadkiem. Nie mogę jednak pominąć milczeniem aktu, przez który ogłoszono tron za wakujący, aktu prawdziwego szaleństwa. Ani dyskutowano nad nim, ani głosowano. Zaproponowany przez jednego posła, poparty przez drugiego został przyjęty oklaskami przez zapaleńców, którzy zajęli galerye, milczenie zaś reszty posłów wytłomaczono, jako ich zgodę. W taki sposób zdobyto ową nieszczęsną detronizacyę ku wielkiemu zdumieniu wszystkich.

Jej inicyatorowie, którzy prawdopodobnie, udając się do zgromadzenia, sami nie zdawali sobie dokładnie sprawy z tego, co zamierzali uczynić, chcieli, aby znaczna liczba osób stała się wspólnikami tego ich kroku. Wymagano na znak przystąpienia do tego aktu podpisów, na co wszyscy lekkomyślnie się zgodzili ze strachu, aby nie być posądzonymi o bojaźń w razie odmowy z ich strony. Będziemy mieli jeszcze nieraz sposobność przekonania się o słuszności tego objaśnienia, gdyż nietylko w tym  jednym wypadku sejm dowiódł swej słabości, wypływającej z obawy posądzenia go o bojaźń. Rzecz szczególna, posłowie pojedynczy w rozmowach prywatnych często potępiali to, co akceptowali przed chwilą, gdy byli w jednej masie. A jednak podobne wypadki nie przedstawiają nic nadzwyczajnego dla tych, którzy znają działalność podobnego rodzaju zgromadzeń we wszystkich krajach a zwłaszcza podczas przesileń. U nas, podczas roku 1831 często mowy urzędowe nie zgadzały się z opinią publiczną i z uczuciami indywidualnemi mówców.

Mogę z najzupełniejszą pewnością zaręczyć, że idee demagogiczne, pozostały obce masie narodu, armii i sejmowi. Ten ostatni na sesyi 26 stycznia jednogłośnie odrzucił przyjęcie adresu towarzystwa patryotycznego, mianowicie ze względu na ton pełen uniesienia, w jakim był napisany. Również gdy gen. Chłopicki zaraz po przyjęciu dyktatury został znieważony przez pewnego młodego fanatyka, pospieszono ze wszystkich stron z okazaniem mu całego oburzenia, które wywołał winowajca i jego zły postępek. Z liczby adresów podanych wówczas dyktatorowi, przytoczę tylko jeden z województwa Płockiego, gdyż w nim wyrażono najlepiej uczucia, któremi przejęci byli w owym czasie wszyscy.

"Komitet bezpieczeństwa publicznego, Rada Województwa, Gwardya narodowa i obywatele Płocka do dyktatora:

Wśród nawału zajęć oświadczamy krótko: że całe województwo Płockie jest przeciwne demagogicznym dążeniom, że będzie zawsze popierać działalność Dyktatora i że będzie ścigać demagogów ze wszystkich sił swoich z bronią w ręku i z poświęceniem swych majątków."

Urządzało wprawdzie głośne manifestacye swych uczuć towarzystwo patryotyczne oraz kilka pisemek peryodycznych, co nam przyniosło wiele szkody pod wieloma względami; ale jest to prawie niepodobieństwem, żeby wśród takiego fermentu nie było zapaleńców. Naród jednak wyparł się solidarności z nimi. Zresztą i oni mieli tylko tyle znaczenia, o ile im na to pozwoliła słabość władzy. Znaczenie to jednak było tak małe, że ja, choć nie odznaczam się szczególną mocą charakteru, dobijałem się kilka razy o stanowisko gubernatora Warszawy (miasto było w stanie oblężenia) tylko na dni ośm, i wówczas czułbym się na siłach rozwiązać towarzystwo patryotyczne i znieść wolność prasy, która, nie krępowana żadnemi prawami ograniczającemi, zwyrodniała wśród tej wielkiej swobody. Otrzymałem odpowiedź od Skrzyneckiego na szpaltach jego nieszczęsnej gazety "Przyszłość" w której był zaślepiony. Daleki od moich myśli, przyjąwszy adres od tego towarzystwa i odpowiedziawszy mu, dodał mu powagi. Z wyjątkiem tego towarzystwa żaden zresztą klub nie zawiązał się w całym kraju. Co się zaś tyczy okropności dokonanych w dniu 3/15 sierpnia, o tem powiemy na swojem miejscu. Przełom, przez który przechodziła Polska, wymagał przedewszystkiem, żeby cała władza skoncentrowała się w rękach jednego człowieka czy to w celu prowadzenia wojny, czy też, aby utrzymać kraj pod panowaniem cesarza. Generał Chłopicki ze względu na moc swego charakteru, sławę wojenną i całą swoją przeszłość był człowiekiem godnym posiąść tę władzę; drugiego takiego nie było w całym kraju. Od pierwszego dnia wybuchu rewolucyi, opinia publiczna ku niemu się zwróciła. Po osiągnięciu przez niego władzy nieograniczonej, obdarzono go zaufaniem ogólnem, ale zarazem bano się go, co było koniecznem. Jednakże, jak to już mówiliśmy wyżej, generał Chłopicki nie korzystał z całej rozciągłości swej potęgi i kiedy ostatecznie wyrzekł się władzy, sądzono z pewnemi pozorami słuszności, że, jeśli on zawiódł naród, w takim razie niepodobna już nikogo obdarzać tak nieograniczonem zaufaniem. Ustanowiono więc rząd, złożony z pięciu osób, który przez cały czas swej egzystencyi dowodził tylko swej słabości. Obok rządu postawiono naczelnego wodza, którego tylko sejm mógł mianować i złożyć z urzędu; ten w porządku rzeczy powinien był w pewnym stopniu zależeć od rządu, tymczasem jednak faktycznie był nieograniczonym panem swego postępowania, narzucał wszystko co chciał temu pozornemu rządowi, który stał się ze względu na swój stosunek do naczelnego wodza instytucyą bez żadnego znaczenia. Kombinacya taka oczywiście była nadzwyczaj szkodliwą i wywarła wpływ najgorszy na cały bieg wypadków. Nareszcie i sama egzystencya sejmu, który się ogłosił nieustającym, sądząc, że najlepiej zrobi, jeżeli zachowa prawo kierowania sprawą, stała się prawdziwem nieszczęściem, o czem nieraz mieliśmy sposobność się przekonać.

Po usunięciu się Chłopickiego od władzy, najważniejszą rzeczą było znalezienie dowódcy nad armią. Na nieszczęście nie znano nikogo, ktoby stał na wysokości tego zadania, zwłaszcza wobec ówczesnych okoliczności. Ubiegali się o to mniej więcej otwarcie Krukowiecki, Szembek, Skrzynecki i nieco później Umiński, gdy przybył do Warszawy. Wojsko i publiczność wskazywały przytem na Rybińskiego, Kołaczkowskiego, Chrzanowskiego i na mnie. Ci, którzy rozpoczęli rewolucyę pragnęli mieć wodzem Zaliwskiego albo Sierawskiego. Później nieco Władysław Zamojski, Ramorino i Bem znaleźli się również w szeregu kandydatów na tę godność. Dzisiaj, gdy cały bieg wypadków wykazał wartość tych osób, jestem przekonania, że jeden tylko Chłopicki był odpowiedni na wodza. Zresztą nikt z nas prócz niego nie miał dotychczas sposobności do wykazania swych zdolności strategicznych, gdyż przyjmowaliśmy udział w wojnach tylko jako oficerowie stopni niższych, a czyż można z postępowania przypuśćmy pułkownika wyprowadzić wniosek, jak będzie postępować jako naczelny wódz armii?

Trzeba więc było spuścić się na los szczęśliwego wypadku. Sejm zebrawszy wiadomość o wszystkich oficerach rozmaitych stopni, bawiących wówczas w Warszawie, powierzył dowództwo ks. Michałowi Radziwiłłowi, człowiekowi najmężniejszemu, ale pozbawionemu zupełnie energii i zdolności, co było rzeczą ogólnie dość znaną. Dotychczas nie mogę sobie wytłomaczyć tego szczególnego wyboru inaczej, jak tylko tem, że współubiegający się o dowództwo, bojąc się, aby władza nie wpadła w ręce rywalów, woleli powierzyć ją człowiekowi, którymby mogli kierować, a następnie zastąpić jego miejsce.

Książę Radziwiłł przyjął dowództwo, zapowiadając jednak, że w tej chwili je złoży, jak tylko się znajdzie ktoś godniejszy od niego. Zresztą wątpiąc we własne swe zdolności, postanowił otoczyć się oficerami, którzy cieszyli się lepszą reputacya, jako ludzie wykształceni wojskowo. Z tego też powodu powołano również Chrzanowskiego i mnie z naszego wygnania. Morawski wszedł do sztabu głównego jako generał służbowy, Mroziński spełniał funkcyę szefa sztabu generalnego, ja zostałem mianowany generalnym kwatermistrzem, ówczesna więc moja służba zabezpieczała mi współudział w kierowaniu operacyami wojennemi.

Zanim rozpoczniemy wykład historyi samej wojny, musimy powiedzieć nieco o składzie i charakterze wojsk, które miały walczyć z sobą. Armia polska w chwili bezpośrednio poprzedzającej wybuch rewolucyi składała się z 13 pułków piechoty, po dwa bataliony każdy, z 9 pułków kawaleryi, z 9 bateryj artyleryi, z dwóch półkompanii obsługujących race kongrewskie i z batalionu służby inżenierskiej. Ogólna liczba żołnierzy od czasu utworzenia Królestwa Polskiego nie dochodziła nigdy do 30.000 ludzi pozostających w służbie czynnej. Podczas wybuchu była w wojsku zaledwie maleńka liczba dawnych żołnierzy Księstwa Warszawskiego. Władza ich ogólnie nie lubiła; zwłaszcza ludzie odznaczający się pewną siłą charakteru i przyzwyczajeni do porządków niezgodnych z nowym regulaminem wpadli w niełaskę. Po większej części dano im dymisyę albo też sami porzucili służbę. Od tego czasu dowódcami pułków i bateryj stali się ludzie, którzy zapatrywali się na służbę wojskową wyłącznie tylko, jako na środek zdobycia majątku, ciągnąc korzyści z administrowania tem, co posiadali w swych rękach, i uważając swoje oddziały za rodzaj starostw. Co się zaś tyczy generałów, ci po największej części byli ludźmi zużytymi, traktującymi swoje obowiązki jako synekury, które im pozwalały kończyć swą karyerę w sposób najdogodniejszy.

Przy owym braku dowódców szaleństwo rewolucyi pozbawiło nas nadto jeszcze kilku generałów, którzy mogli przynieść największy pożytek sprawie czy to swemi zdolnościami, czy tez osobistem męstwem. Blummer, Trębicki i Siemiątkowski padli ofiarą nikczemnego mordu, Kurnatowskiego odtrącono, a Wincentemu Krasińskiemu, człowiekowi odznaczającemu się i zdolnościami i męstwem, gdy ofiarował swe usługi rewolucyi, stwierdzając przysięgą swą szczerość, odpowiedziano groźbą stryczka, i tylko usiłowania Chłopickiego i Szembeka zdołały ocalić go od śmierci. Jestto bijący w oczy przykład niekonsekwencyi opinii publicznej. Potępiono za udział w sądzie sejmowym Krasińskiego, któremu nie brakło odwagi do ukazania się publicznie ludowi, przyjęto zaś łaskawie Skrzyneckiego, który początkowo ukrywał się przez kilka pierwszych dni po wybuchu rewolucyi, a potem dopiero ukazał się na ulicach miasta; nikt wówczas nie wystąpił z żądaniem, aby wytłomaczył się z postępowania swego w czasie sądu nad Łukasińskim; postępowanie to jednak może więcej zasługiwało na zarzuty aniżeli działalność Krasińskiego w podobnym wypadku.

System nauczania w armii polskiej, sprowadzał się tylko do ćwiczeń i przytem wyłącznie pojedynczych batalionów i szwadronów. Jeżeli zaś bywały jakie manewry kilku batalionów lub szwadronów, to odbywały się zawsze w jednej i tej samej miejscowości według planu szczegółowo ułożonego naprzód a nawet po uprzednich repetyeyach.

Armia polska absolutnie nie posiadała swego sztabu generalnego; dotychczas przedstawiał go w jednej osobie generał Kuruta; generałowie Sowiński, Siemiątkowski i Hauke mieli tylko tytuły szefa sztabu albo generała kwatermistrza.

Mieliśmy wprawdzie liczny korpus kwatermistrzowstwa, ale tylko część oficerów, składających go, odznaczała się zdolnościami, inni zaś zostali tu powołani albo przypadkiem albo też przez protekcyę.

Obowiązkiem tego korpusu było zdjęcia mapy Królestwa pod kierownictwem bardzo lichem, oraz dokonanie robót innych, często nie mających nic wspólnego z wojskowością. Przygotowanie korpusu do tych zajęć było zupełnie zaniedbane. W ciągu lat 1816 — 1818 wykładano wprawdzie oficerom zimową porą niektóre działy sztuki wojennej, ale generałowi Hauke zdawało się, że to niepodoba się Wielkiemu księciu; wykłady więc przerwano. Zresztą nigdy u nas nie wiedziano, a zwłaszcza podczas wojny, jakie atrybucye i obowiązki mają oficerowie kwatermistrzowstwa a tem bardziej oficerowie sztabu generalnego. Ja, jako generał kwatermistrz, działałem w zakresie takim, jaki sam sobie oznaczyłem, i na jaki mi pozwolono. W takiem samem położeniu znaleźli się również i oficerowie sztabu generalnego.

Korpus kwatermistrzowstwa, artylerya i inżynierya kształciły się w szkole przygotowawczej, organizowanej z wielką starannością i obfitującej w dobrych profesorów. Ale całą korzyść, jaką szkoła mogła była przynieść, sparaliżowano sposobem postępowania z jej uczniami, praktykowanym od lat kilku (7).

Zresztą najlepsze nawet szkoły wojskowe mogą dostarczyć tylko teoretyków; dopiero służba czynna w korpusach może z nich wytworzyć prawdziwych żołnierzy, oficerów.

Przedewszystkiem jednak karność stanowiła najsłabszą stronę armii polskiej; właściwie nawet nie było jej tam wcale, pomimo widocznego porządku i postawy, przez którą wojsko nasze zyskało sobie sławę europejską. Mówiąc to, rozumiem ową karność rozumną, gruntowną, opartą na podstawach niewzruszonych, która zabezpiecza wszystkim stopniom hierarchii wojskowej szacunek i posłuszeństwo ze strony stopni niższych a poszanowanie praw ze strony wyższych, bez czego żadna armia nie może być dobrze ukonstytuowaną. W wojsku polskiem wszystkie stopnie pogrążone były w jednakowem uczuciu obawy względem naczelnego wodza i nawet generał Kuruta, druga osoba w armii, nie należał bynajmniej do wyjątków w tym względzie. Gdy przypadkiem jaki porucznik uchybił rozkazom pułkownika albo generała, wypadek ten choćby najbłahszy, mógł sprowadzić na obu albo nawet na wszystkich trzech tak przykre następstwa, że wszyscy nietylko winowajcy, ile i ci, którym uchybiono, łączyli swe usiłowania w celu ukrycia tego przed Wielkim księciem; wytworzyła się pod tym względem solidarność ogólna. Jeżeli zaś zwierzchnik, któremu uchybiono, doniósł o tem władzy wyższej, stawał się zaraz przedmiotem oburzenia powszechnego. Skutkiem takiego stanu rzeczy, po usunięciu się Wielkiego księcia, który sam jeden tylko utrzymywał wszystko w porządku, szefowie pozostali bez znaczenia i powagi w wojsku. Co więcej, znaczna ich część została usunięta zupełnie ze służby przez rewolucyę bądź to z powodu ich niedoświadczenia i absolutnej nicości, bądź też że wykryto nadużycia, których się dopuścili w administrowaniu swemi oddziałami. Rozprzężenie, jakie teraz nastąpiło, odpowiadało pod względem swego stopnia dawnemu uciskowi. W epoce rewolucyi polskie wojsko było doskonale przygotowane do świetnych parad, ale nie do wojny. Jego entuzyazm na czas krótki mógł zastąpić brak karności, ale nie na długo. Entuzyazm równie szybko znika jak powstaje; pierwsze niepowodzenie go zabija. Karności wrodzonej geniuszowi narodowemu i wzmocnionej przez czas oraz przez instytucye tradycyjne, karności takiej, jaka panowała w wojsku rosyjskiem, jaką się również odznaczali Rzymianie, nie osłabiają ani zwycięstwa ani porażki. Przy takiej karności wojsko może doświadczać niepowodzeń, może mieć wodzów średniej miary i pomimo tego ostatecznie ma szansę wygranej. Jeden tylko korpus litewski różnił się pod tym względem znacznie od reszty wojsk rosyjskich, ponieważ podlegał zwierzchnictwu tegoż samego wodza co i armia polska; jednakowe więc przyczyny wywołały też same skutki. W dalszym ciągu naszego opowiadania będziemy mogli się przekonać jak mało nas kosztowało rozbicie tego korpusu przy pierwszem zetknięciu się z nim. Nie skutkiem podłości i zdrady ( jak tego dowodzili niektórzy generałowie w celu ukrycia swych błędów ) korpus ten został rozbity. Walczył pod Grochowem niemniej mężnie od reszty wojsk rosyjskich, nie mieliśmy z nim żadnego porozumienia i ani jeden człowiek stamtąd nie przeszedł do nas w czasie bitw pod Wawrem, Dębem i Kałuszynem.

To prawda, że wielu jeńców, urodzonych w guberniach zachodnich, wstąpiło do szeregów wojsk naszych, ale zanim zostali wzięci do niewoli, bili się mężnie, a więc tylko brak karności w tym korpusie doprowadził go do zupełnej katastrofy po pierwszej porażce. Polacy doświadczyli tegoż samego od chwili, gdy przyplątało się do nich nieszczęście. Rozprzężenie w tej chwili wzrosło nadzwyczaj szybko. Ażeby wzbudzić karność w wojsku polskiem trzeba było od samego początku ręki potężnej, któraby wszystkiem sterowała przez cały czas trwania przewrotu; w takich chwilach zmiana dowódcy jest zawsze szkodliwą a czasem bywa wprost zgubną. Jeden tylko Chłopicki mógł tego dokonać, ale on wyrzekł się władzy. W pierwszym okresie kampanii nie chciał nigdy zapomnieć o tem, że się znajduje w armii tylko jako prosty ochotnik i nie chciał uzurpować sobie praw i przywilejów księcia Radziwiłła. Od czasu gdy objął dowódctwo Skrzynecki, resztki karności znikły zupełnie.

Tak więc z jednej strony usunięto wielką liczbę generałów i oficerów wszelkich, stopni, z drugiej znów potrojono nasze siły wojenne przez utworzenie trzecich i czwartych batalionów, piątych i szóstych szwadronów oraz przez zebranie nowych regimentów. Stworzyła się więc nowa armia, w której dawna stanowiła jądro, gdy tymczasem należało ją przeistoczyć. Mieliśmy pomoc w osobach dawnych oficerów Księstwa Warszawskiego, ale ci po większej części wyszli już z wprawy w tym kierunku. Młodzież w znacznej liczbie napływała z Galicyi i Księstwa Poznańskiego, przepełniona zapałem i dobremi chęciami; ale dla nas pomoc ta nie mogła mieć znaczenia decydującego Wszyscy ci młodzi ludzie, nowicyusze w zawodzie wojskowym, aspirowali do stopni oficerskich i powoli je otrzymywali skutkiem protekcyi i innych względów, zamiast utworzyć korpus osobny ochotników. Skończyliśmy na tem, że zyskaliśmy niezmierną liczbę oficerów, którzy stali się dla nas prawdziwym ciężarem.

Pomoc Francyi pomimo wielkiego hałasu, jaki czyniła z powodu Polaków na ulicach Paryża, ograniczyła się przysłaniem bardzo nieznacznej liczby oficerów. Najznakomitszymi z nich byli: Ramorino, który przybył po bitwie pod urrochowem i Langerman — w czasie wyprawy Tykocińskiej. Obaj odznaczali się męstwem i byli zupełnie odpowiedni na dowódców brygady piechoty, ale nic więcej. Ramorino swem postępowaniem w końcu wojny przyczynił się znakomicie do upadku sprawy, której miał bronić i szkody, jaką on jej uczynił, nie mogły wynagrodzić połączone usiłowania wszystkich oficerów. Langerman posiadał wykształcenie wojenne. Mam pewne powody sądzić, że rząd francuski przysłał go do Polski w charakterze półurzędowym. Organizowanie nowej armii, obsadzanie miejsc przez ludzi dobieranych odpowiednio do ich zdolności, w sposób nie obrażający ich miłości własnej, w chwili rozpoczęcia kroków wojennych przeciwko groźnemu przeciwnikowi, a nawet podczas rozpoczętej już walki, nie było rzeczą łatwą a zwłaszcza gdy kierownictwo w tej sprawie przechodziło z rąk do rąk, i gdy w tem przyjmowało udział wielu ludzi. Ministrem wojny było poprostu zero, w ministeryum jednak był jeden człowiek obdarzony wielkiemi zdolnościami. Rada administracyjna powierzyła generałowi Rautenstrauchowi przewodnictwo w pracach komisyi wojny; dzięki jego energii i znajomości rzeczy w kierunku organizowania sił polskich, wojsko nasze przygotowało się w swoim czasie do wytrzymania pierwszego natarcia ze. strony armii rosyjskiej. Tymczasem jednak w chwili najodpowiedniejszej pozbawiono się usług tego generała. Rautenstrauch ubiegał się o zajęcie stanowiska ministra wojny, ponieważ zaś powierzono je osobie podwładnej mu generałowi Morawskiemu, uczuł się więc tak zranionym w miłości własnej, że postanowił usunąć się od wszystkiego.

Pomoc, którą nam chcieli okazać licznie napływający do nas ochotnicy z Galicyi i Księstwa Poznańskiego przyniosła nam raczej szkodę, aniżeli korzyść ze względu na neutralność Austryi i Prus dla nas bardzo niechętnie usposobionych. Prusy odcięły nas od reszty świata, pozbawiły możności zaopatrzenia się w konie, broń i amunicyę, której był brak ogromny, prócz tego znów ułatwiając armii rosyjskiej przejście przez Wisłę pod Toruniem, przyspieszyły ogromnie chwilę naszego upadku. W samym początku rewolucyi mieszkańcy Księstwa Poznańskiego zwrócili się do dyktatora z propozycyą, że wyślą do Królestwa całą prawie landwerę Księstwa wraz z bronią. Chłopicki zabronił tego, po części przez obawę narażenia się Prusom, po części zaś myśląc, że sprawa da się jeszcze załatwić pokojowo; nie chciał więc przyzwolić na krok, tak decydujący. Ze swej strony rząd pruski wkrótce nie omieszkał przedsięwziąć względem zgromadzonych wojsk w Księstwie takich kroków, które uniemożebniły wykonanie tego pierwotnego ich zamiaru.

Artylerya polska w ogromnym stopniu nie dorównywała artyleryi rosyjskiej. Co się tyczy jej personelu, to w Warszawie utworzono dla tej broni batalion rezerwowy, złożony więcej niż z tysiąca ludzi wykształconych w tym kierunku. Batalion ten kompletowano ciągle w miarę potrzeby i dzięki temu, podczas trwania całej wojny miano zawsze gotowych ludzi do nowoutworzonych bateryj i do zapełniania luk w starych. Wielkie zdolności naszych żołnierzy oraz dobra wola wszystkich uczyniły to, że batalion rezerwowy stał się szkołą, która w krótkim czasie przygotowywała-artylerzystów wcale niezłych. Największem jednak nieszczęściem był brak broni, co stanowiło prawie nieprzezwyciężoną przeszkodę do postawienia się na wysokości zadania. Pomimo nadzwyczaj przyspieszonej działalności w arsenale warszawskim, jedynym jaki posiadano, nigdy nie dokazano tego, żeby mieć więcej nad sto pięćdziesiąt armat gotowych do boju, a to głównie z powodu trudności, które pomimo środków nagromadzonych w Warszawie, nie pozwoliły na rychłe urządzenie ludwisarni. Zaledwie tylko kilka sztuk nowych dość niedoskonałych można było użyć w boju, i dopiero w chwili poprzedzającej upadek Warszawy osiągnięto niejakie zadawalniające rezultaty. Też same trudności przeszkodziły do urzeczywistnienia projektu założenia w swoim czasie fabryki broni palnej, ta zaś, Którą zaimprowizowano, zaledwie mogła wydążyć z reperacyą broni popsutej.

Do samego końca wojny nasze nowo uformowane pułki piechoty nie zdołały uzbroić się w kompletną ilość karabinów. Najbogatszem źródłem do zaopatrzenia się bronią było dla nas pobojowisko jeśli wynik wałki był pomyślny. Co się zaś tyczy kos i pik, to wojna ta znowu nam dowiodła, że te są niczem wobec kartaczów i kul karabinowych piechoty; dowiodła nam, że karabin zaopatrzony w bagnet przy teraźniejszym rozwoju sztuki wojennej stanowi najlepszą broń dla piechoty.

Inżenierya rozpoczęła swe prace w środku zimy pod kierownictwem swego szefa generała Maletskiego. Ale ten, widząc, że po bitwie pod Grochowem naszą sprawę można uważać za zgubioną, usunął się przezornie na stronę i pozostawił na swojem miejscu pułkownika Kołaczkowskiego, który, bez względu na to, że wybuch rewolucyi doprowadził go do rozpaczy, jednak podczas wojny nie przestawał z rezygnacyą rozwijać całego zasobu swych zdolności w zakresie swojej służby. Prace dokonane podczas zimy przez inżenieryę były olbrzymie. Modlin, dotychczas zupełnie zaniedbany, walący się prawie w gruzy, został doprowadzony do właściwego stanu i wzmocniony prócz tego okopami oraz dwoma przedmostowemi szańcami. Szaniec przed mostem na Pradze również odbudowano i wzmocniono okopami. Zamość, dzięki pracom tam dokonanym mógł się bronić długo; szańce mostowe usypano w Potyczy i Serocku. Pomimo naszych niezmiernie ograniczonych środków, zbudowano szańce mostowe podczas zimy przy ujściu Wieprza, w Potyczy, Modlinie, Serocku, Kamieńczyku nad Niemnem, nie mówiąc już o wielu innych mostach mniejszej wagi postawionych na nowo albo naprawionych. Największych jednak prac inżenierya dokonała pod Warszawą, o czem powiemy obszerniej, gdy będzie mowa o oblężeniu tego miasta. Administracya wojskowa znajdowała się w rękach pułkowników. Teraz trzeba było zaimprowizować inną na czas wojny. Wybór ludzi mających się nią zająć był bardzo nieszczęśliwy. Robienie zapasów w całym kraju na prawym brzegu Wisły, w części Polski, która musiała się stać, pierwszym teatrem wojny, został wkrótce udaremniony.

Magazyny z żywnością dla ludzi i koni, założone w miejscowościach źle dobranych, zaraz w pierwszych dniach wojny wpadły w ręce wojska rosyjskiego. Zostaliśmy zmuszeni żywić całą naszą armię na koszt czterech województw, leżących na zachodnim brzegu Wisły. Dostawy zaś z tej części kraju, mogły zaledwie wystarczyć na potrzeby codzienne i nawet zaopatrzenie w żywność Modlina i Zamościa z największą trudnością dało się uskutecznić. Żadnych magazynów rezerwowych niepodobna było urządzić, szczególniej w Warszawie. Wojsko nie posiadało wcale wozów ani ambulansów, bez których obejść się trudno. Rewolucya wprawdzie znalazła znaczne środki do prowadzenia wojny w skarbie pełnym, dzięki zabiegom i oparacyom ks. Lubeckiego, ale administrowano temi środkami bez żadnego doświadczenia; zamiast rozumnej oszczędności zapanowała tu rozrzutność i nie brakło zapewne i malwersacyi, przez co sumy nagromadzone znikły tak szybko, że zdawało się, jak gdyby wszyscy starali się przyspieszyć w ten sposób rozwiązanie tej tragedyi. Najsłabszą jednak stroną Polaków był absolutny brak generałów. Nie wytworzyły ich wojny napoleońskie gdyż wówczas po największej części polskie dywizye pozostawały pod dowództwem Francuzów, nowa zaś armia nie odbyła żadnej kampanii. Ludzie, którzy walczyli dawniej w stopniu generałów, już powymierali, teraz więc na początku wojny wybór dowódców trzeba było powierzyć wypadkowi. Zasługę ludzi najbardziej obytych z rzemiosłem wojennem stanowiło mężne prowadzenie oddziałów do ataku i odwaga wobec kul nieprzyjacielskich. Żaden z nich jednak nie potrafił ułożyć jasnego planu ruchów całej armii; nikt nie umiał przeprowadzić bitwy z zimną, krwią z bystrością umysłu; nikt nie pojmował znaczenia jednoczesnego użycia rozmaitych broni w taki sposób, aby te pomagały sobie wzajemnie i wspólnem działaniem wywołały największy możliwy efekt. Dopiero błędy, popełnione już przez generałów, przekonały wszystkich o braku ich zdolności, a zaprawdę pozycya, w jakiej wówczas znaleźliśmy się, nie pozwalała nam narażać się na to bezkarnie. Nie posiadaliśmy takiej potęgi w porównaniu z Rosyą, ani też takiej przestrzeni po za sobą, aby się utrzymać przez czas dłuższy jedynie tylko siłą swej masy i módz podczas samej wojny zająć się wytworzeniem nowych generałów w miarę objawiania się nowych talentów, jak to miało miejsce np. podczas wojen, prowadzonych przez Francuzów po rewolucyi. "Wobec takiego braku generałów o znanej reputacyi należało przynajmniej mieć wodza znakomitego, któryby swym orlim wzrokiem umiał zauważyć ludzi wybitnych w tłumie i powierzyć im odpowiednie funkcye. Ale właśnie przedewszystkiem w osobie głównego wodza brak nam było generała.

Wśród takich to okoliczności niepewnych i niebezpiecznych musieliśmy się przygotowywać do walki z potężną armią rosyjską. Samo obliczenie sił wojennych, zamieszczone w pierwszym raporcie urzędowym marszałka hr. Dybicza, mogło nas pozbawić odwagi, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, że armia ta nadzwyczaj karna i zaopatrzona we wszystko obficie, świeżo zahartowana w bojach z Turkami, dowodzona przez generałów, którzy czynami dowiedli swych talentów, opierała się o ogromne przestrzenie cesarstwa i bez względu na przerzedzenie swych szeregów podczas wojny, miała możność ciągłego pomnażania swej liczby. Nie łudziliśmy się pod tym względem ani trochę: jeśli masa ludu dała się porwać ogólnemu prądowi bez żadnej rozwagi, zato ludzie, patrzący jasno i rozsądnie, doskonale przewidywali rezultat rewolucyi, ale nie mogąc postąpić inaczej, zdecydowali się przyjąć udział w ruchu, którego niepodobna było powstrzymać. Rozumni i poświęcający się, pełnili swój obowiązek, tłumiąc głos swych myśli. Zapaleńcy upatrywali swą wielkość w tem, że walczyli z siłami i środkami tak nierównemi. Niektórzy nie krępowali się wcale i na samym początku wojny przepowiadali głośno blizką katastrofę. Panującem uczuciem wówczas była obawa, aby nie skończyć tak, jak Neapolitańczycy tatniej swej walce, i nie stać się pośmiewiskiem historyi; obawa ta była tem większą, że nie wiedzieliśmy, jak nasza nowa armia popisze się w bitwie. Odsuwając Areszcie na stronę wszelkie względy polityczne, żołnierze nasi, jakkolwiek pewni przegranej, pragnęli przynajmniej zyskać sobie sławę za męstwo.

(1) W ciągu lat wielu rada administracyjna Królestwa była tylko narzędziem posłusznem w rękach komisarza cesarskiego, gorącego przeciwnika instytucyi, ustanowionych przez cesarza w Królestwie, i wroga osobistego Polaków, jako narodu; komisarz cesarski przekraczał granice władzy, jaką mu nadawało jego stanowisko, popierając to imieniem monarchy i Wielkiego Cesarstwa, korzystając zresztą z protekcyi, jakiej mu udzielał wielki książę. Można powiedzieć, że komisarz przyjął sobie za zadanie uciekać się nieustannie do środków, nie zgadzających się z oczywistą wolą monarchy i poniżających zupełnie radę, która stała się poprostu tylko organem wykonawczym jego woli. Jeden tylko ks. Lubecki opierał się stale p. Nowosilcowowi; całe życie księcia poświęcone na usługi cesarzowi i same usługi, których nie przestawał im oddawać pod postacią rezultatów, do których doszedł w zarządzeniu skarbem Królestwa, a nareszcie jego bardzo znaczne zasługi względem swojego społeczeństwa, wszystko to pozwalało mu wykazać tu całą moc swego charakteru. Zresztą same te ciągłe walki, z których książę Lubecki bynajmniej nie zawsze wychodził zwycięzcą i których szczegóły rozchodziły się między publicznością, przyłożyły się do wzbudzenia goryczy i pobudzały do wybuchów rozjątrzenia.

(2) Pożyczka ta została księżnie zwrócona, gdy W. książę przeszedł Bug.

(3) Mogę mówić o tem z zupełną świadomością rzeczy, gdyż sam tego doświadczyłem w okolicznościach ciężkich, które mię wprowadziły w zdumienie...

(4) Obywatele Księstwa Poznańskiego oświadczyli w imieniu ks. Sułkowskiego, że ten oczekiwał tylko jednego słowa wezwania, żeby się znaleźć w szeregach polskich. Ks. Radziwiłł, ówczesny wódz naczelny, napisał wówczas do niego w tym celu. List jednak pozostał bez skutku. Jak sądzę, ks. Sułkowski spodziewał się, że go obiorą na wodza i sądził, że każde inne stanowisko nie będzie odpowiadać jego godności. Gen. Austryacki G — ski także ofiarował swoje usługi.

(5) Zmuszony jestem oznaczać osoby tu występujące, przez stopnie otrzymane przez nie podczas rewolucyi; inaczej niepodobna uniknąć niejasności i anomalii. W istocie, czy możnaby opowiadać np. w ten sposób: "Pułkownik Skrzynecki dał rozkaz generałowi dywizyi Krukowieckiemu i odebrał dowództwo generałowi Umińskiemu... pułkownik Chrzanowski polecił generałom Sierawskiemu i Dziekońskiemu i t. p.

(6) Przypisują to Ludwikowi Kickiemu, który należał wprawdzie do ekspedycyi, ale zarządzał nią właściwie Chrzanowski.

(7) Gdy wojsko wychodziło do obozów, rozsyłano pojedynczych uczniów szkoły do pułków piechoty, aby tam uczyli się służby liniowej, jako prości żołnierze bez żadnych względów na swe wykształcenie. Uczniowie zapominali wszystkiego, czego nauczyli się przez zimę i nabawiali się tylko chorób sekretnych. Doprowadzało to do rozpaczy szefów sztabu Haukego, Sowińskiego i Kołaczkowskiego, który nawet prosił księżnej Łowickiej o wstawiennictwo w tym kierunku, — wszystko było napróżno.

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

POCZĄTEK WOJNY. — POTYCZKI POD STOCZKIEM, NOWĄ WSIĄ I PUŁAWAMI. — BITWA POD DOBRĄ. — BITWY POD KAŁUSZYNEM I MIŁOSNĄ. — BITWA POD GROCHOWEM.

W dniu 20 stycznia (1 lutego) roku 1831 armia rosyjska mająca wystąpić przeciwko Polakom pod dowództwem feldmarszałka Dybicza Zabałkańskiego liczyła 106 batalionów piechoty, 135 szwadronów kawaleryi z 396 armatami i 11 pułków kozackich (1). Dnia 24 stycznia (5 lutego) armia ta wymaszerowała w następującym porządku: korpus grenadyerów generała Szachowskiego, złożony z 18 batalionów, 4 szwadronów, 60 armat i pułku kozaków udał się przez Kowno (korpus ten wkrótce wzrósł do 29 batalionów, 4 szwadronów i 2 pułków kozackich) szosą ku Augustowowi. Generał Manderstern szedł przez Dąbrowę niedaleko Od Grodna, prowadząc z sobą 5 batalionów, 2 szwadrony, 12 armat i pułk kozaków; udał się również do Augustowa. Generał adjutant Geismar ciągnął przez Włodawę z 24 szwadronami kawaleryi, 24 armatami i 2 pułkami kozaków w kierunku Siedlec. Generał Kreutz — przez Uściług ku Lublinowi z 24 szwadronami, 24 armatami i pułkiem kozaków. Nareszcie pułkownik Anrep z oddziałem ułanów przeszedł granicę w Brześciu Litewskim i udał się ku Siedlcom. Oddział ten służył jako ogniwo łączące generała Geismara z głównemi siłami armii, która przekroczyła granicę nazajutrz 25 stycznia (6 lutego) w porządku następującym: korpus generała Pahlena złożony z 21 batalionów piechoty, 16 szwadronów kawaleryi, 72 dział, i dwóch pułków kozackich przez dwa punkty: Tykocin i Żółtki udał się ku Rudkom; korpus generała Rozena z 26 batalionów, 24 szwadronów, 120 armat i 2 pułków kozackich szedł przez Suraż i Piotkowo ku Wysokiemu Mazowieckiemu, gdzie urządzono główną kwaterę. Korpus generała hr. Witta z 4 batalionów, 48 szwadronów i 48 armat szedł przez Ciechanowiec i Grannę do Nura i Sterdyni; nareszcie rezerwa armii, złożona z 22 batalionów, 12 szwadronów i 36 armat przeszła przez Suraż i udała się do Sokołowa pod rozkazy Wielkiego Księcia Cesarzewicza.

Z wyjątkiem korpusu generała Kreutza i kilku oddziałów, mających na celu okupacyę kraju, reszta wojsk posuwała się koncentrycznie ku Warszawie, przed którą zgromadzane były największe siły polskie. Miano nadzieję, że uda im się rozdzielić armię polską i odrzucić ją daleko od tego punktu jej oparcia (2). W każdym razie feldmarszałek szedł w ten sposób, że w razie bitwy mógł odrazu zgromadzić pod swymi rozkazami około 80.000 wojska, co wydawało mu się zupełnie dostatecznem, aby od jednego zamachu zgnieść Polaków. W ogólności nie wątpiono w wojsku rosyjskiem, że wojna nie potrwa dłużej, jak pochód dc Warszawy. Nie brano w rachubę przeszkód wskutek przepraw przez rzeki i błota, gdyż te, jak zwykle w zimie, pokryte były lodem w chwili rozpoczęcia wojny.

Wykonaniu tego planu kampanii armii rosyjskiej stanęła przedewszystkiem na przeszkodzie nagła odwilż, wskutek której komunikacya nadzwyczaj się utrudniła a lód na rzekach osłabł do najwyższego stopnia. Wypadek ten zmusił feldmarszałka do przyspieszenia przejścia przez Bug, czego dokonał w dniu 30 i 31 stycznia (11 i 12 lutego) pod Brokiem i Nurem (3). Generał Saken, dowodzący awangardą, zajął Węgrów i udał się ku Liwcowi w celu zabezpieczenia przejść, które zostały przez Polaków zburzone; jednego tylko Liwu bronił trzeci batalion siódmego pułku piechoty i dwie armaty. Oddział ten, zaatakowany 31 stycznia (12 lutego) utrzymał się na pozycyi w ciągu dnia i nocy następnej. Nazajutrz jednak prażony kulami armat generała Sackena, zmuszony był do odwrotu. Rosyjskie wojsko zbudowało mosty przez Liwiec. W potyczce tej nie obyło się z obu stron bez kilku zabitych i rannych. Przez Owsiankę na drodze do Jadowa przechodzili tylko kozacy; na posterunku w tem miejscu stał oddział piątego pułku piechoty polskiej, ukryty w zasadzce, który napadł na kozaków i zrobił im nieco szkody.

Pułkownik Anrep zajął Siedlce, ale atakowany przez ułanów generała Suchorzewskiego, cofnął się do Zbuczyna; rzecz cała ograniczyła się na kilku nieznacznych utarczkach między temi dwoma korpusami.

Jak tylko ukończono budowę mostów na Liwcu, wojska rosyjskie przeszły rzekę. Korpus pierwszy poszedł do Kałuszyna a ztamtąd dalej szosą; za nim postępowały wszystkie wojska, pozostające pod rozkazami Cesarzewicza i w rezerwie trzeci korpus kawaleryi. Korpus zaś szósty udał w kierunku Dobrego.

W chwili, gdy wojska rosyjskie wstępowały w granice Królestwa, armia polska zajmowała ścieśnioną przestrzeń między Pragą, Liwem i Siedlcami, i praca nad jej organizacyą i zwiększeniem była zaledwie w połowie dokonaną. Pomimo wszystkich wysiłków, Polacy mogli wysłać na plac boju tylko dawne pułki piechoty po trzy bataliony każdy (4),  pułk grenadyerów dzielący się na cztery bataliony i dwa bataliony zebranych razem weteranów. Było prócz tego kilka słabych nowoutworzonych oddziałów strzelców, które oddały znaczne usługi jako pułki lekkie. Czwarte bataliony pułków zakończyły organizacyę: utworzono z nich załogi Zamościa i Modlina a resztę oddano pod rozkazy generała Dwernickiego, który wkrótce zebrał koło siebie cały nowy korpus. Szesnaście pułków piechoty nowej kreacyi formowało się na lewym brzegu Wisły, ale ich uzbrojenie i wyćwiczenie było tak niedostateczne, że nawet marzyć nie można było o wyprowadzeniu ich na plac boju.

Dawna nasza kawalerya, dzieląca się na pułki, po cztery szwadrony każdy, stała już oddawna, wysunięta na pierwszą linię. Generał Dwernicki organizował piąte i szóste szwadrony, do których powołano wysłużonych kawalerzystów i które stanowiły wyborną konnicę. Każde województwo wystawiło dwa pułki kawaleryi, noszące nazwy odpowiednich województw i liczące od 500 do 800 koni; formowanie ich odbywało się daleko prędzej aniżeli piechoty. Postawa ich była zupełnie zadawalniająca i szczególniej Krakowiacy odznaczali się tak doborem dorodnych ludzi jak i pięknością kostyumu czysto narodowego. Nowa ta konnica w wielu bitwach już na samym początku wojny rywalizowała ze starymi żołnierzami. Nowe pułki kawaleryi codziennie przybywały do Warszawy i prowizorycznie mieściły się w bardzo ciasnym obozie przed Pragą; niektóre z nich nawet już wysunięte zostały naprzód jako forpoczty. Dwa szwadrony poznańskie stały w linii, jak również kilka litewskich i wołyńskich; szwadrony galicyjskie organizowały się w tym czasie. Z powodu powiększenia się liczby naszej kawaleryi, trzeba ją było uorganizowaó na nowo. Zaczynaliśmy właśnie tem się zajmować, gdy wojsko rosyjskie wkroczyło do Królestwa, tym więc sposobem organizacya ta nastąpiła dopiero na polu bitwy pod Grrochowem. Głównym dowódcą konnicy został generał Weissenhof (5).

Piechota, złożona z 42 batalionów formowała cztery dywizye pod dowództwem generałów: Krukowieckiego, Żymirskiego, Skrzyneckiego i Szembeka. Artyleryę pieszą rozdzielono między dywizye piechoty, konną zaś przyłączono do kawaleryi; dowodził nią generał Redel; liczba armat dochodziła do 120 z których 48 wielkiego kalibru. Wiadomości o wkroczeniu wojsk rosyjskich w granice Królestwa w kilku punktach prawie jednocześnie nadeszły do sztabu generalnego w Warszawie. W tej chwili wodza naczelnego otoczyła wielka liczba doradców. Wszystkie jednak nasze rady i poglądy czy to członków sztabu, czy też tych niepowołanych, którzy z własnego popędu z nimi występowali, przyczyniały się tylko do zupełnego pogrążenia w niepewności i kłopotach dobrego księcia i to do tego stopnia, że zapewne nigdybyśmy nie byli doszli do jednakowego u wszystkich poglądu na tę sprawę, gdyby książę nie wpadł na dobrą myśl i nie udał się pod opiekę tego, który najlepiej znał swe rzemiosło. Generał Chłopicki po swym upadku, początkowo uważany przez wszystkich jako bóstwo opiekuńcze, stał się teraz celem rozjątrzenia ogólnego i przedmiotem napaści ze strony krzykaczów ulicznych i prasy perjodycznej. Dodano mu straż, jak jedni mówili, z powodu, że miano go oddać pod sąd, inni zaś twierdzili, i zdaje się z większem prawdopodobieństwem, że chciano go zabezpieczyć od napaści osobistych. Radziwiłł potajemnie udał się do Chłopickiego i wezwał go do pomocy w prowadzeniu wojny. Chłopicki odrzekł, stwierdzając to słowem, że podzieli dobry i zły los ziomków. Od tego czasu, gdy my jawni doradcy zamęczaliśmy księcia wypowiadaniem swych poglądów a nawet niekiedy kłótniami, ten udawał się sekretnie do Chłopickiego po radę i otrzymywał ją zawsze w krótkich słowach. Książę komunikował mi jego zdanie, ja zaś odpowiednio do tego zastosowywałem swoje rozporządzenia i rozsyłałem rozkazy. Główna kwatera została przeniesiona do Okuniewa (przez krótki czas była w Jabłonnie) (6). Wojska rosyjskie zbliżały się zewsząd, wskutek czego zakłopotanie księcia zwiększyło się coraz bardziej. Nie chciał już nic decydować bez zapytania o zdanie Chłopickiego, który znów trzymał się ciągle na stronie, nie chcąc wdzierać się w prerogatywy naczelnego wodza. Byłem pośrednikiem między nimi oboma i czem więcej okoliczności nagliły, tem trudniej mi było oszczędzać miłość własną księcia i łagodzić drażliwość Chłopickiego, gotowego w każdej chwili do wybuchów. Zadanie moje ówczesne było więc nadzwyczaj trudne. Taki stan rzeczy nie mógł trwać dłużej, gdy oba wojska stanęły naprzeciwko siebie. Z natury rzeczy Radziwiłł wówczas znalazł się prawie zupełnie usuniętym od wszystkiego, a Chłopicki zarządzał całem wojskiem, ja zaś również wskutek tych samych okoliczności stałem się niby szefem jego sztabu generalnego. Sytuacya była niezwykła, gdzie armia, podległa szefowi nominalnemu, spełniała rozkazy wolontaryusza, któremu towarzyszył oficer, pełniący jakby incognito funkcye jego szefa sztabu generalnego (7). Żołnierze iednak, którzy najlepiej oceniają przymioty swych wodzów, nie omylili się i tym razem i gdy Radziwiłła zaledwie poznawali, Chłopickiego zato witali głosnemi okrzykami, ile tylko razy go spostrzegli.

W czasie, gdy armia rosyjska dochodziła do Bugu, nasze wojska zbierały się za Liwcem.

Pułkownik Jankowski zajął Rożan, mając forpoczty pod Ostrołęką; tu ściągał swoje siły po próbie zajęcia Łomży, którą musiał opuścić, widząc zbliżającą się główną armię rosyjską; wobec niej musiały się koncentrować wszystkie nasze wojska. Kawalerya z Augustowa, wyszedłszy z Rożana, stoczyła kilka nieznacznych potyczek z konnicą pułkownika Schindlera w okolicach Długiego Siodła. Generał Suchorzewski ewakuował Siedlce. Pozycya wojsk polskich koło tego miasta wpłynęła na zmianę kierunku korpusu Geismara. Chcąc je poruszyć z miejsca zwrócił się od Łukowa przez Różę do Seroczyna. Wówczas generał Dwernicki z 16 szwadronami kawaleryi (piątego i szóstego pułku (8), trzema batalionami piechoty (czwarte bataliony pułków liniowych: pierwszego, piątego i szóstego) i 6 armatami z artyleryi konnej, nowoutworzonej, otrzymał rozkaz przejścia Wisły po lodzie pod Mniszewem i maszerowania naprzód aż do wysokości naszej armii w celu zasłonięcia jej prawego skrzydła. Pozostawiono mu wolność do zmierzenia się z generałem Geismarem, jeśli tylko będzie mieć nadzieję na wygraną. Nareszcie zalecano mu zabezpieczyć sobie możność połączenia się z armią w każdej chwili, aby przyjąć udział w bitwie, której niewątpliwie oczekiwano w okolicach Pragi.

Generał Dwernicki przeszedł Wisłę pod Mniszewem z częścią swych wojsk (druga połączyła się z nim w drodze), i ruszył lasami pod Stoczek, aby napaść znienacka na Geismara. Zamiar ten został wydany przez jednego z żołnierzy, którego kozacy wzięli do niewoli. Pomimo tego Dwernicki maszerował dalej i o świcie 2 (14) lutego szwadron awangardy pierwszego pułku strzelców konnych pod dowództwem podpułkownika Chmielewskiego zniósł zupełnie całą przednią straż rosyjską we wsi Prawdzie, złożoną z dragonów i kozaków. O dziewiątej korpus polski wszedł do Stoczka. Na ten widok kilkaset konnicy rosyjskiej szybko opuściło tę miejscowość spiesząc do korpusu generała Geismara w kierunku Seroczyna. Wkrótce Geismar wystąpił z dwiema kolumnami, mianowicie od Seroczyna i od Toczysk, na spotkanie Dwernickiego, który mu groził odcięciem od reszty wojska i oczekiwał go w szyku bojowym przed Stoczkiem. Rozpoczęła się kanonada, ale słaba artylerya polska nie mogła mierzyć się z rosyjską, Dwernicki więc wkrótce kazał zatrąbić do ataku, i z nieustraszonem męstwem sam poprowadził wojsko na czele swojej konnicy. Wojska generała Geismara zostały rozproszone i uszły z pola bitwy w nieporządku, pozostawiając 400 zabitych, 230 jeńców, między którymi 5 oficerów, oraz 11 armat z zaprzęgami i amunicyą (9).

Straty Polaków były bardzo nieznaczne. Piechota nie przyjmowała żadnego udziału w bitwie. Szczególnie odznaczył się major Russyan z dwoma szwadronami pierwszego pułku ułanów. Po tem zwycięstwie Dwernicki zamierzył zwrócić się na lewo w celu połączenia się z armią, gdy nagle jak najspieszniej kazano mu przejść na lewy brzeg Wisły; rozkaz ten został wywołany przerażeniem, jakie zapanowało w Warszawie na wieść o wkroczeniu generała Kreutza do województwa Sandomierskiego. Ten przeszedłszy Wisłę po lodzie udał się do Kozienic i wysłał część swojej kawaleryi w celu zajęcia Radomia. Generał Dziekoński zajęty tam właśnie organizacyą nowych oddziałów, szybko opuścił miasto z kilkoma tysiącami ludzi. Wprawdzie nowozaciężni nie byli jeszcze wyćwiczeni, w każdym jednak razie mogli byli wytrzymać w mieście natarcie konnicy. Rząd, w najwyższym stopniu zaniepokojony o stolicę, wysłał wprost do Dwernickiego rozkaz powrotu, co go zmusiło do forsownych marszów. Przeszedłszy na brzeg lewy, minąwszy Górę, szedł ku Kozienicom i 7 (19) lutego w dniu pierwszej bitwy pod Grochowem, połączył się w Mniszewie z generałem Sierakowskim, który tam formował korpus z nowozaciężnych. Obaj generałowie poszli naprzód. W blizkości Nowej Wsi i Serdzy spotkali awangardę rosyjską, złożoną z pułku dragonów, dwóch pułków kozackich i czterech armat. Sierakowski rozpoczął bitwę, poczem Dwernicki nadszedł z 8 szwadronami ułanów, w tej chwili zaatakował Rosyan, starł ich zupełnie, zdobył 3 armaty z zaprzęgami i wziął do niewoli 40 jeńców, między którymi pułkownika artyleryi Butowicza, nie licząc zabitych. Polacy utracili w tej potyczce 50 ludzi częścią zabitych, częścią ranionych. Dwernicki ciągnął dalej i wojska Kreutza, które już potrzebowały do powrotnego przejścia przez Wisłę znacznej straty czasu przy nadzwyczajnej ostrożności, a szczególnie oddział, który zaawanturował się aż ku Radomiowi, mogły się znaleźć w bardzo poważnem niebezpieczeństwie, gdy nowy niepokój owładnął w Warszawie umysłami. Mówiono o tem, że wojska rosyjskie mają przejść przez Wisłę pod Karczewem albo pod Górą. wysłano z Warszawy Dwernickiemu stanowczy rozkaz powrotu w celu zasłonięcia miasta; Kreutz więc znalazł możność powrotu do województwa Lubelskiego. Puławy zajął pułk dragonów kazańskich.

Oddział ten nie zachowywał najmniejszych ostrożności w celu zabezpieczenia się od napadu, wkrótce więc spadła nań prawdziwa katastrofa. W dniu 14 (26) lutego o piątej godzinie wieczorem, pułkownik Łagowski na czele 220 ochotników, którzy byli zebrani w województwie Sandomierskiem w nowoutworzonych przez Juliusza Małachowskiego i Jana Wielhorskiego oddziałach, przeszedł przez Wisłę po lodzie i tak znienacka napadł na dragonów w Puławach, że ci nie mieli nawet czasu wsiąść na konie. Zabarykadowali się więc w stajniach, dwa razy odrzucili wezwanie do poddania się i mężnie się bronili. Dopiero po trzechgodzinnej walce Polacy, prowadzeni przez walecznego Małachowskiego, zdołali wybić wrota. Dragoni stracili 35 zabitych, reszta zaś oddziału była wzięta do niewoli w liczbie 265 żołnierzy i 5 oficerów z 90 koni, ze sztandarem pułkowym, dwoma jaszczykami i przepysznym ołtarzem polowym (10).

Wróćmy jednak do armii głównej. Kiedy feldmarszałek przeszedł Bug, Chłopicki, powierzywszy generałowi Żymirskiemu 9 batalionów piechoty i trzy pułki kawaleryi, polecił mu, aby zajął drogi prowadzące wprost do Warszawy, utrudniając wstęp wojskom rosyjskim, ciągnącym z województwa Podlaskiego, oraz tym oddziałom, które mogły jeszcze nadejść z za Buga. Reszta armii zgromadziła się między Bugiem i Stanisławowem, gotowa wydać bitwę na jednym albo na drugim brzegu tej rzeki stosownie do tego. jaką pozycyę zajmie feldmarszałek.Żymirski posunął się ku Liwcowi i spotkał awangardę rosyjską, oba jednak wojska rozeszły się bez żadnej utarczki. Polacy się cofnęli, Geismar zaś ciągnąc dalej od Seroczyna, zajął Kałuszyn i ulokował tu znaczną część wojsk swoich.

Feldmarszałek na główną kwaterę wybrał sobie Węgrów. Korpus Rozena zajął Liw i ciągnął ku Stanisławowa; korpus Pahlena i reszta armii szła pod Kałuszyn. W celu otrzymania pewnych wiadomości o ruchach wojsk rosyjskich generał Skrzynecki otrzymał rozkaz wyruszenia pod Liw z dywizyą złożoną z 11 batalionów piechoty i dwóch pułków ułanów. Instrukcya zalecała mu atakować i znosić wszystkie oddziały jakie napotka na swej drodze i urządzić odwrót dopiero wówczas, gdy się przekona, że stoi wobec znacznej armii. Natura kraju dawała zupełną gwarancyę, że dywizyą wyjdzie bez szwanku z tej wyprawy. Otrzymawszy rozkaz, Skrzynecki zaraz wyruszył w pochód. W nocy dnia 2 (14) lutego przyszedł na brzeg lasów, otaczających równinę Liwca i spotkał słabą awangardę rosyjską, która nie zachowywała żadnych ostrożności; takiem uczuciem lekceważenia przejęta była cała armia rosyjska względem przeciwnika, z którym szła walczyć. Skrzynecki, znajdując się na czele oddziału, rozkazał zaraz z okrzykiem rzucić się do ataku. W obozie rosyjskim powstało kompletne zamieszanie, konie i ludzie uciekali na wszystkie strony przez pola, pozostawiając za sobą zabitych i ranionych, tak, że kilku jeńców, sztandar i mnóstwo koni stały się zdobyczą Polaków, którzy strat prawie żadnych nie ponieśli; tylko pułkownik Ziemięcki, dowódca pułku drugiego, otrzymał ciężką ranę.

Skrzynecki, posunąwszy się dalej, został przyjęty silnym ogniem armatnim, który jednak nie miał żadnego skutku. Polacy zauważyli wówczas na około Liwu i z tamtej strony Liwca rozłożone liczne ognie biwakowe, znamionujące obecność znacznej armii. Cel rekonesansu był osiągnięty, Skrzynecki więc się cofnął.

Spodziewając się, że będzie ścigany przez wielką ilość wojsk nieprzyjacielskich, wydał rozporządzenia, mające na celu zabezpieczenie od zajęcia przez Rosyan tej części kraju, przez którą idzie droga ze Stanisławowa. Obsadził więc swemi oddziałami błotnistą rzeczkę Osownicę i rozłożył wojska na całej długości drogi od wsi Makowca do młyna Osęczyzny, gdzie pozostawił w rezerwie część pułku ósmego i weteranów.

Dnia 5 (17) lutego zaatakował go o 7 godzinie rano generał Rozen, który sam prowadził swoją awangardę. Bataliony trzeci i czwarty, wspierane przez kilka armat, postawionych na drodze, odpierały ataki Rosyan z wielką wytrwałością i ruszyły do odwrotu w najzupełniejszym porządku.

Walka trwała pięć godzin i ciągnęła się aż do Dobrego. Polakom sprzyjała natura kraju, bogatego w lasy i zarośla, ułatwiające obronę, dzięki więc temu mieli ciągle przewagę po swojej stronie, jakkolwiek ustępowali z placu. Straty ich w zabitych i ranionych wyniosły 300 ludzi, podczas gdy relacye rosyjskie obliczają swój ubytek w szeregach na 400 osób, między któremi był zabity pułkownik Filimonow, dowódca pułku ułanów wołyńskich. Wzięliśmy przytem kilku jeńców do niewoli. Bitwa ta pod Dobrem zasługuje na większą uwagę ze względu, że daje nam właściwą miarę zdolności militarnych Skrzyneckiego. Wojska, któremi dowodził zostały rozdzielone na mnóstwo oddziałów rozstawionych na wszystkich przejściach i rozciągnięte wzdłuż drogi, przeznaczonej do odwrotu. Podobnego rodzaju rozstrzelenie sił mogło być dobre w celu wstrzymywania pochodu awangardy w kraju, obfitującym w przeszkody naturalne. Ale Skrzynecki, zostawszy naczelnym wodzem, prowadził wojnę, trzymając się tejże samej taktyki, od której nie chciał nigdy odstąpić, i która nadała naszym operacyom wojennym charakter trwożliwości. Bitwa pod Dobrem, wysławiana nad miarę, była dla Skrzyneckiego stopniem, po którym wspiął się aż do stanowiska naczelnego wodza.

Podczas gdy Polacy pod Dobrem zyskali przewagę, zupełnie co innego zaszło tegoż samego dnia na szosie (11). Żymirski od rana oczekiwał tam nadejścia wojsk rosyjskich zająwszy pozycyę przed Kałuszynem i postawiwszy w tem mieście słabą awangardę. Zaraz po ósmej, gdy już  rozpoczęła się bitwa na drodze Stanisławowskiej, wielkie siły rosyjskie, złożone z rozmaitej broni, wpadły do Kałuszyna, z którego Polacy ustąpili bez walki. Rosyanie okupowali miasto i pociągnęli naprzód, rozpocząwszy natychmiast kanonadę. O dziewiątej Żymirski, party przez znaczną przewagę i szarpany na flankach przez wojska, których liczba zwiększała się co chwila, rozpoczął odwrót, w czasie którego trwała dalej bitwa prawie bez przerwy do samego Mińska, gdzie Polacy zajęli pozycyą i noc spędzili. Żymirski chciał opóźnić pochód wojsk rosyjskich i kilka razy rozwijał swe siły, piechotę ustawiając batalionami w kolumny, gdzie miejscowość była nierówna, konnicę zaś na równinach. Znaczna jednak przewaga wojsk rosyjskich a zwłaszcza artyleryi oraz gwałtowność ich ataków nie pozwalały w żaden sposób na dłuższy opór i nawet kilka razy sprowadziły zamieszanie w wojsku polskiem.

Podpułkownik Stokowski z batalionem piechoty, pułkiem kawaleryi lubelskiej i dwiema armatami ciągnął drogą na Jakubowo, służąc za pośrednika między Skrzyneckim i Żymirskim. On także podczas swego marszu musiał odeprzeć liczne ataki.

Główną kwaterę feldmarszałka przeniesiono do Mińska. Nazajutrz Żymirski wyruszył znów w pochód i pod Stojadłem powtórnie znalazł się wobec sił przeważających, które parły go bezustanku. W Kobierzynie połączył się z generałem Łubieńskim, który przybył ze świeżą konnicą. Bitwa pod wieczór wznowiła się pod karczmą Janówkiem.

Polacy zatrzymali się na noc w Miłosnej. Tego dnia odznaczył się generał Czyżewski.

W dniu 6 (18) lutego pułkownik Wolski, wracając ze stanowiska ze swoim batalionem 2 pułku strzelców w okolicy Cyganki znalazł się niespodzianie otoczonym przez liczne wojska rozmaitej broni pod wodzą generała Sackena. Wezwany do poddania się, odmówił po naradzie ze swymi oficerami.

Atakowany kilka razy przez konnicę, party przez piechotę, prażony ogniem armatnim, zdołał wytrzymać wszystko nie bez straty jednak 2 oficerów i 180 podoficerów i żołnierzy. Wogóle generał Żymirski w ciągu tych dwóch dni, a zwłaszcza pierwszego poniósł daleko większe straty niż Rosyanie. Wzięto mu nawet jeńców a w ich liczbie pułkownika Zawidzkiego, dowódcę czwartego pułku strzelców, który się zabłąkał między nieprzyjacielskich tyralierów. Chrzanowski otrzymał lekką ranę od cząstki granatu. Pod Jędrzejowem Polacy porzucili jednę armatę (12). Pomimo tego Żymirski dowiódł wówczas swoich zdolności.

Dwa silne ataki, dokonane jednocześnie w dniu 5 (17) lutego rano na Dobre i Kałuszyn zdradziły nam nareszcie, jaki kierunek obrała sobie armia rosyjska, rozdzielona na dwie części, ciągnęła dwiema drogami, między któremi całą przestrzeń zajmował las. Radziłem generałowi Chłopickiemu, aby nazajutrz 6 (18) lutego ze znaczną częścią naszego wojska (30. 000 z górą) natrzeć między Stanisławowern i Okuniewem na korpus Rozena, który szedł w tym kierunku i próbować go zgnieść, zanimby druga kolumna, ciągnąca szosą, mogła mu nadejść z pomocą, tem bardziej, że była zajęta walką z Żymirskim. Chłopicki zgodził się na mój projekt i zaraz w nocy z 5 (17) na 6 (18) lutego wydaliśmy odpowiednie rozkazy(13).

Szembek z sześcioma batalionami swojej dywizyi, z wolnymi strzelcami i kilku szwadronami nowej konnicy poszedł w celu zastąpienia Skrzyneckiego na pierwszej linii pod Pustelnikiem;. polecono mu tam cofać się powoli nie dając bardzo silnego odporu Rozenowi, który, jak przypuszczaliśmy, ponowi swoje ataki nazajutrz rano. Skrzynecki ze swemi 11 batalionami i 4 szwadronami miał zająć pozycyę za Okuniewem wzmocniwszy silnie pałac przed swym frontem. Kiedy Szembek, cofając się, miał dojść do Okuniewa i połączyć się ze Skrzyneckim, wówczas obaj obowiązani byli mocno trzymać się na pozycyi z pomocą dość zasobnej artyleryi. Pusta przestrzeń, jaka otacza Okuniew, powinna była pozwolić Rozenowi rozwinąć tam większą część swych wojsk w celu atakowania nas, a tego właśnie pragnęliśmy najbardziej. Milberg z 4 batalionami grenadyerów udał się do Zabrańca, a Krukowiecki z dwunastoma batalionami stanął na lewo od niego. Te 16 batalionów stanowiły pewien rodzaj zasadzki, i miały szybko ciągnąć ku drodze oraz przyjąć udział w bitwie już w samym toku walki, gdy ta rozpocznie się pod Okuniewem. Między Poświętnem i Ręczajami zgromadzono 8.000 koni oraz 24 działa artyleryi konnej, gotowych do wyjścia na równinę w celu odcięcia wojsk rosyjskich od oddziałów, które mogły być jeszcze w drodze i zajścia na tyły, atakujących Okuniew. Walne zwycięstwo przeszkodziłoby połączeniu się dwóch kolumn rosyjskich ciągnących od Kałuszyna i Augustowa. Korzystając dalej ze zwycięstwa mogliśmy bezpośrednio potem razem z Żymirskim atakować Pahlena i choćbyśmy nawet byli odparci, to i tak wojska nasze, które nie mogły już zdążyć pod Pragę, miałyby możność zgromadzenia się pod Modlinem (14).

Dnia 6 (18) lutego rozlokowaliśmy się w sposób wyżej oznaczony i sam Chłopicki udał się do Pustelnika, aby stanąć na czele wojsk Szembeka. Rozen tymczasem nie nadchodził, od czasu do czasu tylko pokazywali się zrzadka kozacy, a kanonada Żymirskiego rozlegała się daleko poza naszem lewem skrzydłem. Chłopicki cofnął się do Okuniewa (15) gdzie pozostaliśmy cały dzień pod bronią, oczekując nieprzyjaciół. Dopiero z nadejściem nocy czoło kolumny wychyliło się z lasu i to na drodze od Cyganki. Mając wskazówkę w ogniach, które Polacy zmuszeni byli rozpalić wskutek mrozu, Rosyanie rozpoczęli kanonadę na którą zaraz odpowiedzieliśmy strzałami armatniemi. Trwało to dwie godziny: granaty prując powietrze oświecały horyzont; po obu stronach zabito lub raniono kilku ludzi i ogień ustał. Wówczas Chłopicki podejrzewając, że główna masa Rosyan przeszła na szosę, zaniepokojony, że mogą go odciąć od Warszawy, zaczął odwrót pod Pragę i polecił mi wysłać rozkazy do wszystkich oddziałów, aby zrobiły toż samo. Wykonawszy ten marsz nocny, armia polska złożona z 40.000 ludzi i 100 armat z górą zgromadziła się rano 7 (19) lutego około Grochowa. Chłopicki uszykował swe wojska na brzegu lasu w porządku następującym: Szembek z 10 batalionami piechoty i 4 szwadronami konnicy pod Wawrem na szosie, — rozciągnąwszy swe skrzydło prawe aż do trzęsawiska. Krukowiecki z 12 batalionami i 4 szwadronami z tyłu po obu stronach szosy od Okuniewa. Skrzynecki z 11 batalionami tworzył drugą linię za Krukowieckim i przed centrem swoim miał las olszynowy, zajęty przez czwarty pułk liniowy. Za Skrzyneckim kawalerya oparła swe skrzydło prawe o szosę koło figury żelaznej, lewe zaś rozwinęła na równinie. Jankowski z trzema pułkami kawaleryi stanął pod Grodziskiem i rozsyłał oddziały na wszystkie strony w celu osłonięcia lewego skrzydła. Jeden oddział bronił mostu w Zegrzu, zabezpieczonego z obu stron dwoma oszańcowaniami, którym jednak niepodobna było nadać jakiejkolwiek trwałości. Żymirski spędził noc w Miłosnej. Rano 7 (19) lutego ruszył się do odwrotu i wkrótce ze swemi 9 batalionami rozpoczął bitwę na lewo od Szembeka. Część tych dwóch dywizyj stała w pierwszej linii, reszta zaś w rezerwie. Około 10 rano ukazał się korpus Pahlena. Jego awangardę składały: pierwsza dywizya piechoty, piąty pułk strzelców, brygada trzeciej dywizyi ułanów i brygada pierwszej dywizyi huzarów. Wkrótce zawiązała się bitwa między temi wojskami i pierwszą linią dywizyi Szembeka. Rosyanie nie dotrzymali placu wskutek braku pułków. Dwie dywizye polskie, naparte rezerwami, toczyły dalej bitwę w lesie i na ciągnącej się za nim równinie aż do samej Miłosny. Kilka batalionów rosyjskich zostało rozproszonych, straciwszy wielu zabitych a nawet jeńców. Na lewem skrzydle polskiem drugi pułk strzelców pieszych zdobył chorągiew a pułkownik Brzeski na czele pierwszego batalionu tegoż samego pułku zabrał i zagwoździł trzy armaty. Na skrzydle prawem pierwszy pułk strzelców pieszych zdobył drugą chorągiew i drugą bateryę. Wówczas feldmarszałek polecił generałowi Suchozanetowi, główno dowodzącemu artyleryą, użyć większej ilości armat. Jenerał Toll, szef sztabu generalnego udał się na lewe skrzydło, które wzmocnił nowemi bateryami, pułkiem Staroingermanlandzkim i batalionem czwartego pułku marynarki. W środkowej części wojsk sam feldmarszałek obejrzał stan drugiej dywizyi, również osłabionej i wzmocnił ją rezerwą dodawszy do niej nawet swoją własną eskortę, złożoną z batalionu saperów i Łubniańskich huzarów. Parcie Polaków zostało wstrzymane i trzeba było porzucić dopiero co zdobyte armaty. Wkrótce zmuszeni zostaliśmy rozpocząć ruch wsteczny, gdyż generał Rozen na drodze Okuniewskiej na tyłach naszego lewego skrzydła wykonał atak, skutkiem którego generał Krukowiecki cofnął się po krótkim oporze. Podpułkownik Maruszewski ciężko ranny, dostał się do niewoli. Istotnie Krukowieckiemu trudno było wytrzymać parcie całego korpusu szóstego, zwłaszcza gdyby w stosownej chwili nie wsparła go dywizyą Skrzyneckiego. W odwrocie cztery szwadrony Szernbeka uchodziły ze stratami i oparły się dopiero w Grochowie. Zamieszanie powstało również w szeregach grenadyerów dawnej gwardyi, których, feldmarszałek atakował pułkiem strzelców konnych wirtemberskich; kilku z nich. dostało się do niewoli, a w tej liczbie podpułkownik Kiwerski i kapitan Bortkiewicz. Wówczas środek wojska polskiego silnie obsadził Olszynkę, oba zaś skrzydła pozostały na stronie: prawe zajęło lasek na prawo od szosy i oparło się o trzęsawisko.

Armia rosyjska sformowała się około Wawru, gdzie połączyły się dwie jej kolumny na brzegu lasu, poczem bitwa się wznowiła na całej linii kanonadą, która trwała aż do godziny piątej wieczorem. Jeden tylko korpus Rozena próbował kilka razy owładnąć lasem, który stanowił teraz najdalej wysuniętą pozycyę Polaków; rosyjskie kolumny kilka razy przedarły się do samej olszynki, ale zawsze odpierane przez pułk czwarty, który jej bronił, wracały z powrotem, zostawiając na pobojowisku wiele trupów. Strzały, skierowane do tego punktu trwały długo w noc bez przerwy. Relacya rosyjska oblicza w dniu tym ubytek w szeregach na 2.000 ludzi; w liczbie ciężko ranionych byli: szef artyleryi generał Suchozanet, generałmajorowie Własow i Afrosimow oraz pułkownik Bodisko.

Obie armie biwakowały przy ostrzeliwaniu się z armat. Nazajutrz 8 (20) o wpół do dziewiątej rano wojska rosyjskie rozpoczęły na całej linii kanonadę, na którą Polacy odpowiedzieli w tenże sam sposób. Korpus Rozena znowu próbował owładnąć lasem, który osłaniał naszą pozycyę; wszystkie jednak ataki zostały odparte przez pułk czwarty liniowy, który tu okazał nieustraszone męstwo pod rozkazami walecznego pułkownika Bogusławskiego, zagrzany zwłaszcza przykładem dawnego swego oficera Ludwika Mycielskiego, który pospieszył z księstwa Poznańskiego, aby wraz z czterema swymi braćmi walczyć w szeregach polskich (16). O czwartej po południu pułk czwarty został zluzowany przez brygadę Giełguda i dywizyę Krukowieckiego. Wieczorem Rożen wyrzekł się swych ataków, i kanonada słabnąca stopniowo, ustała zupełnie.

W nocy po tych dwóch dniach razem z pułkownikiem Rybińskim badałem pozycye wojsk rosyjskich; nadzwyczaj mała przestrzeń na której biwakowały obie armie, pozwalała widzieć wszystko zupełnie wyraźnie, tem bardziej, że ognie oznaczały miejsca obozów. Zdawało nam się, że prawe skrzydło nieprzyjacielskie, które zajmowało wzgórek akurat naprzeciwko naszej Olszynki, nie ma żadnego oparcia, podczas gdy lewe rozciągnęło się daleko wzdłuż błot Zastawskich.

Doszliśmy do przekonania, że możnaby było znieść całe to prawe skrzydło, używszy do tego większej ilości sił naszych, zanimby lewe zdążyło mu przyjść z pomocą. Istotnie radziliśmy Chłopickiemu, aby postawił 8.000 konnicy i 90 armat między dwoma lasami, zajętemi przez piechotę i rozpoczął tam bitwę silnym ogniem działowym a następnie, gdy na ten punkt nieprzyjaciel zwróci główną uwagę, aby wypadł z lasu o świcie z 40 batalionami, które zniósłszy ostatnią bateryę na prawem skrzydle rosyjskiem, a potem poprostu zmieniwszy tylko front na prawo, znalazłyby się w położeniu pionowem do linii bojowej rosyjskiej. Wówczas jeden atak, wykonany z całą siłą mógł sprowadzić nieład w całej armii feldmarszałka (17). Tem bardziej powinniśmy byli zdecydować się na atak, że bezczynność armii rosyjskiej widocznie była spowodowana oczekiwaniem posiłków. Chłopicki przez chwilę zdawał się być skłonnym do przyjęcia tych projektów, ale potem oświadczył mi, że nie śmie sprowadzać z szosy głównych sił swoich w obawie utracenia możności powrotu do Pragi (18); jak sądzę jednak, Chłopicki był tak jeszcze przekonany o nadzwyczajnej przewadze sił rosyjskich, że nie śmiał zdecydować się na ruch zaczepny decydujący i to do takiego stopnia decydujący. W istocie zachowanie się armii polskiej w bitwie dnia 7 (19) lutego zdecydowało feldmarszałka do zaczekania na ks. Szachowskiego, który ciągnął ze swem wojskiem szosą Augustowską. Generał ten przybył ze swym korpusem do Serocka 11 (23) lutego. Wysłał stamtąd kilka oddziałów z rozkazem atakowania z obu brzegów Narwi mostu w Zegrzu. Oddział, który go bronił, stosownie do swych instrukcyj podpalił most i cofnął się do Modlina. Materyały palne widocznie źle przygotowano, most zaledwie został uszkodzony, naprawiono więc go bardzo łatwo i wojska ks. Szachowskiego jeszcze tegoż samego dnia przeszedłszy rzekę, zatrzymały się na noc w Nieporęcie, gdzie spotkały się z oddziałem wysłanym przez generała Sackena w celu ułatwienia im połączenia się z główną armią. Nazajutrz 12 (24) książę Szachowski wyruszył dalej ze swym korpusem i spotkał przed wsią Białołęką generała Małachowskiego, którego na pierwszą wiadomość o zbliżaniu się korpusu rosyjskiego, wysłano z 6 batalionami piechoty i 6 armatami w tym kierunku dla połączenia się z brygadą konnicy, dowodzoną przez generała Jankowskiego; obaj następnie mieli osłaniać lewe skrzydło armii polskiej. Bitwa rozpoczęła się natychmiast, ale strony były zbyt nierówne. Polacy pomimo wszystkich wysiłków zmuszeni byli cofnąć się aż poza Białołękę, którą zajęli Rosyanie. Noc zakończyła bitwę, w której podpułkownik Płączyński, dowódca drugiego pułku piechoty otrzymał śmiertelny postrzał. Krukowiecki, objąwszy dowództwo nad skrzydłem lewem wyruszył na czele 6 batalionów generała Giełguda z 18 armatami w celu połączenia się z Małachowskim.

Według życzenia feldmarszałka, korpus Szachowskiego miał stać w Nieporęcie w ciągu całego dnia 13 (25) lutego i walna bitwa miała być wydana dopiero nazajutrz. Potyczka przy Białołęce skłoniła go do przyspieszenia bitwy.

W dniu 13 (25) lutego o świcie, Krukowiecki zaatakował Białołękę, gdzie pozostała tylko aryergarda, pozostawiona przez ks. Szachowskiego w celu zamaskowania ruchu, który wykonał na lewych flankach, aby się połączyć z armią główną. Skutkiem tego nie było trudno Krukowieckiemu odebrać Białołękę i ścigać Rosyan nie bez strat dla nich (19). Straszna kanonada, która niebawem rozpoczęła się po prawej stronie naszego wojska, a którą wywołała utarczka w Białołęce, położyła koniec temu znikomemu zwycięstwu (20).

Na samym początku bitwy marszałek chcąc sobie zabezpieczyć bezpośrednią komunikacyę z korpusem ks. Szachowskiego, rozkazał generałowi Murawiewowi przenieść się do wsi Ząbki z brygadą grenadyerów Litewskich, wzmocnioną przez brygadę ułanów Litewskich. Major polski Kiekiernicki, który zajmował tę wieś z batalionem piechoty i szwadronem nowej kawaleryi, po niejakim oporze ustąpił stamtąd. Murawiew ustawił się w szyku bojowym przed Ząbkami, zajął pozycyę ostatnią na prawem skrzydle rosyjskiem i oparł się o korpus ks. Szachowskiego. Środek wojska tworzył szósty korpus pod dowództwem generała Rozena i znajdował się naprzeciwko lasu, zajętego przez Polaków. Cały pierwszy korpus, dowodzony przez generała Pahlena tworzył skrzydło lewe i stał po obu stronach szosy pod Wawrem. Rezerwa rosyjska stała za środkową częścią armii i składała się z trzeciego korpusu kawaleryi rezerwowej, dowodzonej przez hr. Witta, z drugiej dywizyi grenadyerów i z oddziału gwardyi. Generał Toll dowodził prawem skrzydłem, generał Neidhardt lewem a feldmarszałek znajdował się w centrze.

Zaledwie rozległy się pierwsze wystrzały armatnie o wpół do dziesiątej z bateryj rosyjskiej pod Wawrem, gdy w jedno mgnienie oka zagrzmiała kanonada na całej linii wojsk obu. Podczas sześciodniowej walki zbliżyły się do siebie wzajemnie na tak nieznaczną odległość, że nie trzeba było  zmieniać pozycyi bateryi, aby rozpocząć ogieńArmia rosyjska nie mogła posunąć się ani kroku naprzód bez uprzedniego zdobycia lasu, który stanowił klucz do pozycyj polskich. Druga brygada dwudziestej czwartej dywizyi rzuciła się do ataku, wspierana przez inne brygady; powoli cała ta dywizyą znalazła się w ogniu. Ponieważ zaś te wojska nie mogły zdobyć lasu, więc dwudziesta piąta dywizyą, dowodzona przez generała Reibnitza ruszyła również do ataku.

Generał Chłopicki w ciągu dni poprzednich, zarządził tylko nieznaczne zmiany w rozlokowaniu armii polskiej, którą osłabiło wyjście Krukowieckiego pod Białołękę z 10.000 ludzi i 22 armatami; Chłopicki jednak liczył na to, że korpus ten na czas powróci, widząc zaś, że bitwa walna rozpoczęła się na seryo, wysłał do niego rozkaz natychmiastowego powrotu. Nie umiem sobie wytłomaczyć, dlaczego rozkaz ten nie był spełniony. Armia została wzmocnioną przez 20 pułków piechoty i kilka innych oddziałów nowej formacyi. Ogólna ilość wojsk polskich, które miały udział w tej walce nie przekraczała 22.000 ludzi ze 100 armatami (21). Generał Roland zajmował las z 6 batalionami, przy pomocy resztek dywizyi Żymirskiego. Dywizyą Skrzyneckiego wspierając się prawem skrzydłem o szosę ciągnęła się z tyłu aż do pierwszych domów drugiego Grochowa. Prawą stronę armii nieco z tyłu za szosą stanowiła dywizya Szembeka, opierając się o lasek, który silnie obsadziła. Kawalerya polska rozwinęła się z tyłu za Skrzyneckim między szosą i Targówkiem po obu stronach drogi od Ząbków; głównym jej dowódcą był generał Weyssenhoff, pod którego rozkazami pozostawali generałowie Umiński (22) i Łubieński. W ciągu dni poprzednich zrobiono zasiek w małym lasku na prawo, nie miano możności zrobienia tegoż samego w lesie środkowym ze względu na nadzwyczajną blizkość nieprzyjaciela. Niektóre tylko baterye osłonięto szańczykami bardzo zresztą lichemi, gdyż ziemia była zanadto zmarznięta, aby praca mogła się udać. Generał Chłopicki widząc las tak silnie atakowany, zaniepokojony o ten punkt, posłał mię tam. Spotkałem Rolanda urządzającego odwrót, formującego brygadę już z tej strony. Rzuciliśmy się do ataku i Rosyanie, którzy już objęli las w swe posiadanie, byli z kolei zmuszeni do ewakuowania go znowu. Ponieważ jednak powrócili z nowymi posiłkami, Zymirski z resztą swojej' dywizyi wszedł do lasu i objął dowództwo. Walka trwała dalej z wielkiemi stratami ze stron obu. Nareszcie Żymirski musiał ustąpić przeważnym siłom, których liczba zwiększała się co chwila, Dywizye w rozsypce wyparto z lasu. Posłano ją na tyły Skrzyneckiego i odtąd stanowiła rezerwę. Żymirski stracił rękę i umarł wkrótce.

Wówczas Chłopicki przesłał do Skrzyneckiego rozkaz atakowania lasu z lewej strony i wzmocnienia ataku drugą brygadą. Ten rzuca się naprzód i podczas gdy jego kolumny, Bogusławski i czwarty pułk na przedzie pędzą ku lasowi, Skrzynecki podtrzymuje ich z resztą swej dywizyi. W tejże samej chwili formuje cztery bataliony grenadyerów i tyleż kolumn do ataku. On sam, Milberg i ja stajemy na ich czele, i podczas gdy nasi tyralierzy rozlewają się po lesie, my, aby poprzeć atak Skrzyneckiego, wpadamy z prawego brzegu lasu na wojska, które częścią stały w lesie, częścią zaś zajęły równinę i które przyjęły nas morderczym ogniem kartaczownic piechoty. Były tam oprócz szóstego korpusu, pułki Białostocki, Nowoingermanlandzki oraz ks. Kutuzowa Smoleńskiego, które przyprowadził generał Neidhardt w celu osaczenia lasu. Wojska te zostały wstrzymane a las odzyskany; grenadyerzy polscy rozwinęli się na jego brzegu i rozpoczęli krwawą walkę z wojskami Neidhardta. Rzeź trwała długo z ogromnemi obustronnemi ofiarami. Obaj z Chłopickim mieliśmy ubrania podziurawione kulami jak rzeszoto.

Generał Chłopicki nadawszy tym sposobem bitwie tak doniosły charakter, zraniony już kulą w nogę, przebiega wzdłuż całej linii, zagrzewa żołnierzy i wydaje kilka nowych rozporządzeń. Udaje się następnie na chwilę do ks. Radziwiłła, aby przedsięwziąć odpowiednie środki względem korpusu Krukowieckiego, kawaleryi i nareszcie względem odwrotu, o którym był już wielki czas pomyśleć. Potem wraca znów na pole bitwy w chwili, gdy feldmarszałek oprócz wojsk już walczących, rzucił do ataku na las swą rezerwę grenadyerów i wyparł ostatecznie Polaków z tej pozycyi. Podczas gdy zacząłem mu zdawać relacyę z ostatniego wypadku, granat uderza w piersi jego konia (23) i pęka we wnętrzu zwierzęcia. Chłopicki pada ciężko raniony w obie nogi. Złożono go na wozie i leżąc na nim zakomunikował mi jeszcze z zadziwiającą krwią zimną ostatnie rozkazy na resztę dnia (24). Las zawalony trupami stron obu był ostatecznie stracony dla Polaków, którzy sformowali swą linię z tyłu, opierając zawsze swe prawe skrzydło o lasek zajęty przez Szembeka, który obecnie się znalazł na najbardziej wysuniętej pozycyi. Kawalerya postępuje nieco naprzód, zakryta częściowo piaszczystemi wzgórkami, jej lekka artylerya ustawia swe armaty i ostrzeliwa masy nieprzyjaciół, które widać pod Ząbkami. Cała linia rosyjska posuwa się naprzód i formuje się z tej strony zdobytego lasu. Masy kawaleryi występują po obu jej stronach, nowe baterye, jeszcze liczniejsze, niż przedtem, zastępują miejsce tych, które dotychczas pracowały (25). Dowodzi nią ks. Grorczakow, który został głównodowodzącym artylerya po Suchozanecie. Ogień armatni wojsk rosyjskich zyskuje na sile; pociski krzyżując się na polu bitwy we wszystkich kierunkach w sposób przerażający, zabijały ludzi nawet na ulicach Pragi. Pod wieczór ta kanonada na tyle osłabiła ducha w wojsku polskiem, że ogień jego armat stracił bardzo dużo ze swej pierwotnej mocy. Artylerya polska cudów dokazała dnia tego ale w połowie nawet nie była tak liczną jak rosyjska; pracowała już od rana i nie było więcej bateryj, któreby mogły zastąpić ją w robocie. Niektóre baterye a szczególnie na prawem skrzydle zaledwie mogły wyrzucać pociski pojedyncze. Najgłówniejsza baterya, złożona z dział wielkiego kalibru, stojąca przy szosie i na prawo, zamilkła zupełnie: padła część ludzi i koni, armaty były rozpalone, amunicyi brakło. Pomimo tego podpułkownik Piętka, który nią dowodził i którego Chłopicki uznał za najwaleczniejszego z Polaków w te dni bitwy pod Grochowem (26) nie chciał schodzić z placu boju i stanąwszy na, armacie, wołał głośno o amunicyę.

Przedewszystkiem jednak strata Chłopickiego stała się największem nieszczęściem dla armii polskiej, której był duszą; od tej chwili nie było już jedności w bitwie; każdy walczył oddzielnie i jakby na swój własny rachunek. Na prawem skrzydle brygada strzelców z dywizyi Szembeka zachwiała się skutkiem upadku na duchu swego wodza, oraz skutkiem strasznego ognia działowego, który ją prażył od rana. W ciągu odwrotu, który armia polska wykonywała powoli, wielu żołnierzy z tej brygady odłączało się od niej i uchodziło przez lód na Wiśle do szpitala Ujazdowskiego (27). Na szczęście noc już zapadała. W tej chwili ruszyła się masa kawaleryi rosyjskiej, złożona z ułanów gwardyi Cesarzewieza, z kirasyerów Nowogrodzkich i Starodubskich z kirasyerami ks. Alberta na czele (28) i wspierana 30 armatami artyleryi konnej, rzuciła się naprzód, trzymając się kierunku szosy. Wpadła w przesmyk między dywizyą Szembeka i Skrzyneckiego i czoło jej posunęło się aż za figurę żelazną. Kolumna ta bardzo długa miała front bardzo mały. Spostrzegłszy jej poruszenie, wysłałem przeciw niej bateryę rac kongrewskich kapitana Skalskiego, który dotychczas stał w rezerwie. Race wprawdzie przyniosły mało realnej szkody Rosyanom, ale wywarły silne wrażenie na konie i ludzi, zwłaszcza gdy zalegające ciemności wzmacniały jeszcze bardziej straszne światło, które wydawały lecąc ze świstem w powietrzu. Race te silnie płynęły na osłabienie naporu masy, która pędziła za czołem kolumny. Kazimierz Skarzyński przybywa kłusem ze swą brygadą na prawo do Skrzyneckiego. Wyborna postawa tych dwóch generałów powstrzymuje ostatecznie konnicę. Tymczasem jednak pierwsze szwadrony zaawanturowały się zbyt daleko, i wpadły na rezerwy polskie. Zasypani kulami piechoty, atakowani z boku przez Kickiego na czele dwóch szwadronów drugiego i trzech piątego pułku ułanów (nowej formacyi) mężni kawalerzyści rosyjscy bronili się czas jakiś, ale nareszcie musieli uledz, znalazłszy się w takiej pozycyi, na jaką ich narażono. Ponieśli ogromne straty, a zwłaszcza kirasyerzy ks. Alberta, których dowódcą był pułkownik Mejendorf. Szczątki tylko tego pułku powróciły do swoich, reszta zaś padła trupem albo dostała się do niewoli.

Po tej szarży poronionej jeszcze czas jakiś trwała kanonada; brygada Griełguda z dywizyi Krukowieckiego nareszcie przybyła do Targówka z lewej strony. Nakoniec noc zakończyła bitwę. Armia rosyjska rozłożyła się obozem na polu walki, gdzie pozostawiliśmy trzy zdemontowane armaty i kilkaset jeńców.

Piechota i część artyleryi polskiej zatrzymały się na noc w okopach praskich, poczem w zupełnym porządku cofnęły się do Warszawy (29). Cała zaś kawalerya i część artyleryi przeszła przez Wisłę w nocy. Ks. Radziwiłł nie schodził z mostu przez cały czas przechodu wojska. Generał Małachowski z silnym garnizonem pozostał u wejścia ia most.

Relacya rosyjska oblicza straty w tej bitwie na 8.000 ludzi zabitych i ranionych; w liczbie ostatnich znajdujemy generała lejtnanta Kabłukowa i generała majora Dobryczyna.

Polacy utracili dotychczas w ciągu całej kampanii 3.000 zabitych, około 7.000 ranionych, którzy prawie wszyscy znaleźli pomieszczenie w szpitalach warszawskich. oraz kilkaset jeńców.

(1) Liczby te nie obejmują korpusów które przyjęły udział w walce później a mianowicie: korpus gwardyi pod dowództwem Wielkiego księcia Michała, drugiego korpusu Pahlena, czwartego — Ridigera i korpusu Botha, jak również niema tu innych korpusów oddziałów walczących z powstańcami w guberniach zachodnich.

(2) Kierując się ku Wyszkowowi i przechodząc niespodzianie przez Bug.

(3) Zmieniwszy nagle kierunek na lewo od Łomży i Zambrowa, co go zmusiło do tymczasowego odsunięcia się od ks. Szachowskiego.

(4) W pierwszych chwilach po wybuchu rewolucyi przez czas krótki gubernatorem Warszawy był Szembek, który najwięcej wywarł wpływu na organizacyę armii.

(5) Chłapowski w wydanej przez siebie broszurze twierdzi, że kawalerya pozostała niezorganizowaną. Mogę upewnić, że praca ta jest książczyną, której nawet zbijać nie warto. Byłoby mi bardzo o wskazać w potrzebie motywy, które kierowały piórem autora.

(6) Główna kwatera była przeniesiona i wojska ruszyły się z miejsc swoich gdy armia rosyjska zwróciła się od Narwi ku Liwcowi.

(7) Powierzywszy mi funkcyę kwatermistrza, nie ogłoszono tego w rozkazie dziennym, przez wzgląd na moich dawnych zwierzchników, a szczególnie na generała Maletskiego.

(8) I pierwszego pułku krakusów.

(9)  Zdaje się, że dwie z tych armat zostały porzucone na miejscu i odzyskane potem przez wojsko rosyjskie; szybkość marszu powrotnego i brak środków do ich przewiezienia przeszkodziły Dwernickiemu do zabrania ich z sobą. Reszta dziewięć armat utworzyła artyleryę korpusu Dwernickiego, któremu przysłano później tylko artylerzystów z Warszawy.

(10) O wypadku tym relacya rosyjska brzmi inaczej, a mianowicie: "... w Puławach mieszkańcy, korzystając z nieopatrzności szwadronu pułku dragonów kazańskich, który tam konsystował, podbudzeni buntem, napadli zdradziecko na ten szwadron, i pomimo mężnej obrony wycięli go w sposób najbardziej barbarzyński. Przestępstwo to nie ujdzie im bezkarnie!"

(11) Skrzynecki i Żymirski otrzymali rozkaz cofnięcia się tylko w tym wypadku, jeśli ich zaatakują siły przeważające, i pozostawania ciągle na jednej wysokości.

(12) Nie wyliczam strat, o których nie posiadam pewnych wiadomości.

(13) Przypuszczaliśmy, że główna armia rosyjska idzie drogą od Stanisławowa a to 1° dlatego, że droga ta była krótszą i prawie tak samo dobrą jak szosa; 2° ponieważ Skrzynecki w. swoim raporcie z dnia 6 (18) kwietnia upewniał nas, że rankiem tego dnia walczył z wojskami, dowodzonemi przez samego feldmarszałka. Zresztą w każdym razie wypadało nam natrzeć na kolumnę, idącą od Stanisławowa, gdyż wiedzieliśmy napewno, że zawiera w sobie znaczną ilość sił rosyjskich. Rozgromiwszy ją zupełnie, uczynilibyśmy niemożliwem połączenie się z sobą dwóch innych kolumn, ciągnących od Kałuszyna i Serocka. Zresztą główne nasze siły stały między Bugiem i Stanisławowem; nie mogliśmy nawet marzyć o przerzuceniu ich na szosę dla wykonania ataku zamierzonego nazajutrz; daleko krótszem i prostszem było to, co wówczas uradziliśmy.

(14) Projekt ten i takie rozlokowanie wojsk może nieco przypomina bitwę pod Hohenlinden.

(15) Być może, iż cofnął się zbyt wcześnie. Być może, zrobiłby lepiej, gdyby razem z Szembekiem zaatakował obóz Rozena w celu wyparcia go stamtąd i zyskania możności powtórnego ataku po południu między Stanisławowem i Okuniewem bez względu na to co się działo na prawem skrzydle, gdyż w każdym wypadku mieliśmy pewne oparcie w Modlinie.

(16) Trzej z tych pięciu braci zginęło na tej wojnie a czwarty otrzymał ciężką ranę.

(17) Miało to się odbyć prawie tak samo, jak postąpił Fryderyk II w bitwie pod Lissą.

(18) W takim jednak razie miałby zawsze zabezpieczony odwrót do Modlina.

(19) Krukowiecki twierdzi w swoim raporcie, iż zdobył dwa działa a trzy inne, których uprowadzić z sobą nie mógł zdemontował i porzucił w rowie.

(20) Chłopicki powinien był absolutnie prowadzić walkę zaczepną do dnia 24 lutego, a w dniu tym energiczniej wystąpić przeciwko Szachowskiemu; potem jednak, zdaje się, nie powinien był przyjmować walnej bitwy, gdy wszystkie siły rosyjskie były już skoncentrowane. W ogólności podczas całej tej wojny, trzeba było Polakom unikać walki obronnej, w której musieli być zawsze pobici z powodu ogromnej przewagi artyleryi rosyjskiej. Bitwa pod Grochowem i oblężenie Warszawy dowiodły tego.

(21) Większa część konnicy pozostała bezczynną.

(22) Umiński dopiero co przybył, uciekłszy z Głogowa, gdzie go więziono. Zdaje się, że jego ucieczka naraziła rząd na znaczne koszty. Zresztą po jego przybyciu dano mu dużo pieniędzy na uekwipowanie się.

(23)  Był to już trzeci koń dnia tego.

(24) P. Chłapowski twierdzi w swojej broszurze, iż generał Chłopicki ograniczył się na poprowadzeniu batalionów do ataku.

(25) Artylerya Szachowskiego również została teraz użyta.

(26) Chłopicki naturalnie nie mógł mówić o sobie.

(27) Już w tej bitwie można było zauważyć dotkliwy brak znaków wojennych w korpusach piechoty. Odebrano im sztandary i miano je zastąpić orłami nowego rządu, które nawet były już przygotowane.

(28) Kawalerowie orderu wojskowego św. Jerzego tworzyli rezerwę.

(29) Fortyfikacye tego obozu mogły wprawdzie wstrzymać pogoń, nie były jednak na tyle wykończone, aby mogła się w nich utrzymać armia przynajmniej do tego czasu, pókiby kra nie zniosła mostu.

ROZDZIAŁ DRUGI.

UWAGI NAD OPERACYAMI OBU ARMII. — SKUTKI BITWY POD GROCHOWEM. — POCHÓD GENERAŁA DWERNICKIEGO DO ZAMOŚCIA. — PRZYGOTOWANIA FELDMARSZAŁKA DO PRZEJŚCIA PRZEZ WISŁĘ. — ROZŁOŻENIE WOJSK POLSKICH W CELU JEJ OBRONY.

Chcąc wydać sąd o działalności Chłopickiego w tym pierwszym okresie wojny, nie należy zapominać o niezwykłem położeniu, w jakiem się wówczas znajdował. Podczas gdy w Warszawie powstawano gwałtownie na niego, w armii był prostym ochotnikiem, nie zajmującym żadnego stopnia. Na początku bitwy pozostawał przy rezerwie i zadawalniał się dawaniem prostych wskazówek, pozostawiając nam ich opracowanie i wykonanie, i znosząc się ciągle, z ks. Radziwiłłem, którego powagi nie chciał na szwank narażać. Gdy jednak stan rzeczy na tyle się utrudnił, że niepodobna było dłużej go utrzymać, Chłopicki stał się generałem w całem znaczeniu tego słowa i dowodził wzorowo. Zarzucano mu, że nadto się narażał na osobiste niebezpieczeństwo ale przedewszystkiem być może, iż chciał w ten sposób odpowiedzieć na napaści ze strony Warszawy, a powtóre z powodu tego, że wojska polskie wystąpiwszy po raz pierwszy do bitwy od czasu swego uformowania się, nie były wdrożone do znoszenia niebezpieczeństw, przykład więc wodza mógł je natchnąć zapałem. Przekonałem się na własne oczy, jaki spokój zadziwiający zachowywał Chłopicki w ogniu, jego więc przykład i widok podwajały odwagę. Żołnierze wpadali w entuzyazm, widząc go przed sobą i szli za nim z podwójonemi siłami. Bez osobistego poświęcenia się Chłopickiego bitwa pod Grochowem mogła była przyjąć obrót zupełnie inny, gdy tymczasem teraz jakkolwiek Polacy ją przegrali, stała się najświetniejszym przykładem ich waleczności, okazanej w tej wojnie.

Oskarżano Chłopickiego o to, że nie wystąpił z granic Królestwa w grudniu, kiedy wojsko rosyjskie nie było jeszcze tak silne. Pojęcie, jakieśmy dali o stanie armii polskiej w chwili wybuchu rewolucyi, jest najlepszą odpowiedzią na ten zarzut. Chłopicki, gdyby się na to zdecydował, mógł bardzo łatwo samemi tylko pochodami zniszczyć jądro swej armii, a uganianiem się za bardzo niepewnemi rezultatami udaremnić nową organizacyę wojska. Zresztą wskutek systemu, jakiego się trzymał, nie mógł rozpocząć kroków nieprzyjacielskich, nie przekonawszy się wprzód, że konieczność go do nich zmusza. Zająwszy ze swą armią okolicę ścieśnioną między Wisłą i Liwcem osłaniał Warszawę, która bez wątpienia miała się stać głównym celem operacyi Rosyan. Trzymał się w dostatecznem oddaleniu od granic, aby zabezpieczyć swe obozy od niespodziewanego napadu, i miał zawsze czas do skoncentrowania wojsk swoch. Pozostawienie zaś bez żadnej obrony województw Augustowskiego i Lubelskiego wywołane zostało świadomością, iż te w każdym razie musiałyby wpaść w moc nieprzyjaciół z powodu ich liczebnej przewagi. Jedynie tylko skoncentrowanie wszystkich sił polskich dawało niejaką możność odporu. Sąsiedztwo Warszawy zapewniało łatwość karmienia armii i dalszej jej organizacyi. Dopóki Polacy prowadzili wojnę na prawym brzegu Wisły, wojska rosyjskie nie mogły marzyć o przejściu rzeki i dlatego właśnie Polacy musieli przedewszystkiem starać się o to, aby nie stracić środków karmienia armii. Wejście do Warszawy bez bitwy bezwarunkowo zdemoralizowałoby armię i mogłoby skompromitować generałów. Co się tyczy wyboru pola bitwy, to zdaje się, że jest zupełnie usprawiedliwiony. Gdybyśmy wyruszyli na spotkanie armii rosyjskiej, marsze i biwaki podczas ciężkiej zimy zniszczyłyby wojsko. Można o tem sądzie wskutek strat ogromnych jakie poniosła z tych samych przyczyn armia rosyjska, jakkolwiek znajdowała się w innem zupełnie położeniu i prędzej mogła znieść takie straty. Jeśliby, jak tego pragnął Chrzanowski, Polacy przy nadejścia Rosyan skoncentrowali swoją armię pod Liwem, cóżby się wówczas stało, gdybyśmy, mając już przed sobą armię feldmarszałka, zostali napadnięci od strony Serocka przez korpus Szachowskiego? (1).

W tej porze roku kraj nie dawał żadnej pozycyi obronnej, gdyż rzeki i błota zamarzły (odwilży niepodobna było przewidywać). Posunąwszy się zanadto daleko naprzód, mogliśmy się byli narazić na otoczenie przez przeważające siły nieprzyjaciół i na odcięcie od mostów na Pradze i w Modlinie, tem bardziej, że wojska rosyjskie szły zewsząd między Kownem i Uściługiem. Jeśliby przegrano taką samą bitwę jak pod Grochowem, ale tylko o kilka marszów od Warszawy, prawdopodobnie stracilibyśmy wówczas całą swoją artyleryę i pierwsza bitwa zakończyłaby wojnę. Na pozycyi pod Grochowem nie można było zajść naszych tyłów, natura miejscowości nie pozwalała feldmarszałkowi zgnieść nas, rozwijając jednocześnie wszystkie swoje siły; mieliśmy ogromne oparcie w Warszawie, która nas żywiła, brała udział w walce i dała pomieszczenie wszystkim naszym rannym w swoich szpitalach; nareszcie mieliśmy w odwodzie za sobą obóz oszańcowany pod Pragą, do którego schroniliśmy się wieczorem i który powstrzymał pogoń (2). Po bitwie niepodobna było marzyć o trzymaniu się w tym obozie, gdyż chwilowo wojsko i oficerowie upadli na duchu, Wisła zaś groziła zniesieniem mostu, który dotychczas znajdował się w zupełnem bezpieczeństwie.

Bitwa 7 (19) lutego miałaby może inny rezultat, gdyby atak dywizyi Szembeka i Żymirskiego poparto całą dywizyą Krukowieckiego i częścią kawaleryi i gdyby reszta kawaleryi z dywizyą Skrzyneckiego zagrodziła drogę Rozenowi. W ogólności kiedy armia rosyjska była rozdzielona na dwóch drogach, Polacy powinni byli napaść całą siłą swej armii na jedną z tych dwóch części; lepiej było jednakże dokonać tego na drodze Okuniewskiej, jak to istotnie proponowano w dniu 6 (18), gdyż w razie przegranej pozostawała zawsze możność swobodnego odwrotu do Modlina. Być może, Chłopicki powinienby był sam atakować feldmarszałka w dniu 9 (21) albo 12 (24) lutego przed przyjściem grenadyerów Szachowskiego. Nie sądzę, żeby Chłopicki dobrze zrobił, gdyby z główną częścią wojsk swoich przeszedł most w Zegrzu i zaatakował będący wówczas w marszu korpus Szachowskiego, gdyż wówczas wojska stojące naprzeciwko feldmarszałka mogłyby się znaleźć w poważnem niebezpieczeństwie a nawet sama Warszawa, gdyż ostatecznie piechota rosyjska mogła jeszcze przejść przez Wisłę po lodzie.

Co się tyczy postępowania Chłopickiego podczas bitwy 13 (25) lutego, to absolutnie nic mu tutaj zarzucić nie można; okazał się tu bitnym żołnierzem i doświadczonym generałem. W swoim czasie wysłał rozkaz do Krukowieckiego, aby wrócił i przyjął udział w bitwie. Kiedy Rosyanie ruszyli naprzód i rozwinęli imponujące masy swego wojska z obu stron lasu, który stanowił klucz do zdobycia naszych pozycyi, Chłopicki wydał rozporządzenie, aby kawalerya Łubieńskiego, stojąca na tyłach wysunęła się naprzód. Jeśli te rozkazy nie zostały spełnione, albo jeśli je wykonano tylko w części, nie należy mu tego poczytywać za winę; było to może skutkiem jego dwuznacznej pozycyi, jaką zajmował w wojsku.

Marszałek hr. Dybicz, mając do dyspozycyi tyle wojska, które przybywało do niego ze stron rozmaitych mógł a nawet powinien był rozpocząć kroki zaczepne na całej wielkiej przestrzeni, ciągnącej się między Kownem i Uściługiem. W każdym bowiem razie miał w centrze pod ręką główną masę sił swoich i przytem zupełnie dostateczną ilość wojska do walki. Trudność żywienia wojska i zły stan dróg, spowodowany nagłą odwilżą, przeszkodziły mu bez wątpienia do wykazania większej energii w swych ruchach. Ta sama odwilż prawdopodobnie pomieszała mu szyki, pozbawiając go możności szybkiego zakończenia wojny przez przejście Wisły po lodzie. Postanowienie wydania bitwy w dniu 13 (25) lutego zaraz po otrzymaniu wiadomości o potyczce pod Białołęką, bez względu na to, że walka miała się rozpocząć dopiero nazajutrz, dowodzi jego przytomności umysłu. Nie wiem dlaczego ks. Szachowski stracił część dnia, maszerując od Białołęki na lewo w celu połączenia się z armią marszałka (3). Ruch taki tylko wówczas mógłby być dobrym, gdyby oba wojska nie były tak nierówne. Ze względu jednak na taką przewagę Rosyan, czy nie lepiej było atakować wprost Krukowieckiego? Porażka jego była prawdopodobną, idąc więc wówczas szybko od Białołęki ku Pradze, można było wprowadzić wojsko polskie w położenie bardzo trudne, zwłaszcza przy pomocy kawaleryi, jak to, o ile mi się zdaje, zamierzano uczynić. Szarża wykonana mężnie na szosie była błędem; szarża ta przypomina inną, wykonaną również w sposób tak samo niezręczny podczas bitwy pod Lipskiem przez kirasyerów austryackich Somariva. Żadna z nich nie mogła mieć innego rezultatu, każda musiała się skończyć zgubą oddziału, który ją wykonał. Zarzucano feldmarszałkowi, że tego wieczoru nie użył ostatnich swych rezerw. Możemy na to odpowiedzieć, że stało się to możliwem dopiero po ostatecznem zdobyciu lasku, o który przez ośm dni walczono i po uformowaniu się linii rosyjskiej z tej strony Olszynki, a więc mniej więcej w chwili wykonania owej szarży kirasyerów. Wówczas jednak piechota i artylerya polska zajęły pozycyę na wzgórkach piaszczystych, leżących w jednej linii z figurą żelazną i opierały się o blizko 10.000 konnicy w drugiej linii, która nie przyjmowała udziału w bitwie i o oddział Krukowieckiego, który z 10.000 ludzi wszelkiej broni i z brygadą Giełguda na czele przybył nareszcie na flank lewy. Wobec takiego stanu rzeczy, zdaje mi się, że każda szarża kawaleryi nawet rozwiniętej musiała być daremną tem bardziej, że trzeba było przebiedz przestrzeń nierówną, pełną kałuż zamarzłych i zarosłą drobnemi krzakami. Zapóźno zaś było już myśleć o ataku piechoty popartej artyleryą. Dzień się kończył, noc zapadała, armia polska wkrótce schroniła się w obozie oszańcowanym i niepodobna jej tam było w nocy atakować, ani nawet rozpatrzeć jej położenia.

Bitwa Grochowska jakkolwiek przegrana, nie była jednak bez korzyści dla Polaków. Nareszcie ich wojska zmierzyły się z wojskami cesarskiemi, wskutek czego prysł rozpowszechniony w wojsku polskiem przesąd, że niepodobna im się oprzeć. Armia nasza przeszła chrzest ognia i odtąd z zupełną pewnością można ją było prowadzić do walk nowych. W Warszawie znaleźliśmy możność odpoczynku, dokompletowania się i nawet zwiększenia naszej armii do tego stopnia, że w kilka dni mogła wyjść stamtąd w pole daleko silniejsza, aniżeli była dotąd. Z drugiej strony dla feldmarszałka rozpoczęły się trudności zaraz bezpośrednio po bitwie Grochowskiej. Powrócimy jeszcze do tego przedmiotu. Tymczasem jednak nazajutrz zapanował prawie ogólny upadek ducha, ponieważ tłum, którego każda drobnostka może unieść radością albo pogrążyć w rozpaczy, widział tylko bitwę przegraną i przewidywał najsmutniejsze następstwa. Bez zwrócenia uwagi na właściwy stan rzeczy, nie myśląc o tem, że stan Wisły nie mógł pozwolić nieprzyjacielowi przekroczyć rzekę w ciągu kilku tygodni i że przez ten czas niema się czego obawiać, wszystkim się zdawało, że widzą już armię feldmarszałka u rogatek miejskich. Drogi krakowska i kaliska pełne były uciekających przedstawicieli klas zamożnych, posłów i senatorów.

Uczucie porażki opanowało umysły członków rządu, a nawet generałów dowodzących dywizyami, którzy zgromadzili się w Pałacu Rządowym, zwołani przez ks. Adama Czartoryskiego na radę wojenną (4). Szembek zwłaszcza dawał zły przykład zniechęcenia, Umiński zaś, zawsze usposobiony do wybuchów, gotów był wpaść na pierwszego lepszego jako na głównego winowajcę przegrania bitwy. Przedewszystkiem jednak miał wielką ochotę rozprawienia się ze mną, gdyż wszyscy byli tego przekonania, że po Chłopickim ja wywarłem największy wpływ na bieg wypadków dni ostatnich.

Właściwym celem tego zebrania był obiór nowego naczelnego wodza. Gdyby Chłopicki nie był raniony, okrzyki armii byłyby go wyniosły na to stanowisko i o ile mi się zdaje, Chłopicki zgodziłby się je zająć, gdyż jak mogłem zauważyć, walki, stoczone pod jego kierownictwem, natchnęły go dla armii szacunkiem, którego dotychczas nie mógł w sobie wzbudzić i przywiązały go do niej. Nic nie łączy tak ludzi jak niebezpieczeństwo, szczególnie na polu bitwy. Radziwiłł utraciwszy opiekę Chłopickiego nie mógł pozostać na swojem stanowisku z powodu znanego wszystkim braku zdolności. Z kandydatów najpoważniejszych, obecnych na radzie, jeden Skrzynecki najłatwiej mógł zająć to stanowisko, gdyż Szembek, upadłszy zupełnie na duchu, sam uniemożliwił swą kandydaturę. Krukowiecki i Umiński nie wzbudzali zaufania, gdyż posiadali charakter niespokojny i niesforny, a ostatni prócz tego nie był lubiony w wojsku (5) z powodów może nawet dość uzasadnionych. Skrzynecki dowodził w potyczce pod Dobrem, która została znacznie przeceniona; porównywano jego bitwę z potyczkami, które stoczył Żymirski na szosie i zwrócono główną uwagę na to, że jego dywizyą w daleko lepszym stanie wróciła na pola Grochowskie. Skrzynecki prezentował się dobrze, przemawiał do żołnierzy, lubił wystawność, miał dużo pretensyi, odznaczał się nadzwyczajną miłością własną i pałał żądzą zajęcia pierwszego miejsca. Ks. Czartoryski, który go znał oddawna, skłaniał się na jego stronę; w pierwszą noc po bitwie przybył do mnie na Pragę w celu naradzenia się w tej kwestyi, ja zaś poparłem te zamiary względem Skrzyneckiego, gdyż zdawało mi się, że będzie to najlepszy wybór z liczby tych niewielu osób, z których mogliśmy wybierać (6). Większość rady okazywała zupełną obojętność na tym punkcie. Zresztą wszyscy kierowali się błędną ideą, która długo jeszcze panowała w naszem wojsku podczas trwania wojny, a mianowicie, że dostatecznie mieć mężnego wodza do wykonywania ruchów, i że kilku wykształconych oficerów sztabu generalnego, przedstawiających się ich oczom jako coś w rodzaju biuralistów, dostarczy mu planów. Wyobrażano sobie, że gdy Skrzynecki stanie na czele, mając przy swym boku przewodników, dyrygujących jego akcya, wszystko pójdzie lepiej. Wierzono ogólnie, że taki właśnie stosunek był między Blücherem i Gneisenau. Dalej zobaczymy do jakiego stopnia zawiedliśmy się na Skrzyneckim; zresztą jednak podobnie jak wówczas, gdy wybieraliśmy Radziwiłła, tak i teraz konieczność nas zmusiła do obrania naczelnego wodza. Popełniliśmy okropną omyłkę.

Rada się rozpoczęła, ponieważ jednak nikt nie umiał poruszyć przedmiotu, o który głównie chodziło, zajęto się więc drugorzędnemi kwestyami. Ks. Radziwiłł zdawał sprawę ze stanu rzeczy, gdy Skrzynecki, pałając żądzą jak najprędszego zajęcia jego miejsca, przerwał mu nagle, zarzucając, że nie posiada żadnych zdolności do dowodzenia -armią. Radziwiłł odpowiedział mu żywo, przypominając, że nie ubiegał się o to stanowisko i przyjął je tylko przez poświęcenie, chcąc ocalić armię od anarchii, teraz więc, jeżeli Skrzynecki sądzi, iż lepiej wykona te obowiązki, może je przyjąć na swe barki. Oświadczenie to Radziwiłła przyjęto, jako zrzeczenie się dowództwa, Umiński zaś, który gadał najgłośniej, który myślał, że dowodzenie armią nie może go ominąć, i że w tym celu należy tylko popchnąć sprawę naprzód, zapytał Chrzanowskiego, siedzącego obok, któryby z generałów był najodpowiedniejszy na wodza; był pewnym, że ten wymówi jego nazwisko, Chrzanowski jednak oświadczył się za Skrzyneckim. Umiński zawiedziony ale posunąwszy się już za daleko, aby módz się cofnąć, powtarza głośno to imię, spodziewając się jeszcze, być może, iż zatrzymają się na nim. Ale pierwszy ks. Radziwiłł, kierowany uczuciem szlachetności albo żalu, oświadcza, że zgadza się na tę propozycyę. Łubieński, Klicki i Weyssenhoff zgadzają się również, milczenie innych przyjęto za zgodę. Wówczas Skrzynecki zabrał głos: "Jestem wprawdzie odważny, poświęcałem się pracy nad sztuką wojenną, studyowałem mechanizm wojny i zbadałem go, nie mogę jednak powiedzieć o sobie tego, że jestem geniuszem". Ambicya i miłość własna zaślepiły Skrzyneckiego; jego zdolności ograniczały się na kierowaniu kilkoma batalionami piechoty. Całe jego postępowanie późniejsze dowiodło, że nie miał żadnego pojęcia o użyciu kawaleryi i artyleryi, żadnej znajomości sztuki fortyfikacyjnej; nie mógł nigdy pojąć na czem zależy operacyą całej armii. Wiem o tem, że nigdy nie czytał dziel wojennych ale przedewszystkiem nie posiadał tej iskry ognia świętego, który tworzy wodza i którego nie można zdobyć ani przez czytanie, ani w szkole, lecz trzeba się z nim urodzić. Jakkolwiekbądź słowa Skrzyneckiego wytłomaczono jako przyjęcie dowództwa, dorzucił więc jeszcze ze skruszoną twarzą, wzniósłszy ręce i oczy w górę: "Biorę Boga na świadka, że nie przez ambicyę, nie dla widoków osobistych przyjmuję dowództwo nad armią, ale jedynie dla dobra kraju, dla zbawienia ojczyzny, a w najnieszczęśliwszym razie obiecuję solennie ocalić honor narodu i postawić pomnik godny armii." Omylił się jeszcze raz na sobie samym: z mężnego żołnierza stał się najtchórzliwszym wodzem, który drżał na samą myśl o walce.

Tegoż samego dnia Skrzynecki uchwałą sejmu został mianowany naczelnym wodzem ze wszystkiemi prawami, jakie miał ks. Radziwiłł. Mianował więc przedewszystkiem Chrzanowskiego szefem sztabu generalnego, aby mu wynagrodzić za pierwszą inicyatywę do jego wyniesienia się na stanowisko naczelne, gdyż nie znał go prawie wcale. Mnie zachowano dyrekcyę wszystkiego, co się tyczyło operacyi i mianowano kwatermistrzem generalnym. Generał Morawski został mianowany ministrem wojny. Pierwsza proklamacya Skrzyneckiego do wojska, którą sam ułożył, maluje go dokładnie takim, jakim był, albo też jakim się chciał przedstawić w owym czasie.

Kilka tygodni spłynęło nam na odpoczynku. Skrzynecki, korzystając z powolności rządu, otrzymał pensyę w ilości 200.000 złotych (30.000 rs.) i użył tego czasu na organizowanie reprezentacyi swego domu, i na nagradzaniu krzyżami wszystkich korpusów, których przegląd robił. Wszystko to pochlebiało niezmiernie jego próżności.

Skrzynecki, stanąwszy na szczycie, pragnął zyskać możność utrzymania się na tej wysokości i zakończenia aprawy bez wojny. Powziął więc myśl wystąpienia do feldmarszałka z propozyoyami pokojowemi (7) ale nie śmiał uczynić tego sam od siebie bez zyskania zgody sejmu. Względem rządu zaś był już źle usposobiony, gdyż odmówiono mu krzyża komandorskiego, o który się ubiegał; zaczął go więc już lekceważyć i imponować mu, i tej taktyki trzymał się odtąd stale. Zaprosił na naradę kilku członków sejmu, którzy byli znani, jako kierownicy całego zebrania, w celu wyjaśnienia położenia kraju i doprowadzenia ich do zgodzenia się na pertraktacye; Chrzanowski i ja bywaliśmy na tych naradach i popieraliśmy Skrzyneckiego całą siłą swojej wymowy. Wyliczaliśmy tym panom z jednej strony niezmierne siły Rosyi i porównywaliśmy je z naszą; porównanie w istocie było przerażające. Tłomaczyliśmy im, że walki, stoczone dotychczas, okryły sławą nasze wojska, że koniec końców musimy być zwyciężeni, że długi opór da nam w rezultacie tylko spustoszenie kompletne własnego naszego kraju, i narazi nas na tem większy gniew cesarza.

Za całą odpowiedź otrzymaliśmy odmowę, i panowie ci, nie wglądając w nic, wymagali od nas uparcie rzeczy niepodobnych do urzeczywistnienia. Skrzynecki jednak, uciekłszy się do pochlebstwa względem tych, którymi gardził w głębi duszy, i używszy wszelkich wybiegów dyplomatycznych (8), zdołał nareszcie otrzymać pozwolenie rozpoczęcia układów z feldmarszałkiem, ale z bardzo wielkiemi ograniczeniami i pod warunkiem poddania surowej kontroli wszystkiego, co będzie uczynione w tej sprawie. Skrzynecki wówczas wysłał przez Mycielskiego do feldmarszałka list, który został ogłoszony i którego ułożeniem zajęliśmy się w kilku. W powtórnem poselstwie Mycielskiemu towarzyszył pułkownik Kołaczkowski, który w prowadzeniu tej sprawy okazał wiele umiarkowania i taktu. Feldmarszałek przyjął go dwa razy, ale nie raczył nawet odpowiedzieć Skrzyneckiemu. Generałowie rosyjscy, z którymi Mycielski miał sposobność rozmawiać w Wawrze, okazali się dalekimi od myśli o zgodzie. Geismar między innymi oświadczył otwarcie, że ze względu na siebie byłby bardzo niezadowolony z pokoju, któryby go pozbawił możności odwetu, jak się sam wyraził, za głupstwo, popełnione pod Stoczkiem. Gdy ta próba się nie udała, trzeba było całą myśl swoją zwrócić na wojnę. Dwernicki wznowił nawet już walkę, a właściwie wcale jej nie przerywał.

Oddawna pokładano niedorzeczne nadzieje na Wołyń, Podole i gubernią Kijowską. Sądzono, że dosyć rzucić iskrę do tych. prowincyi, aby wywołać tam wybuch, który zapewni niepodległość Polsce. Skrzynecki żarliwie uchwycił się tej idei, jak w ogólności wszystkiego, co mu proponowano i co mu dawało perspektywę jakiegokolwiek sukcesu bez wystąpienia samemu do walki na czele armii. Dwernicki znów, z pochodzenia Podolanin, gorąco pragnął iść i zdobyć swą ojczyznę. Otrzymał więc pozwolenie przejścia Wisły po lodzie, skąd miał się udać pod Zamość i wedrzeć się na Wołyń, o ile mu na to okoliczności pozwolą; niewolno mu było jednak wziąć z sobą na tę wyprawę więcej, jak tysiąc koni. Posłałem mu nadto instrukcye, żeby się trzymał zawsze w głębi kraju z tamtej strony Bugu; jeśli tylko zdoła tam dojść, żeby strzegł przyparcia do rzeki albo do granicy, żeby się podzielił na kilka oddziałów i gdy już nie będzie się mógł utrzymać w kraju, żeby się zwrócił na Litwę, przecinając komunikacyę armii rosyjskiej. Ale taka rola partyzanta nie podobała się już Dwernickiemu, który został generałem dywizyi za. zwycięstwo pod Stoczkiem, i zdobył sobie sławę zdolnego generała. Pragnął więc dowodzić korpusem armii, odnosić zwycięstwa i sprawić potężną dywersyę.

Dnia 18 lutego (2 marca) z korpusem, którym dowodził, przenoszącym 4.000 wybornego wojska wszelkiej broni, Dwernicki przeszedł przez Wisłę po lodzie już z niejaką trudnością i zajął Puławy po bitwie, stoczonej przez jego awangardę. Nazajutrz spotkał w Kurowie aryergardę generała Kreutza, dowodzoną przez generała Kawera. Cztery szwadrony rzucają się na miasto, biorą jeńców i dwie armaty na samym rynku. Ścigają Rosyan za miasto, spotykają dragonów i wracają z powrotem; ale przybywa sam Dwernicki z posiłkami i armatami i po krótkiej walce zmusza Rosyan do odwrotu, zdobywszy znowu dwie armaty i stu jeńców, poczem zatrzymuje się na noc w Markuszowie.

Dnia 20 lutego (4 marca) Dwernicki, przypuszczając, że Kreutz będzie chciał bronić się w Lublinie, postanowił zajść mu z tyłu i zrobiwszy koło, ukazał się na drodze krakowskiej. Kreutz jednak ewakuował miasto i przez Krasnystaw udał się do Suchodołu. Dwernicki, straciwszy nadzieję wciągnięcia go do bitwy, oraz nie mogąc tu czekać nadejścia przeważnych sił nieprzyjacielskich, które prowadził generał Toli, opuścił tę okolicę po kilkudniowym spoczynku; następnie kierując się na Krasnystaw dosięgnął Zamościa, gdzie rozłożył się obozem pod zasłoną tej fortecy i musiał wyrzec się wszelkiego działania, gdyż rozmiękła przez odwilż ziemia w tych okolicach uniemożliwia użycie koni. Zresztą wojska musiały nieco spocząć po tylu energicznych i ciągłych walkach oraz czekać na pieniądze, które im wysłano z Warszawy.

Przed przyjściem Dwernickiego do Zamościa, garnizon tej twierdzy, dowodzony przez pułkownika Krysińskiego, nie trawił bezużytecznie czasu. Oddziały przebiegały okolicę, prowadzone najczęściej przez oficera inwalidów, Gedrojcia. W Hrubieszowie wzięły do niewoli rosyjskiego komendanta z kilkoma ludźmi i przejęły depeszę, która Krysińskiego natchnęła myślą wysłać ekspedycyę w celu osaczenia batalionu, zajmującego Uściług. Ekspedycyę tę składały 4 kompanie piechoty, 4 armaty i 35 Krakusów; dowództwo nad nią objęli majorowie Bulewski i Szymanowski, którzy wykonali ją z zupełnem powodzeniem: 20 lutego (4 marca) Polacy dwoma oddziałami przeszli Bug i napadli na Rosyan; ei bronili się w mieście, ale byli złamani, straciwszy w zabitych pułkownika Czerwonego i 70 żołnierzy, w jeńcach zaś pułkownika Bohomolca, ośmiu oficerów, oraz 360 podoficerów i żołnierzy; nadto Polacy zdobyli sztandar. Dwernicki, idąc pod Zamość pozostawił w Lublinie kilkuset rekonwalescentów, którym zalecił, aby jaknajprędzej z nim się połączyli, nie czekając nieprzyjaciela. Przedtem jednak, zanim zdecydowali się na wyjście, generał Kreutz, spiesząc z odzyskaniem miasta, powrócił tam zaraz po otrzymaniu wiadomości o ustąpieniu Dwernickiego. Kawalerya jego korpusu wpadłszy niespodzianie na Polaków została przyjęta ogniem karabinowym. Rosyanie odpowiedzieli kilku wystrzałami z armat, Polacy zaś nie czekając dłużej, pospieszyli połączyć się z Dwernickim, w czem im nikt nie przeszkodził. Wyprawa Dwernickiego z korpusem za małym do odnoszenia zwycięstw a za dużym do wojny partyzanckiej była grubym błędem. Dwernickiego należało powołać z większą częścią jego korpusu do głównej armii i powierzyć mu dowództwo nad kawalerya. Przepysznie prowadził do ataku.

Najodpowiedniej było posłać na Wołyń partyzanta w osobie pułkownika Błędowskiego, zresztą jednak partyzanci w guberniach zachodnich nie mogli przynieść w żadnym razie nadzwyczajnej korzyści, dopókiby cała armia nie przeszła za Bug odniósłszy zwycięstwo, ale do tego potrzeba było zwycięstwa walnego. Przy obecnych jednak warunkach, partyzanci nie mogli opierać się siłom, które

Rosyanie musieli skierować do tego kraju w celu ich poskromienia.

W każdym jednak razie wyprawa Dwernickiego miałaby pewne dobre dla nas skutki, gdyby Skrzynecki umiał z nich skorzystać: feldmarszałek zmuszony był osłabić się nad miarą, wysławszy generała Tolla za Dwernickim z częścią swojej armii.

Na pierwszą wiadomość o wypadkach w województwie Lubelskiem, pospieszyłem zapytać Skrzyneckiego, co poczniemy w celu naprawienia tego fałszywego kroku Dwernickiego, który narazi się na zgubę wraz z Zamościem, jeśli pozostanie w tej okolicy, i na rozsypkę, jeśli się z niej oddali. "Pozostawmy go losowi, odrzekł wódz naczelny, Dwernicki ma szczęście, i może to Bóg natchnął go tą myślą, a w takim razie jego nieposłuszeństwo skończy się rezultatem pomyślnym" (9).

Bezpośrednio po bitwie Grochowskiej feldmarszałek wysłał generała Sackena wraz z 2 pułkami piechoty, 2 pułkami kawaleryi, bateryą artyleryi i 2 pułkami kozaków do województwa Płockiego, aby uniemożliwić tam wysyłanie jakichkolwiek dostaw dla armii polskiej. Krok ten o tyle był koniecznym, że partyę utrudniały armii rosyjskiej komunikacye na szosie kowieńskiej, oraz przecięły komunikacyę z Prusami. Tak np. pułkownik Oborski w nocy 12 (24) lutego na czele oddziału kawalerją Augustowskiej zniósł most pod Ostrołęką i napadł na garnizon tego miasta. Sacken zajął Zegrze, Rożan i dowiedziawszy się, że Polacy nad Wkrą urządzili zbrojne zbiegowisko, posłał tam pułkownika Łachmana z 4 szwadronami pułku ułanów Nowomirgorodzkich i z kozakami. Major polski Wągrodzki zajmował wieś Małużyn z 500 blizko kosynierami. W nocy z 23 lutego (7 marca) na 24 (8) Łachman go otoczył, napadł i po krótkiej walce wziął do niewoli z 2 oficerami i 200 ludźmi; reszta tego oddziału poszła w rozsypkę. Drugi oddział nowej formacyi, znajdujący się po drugiej stronie rzeki nie przyjął w potyczce żadnego udziału. Nazajutrz Łachman połączył się z Sackenem w Gołyminie. Generał Umiński wyruszył przeciw niemu z częścią swego korpusu kawaleryi, wzmocnioną kilku batalionami piechoty i artyleryi. Poszedł szosą na Rożan, posunąwszy swą awangardę aż do Ostrołęki, gdzie przyjęto ją kilkoma wystrzałami armatnimi, ze strony Sackena, który cofnął się do tego miasta i pozostał tam, wspierając się o korpus gwardyi, świeżo przybyły z Łomży, i korzystając szczególnie z jego artyleryi. Umiński zajął pozycyę w Sielkowie między Rożanem i Pułtuskiem, i wysłał generała Chłopickiego na rekonesans do Różana. Ten przybywszy do tego miasteczka, dowiedział się, że oddział gwardyi, złożony z 80 huzarów i tyluż dragonów bez koni, przeprawił się na łodziach przez Narew pod osobistem dowództwem generała Nostitza. Szwadron trzeciego pułku strzelców konnych udał się za nim w pogoń (10) i wyciął część jego, a część wziął do niewoli. Była to pierwsza potyczka Polaków z gwardya. Wojska gwardyi zajęły przestrzeń między Bugiem i Narwią. Pomimo tego Zaliwski z kilkuset ochotnikami zdołał się długo utrzymać w lasach tej okolicy, prowadząc coś w rodzaju małej wojny.

W Jabłonnie załogę rosyjską napadli i znieśli Polacy, przeprawiwszy się przez Wisłę po lodzie.

Od chwili gdy armia nasza przeszła na lewy brzeg Wisły, wszystkie swoje usiłowania skierowaliśmy na to, aby ją uczynić jak najprędzej zdolną do wyruszenia w pole. Artyleryi zreorganizowała się sama przez się. Chrzanowski przeprowadził nominacyę swego przyjaciela Konarskiego na jej dowódcę; był to oficer, któremu nie zbywało ani na odwadze osobistej ani na umiejętności; zbyt jednak miękki jego charakter czynił go nieodpowiednim do zajęcia tego stanowiska. Jeśli istotnie miano przyczyny do usunięcia generała Redlą, w takim razie obowiązki te powinny być powierzone pułkownikowi Piętce, człowiekowi energicznemu i wypróbowanego męstwa. Wybór Konarskiego pociągnął za sobą zgubne skutki pod Ostrołęką.

Pułkownik Lewiński, oficer bardzo łagodny, bardzo umiarkowany, mężny i poświęcony wraz z pułkownikiem Tumem (11) dokonał organizacyi konnicy, która tworzyła trzy korpusy, dowodzone przez generałów: Umińskiego, Tomasza Łubieńskiego i Kazimierza Skarzyńskiego. Każda brygada zawierała w sobie jeden pułk starej i jeden nowej formacyi. Organizacya tej broni podległa w ogólności zbyt wielkim zmianom podczas trwania wojny.

Piechota najwięcej ucierpiała na wojnie. Cztery dywizye, złożone z dawnych pułków zostały utrzymane (12). Straciły wszystkich swych szefów, gdyż Skrzynecki zajął stanowisko naczelnego wodza, Żymirski zginął, Krukowiecki otrzymał nominacyą na gubernatora Warszawy, a Szembek podał się do dymisyi wskutek sprzeczki osobistej ze Skrzyneckim. Nowymi szefami dywizyi stali się: Bybiński pierwszej, Giełgud drugiej, Kazimierz Małachowski trzeciej i Milberg czwartej. Ja zająłem się reorganizacyą pułków. Ludzi koniecznych do skompletowania starych pułków brałem z wojsk nowej organizacyi, przyjmując żołnierzy uzbrojonych w karabiny i więcej obytych ze służbą; pułki kompletowały się dalej na punktach zbornych. Prawda, że praca ta była spóźnioną, w każdym jednak razie cztery dywizye, równie jak i cała armia czynna, a nawet kilka pułków nowej formacyi były w zupełnym komplecie, gotowe do czynnego wystąpienia w polu wkrótce zaraz po bitwie Grochowskiej.

Jedną bateryę artyleryi lekkiej i pół bateryi ciężkiej dodano każdej dywizyi piechoty. Chciałem jeszcze do tego dodać po jednym pułku kawaleryi nowej formacyi, ale nie mogłem uzyskać na to zgody Skrzyneckiego. Tym sposobem nasze korpusy konne znajdowały się zawsze na awanpostach, narażone na ciągłe zniszczenie albo też zmuszano je bezustannie się dezorganizować, dzieląc je na oddziały prowizoryczne w celu łączenia ich z oddziałami dywizyi piechoty.

Chrzanowski sporządzał wykaz szczegółowy służby i personelu.

Nazajutrz po bitwie Grochowskiej piechota rosyjska zajęła praski obóz oszańcowany i rozkwaterowała się w domach przedmieścia. Generał Małachowski, który bronił mostu i posiadał silny garnizon, kazał podpalić przedmieście. Zdaje się, że feldmarszałek początkowo chciał zaatakować most, przynajmniej tak należy przypuszczać, sądząc ze znacznej ilości koszów, które Rosyanie przygotowali i porzucili potem, ruszywszy do odwrotu. Atak ten nie był wcale rzeczą łatwą nietylko z powodu ciężkiej pory roku, ale także i z tej przyczyny, że fortyfikacye przed mostem były już dość poważne, dobrze uzbrojone i pozostawały pod osłoną bateryi, ustawionych na tarasach Warszawy; przytem garnizon wspierał się o całą armię polską. Wreszcie przypuściwszy nawet, żeby Rosyanie owładnęli temi fortylikacyami, to i wówczas nie zabezpieczyliby tem od Polaków swoich pozycyi, które należało zająć w celu umożliwienia sobie przejścia przez "Wisłę, gdyż wojska polskie mogłyby w każdym razie przechodzić przez rzekę w Modlinie, co wysztoby prawie na jedno. Wkrótce feldmarszałek przeniósł swoją kwaterę do Siennicy i rozłożył swoje wojska obozami między Bugiem i Wieprzem, Wisłą i Liwcem, pozwalając im na odpoczynek, którego już bardzo potrzebowały. Obozy te zasłaniał korpus generała Greismara, złożony z 7 batalionów, 6 szwadronów, 10 armat i 900 kozaków, stojący w awangardzie pod Wawrem w odległości mniej więcej ośmiu wiorst od Pragi. Zbudowano tu mały szaniec, który zdawał się raczej oznaczać pozycyę wojsk, aniżeli je bronić. Awangarda ta wspierała się na korpusie generała Rozena, ciągnącym się w tył i mającym swą główną kwaterę w Dembem Wielkiem. Pragę opuszczono zupełnie. Oddziały rosyjskie, wspierając się wzajemnie jedne na drugich zajęły brzeg Wisły aż do Józefowa i w kilku punktach zajęto się gorliwie przygotowaniem materyałów, mających służyć do przeprawy przez rzekę.

Feldmarszałek, dowiedziawszy się o marszu Dwernickiego, przecenił siły jego korpusu. Niespokojny o Wołyń, gdzie rozpoczął się niejakiś ruch powstańczy, posłał na pomoc generałowi Kreutzowi hrabiego Witta z jego kawaleryą, z dywizyą grenadyerów Szachowskiego i z grenadyerami litewskimi generała Murawiewa.

Szef sztabu generalnego hr. Toll, wysłany jako dowódca wszystkich tych wojsk, pociągnął za Dwernickim aż do Krasnegostawu, gdzie był zmuszony zatrzymać się z powodu wiosennych roztopów, które, jak zwykle czyniły wszystkie drogi niemożliwemi do przebycia w województwie Lubelskiem, odznaczającem się tłustością gleby.

W tym czasie otrzymano w Warszawie wiadomość o wkroczeniu do województwa Augustowskiego korpusu gwardyi, pod dowództwem Wielkiego księcia Michała a także o pierwszych ruchach w kraju zachodnim; wiadomość tę przyniosły najpierw gazety niemieckie. Jakkolwiek ludzie, którzy w tej ruchawce przyjmowali udział, byli buntownikarni przeciwko władzy swego monarchy, to jednak Polacy, czyniąc toż samo, musieli się na nich zapatrywać, jako na swoich braci, którzy nie zapomnieli o tem, że byli również Polakami; ceniono również wzniosłość uczuć ze strony tych, którzy chcieli nasz los podzielić po przegranej bitwie, kiedy sprawa nasza wydawała się zgubioną. Myśl ta natchnęła Polaków najgorętszem pragniem biegnąć z pomocą tym, którzy poświęcali się, chcąc nam pomódz.

Z uwagą pełną niepokoju śledziłem za temi wypadkami a zwłaszcza za ruchami wielkiej armii rosyjskiej. Zdawało mi się, że jestto dla nas uśmiech szczęścia, którego dotychczas nie oczekiwałem. Zdaje mi się, że można było wówczas, wyszedłszy z Pragi z 50.000 ludzi około 8 ( 20 ) marca, napaść na obozy feldmarszałka i rozbijać jego armię po kolei, a wówczas, idąc naprzód, oddzielić ostatecznie na cały czas wojny korpus gwardyi od korpusu, którym dowodził generał Toll; takim marszem zmusilibyśmy oba do odwrotu; zajęlibyśmy gubernie zachodnie, któreby wówczas dały znaczne posiłki do dalszego prowadzenia wojny. Zresztą dopiero po tych wypadkach mogliśmy byli zyskać sobie jakiego sprzymierzeńca albo przynajmniej interwencyę państw europejskich.

Opanowany tą myślą, wykonałem w końcu lutego (na początku marca) kilka rekonesansów w stronę pozycyi Geismara; przyjmowałem udział w wyprawie dokonanej przez siły poważne w dniu 27 lutego (10 marca) przez generała Jankowskiego. Celem moim było przekonanie się, czy wilgotna ziemia pozwoli wkrótce na swobodne zupełnie ruchy kawaleryi i artyleryi, a następnie chciałem przyzwyczaić generała Greismara do wycieczek z Pragi. Jankowski tego dnia dowiódł, że nie umie dowodzić znaczniejszą liczbą wojska. Mając do rozporządzenia 10. 000 ludzi stanął przed pozycyą rosyjską z kilku jedynie szwadronami i co gorsza bez artyleryi. Kawalerya ta została nieco przetrzepana i straciła swego pułkownika walecznego Błędowskiego, który dostał się do niewoli, gdy mu granat oderwał nogę z zadowoleniem zauważyłem, że Geismar bez względu na widok sił znacznych, wychodzących z Pragi nie myśli rzucać swej pozycyi bez boju. Pozorna tchórzliwość, którą Polacy uwidocznili w tej potyczce i mała porażka musiały go natchnąć uczuciem bezpieczeństwa i wzmocnić jego zaufanie do pozycyi, którą zajmował. To odpowiadało moim pragnieniom.

Trzeba było jednak zyskać na to zgodę naczelnego wodza. Kilka razy odbywaliśmy w tym przedmiocie narady: on, Chrzanowski i ja (13); nasze rozprawy były bardzo ożywione. Proponowałem, żeby nad Wisłą ku Kozienicom i przed Modlinem jak również w Warszawie pozostawiono tylko wojska, które były jeszcze nie bardzo zorganizowane, aby módz dopiero potem użyć je do akcyi; wziąć zaś 50.000 wojska dobrze wypoczętego, wyjść niespodzianie z Pragi, otoczyć i zgnieść Geismara, przepędzić korpus Rozena ku Siedlcom, pozostawić następnie w celu ścigania albo powstrzymania go w miejscu korpus o tyle mniejszy, o ile znaczniejszą będzie porażka i pomaszerować szybko przez Siennicę, Latowicz, Żelechów, atakując obozy feldmarszałka, których rozłożenie naprowadzało mię na myśl, że hr. Dybicz nie uważał nas za zdolnych do tak potężnego wystąpienia zaczepnego. Zdawało mi się na tej podstawie, że będzie można znieść choć część jego armii. Sądziłem, że jeśliby feldmarszałek chciał skoncentrować swoje wojska pod Łukowem, w kierunku Brześcia, a więc na linii operacyi wojennych, wówczas wyprawa nasza przecięłaby drogę naszym kolumnom, którebyśmy mogli porozbijać oddzielnie. Gdyby zaś marszałek na czas skoncentrował swą armię w Bykach i gdybyśmy nie zdążyli zrobić mu wielkiego uszczerbku w obozach, armia nasza zwróciwszy się ku Żelechowu, zmusiłaby go do przyjęcia bitwy; miałby wówczas za sobą Wieprz i Wisłę, czyli znalazłby się w takiej pozycyi, że w razie przegranej, mógłby stracić całą armię.

Straty jakieby wojsko rosyjskie poniosło do tego czasu, oddalenie korpusu Rozena, wysłanie oddziału Tolla, musiałyby sprawić to, że mielibyśmy do zwalczenia przeciwnika równego, albo nawet może słabszego (14).

Okoliczność, że roztopy wiosenne paraliżowały ruchy artyleryi, była również korzystną dla Polaków ze względu na ich niższość w tej broni; zresztą powinno natchnąć nas nadzieją i to także, że jeżeli nasza wyprawa się powiedzie, zewsząd będziemy mogli zbierać zagrzęzłe w błocie działa i bagaże.

Wzgląd ten powinien był nas skłonić do przyspieszenia wyprawy, tem bardziej, że, jak można się było spodziewać, feldmarszałek wyprowadzi swe wojska z obozów, gdyż pogoda stawała się coraz stalszą; wówczas zaś nie byłoby żadnej nadziei na zwycięstwo.

Podczas gdy na naszych schadzkach rozwijałem ten projekt, Chrzanowski wystąpił ze swoim, który zależał na tem, aby przejść Wisłę z częścią wojsk naszych w celu utrudnienia Rosyanom przeprawy, pozostawić załogę w Warszawie, z resztą zaś wojsk iść przez Modlin na prawy brzeg Narwi i stoczyć bój z gwardyą. Chrzanowski i ja broniliśmy gorąco swoich projektów; Skrzynecki nie był zdolny do rozważenia ich krytycznie, a tem bardziej do złożenia planu własnego. Skłaniał się jednak na stronę Chrzanowskiego, uśmiechała mu się myśl zmierzenia się z gwardyą. Zdawało mu się, że petersburscy "panicze" nie zechcą się bić i pozwolą mu odnieść łatwe zwycięstwo. Miał nadzieję również zdobyć mnóstwo bagaży, w które, jak sądził, gwardya musi obfitować. Zarzucał mojemu projektowi, że niepodobna atakować Geismara, gdyż ten zamknął się w wałach, a z drugiej strony, ponieważ zajmuje miejsce, na którem Polacy dwa razy przegrali bitwę. W każdym razie Skrzynecki był jeszcze niezdecydowany, ale widocznem było, że tylko wpływ osobisty Chrzanowskiego albo mój może go skłonić do wybrania jednego z tych projektów.

W tym właśnie czasie zachorowałem obłożnie, Chrzanowski objął kierunek w zakresie mojej służby, pod nieobecność więc moją naturalnie jego wpływ zwyciężył. Naczelny wódz polecił mu wydać odpowiednie dyspozycye, i to tem chętniej, że te nie zmuszały go do opuszczenia Warszawy, na co podczas całej wojny, decydował się z najwyższą niechęcią i trudnością.

Chrzanowski, zyskawszy przyzwolenie naczelnego wodza, sformował korpus, złożony z kilku tysięcy ludzi różnej broni i oddał go pod dowództwo generała Umińskiego, którego wysłano nad Narew w okolice Pułtuska, aby wypędził Sackena z województwa Płockiego, i zwracał baczną uwagę na gwardyę, o czem już mówiliśmy wyżej. Korpus, złożony z wojsk świeżo powołanych rozłożono nad Wisłą między Solcem i Górą (naprzeciwko Puław) i powierzono nad nim dowództwo generałowi Sierawskiemu. Trzeci korpus, pod rozkazami hr. Paca, stal również nad Wisłą między Kozienicami i Gniewoszewem; wzmocniono go czwartą dywizyą pod generałem Milbergiem, złożoną ze starej piechoty. Jankowski z częścią korpusu kawaleryi generała Umińskiego przeszedł również pod Paca. W końcu marca Chrzanowski zaczął wyprowadzać wojska, przeznaczone do wyprawy na gwardyę. Tomasz Łubieński ze swym korpusem kawaleryi przeszedł przez Wisłę w Modlinie. Rybiński z pierwszą dywizyą piechoty stanął naprzeciwko Modlina.

Tymczasem na Wiśle kra spłynęła i woda opadała. Przygotowania feldmarszałka do przejścia przez rzekę były prawie skończone, główna kwatera przeniesiona do Ryków, wojska rosyjskie koncentrowały się w tej okolicy i prawie codziennie ostrzeliwały się z armat wzajemnie z Pacem. Rozwiązanie się zbliżało.

W tym właśnie czasie, odzyskawszy władzę mówienia, której byłem pozbawiony, natychmiast pobiegłem do Skrzyneckiego, ażeby jak najsilniej zaprotestować przeciwko wszystkiemu, co czynił, twierdząc, że nietylko z lekkiem sercem wyrzeka się zwycięstw, które los nam ofiaruje, ale, co większa, gubi armię i całą sprawę, która wskutek takiego rozdrobnienia sił nie potrwa dłużej nad miesiąc. Rozpoczęliśmy gwałtowną kłótnię między sobą, rozwinąłem cały zasób swej wymowy, dowodziłem mu, że zwycięstwo nad Geismarem nie podlega najmniejszej wątpliwości, i że nawet gdybyśmy nie narażali się na walkę z feldmarszałkiem, którego imię miało coś przerażającego dla Skrzyneckiego. to i wówczas taka nasza wycieczka z Pragi uniemożliwi mu przejście przez Wisłę, a przeto tym jednym krokiem ocalimy Warszawę. Zdawało mi się, że ta ostatnia myśl uderzyła Skrzyneckiego, podwoiłem więc usiłowań; słabł w swoim oporze, ale wstrzymywał go jeszcze wstyd fałszywy, odwoływania wydanych już rozkazów i przerywania akcyi już w części uskutecznionej. Upewniłem go więc, że wszystko, co dotychczas uczyniono, wytłomaczymy, jako bardzo uczony manewr w celu oszukania nieprzyjaciela. Nakoniec udało mi się wywalczyć zgodę naczelnego wodza na wykonanie mojego planu. Dzień 19 (31) marca wybraliśmy na rozpoczęcie akcyi atakiem na Geismara. Łubieński, Rybiński i Milberg otrzymali wezwanie spiesznego powrotu do Warszawy. Ostatni pomimo forsownych marszów nie mógł na czas zdążyć. Umiński, Pac i Sierawski byli zbyt oddaleni, abyśmy mogli marzyć o wezwaniu ich do przyjęcia udziału w wyprawie. Zresztą naczelny wódz nie mógł się zdecydować na ogołocenie brzegów Wisły, nie będąc w stanie dobrze zrozumieć, że rozpocząwszy energiczną akcyę na prawym brzegu Wisły, lepiejbyśmy bronili przejścia przez nią, aniżeli rozstawianiem rozrzuconych oddziałów na lewym jej brzegu. Można było już przewidywać w jak opłakany sposób będzie prowadzić wojnę Skrzynecki, który z taką trudnością zdecydował się na krok tak prosty, straciwszy kilka tygodni najgorętszego czasu na wahanie się i rozrzucanie w rozmaitych dalekich kierunkach kilku korpusów, podczas gdy już najmniej przed 15 dniami powinien był wyjść z Warszawy z  całem naszem wojskiem i walcząc bezustanku, pójść aż za Bug.

(1) Albo też jeśliby sam feldmarszałek zaszedł nam z tyłu przez Wyszków, jak to miał zamiar uczynić. Wiadomo bowiem, że tylko nagła odwilż wywołała jego przybycie do Liwu.

(2) I to mianowicie w chwili gdy zwykle zwyciężeni są narażeni na największe straty.

(3) Zdaje mi się, że połączył się z nią dopiero wieczorem w Ząbkach, jedna więc tylko jego artylerya wystąpiła czynnie w końcu bitwy.

(4) Kołaczkowski, Chrzanowski i ja, jakkolwiek nie generałowie, byliśmy jednak również wezwani na radę.

(5) Kilka razy miano zamiar powierzyć Umińskiemu dowództwo nad całą kawaleryą, ale wielu oficerów tej broni odpowiadało stale, że w takim razie podadzą się do dymisyi.

(6) Zdawało mi się, że Skrzynecki będzie umiał dowodzić ludźmi, potrafi wydać bitwę i zdoła się zastosować do biegu wypadków. Omyliłem się we wszystkich swych przypuszczeniach, przeto największy błąd popełniłem, że poparłem jego nominacyę. Pomimo tego Skrzynecki był dobrym dowódzcą dywizyi. O nim właśnie można słusznie powiedzieć, że to, co błyszczy w drugim rzędzie, przyćmiewa się w pierwszym.

(7) Uszczęśliwiała go myśl, że mógł zastąpić Zajączka na stanowisku namiestnika w takiem Królestwie, jakie istniało dotychczas — dla dobra współziomków, jak mu się to wyrwało w chwili otwartości. Po bitwie pod Dembem Wielkiem jego plany sięgały daleko wyżej.

(8) Nie zbywało mu na nich, gdy mu chodziło o urzeczywistnienie swych celów.

Pamiętnik hist. i wojsk.

(9) Skrzynecki przez cale swoje życie chorował na oryginalność i chciał być niepodobnym do innych; teraz właśnie przejął się uczuciami ultrareligijnemi, oraz uczuciem wolności według systemu Lamennais, wyłożonego w dzienniku "l'Avenir," który był mu wzorem do dyskusyi, proklamacyi i sposobu postępowania. Przedtem był ultrarojalistą, w znaczeniu, pojmowanem przez partyę francuskie. W czasie Księstwa Warszawskiego był znowu ultraliberałem, a zawsze ultra, ponieważ wówczas idea umiarkowania panowała ogólnie między jego ziomkami.

(10) Pod dowództwem pułkownika Dłuskiego.

(11) Pułkownik Turno, kierując się uczuciem delikatności względem Wielkiego księcia, nie przyjął dowództwa, gdy go Skrzynecki mianował szefem sztabu kawaleryi. Dopiero gdy Cesarzewicz opuścił teatr wojny, a porażka pod Ostrołęką nadała bardzo smutny charakter sprawie polskiej, zdecydował się podzielić los nieszczęśliwy swych współziomków, aby nie być posądzonym o podłość.

(12) Zachowały dawną organizacyę. Trzecia została wzmocniona pułkiem piątym strzelców, nowo uformowanym w Warszawie.

(13) Kołaczkowski był obecnym na kilku naradach.

(14) Około 8 (20) marca, feldmarszałek, pozbywszy się oddziału Tolla, mógł postawić w Rykach nie więcej jak 25.000 wojska przeciw 50.000 Polaków; nadto i te 25.000 były rozsiane po obozach. Generał Toll połączył się z feldmarszałkiem dopiero 21 marca (2 kwietnia) ale i wtenczas liczba wojska rosyjskiego nie przewyższała 40.000, parki zaś artyleryi były w Łukowie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STAN ARMII POLSKIEJ W DNIU 23 (SIERPNIA) 4 WRZEŚNIA 1831.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej