Kazimierz Gliński

PAN FILIP Z KONOPI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

CZĘŚĆ DRUGA.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

CZĘŚĆ TRZECIA.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

PAN FILIP Z KONOPI

Cz. 1-3 : z nie znanych dotąd żadnemu historykowi rękopisów sumiennie odtworzył i do publicznej wiadomości.

Gliński Kazimierz

Kochanemu Synowi
Mieczysławowi Glińskiemu
na pamiątką od ojca
d. 29 Marca 1902 r.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

I.

Po tarapatach różnych, w jakich nieszczęśliwa Rzeczpospolita za smutnych czasów Jana Kazimierza znajdowała się, nastąpił chwilowy spokój. Do stolicy swojej powracał król-wygnaniec, szlachta do zagród, niewidzianych od dawna, kmieć do chat wpółrozwalonych, nawet zwierz wystraszony do leśnych siedlisk swoich, — cóż miał tedy lepszego i imci pan Filip uczynić, jeżeli nie wrócić do rodzinnych Konopi, leżących na samym krańcu województwa ruskiego.

A gdzie on nie był, czego nie widział i nie doświadczył? Ale ręka Boska czuwała nad nim i wydobyła go zawsze z terminów okrutnych. I tak: ani Szwed go nie zadławił, ani Zaporożec na spisę wziął. W Korsuniu miało go już rozbestwione kozactwo żywcem na rożnie upiec, ale pan Filip zwrócił się do Chmielniczeńki, świadka tej operacyi, i rzekł:

— Zenobi! a czy ty nie pamiętasz, jakeśmy w Czerkasach razem pili i razem pod stół się zwalili?...

— Pamiętam! — odpowiedział watażka i czknął, bo właśnie gardło suche śmierdzącą siwuchą zalewał.

— Zenobi! — ciągnął dalej pan Filip.— A czy pamiętasz, jak po wspólnem przespaniu się pod stołem, nazajutrz pan Czaplicki wszedł i ciebie za łeb, a mnie za kark chwycił, a ja go w pysk za nieposzanowanie honoru szlacheckiego.

— Pamiętam! — czknął znów Chmielniczeńko.

— A pamiętasz, jakem go, obrażonego za ten despekt, kolanem pod krzyż i za wrota wyrzucił, a tyś rzekł wówczas do mnie: Druh ty mój, a brat, z tobą żyć i umierać słodko!

— I co? — zapytał ataman, czkając raz trzeci.

— Nadziej się teraz razem ze mną na rożen, gdy ci się zdarza sposobność użycia słodkości śmierci wraz ze mną. jeżeli nie uczynisz tak, jakoś mi ongi przysięgał, to powiem, stanąwszy przed Panem Bogiem, żeś pies, i wyrobię u Króla Niebieskiego glejt bezpieczeństwa dla ciebie, byś bez przeszkody do samego Lucyfera mógł trafić...

Tu Chmielnicki rozczulił się i, powstawszy z pnia, na którym siedział, rzekł do hajdamaków:

— Zostawcie tego Laszka na rozpłodek. Nie lepiej było, gdy po potrzebie beresteckiej, w obliczu króla, nie zdzierżał i Radziejowskiemu w łeb dał obuchem, który przeciw panu swojemu zawarcholił. O mało go szlachta na szablach nie rozniosła, lecz od gwałtu tego powstrzymała ją obecność majestatu. Pachołkowie królewscy schwycili Filipa i przed obliczem króla stawili, który za łeb chwycił się i zawołał:

— Nieszczęsny! wiesz-że, co ciebie czeka?

— Żal dośmiertny, miłościwy panie, żem tego zdrajcy nie ubił.

— I ja żałuję — król mruknął. — Ale porwanie się na podkanclerzego w obliczności naszej... Majestat znieważyłeś.

— Bierz łeb, najjaśniejszy panie, lecz pozwól mi psa tego dorzezać.

— Ba! — król na to.

I kazał mistrza poszukać.

Tymczasem Filipa zamknięto do karceresu przygodnego, lecz mistrza na razie nie znaleziono, bo w rowie nad Styrem spał, pijany z żalu, że od dawna nie opatrywał nikogo, a tymczasem król, ofiarą zacnej głowy pana Filipa z Konopi pragnął Radziejowskiego ugłaskać, który namawiał szlachtę do opuszczenia pana, podczas kiedy on z odniesionego zwycięstwa korzystać chciał, nad Dniepr i za Dniepr pójść, do samej Chortycy dotrzeć i raz na zawsze łeb urwać hydrze stugłowej.

— Teraz pójdą za mną — pocieszał się...

I ze świtem kazał wojskom swoim w pochód iść, ale Radziejowski górę wziął nad pospolitem ruszeniem, a król z pięciu tysiącami jazdy naprzód pomknął, ku wschodowi, idąc w gniazdo szerszeni, szlachta zaś pod Radziejowskiego przewodem, ku granicom zachodnim, do ciepłych siedzib swoich. I tak zabawiono się sobie w orła dartego, a pan Filip pozostał w karceresie, sam, czekając powrotu króla, który nieprędzej jak za kilka miesięcy mógł z onej wyprawy szalonej powrócić...

Cicho było i pusto na stepie — jeno zlatywały kruki na żer, jeno krogulce nad opuszczoną chałupą, gdzie siedział skazaniec, krążyły, świerkając najwyraźniej:

— Śmierć! śmierć! śmierć!...

Nocami czasem wilk podchodził i wył, na przyzbie siadając. Wtedy pan Filip małe okno chałupy otwierał i —

— A do budy — wrzeszczał...

Wilczysko umykało zdziwione, że tutaj jeszcze głos ludzki słyszy.

Po kilku dniach takich panu Filipowi zachciało się jeść. Podważył więc drzwi, które bez wielkiego oporu mu się poddały i zaczą! obmacywać kieszenie pobitych hajdamaków, którzy mu już żadnego wstrętu nie robili. U tego suchy chleb znalazł, u tego manierkę niedopitej siwuchy; tam flintę jakąś ściągnął, prochownicę kozacką, lub szablę szlachecką, która mu mogła W niejednej przygodzie stanąć, gdyby zbój jakiś chciał w złej myśli do jego karceresu zajrzeć, do którego sumiennie po zaspokojeniu głodnego żywota, powracał, co czynił z pośpiechem, lękając się, by wypadkiem król, powróciwszy wcześniej, niż zamierzał, z wyprawy, jeńca swojego w przeznaczonem mu miejscu nie zastał... Z lubością jednak patrzał na pobojowisko i szeptał:

— Dobrze tak wam zbóje! którzy powstajecie na matkę rodzoną i przeciw wolnościom jej...

Ale dni mijały, króla widać nie było, z którym i mistrz poszedł...

Panu Filipowi cniło się okrutnie i taki żywot brzydnąć zaczął. Może hen — daleko: Jezus!

Marya! Józef! — rozgrzmiewa w powietrzu, a on wycia wilczury słuchać musi, z umarłymi przebywać, ograbiać, nie mogących się bronić, i czekać cierpliwie, dopóki zadość sprawiedliwości uczyniono nie będzie. O ucieczce nie myślał, łeb dać trzeba — to trudno!... Ale oczekiwanie tego wypadku satysfakcyi mu nie robiło. Gdyby król miłościwy mistrza z sobą nie zabrał, przywołałby go sam do siebie, głowę na pierwszym lepszym pniaku położył i powiedział spokojnie:

— Tnij, kacie!...

Chciał nawet do Beresteczka udać się i rozpytać, czy tam jaki kat stary nie mieszka — ale bał się, by podczas jego nieobecności król nie wrócił, a zajrzawszy do pustego karceresu, nie szepnął:

— Uciekł szlachcic!...

Brr!... tegoby nie zniósł pan Filip z Konopi.

Siedział więc, żył własnym przemysłem, słuchał lamentów wilczych, dławił się od fetoru ciał rozkładających się, urządził nawet swoją chałupę, która na pustym stepie, jak wdowa opuszczona stała, czekając zmiłowania bożego.

Tymczasem król Jan Kazimierz szedł naprzód, myśląc, że pomiarkuje się tłum szlachecki i do pana przybieży. Ale cicho było dokoła, przeklęcie cicho! Nie od pobojowiska, lecz ku pobojowisku leciały kruki i wrony i inne ptactwo żarłoczne, co było znakiem, że nikt stamtąd ich nie wyganiał, że sto tysięcy szabel szlacheckich nie odstraszało pobrzękiem swoim, że się zwróciły ku Wiśle, obałamucone zdradliwemi słowami imćpana podkanclerzego.

Król ręce załamał.

Iść dalej samemu? — na śmierć pewną?...

Prawa nie miał.

Dał hasło do odwrotu — i — dnia pewnego nad wieczorem, stanął przy opuszczonej chałupie pana Filipa.

— Pusta? — apytał pachołka.

— Drzwi wyważone.

Król przypomniał sobie skazańca, uśmiechnął się i rad był, że szlachcic umknął. Później czas się przewlecze, w zapomnienie pójdzie wszystko i żywot zacnego rycerza ocalony zostanie...

Wtem, rozbudzony gwarem wojennym, pan Filip przez okno wyjrzał...

— Król!... — zawrzeszczał.

Wypadł na próg, za próg skoczył i do stopy królewskiej przylgnął...

Jan Kazimierz za uszy się wziął:

— I cóżeś ty mądrego uczynił, człowiecze?...

— Czekałem na kata, miłościwy panie.

— No, szczęście twoje, żeś wpierw łaskawego króla spotkał...

Oczywiście wyrok cofnięto, bo taka była wola króla i panów radnych.

Ręka Boska nie opuszczała pana Filipa i podczas najazdów szwedzkich. Zdrada pod Uściem przypomniała go znów królowi.

— Ej! gdyby to tam, pod Beresteczkiem, udało się było waćpanu z podkanclerzym! — rzekł raz do Filipa, podczas swojej przeprawy na Śląsk — nie miałbym teraz Carolusa na karku.

— Chciałem, miłościwy panie! serdecznie chciałem Warn i Rzeczypospolitej usłużyć, ale Wasza miłość tak wysoko majestat swój postawiła, żem o mało łba własnego nie utracił. Lecz teraz Radziejowski banit jest, przezpieczeństwo więc wszelkie głowy się jego imnąć.

Ale najszczersze chęci na niczem spełzły. Podkanclerzego nie spotkał, sam zaś z Czarnieckim do Danii zabrał się i Szweda płoszył.

Na skórze wołowej nie możnaby było spisać rycerskich czynów pana Filipa. Bez ślubu żadnego, nie trzy, lecz trzynaście głów ścinał zamachem jednym, a Dunki wszystkie, na widok czarniecczyka onego kolana o kolana tarły, aż imćpan Jan Chryzostom Pasek żałość czuł, że to nie z jego powodu i, zapaławszy raz gniewem na sukces pewien, którego sam się spodziewał, z racyi onej dośmiertnym żalem powodowan, nic a nic w „Pamiętnikach" swoich o panu Filipie z Konopi nie wspomniał...

— Do nieśmiertelności nie przejdzie!... — mruczał, maczając pióro w inkauście i wolał Mazepę w pysk ciąć, panu Falbowskiemu ostrogi do kolan przyprawiać, niż o Filipie słóweczko jedno pisnąć.

Ale pan Filip nie dbał o sławę pośmiertną, łuszczył Szwedów, aż o mało sam przez nich złuszczony nie był.

Razu pewnego, podczas wywiadów nocnych, ułapiły go psubraty.

— Czarniecczyk!... Uha! pohulamy z nim teraz!—zakrzyczeli...

— A jaką śmiercią chcesz zginąć? — spytali, urągając.

— Wola wasza — odpowiedział Filip.

— Kat?

— Wcale nieźle!...

— Kula w łeb?

— Śmierć niezgorsza.

— Stryczek?

— Łachotliwy jestem, ale i ten mi się podoba!

— Jemu wszystko się podoba!... — zawołali wątrobiarze Carolusa. Niechże do Sztokholmu popłynie i tam rozpyta, na co skazan ma być.

Rozebrali go do cna, że wyglądał jakby go tylko co macierz urodziła i przywiedli na spadzisty brzeg morza.

— Hulk!... — zawołał komendant tej wyprawy. Pan Filip bryznął w spienione nurty, ale wykaraskał się zaraz i ruszył naprzód w szczupakach.

— Do Sztokholmu!... — wołano z brzegu.

— Do zobaczyska! — odpowiedział pan Filip, i podbijany przez fale z oczu im wkrótce zniknął...

Szwedzi zaniepokoili się...

A nuż dopłynie?...

Chcieli już na lodzie siadać i W pogoń ruszać, ale piorun rznął, wicher zadął, zbałwaniły się chmury i fale morskie za wesoło tańczyć zaczęły.

— Teraz szlachcic napewno zginął — ozwał się Szwed jeden.

— Nie wiadomo! — tu i tam wątpiące odezwały się głosy.

— Dyabłemby był!... —  ktoś zawołał.

— Jeno wyznawcą tej Pani... co to... wiecie?... Miller... Kule — nic! haubice — nic!... Nazad i z Polski.

— Częstochowska!... — zabrzmiało ciche, nieśmiałe...

I przypomnieli sobie, że pan Filip na szyi medalion tej Pani miał; przypomnieli Millera, pociski wracające, haubice pękające, sromotny odwrót z Polski — i strach ich zdjął.

A pan Filip płynął, walczył z falami, burzą, huraganem, „Kto się w opiekę" szepcąc, to „Koronkę do Przemienienia Pańskiego" mówiąc naprzemian.

I dopłynął do Sztokholmu.

Nie o własnych siłach wprawdzie, bo toby przechodziło możność ludzką, ale rybacką łódź spotkał, kierowaną dłońmi już omdlałemi, za burt się uchwycił, skoczył, do wioseł się wprzągł, a dodawszy otuchy zrozpaczonej załodze, nietylko upewnił ją w zmiłowanie Boże, lecz całą rodzinę rybacką, która lutrem zapaskudzona była, na świętą wiarę katolicką nawrócił.

I tak przybyli do Sztokholmu, gnani już wiatrem pomyślnym nieszczęśliwi skazańcy na śmierć: jeden przez Szwedów, tamci przez burzę, zdziwieni opowieścią pana Filipa o losach jego własnych i cudach Jasnej Góry...

— Częstochowska! — powtarzali z uwielbieniem rybacy, przypatrując się rysom Jej, wyrytym na medalionie Filipowym i dziękowali Świętej za doczesne i wieczne zbawienie.

Między czarniecczykami żal był okrutny, między Szwedami radość niezmierna po zniknięciu rycerza takiego: jeden tylko imć pan Jan Chryzostom Pasek posępny chodził, jakby, krom żalu, przewinienie jakieś na sumieniu swem miał.

— Uwiecznię!—szepnął, zabierając się do pracy i już słów parę na karteluszu misternemi zgłoskami wypisał, gdy puknięcie w drzwi słyszeć się dało i przerwało bieg zacnych myśli sławnego pamiętnikarza.

— Kto tam?—ozwał się pan Jan Chryzostom.

— Filip z Konopi...

Pan Pasek zerwał się na równe nogi i gdy niespodziany przybysz przestępował próg żołnierskiej kwatery, zawołał:

— Wszelki duch!... Czy to naprawdę waćpan?

— Jako widzisz, we wlasnem a grzesznem cielsku.

— Skąd bogi niosą?

— Ze Sztokholmu!...

— Nie uwierzę, choćbyś na krzyż przysiągł, nie uwierzę! Waćpana dawno ryby zjeść już musiały, a to jeno coś na podobieństwo waszmości mrzy się... Stój, maro! — wrzasnął nagle, gdy Filip krok naprzód postawił. — Nie gub chrześcijańskiej duszy, pokuso! bo Ołtarzewskiego na wspomożenie sił własnych przywołam...

Ale pan Filip buchnął śmiechem, przeżegnał się raz i drugi i, wydostając z zanadrza medalion, tak rzekł:

— Spójrz waćpan na to, wżdy to nasza Panienka Przenajświętsza. Ona lichej, częstochowskiej forteczki nie pozwoliła wrogowi wziąć; wydobyła mnie, bez szwanku żadnego, z rąk Chmielniczeńki, z ciężkich terminów pod Beresteczkiem uratowała, i ot, teraz nietylko pozwoliła do was szczęśliwie powrócić, lecz i pewną rodzinę luterską na pociechę i chwałę świętego naszego Kościoła katolickiego oddać.

— Cudy! cudy!... — zamruczał pan Pasek... No! siadaj waść! masz garncówkę, której nie tknąłem jeszcze, pij i łżyj!...

Pan Filip opowiadać zaczął, a imć pan Jan Chryzostom słuchał, słuchał, ale powoli, od niechcenia niby, pióro do kałamarza przybliżył, umoczył w inkaust i zaczęte wspomnienie o panu Filipie jął kropkować, cienkiemi ryskami, jak nić pajęcza, przekrywać, aż zakropkował wszystko i pokrył nieprzeniknionym, inkaustowym kirem.

— Oto za Dunkę moją! — szeptał w duchu — a jużem się rozczulił był i chciał ciebie nieśmiertelnym żywotem w pamięci ludzkiej obdarzyć niedo-cze-ka-nie — dokończył, zacierając ślad ostatni nazwiska, nierozumiejącego manipulacyi onej, Filipa z Konopi.

Wieść o powrocie junackiego czarniecczyka wnet gruchnęła po obozie całym. Pan Stefan kazał z dział walić, zapalono beczek smolnych tyle, ile było liter w imieniu Filipowem, aż Szwed się przeraził, a dowiedziawszy się o przyczynie wesela, nocką za morze się wybrał, wyrzekając się raz na zawsze czosnku polskiego. Lecz o tem nic a nic pan Pasek nie wspomniał, czując dośmiertną urazę do pana Filipa z Konopi.

A oto i ogień przygasł i miecz Chmielniczeńki stępił się; potop szwedzki dużo szkód zrobił, lecz Rzeczypospolitej nie zatopił, wracało wszystko do wywczasu pożądanego i pan Filip do swoich Konopi powracał.

Wojując dużo, opatrzył się przystojnie w łupy na nieprzyjacielu wzięte; ze dwa furgony dobytku tego miał i przyciężki trzosik dukatów przy sobie; ale nim dotarł do gniazda rodzinnego, nic prawie z onych skarbów zdobycznych nie pozostało. Po drodze spotykał ruiny i ruiny; tam więc w garść opatowi jakiemuś nieco czerwieńców cisnął na pokrycie dachu klasztornego, tu bratu szlachcicowi na odbudowanie spalonego domostwa dał, a nie obeszło się bez tego, by i dziewce przygodnie gdzieś spotkanej altambasem w ślepki nie poświecił, sznurem pereł nie związał, datkiem koralowym Wiana nie powiększył — i to za uśmiech tylko, dla rycerskiej fantazyi, dla przyjaźni, pamięci, ot, tak mu się spodobało i — koniec. To też, przed Wisłą furgony opróżniły się doszczętnie, za Wisłą furgonów i zaciężnych koni nie stało, trzos czerwieńców na brzuchu zelżał i dobrze czegoś i okrutnie wesoło było imć panu Filipowi z Konopi. Pozostał wprawdzie dziarski bachmat pod nim i siodło pyszne, złotem dziane, a klejnotami sadzone, miał też i pacholika, którego Iwaśkiem zwał, ten także na wesołym turczynku siedział i na siodełku, z którego nieco złotka kapało... Z onymi skarbami już się rozstawać pan Filip nie myślał i w całości do osierociałego domu ojców przywieść chciał. Furgony przepadły, niech choć koń zdobyczny zaświadczy o rycerskości jego.

Miało się ku zachodowi, gdy pan i sługa w naddniestrzańskie okolice wjechali, tak dobrze znane, tak umiłowane serdecznie przez obu. Równiny i jary, kępki drzew na wzniesieniu lub krzyż przydrożny zdawały się witać wesoło powracających rycerzy z ziem dalekich; zdawało się, że z jarów wyzierające czupryny brzóz i sosen szeptać pomiędzy sobą zaczęły i wieść radosną podawać siostrzycom dalszym, aż brzoza, sosna, dąb i krzew każdy zachwiały się, zaszumiały, jakby mówiły głosem przyciszonym, ale o dźwięku weselnym:

— Jadą! jadą!

I oto, na zawrocie drogi, wiąz się wysunął i krzyż wyciągnął ramiona. Najwyraźniej wiąz szepnął i krzyż szepnął:

— Witajcie, mili nam!

A panu Filipowi łzy zebrały się w oczach na powitanie takie: stał na pograniczu województwa, za chwilę błyśnie Dniestr, za chwilę step się roztoczy, dwie mogiły zamajaczeją, lasek, przylasek — i — Konopie!...

Zeskoczył z bachmata i z krzykiem na ziemię padł i całował pierś jej matczyną i dziękował Jezusowi słodkiemu za powrót szczęśliwy, za to przepełnienie serca radością, jakie dziś czuje.

Zjechali na wzgórza — i rozesłała się przed nimi równina, zielonym traw kobiercem, dzierzganym w maki i ślazy, brzęcząca od ćwierkań koników i zgrzytu świerszczów, paląca się od łuny purpurowo zachodzącego słońca, wonna od cząbrów i macierzanek i niezliczonych ziół stepowych.

— Jaki zapach! — szepnął pan Filip, wdychając powietrze w siebie.

— To tak od Konopiów zalutuje — dodał Iwaś.

Pan Filip westchnął i rozmyślać począł.

Hej! hej!... wszak lat siedem bez mała, jak dziedzictwa swojego nie widział. Macierz mu zmarła, w chwili właśnie, gdy pod Żółtemi Wodami Bohdanko pułki polskie znosił, a on, przy starym hetmanie Potockim będąc i słysząc huk dział z daleka, stać musiał, słuchać tych strasznych huków musiał, a krokiem ruszyć nie mógł. Zapłacił hetman bezradność swoją stratą ukochanego syna, stokroć więcej to Rzeczpospolitę kosztowało.

A ojciec?

Ano, wieść o nagłej śmierci rodzica aż w Danii go doszła. Apoplektyczny był, wieczorem wypił stągiew wina, w nocy krew do łba uderzyła i poszedł do ojców swoich.

Kto został teraz w Konopiach?

Stary famulus Radwański Ignacy i — niby krewna jakaś, dziewiąta woda po kisielu — którą po imieniu nazywał, stara panna Magdalena Sojkowska. Ich dwoje zawiadywało teraz dobytkiem Filipowym — ale kto wie, czy i tych dwoje zastanie?

Ba! a Konopie?

Nie zniszczył kozak, to Szwed, nie Szwed, to może jakiś czambulik tatarski zdradziecko się podkradł i z ogniem wszystko puścił. Toć to niedaleko już kresów południowo-wschodnich, gdzie szlak wołoski się wije, tratowany rok rocznie prawie  przez konie ordyńców, jakby boląca pręga, bogatej w nieszczęście ziemi. Na kresach onych nie ostanie się człek słabej ręki, a piersi mizernej, drżący przed marą śmierci: żelazny łeb, kamienną dłoń, a kostuchę za towarzyszkę codzienną mieć tam potrzeba. To też, jeżeli dwór jaki szlachecki bokiem ku szlakom trzem stanął, zabijaka w nim siedział lub desperat, co to z Tatary za łeb się wodził, a pośmiertny spoczynek jako lucsus uważał. Takim ojciec pana Filipa był, a i on sam do żywota swojego wielkiego waloru nie przywiązywał!

Jak okiem zajrzeć — równina, dalej mostek na rzece bez nazwiska, lecz o brzegach skalistych, a dalej las bukowy, stojący w amarancie wieczoru.

Wtem Iwaśko podjechał do pana.

— Jegomość! — rzekł.

— A co tam?

— Jakie to licho z bukowego lasku tak gna? Pan Filip spojrzał...

Jakiś tuman kurzu pędził z mocą niezwykłą, po lekkiem pochyleniu gościńca gnał pędem strzały i cicho, przeraźliwie sunął.

— Co za bies? — zawołał Iwaśko.

— Stul pysk! — zawołał pan Filip. Przymrużył powieki i uszy nastawił. Jakieś dygotanie gwałtowne słyszeć się dało i krzyk cichy, jakby gołębia duszonego. Pan Filip się rzucił:

— Ha! — wrzasnął... — Czy widzisz?

— Widzę, ale pisma nosem nie smykam. Pan Filip w bok go kuksnąl.

— Poniaw, pane!... rzekł Iwaśko.

— Karoca!... konie lecą w pędzie!... niosą!... Gdy przed mostem nie skręcą, w przepaść runą!.. Ktoś woła o ratunek... Na przełaj, w lot konie i łeb w łeb!...

Spiął bachmata, aż jęknął, chrapy rozszerzył i sunął, jak grom.

Przestrzeń pomiędzy karocą a panem Filipem zmniejszała się z przerażającą szybkością. Sto kroków tylko, dwadzieścia, krok... i nastąpiło starcie okropne. Cztery łby końskie grzmotnęły się o siebie, pierś o pierś gruchnęła, coś zakotłowało straszliwie, zazgrzytało jak żelaziwo pordzewiałe, tuman kurzu, jak wybuch miny, wzniósł się do góry, krzyk jakiś zmieszał się z dzikiem chrapaniem koni, a pan Filip wyłuszczył się z siodła, jak drzazga z naciśniętego gwałtownie wrzodu, frunął naprzód w powietrze, grzmotnął całym pędem o głowy siedzących na koźle fornali, otarł się o wierzch karocy, zawadził o pasy, podtrzymujące pojazd, dwa kozły dał i rozkrzyżował się na ziemi.

Gdyby nie te zawady, spotkane w podróży napowietrznej, jeżeli nie śmierć, to kalectwo pewneby odniósł, ale one powstrzymały siłę rozpędu i pozwoliły dość spokojnie opaść ku dołowi. Stęknął tylko, lecz wnet zerwał się na nogi, patrząc chwilę rozszerzonemi oczyma, jakby chciał rzecz jakąś zbadać do gruntu.

Karoca stała nieruchomie, strzaskany dyszel sterczał rozpaczliwie ku górze, dyszlowe konie leżały grzbietami ku ziemi, bachmat pana Filipa z rozbitym łbem spoczywał na nich, a na tych trzech trupach krwawych leżał Turczynek Iwaśka, ostatnie tchnienie wydając. Orczykowy lewy rwa się i dęba stawał, prawy, przygnieciony kadłubem karocy, bił wściekle kopytami w jej pudło, aż dno pękać zaczęło i drzazgi lecieć. Z karocy wydobywało się kwilenie jakieś i glos przyciszony a drżący:

— Ratuj, kto w Boga wierzy!

Do namysłu czasu nie było... Pan Filip skoczył do pojazdu i drzwi otworzył, z których wyszedł człek stary, w tabaczkowym żupanie, z laską sękatą, a widząc zbawcę swojego przed sobą, rzekł głosem błagalnym:

— Tam... (i wskazał głąb karocy) wynieś, bo ja sił nie mam.

Pan Filip zajrzał do wnętrza.

W głębi, z oczyma wystraszonemi, tuliło się do ścian karocy dziewczę przecudnej urody. Twarzyczkę miało bladą, jak listek kwiatu akacyi, ustka koloru róży omdlewającej, oczy, jak fiołki, które nigdy słońca bożego nie oglądały, włosy pozłociste, jak kłosy dojrzewającej pszenicy. Stulona w kątku, siedziała nieruchomie, znać strach ją obezwładnił i gruntowne rozpoznanie rzeczy odebrał.

Pan Filip, nie namyślając się długo, na ręce ją wziął, a ona zwisła W ramionach jego, głowę o głowę, pierś o pierś oparła i dała się nieść, gdzie chciał. Rycerz nie czuł serca,dziewczęcia, ale uczuł dwa jabłuszka jędrne, twarde, które przylgnęły do niego. Ogarnęła go lubość dziwna, lecz nie mógł długo zastanawiać się nad tem, bo stary wyciągał ręce i szeptał:

— Daj ją tu, waćpan — daj!...

Ale postawiona na ziemię osunęła się nagle i upadła.

— Jezus, Marya! — wrzasnął staruszek.

— Wody! — huknął pan Filip.

Ale poszwankowani fornale zajęci byli ratunkiem nieszczęśliwego konia, który, leżąc pod karocą straszliwy marsz kopytami o jej pudło wygrzmacał; Iwaśko, wysadzony równie, jak pan jego z siodła, mniej szczęśliwie tylko, do opamiętania się jeszcze nie przyszedł, stary zaś pan łamał ręce nieprzytomnie, — zostawała więc jedyna nadzieja w panu Filipie, który przytomności nie stracił, lecz pochylił się nad leżącem dziewczęciem, palcami lewej ręki otworzył usteczka, przyczem dwa rzędy prześlicznych pereł zobaczył, prawą zaś chwycił manierkę z gorzałką, którą miał przy sobie i kropel kilkanaście tego eliksiru, nieznanego wówczas jeszcze niewiastom, do warg w pół rozchylonych wlał.

Skutek był szybki.

Zrazu dziewczę skrzywiło się, później drgnęło lekko, a gdy płyn, mile drażniący podniebienie, do gardziołka się dostał, poruszyła parę razy języczkiem, smakując widocznie, następnie uśmiechnęła się i szepnęła bardzo cichutko:

— Dobre!

— Gdańska — odparł wnet pan Filip, rad będąc ze znawstwa dziewczyny.

Na dźwięk nieznajomego głosu podniosła powieki, spojrzała zdziwionemi oczyma i rzekła:

— Kto taki?...

— Filip z Konopi — odpowiedział Filip.

— Co?... Filip z Konopi?.. — ozwał się stary — On rycerz sławny, o którym ryby Bałtyku poema całe śpiewają? który Radziejowskiemu w łeb dał i z rąk strasznemu Chmielniczeńce jak piskorz się wysunął?... Rycerz z Konopi, a mój sąsiad?...

— Sąsiad waszmości?...

— Jestem Jan Bylina, podkomorzy i dziedzic Kaczorówki.

— Toć to staj kilka od Konopi — zawołał pan Filip.

— Łan z łanem, ale te ruskie łany nasze to, bez mała, księstwa niemieckie...

— Co za casus szczęśliwy, żem waszmośćpaństwa w takiej opresyi spotkał i wyratował...

— Podzięka tu na nic, boć waszmość, zdaje się, żywot swój narażał.

— Marność! — mruknął pan Filip.

— Ale jak waćpan takie bestye rozhukane powstrzymał?

— Łeb w łeb — i już!

— A sam?...

— Przeleciałem przez wierzch karocy — i nic!...

— Prowidencya nad waszmość panem czuwa!... — Prowidencya — to jasne, jak kawalerskość waćpana.

Rozmawiał tak pan Filip z podkomorzym Byliną, ale raz w raz ku pannie żórawia słał, która z jakąś adoracyą na nieznanego rycerza patrzyła...

— To córka waszej mości? — spytał pół szeptem.

— A tak, najmilsza Tećka moja.

— Tećka — szepnął w duchu pan Filip.

Spojrzał po sobie, a widząc strój w nieładzie i okurzony sromotnie, zczerwienił się trochę i, w kawalerskim ukłonie podchodząc do Tećki, tak rzekł:

— Wybacz, waszmość panna, że jej w tak nieforemnej sukni się przedstawiam. Ale kto taki karambol, jak ja, uczynił, nie może, jak Adonis wyglądać. Niech chwała będzie Panu Jezusowi i Matce jego Przenajświętszej, żem w czas się zjawił i taki klejnot domu Bylinów od ciężkiego szwanku, albo stokroć gorszego ewenementu wybawił.

— Ja nie rozumiem, jak to było?... Łeb w łeb — i panu nic?...

— To bachmat mój W łeb dyszlowemu palnął, nie ja... Ja tylko przetrąciłem fornali (za co niech mi jaśnie wielmożny podkomorzy wybaczy); możem i karocę nadwerężył nieco, ale to nic, w porównaniu, com ocalił.

— I waćpana nic nie boli?...

— Bolałoby, gdyby rzecz się inaczej skończyła.

— Dokąd waćpan jechałeś?

— Do siebie. — Po siedmiu latach wojaczki, niewygód i trwogi o Matkę Rzeczpospolitą naszą, czas nieco spoczynku zaznać, dobytku przypilnować i...

Tu zaciął się pan Filip, serce mu buchnęło, a gorącość jakaś przez żyły przeszła. Sponsowiała i Tećka i oczy spuściła ku ziemi.

— My także do Kaczorówki wracamy — odezwał się podkomorzy.

— Mogę zatem służbę swoją waszej mości ofiarować.

— Dziękuję, kawalerze, ale ci do domu spieszno, a ja muszę po drodze na kilka dni do Jaworzyna zboczyć i marszałka Zawiszyńskiego odwiedzić. Mam tam lokacyę małą, ale zawsze w tych ciężkich czasach się przyda.

Pan Filip stłumił westchnienie. Tećka coś podobnego uczyniła, a podkomorzy poszedł do karocy i za łeb się wziął.

— A jak my to pojedziemy? — rzekł do fornali.

Iście, że niełatwe było zadanie. Złamany dyszel, cały przód karocy strzaskany, uprząż na strzępy porwana, dwa konie dyszlowe wyciągnęły już kopyta, bachmat pana Filipa z rozbitym łbem leżał, tylko turczynek Iwaśka dyszał jeszcze, rzężąc boleśnie, a krew farbowała mu nozdrza, noga zaś przednia złamana zwisła bezwładnie i dodawała męczarni dogorywającemu zwierzęciu. Iwaśko, choć sam poturbowany straszliwie, przypiął się jak pijawka do starego towarzysza wypraw, którego na pewnym murzie tatarskim zdobył, za szyję go objął i płakał. Ale widząc cierpienie konającego, zerwał się szybko, oczy mu przymknął— i palnął mu w ucho z bandoletu *).

Podkomorzy zwrócił się do Filipa:

— Ani waść konia, ani my pojazdu nie mamy!...

Pan Filip stanął nad bachmatem, poruszył głową i rzekł:

— Służyłeś ty mi wiernie aż do zgonu — nie ostawię cię na żer krukom i wronom żarłocznym...

Panna Bylinówna podeszła do rozmawiających.

— Tećka! — szepnął pan Filip i rozpromieniał.

— Radź waszmość — zwrócił się podkomorzy do pana Filipa, nie wiedząc, co począć. — Step dokoluśka, o chutorze żadnym szczekanie psów nawet nie mówi.

Pan Filip zakomenderował:

— Orczykowe wyprządz! Karoca na nic, więc ją opróżnić z pakunków i wiktuałów prawdopodobnie. Wy zaś, pachołki, marsz na poszukiwanie wsi jakiej, gdzieby można wóz pakowny znaleźć. lwaśko sobie i mnie o podjazdków się wystara, i tak odprowadzę waszmość państwa aż do Jaworzyna dla bezpieczeństwa wszelakiego; na rozstaju pożegnam i do siebie nawrócę.

— Szkoda, że waszmość z nami do Kaczorówki nie pojedziesz — odezwała się Tećka.

— Nie zapomnę o niej, bobym absolucyi z grzechów nawet powszednich nie otrzymał...

— Pamiętaj waszmość!... — zaśpiewała Tećka.

— Turkusio ty moja — szepnął pan Filip.

A złote słońce strzeliło z pod chmur promykiem ostatnim — i zaszło.

*) Klokocki w „Monarchii Tureckiej" bandoletem nazywa pewien rodzaj broni ognistej. — W ogólnem znaczeniu jest to pas rzemienny do patasza. Niem.: das Ban-dolet, franc: bandrier. O bandolecie, jako broni palnej, wspomina też Pasek w „Pamiętnikach" swoich.

II.

O staj kilka od miejsca wypadku był gaik na wzgórzu. Soczysta zieleń okapywała z liści, znać było, że przyrodzenie budziło wszystkie siły żywotne drzew, wypełniało pąki, obrzmiewało gałązki, srebrzyło przedziwną białością dziewiczą korę brzóz, z pod której nadmiar soków wypływał. Wszędzie tętniło życie niepowstrzymaną potęgą swoją. Czuł to dobrze pan Filip i, ilekroć wzrok na Tećkę zwrócił, coś mu rozpierało dech, jakaś słodkość soczysta po wszystkich rozlewała się żyłach, zupełnie jak brzozom onym, ku którym dążyli.

Aczkolwiek wszystko jedno było, gdzie noc przepędzić: czy w lasku, czy na polu szczerem, człek tak jest przyzwyczajony do jakiejś okrywy nad sobą, że mimowoli rozziera się dokoła i szuka, bodaj krzewu jakiego, pod którym mógłby członki swoje wyciągnąć. W dzień to jeszcze mógłby się tłómaczyć, że mu zawadzają promienie słoneczne do snu się ułożyć, ale gdy zmrok zapadnie, wieczorny powieje chłód, a baldachim niebieski gwiazdami się osypie, które ani grzeją, ani oświetlają, jeno ku ozdobie nocy dla człowieka, niegodnego może gwiazd onych, służą — to i tłómaczenie ono na bok iść musi.

Gdy więc rzecz stanęła na tem (bo inaczej nie można było uczynić), by noc na stepie spędzić, obejrzał się podkomorzy, obejrzała się Tećka, a i pan Filip powiódł dokoła oczyma. Wszyscy skierowali wzrok ku brzozom onym, a Tećka zawołała:

— Gaik!...

Panu Filipowi się zdało, że gdzieś cytara zabrzękła, takie było to zawołanie śpiewne.

— I ja szukałem schroniska jakiegoś dla waćpanny — odezwał się. — Z poduszek karocy zrobię posłanie dla was i jaśnie wielmożnego podkomorzego, okryć nie zbraknie, bo, jako Widzę, zapas niemały ich jest, jeden niemiły szkopuł by był, gdyby wiktuałów zabrakło, ale zda się, że w koszu, który Iwaśko mój dźwiga, coś wedle jedzenia być musi.

— Waćpan widocznie głodny jesteś, ale nie bój się! — odpowiedziała Tećka z uśmiechem. —Są tam kapłony i inne mięsiwa, sera i masła nie zbraknie, a i powideł jest słojów parę, nie mówiąc już o gąsiorku wina i pieczywie.

— Zalim o sobie myślał?... — rzekł z wymówką pan Filip.

Tećka spojrzała mu w oczy.

— Wybacz waćpan — szepnęła i, jak leśna jagódka, zarumieniła się. — Taki ryzykant, jak waćpan, o dobru bliźnich wpierw myśli.

— Przynajmniej o waszem — odszepnął pan Filip.

— W tej chwili, to tak! Lecz gdyby nagle drugi wypadek wydarzył się, naszemu podobny, waćpan nie zawahałbyś się życia narazić.

— To pewno!

— A mówisz?

Pan Filip czuł zakłopotanie.

— Chciałbym, żebyś waćpanna mnie zrozumiała — rzekł po chwili.

— Słucham.

— Inna rzecz, nie znając, z ratunkiem biedz komuś, a inna rzecz, gdy się zna. Tam prowadzi odwaga zimna, tu gorącość serca; tam się ratuje byle jakie życie, tu już wiadome, które się stawia nad inne.

Tećka znów spojrzała na Filipa, a jemu napłynęła do głowy krew i tak łeb zamroczyła, że o mało nie upadł. Ale przemógł się, tchnął szybko i paru wielkimi krokami dogonił wyprzedzającą go pannę...

Podkomorzy tymczasem szedł naprzód, wspierając się na hebanowej lasce o srebrnej głowicy. Gdy wysiadał z karocy, zdawał się być starcem zgrzybiałym, teraz powróciła mu rzeźkość i fantazya, szedł krokiem równym, szybkim, głowę, okoloną brodą siwą, trzymał Wzniesioną do góry, czapkę sobolową, ubraną pięknem piórem strusiem, pochyloną lekko ku tyłowi mając. Po drodze ścinał laską burzany i o jakie kroków kilkanaście wyprzedził Tećkę i pana Filipa. Zgrzybiałość gdzieś znikła, pozostała tylko rzeźka sędziwość; widocznie, że przerażenie i niepokój o jedynaczkę na chwlię go tak zmieniły, teraz, gdy niebezpieczeństwo minęło, wróciły siły i kto wie, czy jeszczeby pan Bylina bachmata nie dosiadł i z dobrym skutkiem w szablę nie trzasnął... To też pan Filip zwrócił się do Tećki i  rzekł:

— Ojcu waćpanny sporo lat ubyło.

— Waćpanu to zawdzięcza — odpowiedziała. Dźwięk głosu Tećki rozmarzył pana Filipa, czuł, że jakaś awantura we wnętrzu jego istoty się robi. Dziewczyna raz wraz zwracała oczy na niego, to patrząc mu w twarz prosto, to zerkając boczkiem. Pan Filip nie pozostawał dłużny, pokręcał sumiastego wąsa i puszczał żórawia, myśląc coraz uparciej o pustce swojego dworu w Konopiach, o starym Radwańskim i ciotce Sojkowskiej, którzy, bądź co bądź, pustki tej nie wypełnią.

— Gdybyś to tak ty, Tećko, do mojej chałupy weszła...—pomyślał.

I znowu poczuł, jak mu krew do głowy palnęła.

— Ty może już masz się trochę do mnie— szeptał dalej do siebie — ale bez zgody samego Byliny nie dostać mnie ciebie. Widno, że to pan i wysoko się nosi, Konopiami mu nie zaimponować, a choć i ród panów Konopi nie wyleciał sroce z pod ogona, zawżdy w paragon z Bylinami mu nie iść.

Zęby zacisnął, brwi zmarszczył, ale tak dalej myśli swoje ukształtował...

— Przeciw fortunie postawię czyny. Może imćpan Bylina niejedną sprawę graniczną sumiennie rozstrzygnął, ale Radziejowskiemu nie kiwnął pod nosem, pod Beresteczkiem w krwi się nie pluskał, szwedzkich kości nie macał i Bałtyku nie przepłynął. A co do fortuny, to moje wozy zdobyczne przeważyłyby Kaczorówkę; prawda, że nec locum ubi Troia fuit, ale nie na wszeteczeństwa różne skarby te poszły, jeno na wspomożenie braci i świątyń zrujnowanych, opatom i szlachcie, a jeżelim sznurów dwa pereł, lub łokci kilkanaście altembasu dziewce jakiej rzucił — no, to co?...

Tu zerknął na Tećkę i sponsowiał.

— Nie znałem ciebie jeszcze, rybeńko — dodał — bobym to wszystko do stopek twoich złożył, ale czy nad to wszystko nie zacniejsze miłowanie moje?

Westchnął, jak miech kowalski, aż Tećka zwróciła się ku niemu.

— Co waćpanu? — spytała.

— Tęskne myśli dech wyparły — odpowiedział.

Podkomorzy już był w lasku brzozowym i siedział na ziemi pod drzewem. Tećka podbiegła do ojca.

— Jaka ona foremna! — mruknął pan Filip, patrząc na wdzięczne ruchy dziewczęcia.

Mając głowę i serce przepełnione Tećką, pan Filip postanowił pozyskać względy podkomorzego. Stawiając przeciwko jego rodowi zasługi swoje, nie pomyślał wcale o uratowaniu życia Bylinów; tym długiem wdzięczności wiązać go nie chciał, to za niegodne by było rycerza. Będąc prawie pewnym, że niezgorsze wrażenie na Tećce uczynił, chciał łaski ojca jej zaskarbić, słowem, podobać się mu i do tego zastosować całe postępowanie swoje.

Zmierzch zapadł, fornale uratowane konie orczykowe przywiązali do drzewa i na rozkazy czekali.

— Rozniećcie ogień — rzekł podkomorzy. Zadanie by!o trudne, bo gałęzi suchych nie było, a dokoła bujna, soczysta trawa okrywała ziemię. Na wzgórzu rosło kilkanaście brzóz młodych, świeżych, jak wiosna, długie, zielone gałązki chyląc na dół, na których perliły się duże krople rosy. Panu Filipowi brzozy te wydały się dziewicami rozpłakanemi, patrzyła z nich dusza jakaś, wiały jakieś myśli smutku i tęsknoty pełne, tak, że je nazwał W duchu siostrami Tećki, do których ona przyszła po ratunek i opiekę...

— Ogień rozniećcie — powtórzył pan Bylina — a później na odszukanie wsi jakiej udacie się.

— Suszu niema, jaśnie wielmożny panie — odpowiedziała służba, miejscowość obejrzawszy.

— A topory macie?

— A są.

— Po brzozach! — rzucił krótko podkomorzy. Już miano wypełnić rozkaz, gdy pan Filip z Konopi stanął w obronie drzew.

— Stójcie! — huknął na służbę, a zwracając się do podkomorzego, spytał:

— Czy waszej miłości nie żal życia?

— Mnie? — spytał przeciągle podkomorzy, nie rozumiejąc pytania.

— No tak!

— Aktoby tam na piwo do Abrahama śpieszył?...

— I tym brzozom na stos nie spieszno — pan Filip dodał.

— Brzozom?

— Spójrz, Wasza miłość, jak to pęcznieje, nabrzmiewa, życiem dycha! Zda mi się, że gdybym do pnia tej brzeziny ucho przyłożył, posłyszałbym szelest w ich wnętrzu, niby dudnienie krwi w piersi własnej; że gdyby toporzysko w pień palnęło, krzyk bym posłyszał i trysnęłaby krew żywa i skarga za odebrany żywot... Nie ruszać! — zwrócił się groźnie do jednego z fornali pana Byliny, który pomimo słów Filipowych, miał cios zadać brzezince młodej, ale, gdy ten na nieznaczne skinienie podkomorzego znów się do niej zabierał, pan Filip wziął go za kark i, jak drewno, odrzucił.

— Suppono, że waszmość nas uważasz za w jasyr wziętych — mruknął podkomorzy.

— Sam chyba mógłbym się jasyru obawiać — odpowiedział pan Filip, wzrok na Tećkę zwracając.

— Cóż waćpan tak dalece w obronie tych brzóz stajesz, aż mojego pachołka poturbowałeś?

— Za poturbowanego pachołka przepraszam jaśnie wielmożnego podkomorzego; poturbowanemu zaś krzywdę wynagrodzę... Masz! — tu zwrócił się i cisnął dukata. — Ale te drzewa... Słuchaj, wasza miłość, jak w tej chwili zaszumiały „Ojcze naszem" nad nami.

Rzeczywiście, wiatr wionął z nizin, wonny, wilgotny i poruszył warkoczami drzew. Szmer cichy przez gaj cały przeszedł i rozlał się szelestem przedziwnym; snadź ta muzyka drzew i na Tećkę oddziałała, bo obejrzała w krąg siebie i rzekła:

— Brzozy się modlą.

— „Pod Twoją obronę" szepcą — dodał pan Filip.

— Ja zaś renovo propositum...

— To nie może być — przerwał podkomorzemu pan Filip.

— Ależ, kawalerze, noc zapada i ogniska być musi. Mniejsza, jeżeli na się patrzeć nie będziem, ale z jadłem nie damy sobie rady, choćby i miesiąc zeszedł. One zaś brzozy, zdaje mi się, do Konopi nie należą?

— Nie wiem, czyje są — odparł pan Filip. — Ale tak czy inaczej, wygody z nich mieć nie będziemy, bo mokrość ich tak rzetelna, że palić się nie zechcą.

— Cóż na to poradzić, kiedy drzazg niema?

— Jest kareta miłości Waszej.

— Moja kareta?

Dziwnemi jakiemiś oczyma spojrzał pan podkomorzy na Filipa i, zwracając się do córki, rzeki szeptem:

— Uważasz, waćpanna? A Tećka:

— Tatusiu, i mnie tych drzew żal teraz.

— Żal czy nie żal, to rzecz inna!... Ale moja kareta?

— Na nic już waszej miłości służyć nie może, przecież strzaskana na wióry! — dodał pan Filip, zasłyszawszy ostatnie słowa podkomorzego.

— Z Kaczorówki wyślę wóz po nią.

— Po drzazgi chyba, bo chłopi do cna ją rozłupią.

— Szkoda aksamitu—rzekł pan Bylina.

— Iwaśko mój go obedrze i waszej miłości dostarczy. Brzezinie zrobimy krzywdę, bo to żyć chce, a sami nie skorzystamy, podczas kiedy mahoniowe deski karocy palić się będą siarczyście.

Podkomorzy namyślał się... A tymczasem noc zapadła i gwiazdy wypryskiwać zaczęły. Brzozy szumiały coraz senliwiej, aż westchnąwszy raz jeszcze umilkły.

Podkomorzy namyślał się... Żal mu było aksamitu i desek mahoniowych, ale przyznawał panu Filipowi słuszność, iż karoca uratowana być nie może. Zresztą głód mu dokuczył, a po ciemku wiktuałów nie namacać. Krzesiwem zaś można było hubkę rozpalić, ale trudniej poradzić ze stosem brzóz mokrych. Karoca porąbana da ogień szybki, a tak pożądany w tej chwili. Po namyśle więc rzekł:

— Niema co robić—dawajcie karetę!

Po paru minutach dał się słyszeć w oddaleniu stuk toporów, Iwaśko obdarty aksamit z wnętrza złożył u stóp podkomorzego, pyszne drzazgi mahoniowe zostały zniesione, zapłonął stos, skry sypnęły się, buchnął ogień i rozweselił wszystkich. A brzozy znów cicho szumieć zaczęły, jakby dziękowały panu Filipowi za ocalenie swoje.

Na poduszkach usiadł podkomorzy, pan Filip na swojem siodle, pogiętem i nadłupanem, a Tećka zaczęła rozpakowywać zapasy. Podsycone ognisko paliło się coraz rzęsiściej, płomień łuną czerwoną oblewał siedzących i migotał w klejnotach siodła Filipowego, na które teraz wzrok zwrócił imć pan Bylina.

— Pyszne siodło masz waćpan!... — rzekł po chwili.

— Zdobyczne — odparł pan Filip.

— Na Tatarach?

— Na Tuhejbeju samym!...

— Ale zdaje się, że atak waćpana i siodełku temu dał się we znaki?...

— Trzasło przez pół i trochę klejnotów uroniło.

Rzeczywiście, okazał się brak kilku pysznych turkusów i rubinów.

Podkomorzy pokręcił głową:

— Niemałą waszmość szkodę poniosłeś.

— Alem sowicie wynagrodzon został. Pan Bylina rękę wyciągnął.

— Nie miałem czasu jeszcze podziękować waćpanu... Strach, co to było!... Myślałem, że śmierć, albo gorsze jeszcze od niej kalectwo, nie minie nas. Dusza się darła z rozpaczy, gdym na Tećkę patrzał. Zrazu kwiliła, jak kocię, później i łez i krzyku jej zabrakło — oniemiło ją przerażenie. Nie wiem, doprawdy, czem waćpana wynagrodzę, ale nie odmówię mu w niczem, w niczem — tak mi Panie Boże dopomóż!...

Filip spojrzał na podkomorzego.

— Uroczyście to powiedziałeś, wasza miłość!...

— I słowa dotrzymam, jakem Bylina!...

Pan Filip w milczeniu rękę wyciągnął, którą podkomorzy uścisnął mocno, a później spojrzał na Tećkę.

Dziewczyna klęczała na ziemi i patrzała na pana Filipa. Odtąd ich oczy spotykały się co chwila, zdawały się przenikać i porozumiewać.

Zaczęła się uczta.

Pan Filip gorzałką, która ocuciła Tećkę z omdlenia, poczęstował obecnych: lubował się w niej podkomorzy. Tećka nawet języczek umoczyła i przypomniała chwilę przyjścia swojego do przytomności, zapewnienie pana Filipa, że orzeźwiający ją eliksir był rodem z Gdańska i zaczęła śmiać się serdecznie, aż w lasku gdzieś echa srebrzyste: cha! cha! cha! powtarzały. Podkomorzy upajał się gorzałką, Filip Tećki widokiem, a ona wydobywała coraz nowe z kosza zapasy i zachęcała do pożywienia się.

Noc stawała się coraz głębsza, ale na wschodniej stronie nieba luna zabłysła i podniósł się księżyc czerwony. W tamtej stronie leżały Konopie, do których coraz bardziej tęsknił pan Filip i coraz piękniejszemi marzeniami wypełniał. Cisza była w gaju i za gajem — step się osrebrzał coraz więcej, ale nic milczenia nocy nie przerywało. Żaden nie ozwał się okrzyk koniuchy, żadne ognisko nie zabłysło na niezmierzonej przestrzeni, nie słychać było nawet dalekiego psów szczekania, któreby mówiło choćby o chutorze zapadłym gdzieś w jarze. Uwiązane tylko konie pana Byliny parskały czasami, ale i one usnęły, łby pochyliwszy. Pan Filip zaniepokoił się, czy Iwaśko i fornale podkomorzego odnajdą gdzie wóz jaki. Znać było, że wojna wyludniła te okolice i jeszcze pustka śród nich panuje. Wiedział wprawdzie, że z przybyciem wozu onego będzie musiał rozłączyć się z Tećką, a tak dobrze mu było w tej ciszy leśnej, pod drzew osłoną, z jej obrazem migającym wciąż przed oczyma. Ale trudno! nie wiekować w tej głuszy, trzeba tylko z chwili skorzystać, pociągnąć ku sobie serce dziewczyny, a panu podkomorzemu przypodobać się. Traktował go więc „Gdańską", na Tećkę zerkał i tak prawił:

— Czy wasza miłość, zabawiwszy dni parę w Jaworzynie, do Kaczorówki powracasz?

— Jużci, że do Kaczorówki... Ale jak długo w Jaworzynie zabawię, tego nie wiem! Zresztą Zawiszyński, to mój druh stary, i daliśmy sobie słowo, że dzieci nasze się pobiorą.

Pan Filip drgnął nagle i na Tećkę spojrzał, a ona pobladła strasznie, osunęła się na ziemię, w ognisko się wpatrzyła, a łzy zaczęły po policzkach jej płynąć. Pan Filip zwrócił się do podkomorzego i rzekł:

— No tak, waćpaństwo daliście słowo, ale czy za zgodą dzieci?

— Za zgodą dzieci?... — mruknął podkomorzy, walcząc ze snem, który mu na oczy naprowadzała gorzałka gdańska. — Może w krajach zamorskich zwyczaj taki bywa, ale, chwalić Pana Boga, w Polsce nie słychać o nim jeszcze. Za zgodą dzieci?... Ot, w sam raz wyskoczyłeś waćpan! Przecz myśmy je spłodzili, wychowali i o losie ich myślimy.

— To pierwsze nie sztuka — wyrwał się pan Filip. — Drugie jest obowiązkiem, a w trzecim wypadku zgoda i wspólne porozumienie być powinno.

— A jak niema zgody i porozumienia?

— Jeśliby panna umiłowała nicponia, to wtedy rodzic ma prawo nie pozwolić na związek małżeński, ale w żadnym razie niema prawa rozkazywać.

Pan Bylina coraz szerzej otwierał powieki.

— Prawa... nie ma... rozkazywać... dzie-cku swo-je-mu?

— Tak mi się widzi...

— A mi się całkiem inaczej widzi, i choć Tećka mało zna pana Zawiszyńskiego Michała, woli mojej przeciwna nie będzie. — Zawiszyńskiego Michała? — spytał pan Filip, nacisk na to imię kładąc.

— Znasz go waćpan?

— Czy nie syn pana Pawła?

— Jużci, że ten, któremu rodzic oddał Grobelnę w dziedzictwo, a Topiele w dzierżawę puścił.

— To ten, — zawołał pan Filip.

— Znasz go waszmość?—powtórzył podkomorzy.

— Jak zły szeląg.

— I co waść o nim powiesz?

— Psu brat, i wszystko!...

Pan Bylina zwrócił się do mówiącego, a brew miał gniewnie ściągniętą.

— Psu brat, — łagodnie mówiąc — dodał pan Filip.

Podkomorzy, któremu sen odleciał z oczu zupełnie, wpatrzył się w pana na Konopiach, na którego też z zapartym oddechem w piersiach i Tećka patrzyła. Dziewczynie się zdawało, że losy jej ważą się w tej chwili, że od słów pana Filipa zależy serca jej spokój i dola przyszła.

— Co waść do zarzucenia mu masz?... — spytał podkomorzy. — Czy, że więcej rzeczy zdobycznych, niż waćpan do Konopi, on do swojej Grobelnej przywiózł?... Nie przymawiam waćpanu, ale coś koło waćpana — pusto...

— Com miał, tom miał — na to pan Filip. — Z dzisiejszego niedostatku nawet przed jaśnie wielmożnym podkomorzym tłómaczyć się nie będę. Powiem jeno: że i bachmat był i siodło nie odarte z klejnotów — dodał z naciskiem.

— Przepraszam waćpana; urazić nie chciałem! — rzekł podkomorzy, wyciągając dłoń do Filipa. — Ale nie miło mi było słyszeć, gdy brat na brata powstaje.

— Wżdy mówiłem, że to nie mój brat. Bylina zżymnął się.

— Qui facit faveam, incidit in eam — mruknął...

— Przepraszam podkomorzego, nie na mnie to patrzy.

— Wżdy sarkasz na Michała, a cui bono? Przecz razem chleb żołnierski jedliście.

— O, nie! jam był przy Janie Kazimierzu, a on do Carolusa przekicnął się, i odstał dopiero od Szweda, gdy go pan Czarniecki za drzwi Rzeczypospolitej wyrzucił. Wart stryczka, psi syn!

— Nie tacy, jak on, odstępowali od króla jegomości — wycedził podkomorzy. — I Radziejowski i Opaliński i innych wielu. Taki był czas zły, czy omen paskudny. Ale Zawiszyński opatrzył się szybko.

— Czem? — wrzasną! pan Filip.

— Szwedów gromiąc.

— O, Jezu! — łapał się za uszy pan na Konopiach.

— Po łupach poznać rycerza — ciągnął z powagą podkomorzy. — Gdybyś waść widział jego furgony ładowne, sambyś rzekł: czasu nie tracił. Rzędy na konie, lamy ztote, siodła sadzone, pistolety i szable, a co za błamy futer, barchany, aksamity i altembasy, to powiadam acanu, że szatnię żoniną materyami onemi mógłby na lata długie zaopatrzyć, czerwieńców zaś tyle przywiózł, że mógłby drugą taką Grobelnę nabyć; a jakie pasy i ornaty...

— Pasy i ornaty? — zawołał pan Filip.

— Spytaj waść Tećkę, a ona ci powie, że w skarbcu wawelskim zacniejszych nie widziała.

— Wierzę! ale czy te pasy czterostronne z cienkich brzuchów szwedzkich, a ornaty z ich gołych kościołów ściągał? — rzuci Filip.

Podkomorzy zmieszał się..

— Odbijał na Szwedach — mruknął.

— I do Grobelnej zwoził, jako wojenny łup, na własność dworów szlacheckich i kościołów.

— Propter meliorem certitudinem...

— ...do kredensu w Grobelnej zamykał — dokończył pan Filip.

— Quis scit?

— Scio, panie podkomorzy, i opowiem, jako one odbijanie odbywało się. My Szweda gnali, a on do szaf i skarbczyków, i kieszenie ładował dobrem bratniem. Odbijał zaniki, to prawda! ale w dworcach przez wrogów łupionych, jako ich sojusznik, a zdrajca niegodny. Kiedy do nas był  przystał, widząc, że z Carolusem już nic mu, kajał się jak pies przed Czarnieckim, przysięgając na świętości wszystkie, że cierpi niewinnie, i przyrzekając w pierwszej lepszej potrzebie głowę dać, jako potwierdzenie innocentiae swojej. I oto zdarzyła się okazya. Osaczony Szwed zamknął się w Komornem, bronił się, jak zwierz dziki, bo wiedział, że pardonu nie będzie za rzezie i gwałty różne, jakie dniem przedtem wyprawiał. Dom każdy musieliśmy zdobywać, zagrody, chlewy, bo wszędzie Walił z muszkietu, do ostatniej desperacyi doprowadzony. Noc zapadła, a my czyścimy miasto, samopałami przyświecając sobie. Dym, huk, a fetor siarki, jakbyś do Sodomy się zbliżał. Ale my nic!... Kichamy, bo w nosie swędzi, i naprzód przemy. Widząc tedy, że z czarniecczykami nie poradzi, do pakuł i pod strop. Trzech pacierzy nie zmówiłeś, jak miasto całe w ogniu stanęło. Powiadam waszmości, że w piekle cieplej nie będzie, jak w on czas było. A tu wiatr powiał i płomienie rozplątał; dzwony wszystkie uderzyły na gwałt, a dymy dusiły mieszkańców, których krzyki przytłumiały nawet huk armat. Szwed, korzystając z zamieszania, umykał, cięliśmy na oślep, ale ich trochę uszło, na zły posiew, co widząc pan Czarniecki, gdy już nie było z kim walczyć: „Ratujcie miasto!"—zawołał.— Do drabin tedy i wiader, bo w ogniu wszystko, jeden tylko dom Boży, jako to gmach z cegły i kamienia wzniesiony, urągał przemocy elementu. Ale oto słyszę, że w nim coś się niezwykłego dzieje. Drzwi główne zamknięte, a wewnątrz szamotanie się jakieś i brzęki. Obiegam świątynię i przez drzwi boczne do zakrystyi wpadam. I oto co widzę: pachołek jakiś pakuje do wora świeczniki i kadzielnice, złote. Ja go za łeb, aż mu ślepie blachmanem zaszły. — Czyj ty? — pytam. — Pana Michała Zawiszyńskiego!" — Co tu robisz? "pan kazał brać!" — Ja go w pysk, on położył się na ziemię, sam zaś wbiegam do kościoła, gdzie ono szamotanie się i jęki słychać było. — Jezus! Marya! com zoczył... Pan Michał walczył z księdzem o ornat. Ten do siebie, a ten do siebie ciągnął szatę świętą, która kapała od złota i klejnotów różnych, wyprężała się, skrzypiała, lecz się nie darła. „Puszczaj ją; klecho, bo łeb roztrzaskam" — wołał Zawiszyński. — „Morduj, zbóju, ale własności kościelnej nie dam" — odpowiadał ksiądz. — „Nie takiem brał" — chrapał Zawiszyński. — „Ale tego nie ugryziesz" — ksiądz na to. Rozwścieczony uporem napastnik, jak szarpnie, aż ksiądz o ziemię łbem palnął. On za ornat i pod pachę, a ja go za kark... „Tuś mi?" Chciał się bronić, alem go tak chwycił za grdykę, że dreptać jak duszeniec począł: „Puść — a wytłómaczę się!" Popuściłem. On tedy szeptem: „Nie bądź głupi, panie Filipie. Kiedy żołnierzom zarobić, jak nie na wojnie? Okazya się trafia — korzystajmy... do spółki, a jużem tyle nabrał, że choć się podzielim, ja — drugą Grobelnę, ty drugie Konopie kupisz... Miej rozum — wiedzieć nie będzie nikt; a jeżeli to grzech, to posty i ofiary do zbawienia dusznego nam dopomogą!" — Tak prawił, — a jam po prostu ogłupiał zanim mu w gębę dał. Nie, brachu! chodź do wodza... Wiodę go tedy, wśród dymu, wrzasku i pożogi. Aż tu na skręcie ulicy, z piętra płonącego domu, słyszę głos: „Chwytaj, dziecko!" Podniosłem oczy, a maleństwo w pieluchach na łeb mi leci. Oczywiście, że chwyciłem to niewiniątko, ale Zawiszyński w bok skoczył i zniknął w ciemnościach nocy. Odtąd nikt go nie widział, ale słuchy chodziły wciąż, że na czele bandy rozbójniczej napadał na dwory, łupił klasztory i zbierał w ten niecny sposób fortunę. Rzeczpospolita była w rozbiciu, sprawiedliwość więc spała. Gdy czasy uspokoiły się, łaskawy król wszystkim parszywcom przebaczył. Ale król wie swoje, a Filip z Konopi swoje. Teraz i wy, panie podkomorzy, wiecie, skąd te altembasy i bogate rynsztunki wojenne, ornaty i pasy słuckie...

Pan Filip skończył.

Z przerażeniem w oczach, lecz zarazem i z dziękczynieniem patrzyła Tećka na naratora. Los jej zdawał się być uratowany, uśmiechała się do myśli jakiejś, do jakiegoś szczęścia, które w jej sercu budziło się. I jednocześnie, jakby z wyrazem tryumfu, zwrócili się oboje do pana Byliny.

Ale podkomorzy, po chwili namysłu, odezwał się:

— To waćpan nie tego znałeś Michała Zawiszyńskiego.

Sen go zmorzył, pochylił się, wsparł się plecami o drzewo i usnął.

Tećka szybko pochyliła się nad ojcem, a widząc, że śpi, zerwała się i pobiegła do pana Filipa.

— Ratuj mnie waszmość! — błagalnie wyszeptała.

Pan Filip nie strzymał, ujął obie dłonie dziewczęcia, jak do pacierza złożone, i do ust swoich przytulił.

— Ratuj waszmość — kwiliła Tećka — bo wielkie nieszczęście sit; stanie. Ja pana Michała nie chcę, nie chcę, jak i nigdy nie chciałam! Rodzicowi sprzeciwić się trudno, ale można się zabić!

— Na rany Chrystusa! a toć grzech mówić tak nawet — zawołał pan Filip.

— Wstąpię do klasztoru, tak, tak, tak!... Waćpan mnie wykradniesz i do klasztoru zawieziesz.

— Wykraść mogę, ojoj!... ale nie chciałbym śliczności takie do klasztoru zawozić.

A widząc, że Tećka płacze, począł pocieszać ją i sam się rozrzewniać.

— Uspokój się, waćpanna, uspokój!... Pókim żyw, Michał ciebie nie weźmie. Zawiązałem ja supełek na niego i ślubu dokonałem.

— Ale nim co będzie, to on targu dobije.

— Trzymaj się, waćpanna.

— Trudno!... Ojciec... Waćpan nie wiesz, co to znaczy rozkaz, krzyk, pięść może. Uparty jest, ale dobry — pochwyciła szybko. — Ale tu dobroć nic, bo Zawiszyńskich fortuna oćmiła mu rozum. Jeżeli waćpan mnie z terminów onych nie wyratujesz—zginę...

I znów szlochać zaczęła, a szlochając, przytuliła się do ramienia rycerza, bo bez tej podpory ustaćby nie mogła.

W duszy pana Filipa rozpaliło się słońce ogromne. Dokoła była cisza, milczenie nie zamącone niczem, tylko słyszał stuk własnego serca i przytłumione chlipanie Tećki. Długie gałązki brzóz, osrebrzone księżycem, który do połowy już nieba dobiegał, zwieszały się nad nimi. Krople rosy spadały na dłoń czarniecczyka, ale on dobrze nie wiedział, czy to rosa, czy łzy Tećki. Step oddychał zapachami kwiatów i wiał ku nim; niepodsycane dopalało się ognisko, rozsypywały się popioły białe, z których czasami złota iskra wystrzeli, albo ognik błękitny wyjrzy i umrze. Pan Filip uczuł ciepło ciała dziewiczego, rozkosz niewymowną, pewność siebie i dumę z niespodziewanego opiekuństwa. Nie uląkł się Chmielniczeńki, Szwedom sadła za skórę zalał, Bałtyk zmógł — miałbyż się nastrachać pana Jana Byliny i pozwolić to dobro wydrzeć sobie?... Bajki! mości panie podkomorzy, i króla i Czarnieckiego za sobą będzie miał i Rzeczpospolita cała za nim stanie. A myśląc tak, wypełniał dwór swój W Konopiach światłem różowem, które powoli w blask słoneczny się zmieniało. I tchu mu brakło i mimowoli przybliżał wargi do pochylonego czoła Tećki, ale bał się ją spłoszyć, zasromać, wierzycielem natrętnym stać się. Przyjdzie chwila, a miłowanie samo przemówi.

Gdy Tećka się uspokoiła, on tedy rzekł:

— Czy rodzic waćpanny umie słowa zdzierżyć?...

— Albo co?

— Pytam.

— O, tak!... Jak na Zawiszy, tak na Jana Byliny liczyć waść możesz.

— Dobrze, że o tem wiem.

— Co waćpan masz na myśli?

— Czy nie rzekł mi: „Nie wiem, czem wać-pana wynagrodzę, ale nie odmówię mu w niczem, tak mi Panie Boże dopomóż."

— I zdzierży—szepnęła Tećka.

— Nie stawiaj więc waćpanna wielkiego oporu ojcu, ale i nie poddawaj się mu zbytecznie. Niech-no ja do Konopi, a wy do Kaczorówki wrócicie, rzeczy pójdą, jak Pan Bóg przykazał, i pan Michał, jak szatan wody święconej, nie imie się waćpanny.

— Jak ja miłować was będę! — zawołała Tećka.

Pan Filip do kolan jej chciał rymnąć, ale podkomorzy chrząknął i obudził się. Tećka podbiegła do ojca, a on ziewnął szeroko i rzekł:

— Ogień przygasł... podsyćcie go!

Znów buchnął słup płomienia, a pan podkomorzy spojrzał na pana Filipa i uśmiechnął się przyjaźnie.

— Nie śpisz waszmość?—zapytał.

— Sen powiek się nie ima.

— A ty, Tećka?

— Mnie równie nie senliwie.

— Podobałeś mi się waszmość. Pozwolisz odwiedzić siebie w Konopiach?

— Jaśnie wielmożny panie podkomorzy — odparł Filip.— Ja wpierw do Kaczorówki przybyć winienem.

— Nie w tym wypadku, kawalerze, nie w tym wypadku. Zresztą waść w Konopiach fałdów zasiedzisz, a ja nie wiem kiedy z Jaworzyna wyruszę. Przypomnę się więc pierwszy waćpanu. Dixi!

Nagle ze stepu odezwały się głosy jakieś; skowyt, ujadanie i wycie. Wśród ciszy nocnej gwar ten rozchodził się przeraźliwie i biegł z niewielkiej oddali, groźny, dziki... Podkomorzy uniósł się nieco, Tećka spojrzała na pana Filipa, a on zerwał się na równe nogi i zawołał:

— Wilki!

— Nie przyjdą tutaj?—szepnęła Tećka.

— To z mojego bachmata ucztę chcą sobie zrobić... Niedoczekanie wasze!—zawołał.—Przyrzekłem mu, że go żarłoctwu żadnemu tknąć nie dam i dotrzymam, com rzekł. Rycerski to koń, przyjaciel wierny. Nie na wilcze zęby mięso jego!

Poskoczył do siodła, z olstrów pistoletów dobył, szablę przepasał i zanim podkomorzy się opamiętał, a Tećka: „Stój waćpan!... nie opuszczaj nas!" krzyknęła — już o kroków kilkanaście oddalił się od nich.

— Toć go rozszarpią! — zawołał Bylina.

— Panie Filipie! — wrzasnęła Tećka, ze wzgórka zbiegając.

Ale pan Filip znak jakiś uspokajający w powietrzu zrobił i pomknął cwałem ku gościńcowi, gdzie bielały trupy końskie, i skąd dziki skowyk wilków dochodził.

Nastała cisza niepokoju i trwogi. Oczy podkomorzego i Tećki utkwione w przestrzeń były, ale nie sposób było nic dojrzeć. Białe światło księżyca zalewało step cały, skowytanie się wzmogło i zdawało się, że zajadlejsze, groźniejsze się stało.

— Jezus Marya! — szeptała Tećka!

— Broń Boże od nieszczęścia — powtarzał podkomorzy.

I już nic nie mówili do siebie.

I znów ubiegła długa chwila niepokoju i trwogi.

Nagle dał się słyszeć strzał i jęk i wycie, i jakaś burza głosów rozwścieczonych. W ślad za tem padły dwa strzały — i dwa jęki przeraźliwe rozdarły powietrze, i ujadanie szalone, i szczek krótki, i wycie wzmożone, i jakiś hałas piekielny tłuszczy zajadłej. W tych wrzaskach, wyciach, skowytaniach i jękach bolesnych znać było szamotanie się śmiertelne, napad rozszalałych bestyi i walkę rozpaczną. Pan Filip pistolety wystrzelił, teraz na szablę wziął rozbójników stepowych, miota się, rąbie, rani i zabija... Ale snadź wilki od ścierw końskich odpędzić się nie dają, skowyt się Wzmaga, jakby szarpały, gryzły, chcąc krwawo pomścić śmierć towarzyszy.

— Jezus Marya! — powtarzały usta Tećki.

— Zginie! — szeptał wybladły podkomorzy. Nagle wrzaski ustały, jakby kto w ziemię je wbił... i większe przerażenie ogarnęło Bylinów.

Słuchają...

Cisza!

Czekają...

Szmeru żadnego...

Podkomorzy dobył godzinnik i liczył sekundy, minuty, kwadranse całe.

Pana Filipa nie było...

— Zginął, zginął... — odezwał się głosem drżącym pan Bylina.

Tećka zerwała się, jak szalona, i naprzód skoczyła.

— Stój! — wrzasnął podkomorzy, — czyś ty oszalała?

Tećka odbiegła kroków kilkanaście od gaju brzozowego; od blasku księżyca przysłoniła oczy ręką i patrzała w step. Hen, daleko, widać było plamę białą ciał końskich, ale od nich nikt nie szedł, ani żaden głos nie dobiegał, tylko step szumiał trawami, tylko rozśpiewały się na gwałt koniki polne.

— Hop, hop! — krzyknęła Tećka raz, drugi i trzeci, ale słaby głos nie wywołał, echa żadnego...

— Tećka! tu żartów niema! — odezwał się podkomorzy. — Rozłóżmy ognisko naokoło siebie, bo wilki i do nas przyjść gotowe.

— Ojcze! idźmy tam na ratunek... Życie za życie dać trzeba!

Ale stary pociągnął ją za sobą i do milczenia zmusił.

— Głupiaś! my nie zrobim nic... Sam na ząb wilczy polazł.

Tećka wiedziała, że nic nie zrobią, zresztą siły ją opuściły i, płacząc, upadła na ziemię.

I tak noc cała przeszła w przerażeniu i pewności śmierci pana Filipa z Konopi.

Nad świtem dał się słyszeć turkot drabiniastego wozu. To ze zdobyczą wracali fornale pana Byliny, a przy nich szedł Iwaśko, prowadząc dwa chmyzy osiodłane, z otartymi bokami, widać tylko co od pługa wzięte.

Podkomorzy powstał, a Tećka do wozu podbiegła, i stanęła, jak gromem rażona.

— Co tam? — zawołał pan Bylina. I podszedł.

Na wozie leżał pan Filip, z okrutnem cięciem od pałasza zadanem, ale oddychał i raz wraz omdlewające powieki podnosił.

— Waćpan? — zawołał podkomorzy. — A skąd to waćpanu przytrafiło się?

— Michał Zawiszyński — wyszeptał pan Filip. I omdlał.

III.

Wóz pełen był siana, nieźle więc na nim było panu Filipowi. Po omdleniu przyszedł do siebie, ale nie mówił nic, zęby jeno zaciskał, snadź, by jęk stłumić, bo rana była głęboka i niemały ból sprawiać musiała. Krew obficie płynęła, a nie było czem jej zatamować, więc Tećka zajęła się opatrunkiem, z wydobytych pak rwała bieliznę na strzępie, darła na bandaże i Wprawną rączką obwiązywała nieszczęśliwą głowę pana Filipa. Raniony kiedy niekiedy podnosił oczy, a widząc Tećkę nad sobą, uśmiechał się. Raz nawet na szept się zdobył:

— Teraz Zawiszyński już się nie imie waćpanny, bo zbój jest!... A choćbym zmarł, krew moja pomiędzy nim a ołtarzem stanie...

W tej chwili nawet o Tećce myślał.

I Tećka wierzyła słowom tym — inaczej nie mogło być. Nawet w tej wycieczce pana Filipa na wilki widziała wyraźnie rękę Opatrzności, która ją uchroniła przed panem Michałem Zawiszyńskim. Zbój nie może być zięciem podkomorzego Byliny — to jasne!...

Po opatrunku pan Filip zasnął, choć gorączkować zaczął. Z rozkazu Tećki wóz wciągnięto pod brzozy, które, jakby naumyślnie, pochyliły się ku niemu i szmerem liści cichą kołysankę śpiewać zaczęły. Dzień zapowiadał się ślicznie, słońce wschodziło pogodne i całowała step bezbrzeżny, osłoniony mgłą jeszcze, która, wsysana przez ziemię, na kwiatach i trawach osiadała w rosy perliste. Ale, jakkolwiek baldachim z liści był dość gęsty, Tećka nie dowierzała brzozom. Niech jeno słońce podniesie się wyżej nieco, cienkie ich gałązki nie osłonią pewnie pana Filipa od promieni ciekawych. Więc z kobierczyków urządziła zasłonę nad wozem, czyniąc, coś w rodzaju namiotu, tak, że nawet skwar południowy nie groził już choremu.

Pan Filip rzucał się trochę i mamrotał, nagle zawołał w głos:

— Iwaśku!... bachmata mi pogrzeb!...

W febrze pamiętał o nim.

Podkomorzy chodził pochmurny, z ukosa patrzał na krzątanie się Tećki, wreszcie, gdy zbudowała namiot, ład koło chorego zrobiła i wyprawiła, fornala wraz z Iwaśkiem, by koniowi pana Filipa dól wykopali, zwrócił się do niej, zatrzymał się i rzekł:

— Tećka! pódź tu!... Dziewczyna zbliżyła się do ojca.

— Co poczniem ninie?... — spytał. I, nie czekając odpowiedzi, dodał:

— Mnie do Jaworzyna śpieszno!

— To jedźcie, panie ojcze! — odpowiedziała Tećka.

Pan Bylina wypatrzył się na córkę.

— Jakto — jedźcie, panie ojcze!... Przecie, jeżeli pojadę, to wraz z waćpanną...

— Ja ostanę, panie ojcze!...

— Tutaj?

— Tak, panie ojcze!... Bylinie wargi się zatrzęsły.

— Czy waćpanną wiesz, co gadasz?

— Wiem, panie ojcze!...

— Słuchaj no ty, smarkata! — rzekł podkomorzy, podchodząc krokiem i za rękę ją biorąc. — Od kiedy to waćpanną nauczyła się rodzicowi przeciwić i swój rozum mieć?... Mnie do Jaworzyna śpieszno, rozumiesz? Jak tylko te chamy z pogrzebu końskiego powrócą, każę zaprzęgać i w drogę!...

— A ja nie, panie ojcze!...

— Co ty taka języczna zrobiłaś się, sroko?...

A Tećka:

— Ostanę ja i ty ostaniesz, panie ojcze! Podkomorzy sapnął, chciał jakieś ostre słówko rzec, ale pohamował się i tak zaczął:

— Pogadajmy-no rozsądnie, bo nie chciałbym  gwałtu czynić i dziecka rodzonego, jak Turczyna, na kawecanie prowadzić. Dlaczego ty mówisz inaczej, a ja inaczej?

— Gdyby nie pan Filip, nie gadalibyśmy zupełnie już może, panie ojcze!

— No, tak! — mruknął Bylina.

— Teraz, gdy ten zbój, pan Michał...

— No, no, nie gadaj ty tak — przerwał podkomorzy — kiedy nie wiesz, jak tam było. Nie jesteś waćpanna natchniona spirito prophetico, żeby zaraz podejrzenia na zacnego kawalera rzucać. Suppono, że to nie żaden pan Michał, jeno jakiś drab leśny dźgnął go.

— Cięcie szabli, panie ojcze!!...

— Ano — tak!...

Podkomorzy przegrywał sprawę. Drab leśny kłonicą albo nożem prostym dźgalby, a tu znać było cięcie klingi ostrej. Spuścił więc z tonu i rzekł:

— Niech będzie i Zawiszyński — to co? Ansę ku sobie mieli, spotkali się i — w szablę trzasnęli. Dla waćpanny to może pierwszyzna, ale między szlachtą?...

— Mogło to być, panie ojcze!

— Więc dlaczegóż zbój zaraz?... hę?... Kto nastawał na sławę dobrą Zawiszyńskiego — hę? Waćpanna nie wiesz, co znaczy kalumnia, co znaczy honor niewinnie dotknięty. Rzecz taka non patitur moram ,— to pali, piecze... ot co!

— A czy pan Filip dałby się tak zrąbać?...

— Altera res. Lecz o tem potem. Teraz co waćpanna zamyślasz?

— Wdzięcznością zapłacić, panie ojcze!

— Jaśniej!...

— Nieodstępować chorego, dopóki nie wyzdrowieje.

— To znaczy — pod tą brzeziną z miesiąc przesiedzieć?

— Choćby!...

— Zastanów się, dziewucho, co gadasz?

— Kiedy inaczej nie może być...

— Jakto nie może być?

— A jak, panie ojcze?...

— Odwiezieni do chutoru...

— I ostawim samego? A zresztą, jak tu odwieść na tym wozie trzęsącym? A chutor gdzie? Iwaśko mówił mi, że daleko i po kamienistej drodze jechać trzeba.

— Chłop, jak tur, zdzierży! — mruknął podkomorzy.

— Ale sumienie moje nie zdzierży, panie ojcze!...

Bylina czuł, że słuszność była przy Tećce, rzekł więc:

— No, tak! nie godzi się wybawiciela naszego bez opiekuństwa ostawić. Ale ja myślę: posłać do Jaworzyna i poprosić Zawiszyńskiego o karocę dla nas, a o lektykę dla pana Filipa. Masz co waćpana przeciw temu?

— Mam panie ojcze!...

— Jezus ci nie dogodzi! — zawołał pan podkomorzy. — I co ty masz, sroko! co?... gadaj mi tu zaraz!

— Zawiszyński chciał ubić i Zawiszyński z ratunkiem ma iść...

— Ubić! ubić!... Nikt nie wie, jak tam było!

— I dlatego musimy tu ostać!

— Swoje!...

— Tak, panie ojcze!

— A róbże, jak chcesz! ciebie ciotka rodzona nie przegada...

Zbliżył się do wozu i spojrzał na Filipa.

— Słuchaj, Tećka! głowa puchnie, krew płynie...

Dziewczyna załamała ręce.

— Ja tu ostanę przy nim, a ty skocz — nie oddalaj się tylko — w pobliżu musi być źródło, okłady trza zimne zrobić.

Tećka skoczyła na poszukiwanie — i zaraz za gajem, u stóp wzgórza odkryła źródełko wody bieżącej, czytej jak kryształ, a jak lód zimnej.

Teraz oboje zaczęli się krzątać około pana Filipa, który, uczuwszy chłód, tchnął głęboko i lżej już oddychać począł.

Zajęcie się ranionym niedozwoliło rozpytać Iwaśka o wypadku nocy ubiegłej. Teraz dopiero, gdy służba pana Byliny i pachołek Filipa powrócili z „pogrzebu końskiego", podkomorzy wziął chłopca na spytkę, lecz rzeczy wyjaśniającej sprawę nie domacał się. W odległym a zapadłym chutorze, za dobre pieniądze nabywszy wóz i wychudzone koniska dla pana z Konopi, którym trzy dni do śmierci było, wracali gościńcem koło trupów końskich. Uderzył ich widok z rozpłatanymi łbami wilków, straszne pobojowisko Walki z dzikiemi bestyami odbytej. Zdumiona służba panapodkomorzego nie wiedziała, co o tem sądzić, ale Iwaśko domyślił się wszystkiego i rzekł od razu:

— To pan bachmata od wilków bronił...

Zaczęli się przypatrywać bestyom i liczyć — i naliczyli z pistoletów zabitych trzech, a sześciu szablicą porąbanych. Mieli odjeżdżać, gdy oto o kroków kilka od pola walki, powalonego przez pień zrąbanego drzewa dostrzegli pana Filipa z łbem rozpłatanym. Nie mówił nic, krwawił tylko i dyszał ciężko.

Oto wszystko.

— A szabla? — spytał podkomorzy.

— W pochwie była.

Tećka spojrzała na ojca, a jemu do twarzy napłynęła krew. Nie rozpytywał już o nic, jeno po chwili zbliżył się do córki i odezwał się:

— Urządzaj się waćpanna, zapasów nam starczy i na tygodni dwa.

Tećka w milczeniu pocałowała ojca w rękę.

Trudno wiedzieć co pan podkomorzy, po zebraniu stosownych wiadomości od Iwaśki, w duszy swej miał, ale się już w niczem Tećce nie przeciwiał, i sam nawet tak się urządzał, jakby nieco dłużej nad tygodni dwa w onym lasku brzozowym przesiedzieć zamyślał. Skłaniały go ku temu opór Tećki i niepewny stan zdrowia pana Filipa. Zresztą i sumienie kiedy niekiedy wtrącało swoje trzy grosze: pan Filip z narażeniem życia własnego ocalił Bylinów życie, możnaż go obecnie, gdy w tak ciężkie terminy popadł, w głuchym stepie zostawiać na opiece Iwaśka jednego? Sprzeczał się z zrazu z córką i do Jaworzyna wybierał, unosił się gniewem na każde jej: ostanę, panie ojcze!... mamrotał coś pod nosem i zrzędził, bo stary był, ale w duchu słuszność Tećce przyznawał i gdy wypadek z panem Filipem, przy którym szablę w pochwie znaleziono, nabierał prawdopodobieństwa łajdackiego napadu — udobruchał się zupełnie i sam się nawet zajął urządzeniem wygodnego obozowiska w lesie. Doszło nawet do tego, że gdy desek z karety na rozpalanie ogniska zabrakło, brzóz już tykać nie kazał, jeno słał fornali do miejsc odleglejszych nawet dla wyszukania suszu, niejednokrotnie sam się udawał i powracaj nieraz z wycieczki, ciągnąc za sobą starą gałąź dębiny albo sośniny żywicznej. Można byłoby rzec nawet, że pan podkomorzy zasmakował W tem cygaństwie. Wylęgał się z rozkoszą na słońcu, w dzbanach ze źródła wodę przynosił i czuł, że mu się wcale dobrze dzieje z tem słońcem i powietrzem stepowem i taką jakąś werwę uczuł, iż raz, gdy się oddalił od gaju a w poblizki jar się zapuścił, tak jakoś dziwnie mrugnął na przygodnie spotkaną dziewkę, która jagody zbierała, że ta nogi za pas i drała. Podkomorzy wielce rad był z tego wypadku. Wrócił do gaju z wąsami, postawionymi do góry, z uśmiechem na ustach, ciągnąc za sobą okrutny pień starej wierzby.

— Tatuś! czy tu nam źle? — spytała Tećka, zabiegając mu drogę i rada z uśmiechniętej twarzy ojcowskiej...

— Wiesz waćpanna, że wcale nieźle — odpowiedział Bylina.

— Wigor jest? — rzuciła.

A podkomorzy sponsowiał czegoś...

— Jakże tam... tego... twój chory ma się — zabałamucił.

Tećka posmutniała.

— Nijak do przytomności mu przyjść.

— Ale puchlina zeszła i rana się zabliźnia — dorzucił stary. — Będzie zdrów — dodał po chwili — bo to nie taki, który choróbsku się poddaje... Słońce omdlałość wyciągnie i nie opatrzym się, jak z wozu skoczy.

— Bóg daj!... — westchnęła Tećka... — Ale to już tydzień, jak leży.

— A niech spoczywa i mocy nabiera.

— Ale tatusiowi pewnikiem do Jaworzyna śpieszno?...

— Przedewszystkiem, mościa panno, cura salutis... Jaworzyn poczekać może.

Po chwili dodał:

— A zapasów stać nam?...

— Na dwie niedziele.

— To i troskać się niema co. A Bóg dał takie ciepło kochane, że tylko pełnemi ustami pić i wzmagać się na siłach... Powiem waćpannie, że się niezgorzej czuję, niezgorzej!... Na pierzynie takem nie spał, jak tu na trawie skoszonej, a i sny... tego... nie są trapiące.

Rzeczywiście pan podkomorzy nabierał fantazyi i wigoru, i codziennie wychodził do raju „na jagody", jak mówił.

Tećka, widząc, że obozowisko ich dłużej potrwać może, niż zrazu myślała, zajęła cały gaik we władanie i zaczęła się w nowej siedzibie urządzać. Z płócien i kobierców, których poddostatkiem miała, wystawiła dwa niewielkie namioty dla siebie i dla ojca. Spięła je sznurami, przeciągając, jak się należy, końce owych sznurów do kołków umocowując; W tej robocie żołnierskiej pomagał jej Iwaśko, jako praktyk, przyczem niestworzone historye opowiadał o panu Filipie i jego siekaninie ze Szwedami. Z tych opowiadań dowiedziała się Tećka i o furgonach pana z Konopi i o łupach zdobycznych, które po drodze rozsiały się. Słuchał tych historyi i podkomorzy, ale mu nie w smak szło, że takie bogactwo roztrwonił. Mógł i bliźnim coś dać i sobie zostawić. Wykombinował nawet, że los rozsierdzony, iż z da rów jego korzystać nie umiał, zrządził tak, że i bachmata się pozbył i siodło sadzone klejnotami zatracił. Fortuna kiedy sypie to sypie, ale kiedy zadem się obróci, to już jej oblicza nie dopatrzysz. Mimo to w duszy podkomorzego obraz pana Filipa rósł i piękniał. Szum brzóz i zapach łąk przypominał panu Bylinie jego własne młode lata i marzenia niepokalanie dziewicze. Kochał bohaterów przeszłości, tych szczególnie, którzy i miecza i krwi nie żałowali dla sprawy dobrej. Później czas odzierał piórko po piórku ze złocistości onych; szarzyzna ziemska zatarła niebieskość, przystosował się do ludzi i czasów, zło i dobro zmieszało się razem i stworzyło — życie codzienne, zwyczajne życie ludzkie. Dziś nieco odmłodniał, poczuł w sobie siebie dawnego i dziwnie zasmakował w gawędach Iwaśka.

— Może masz co jeszcze, chamski synu — to gadaj!... — odzywał się, gdy Iwaśko rzecz swoją o panu Filipie kończył.

Tak upływał dzień po dniu przy gawędach o duńskich czasach i zajęciach sielankowych iście.

Tećka wyznaczyła miejsce na ognisko zdała od wozu, by dym nie dolatywał do chorego. Ka-roca Bylinów, jak arka Noego, mnóstwo wysypała zapasów. Okrom wędlin, serów i innych prowizyi, znalazła się i kasza, z której krupniki i kleiki przyrządzała Tećka dla pana Filipa, wlewając ostrożnie pożywienie do ust gorączką spalonych. Sama nieraz zbiegała do źródła po wodę i powracała, nucąc cichą piosnkę jakąś, trzymając dzban polewany na głowie. Podkomorzy codziennie wymykał się na dalszą wycieczkę, a pytany przez Tećkę;

— Dokąd?

— Do jaru — odpowiadał.

Zawsze powracał z gałęzią, a raz nawet w pole żupana sporo dorodnych poziomek przyniósł, które jakoby sam uzbierał...

Tećka z okrzykiem radości powitała jagody, ale zasmuciła się wnet, że ich pan Filip jeść nie może. Lecz uspokoił ją Bylina:

— Niech wyzdrowieje, a ja już mu przyniosę. Obfity jagodyniec w jarze znalazłem.

— Gdzie to, tatusiu?

— A — tam!

— Weź mnie z sobą!

— Pilnuj chorego waćpanna... Już na siebie biorę obowiązek dostarczania jagód.

I wcale nieźle z przyjętego obowiązku wywiązywał się pan podkomorzy.

A maj rozkwitał i pachniał i śpiewał, a step, który hen precz ku dalekiemiu Dniestrowi biegi, tak w bujne trawy i kwiecie porastał, że można w nim było jak w morzu kąpać się i słodkością zapachów a barwą kwiatów zmysły napawać. Raz w raz wyfruwało z tych fal różnokolorowych ptactwo świegotliwe, tu i tam zajęcze uszy pokazały się, albo lis się przyczaił, strwożony szelestem burzanów, po których czasami wiatr przygrywał, jak bandarzysta na lirze. Raz pan podkomorzy posunął się z flintą ku bodziakom i chwastom stepowym, i — o dziwo! i stamtąd jagody przyniósł, choć raz i zająca ustrzelił, tak mu ręka dopisała, tak oko nie zawiodło.

— Tećka! będzie zając!

— Na jutro, tatusiu, bo już dzisiaj inny przysmak mamy.

Na rozżarzonych węglach smażyły się kółka kiełbasy, woń przepalonej cebuli i czosnku rozchodziła się w powierzu. Tećka z podwiniętemi rękawami przyrządzała jadło, bacząc, by w sam raz dosmażyło się i nie straciło nic na soczystości ani zapachu. Właśnie zdjęła patelnię z węgli, gdy nagle podkomorzy w bok ją trącił i na wóz wskazał.

Tećka spojrzała i na równe zerwała się nogi. Na wozie siedział pan Filip i węszył..

— Jegomość! — wrzasnął Iwaśko — i przypadł do ręki pana; podbiegła i Tećka; podkomorzy, śmiejąc się, podchodził, a pan Filip patrzał chwilę jak nieprzytomny, a odezwał się:

— Wereszczaka!

— Jeno nie dla waszmości jeszcze, nie! — zaśmiał się Bylina.

A pan Filip, widząc już Tećkę przy sobie, ze łzami radości w oczach, wyciągnął ręce ku niej i zawołał:

— O, Jezu!... a tożem waszmość państwu kłopotu swoją osobą narobił.

I chwycił obie dłonie Tećki i całować począł z  zapamiętaniem wielkiem.

— Jakże się waszmość czujesz?

— Abo co?

— Głowa waćpana?

— Siedzi, chwalić Pana Boga, na karku.

— Nie boli?

— Nie, ino jakby chrabąszcze po skórze chodziły.

Spojrzał na niebo, po którem promienne słońce szło zwolna, ku zachodowi się zbliżając.

— Panie Jezu święty! — zawołał — a toć, jak mi się widzi, noc całą i dzień cały bez mała paskudnie zmarudziłem.

Tećka zaśmiała się przez łzy.

— Noc i dzień!

— Nie tak?

— Dziesięć dni waszmość przeleżał jak kłoda — odezwał się podkomorzy.

Pan Filip wiary nie dał.

— Dzie-sięć dni?

— A spójrz na step, jak trawy urosły.

— Dziesięć dni!... I waszmość państwo czuwacie nademną dzie-sięć dni!

Spojrzał na step.

— Prawda!... toć to morze zielone się kołysze, i trawą porasta grób mojego bachmata. A gdzież przez te dziesięć dni pamięć moja była, gdziem ja był? I waszmość państwo czuwaliście nademną?

— Mogłoż inaczej być?

— Ha! spłaciliście dług zaciągnięty z procentem! Nic już mi winni nie jesteście — rzekł, jakby ze smutkiem.

— O, nie! kawalerze — przerwał Bylina. — Myśmy nie oddawali ci żywota. Marnego trudu trochę i tyle! A źle nam było? Tećki spytaj! Co dzień szum drzew i słońce, omnium malorum medicus, i kwiaty i niebo...

— I jagody — wtrąciła Tećka.

— Milcz, sroko! kiedy ja gadam — mruknął Bylina. — Jedna troska tylko, że waćpan z nami rozkoszy onych nie dzieliłeś — prawił podkomorzy dalej — ale naprawim to sobie, obyś się waść pokrzepił dostatecznie.

— Nic mi nie jest, jeno żal, że waszmość państwo jutro pewnie do Jaworzyna wyruszycie.

— U, — mruknął w nos podkomorzy. — Jaworzyn nie uciecze, a drugiego takiego gaju nie znaleźć.

— Tatuś codzień do jaru chodzi — wtrąciła Tećka.

— Cicho, sroko! z twoim jarem i jagodami! Co to go może obchodzić?

— Więc waszmość państwo?...

— Ostaniem tu jeszcze na dni kilka. I waćpan i ja wzmogłem się na siłach.

— Tatuś wigoru nabrał.

— Gaduło!... — zawołał podkomorzy i buzię jej zamknął.

Panu Filipowi wciąż się zdawało, że marzy, że jakaś tłoczy go zmora senna, jeno o widzeniach przyjemnych, ale zapach kiełbasy o rzeczywistości go przekonał. Tećka mu podsunęła krupnik jaglany, ale pan Filip zaprotestował przeciw temu i dał dowód, iż jest zdrów, bo „wereszczaka" z sosem kwaśnym ulotniła się wnet jak kamfora.

Pan Filip czul się jakby odrodzony. Dolegliwości żadnej nie czuł, jeno blizna potężna, po której „chrabąszcze chodziły", świadczyła o wypadku niezwykłym. Rad jednak był z niej, a jedna Tećka wiedziała dlaczego. Na żądanie podkomorzego opowiedział wszystko jak było, a oto tak było:

Po zakończonej zwycięsko walce z wilkami, które oberwały mu połę żupana i nadszarpały potężnie cholewy butów żółtych, schował szablicę do pochwy i usiadł na pniu niedalekim, by powietrza zaczerpnąć i członkom znużonym odpoczynek dać. Aż oto doleciał do niego tentent koni. Zrazu myślał, że powracają fornale z wozem, ale wnet się o omyłce przekonał, gdy nadjechało trzech jeźdźców, a jadący przodem, spostrzegłszy siedzącego pana Filipa, zwrócił wierzchowca ku niemu i zapytał:

— Ktoś ty?

Pan Filip poznał Zawiszyńskiego po głosie, do ochrypłego puzonu podobnym, choć do poznania onego i jasność księżycowa dopomogła. Walczyć z nim jednak, po odbytej batalii z bestyami, nie czul się na siłach. Rzekł tedy:

— Ruszaj psie, dopókim dobry!

I ani się spostrzegł, jak Zawiszyński szabli dobył i łeb mu rozpłatał.

Pociemniało mu w oczach i twarzą przez pień się przewalił. Zasłyszał tylko śmiech i tentent oddalających się koni, a później noc — cisza — nicość...

Podkomorzy, słuchając opowieści tej, wargi wydął i milczał chwilę.

— Nie szlachecka to rzecz bez wyzwania w łeb kropić — odezwał się po namyśle. — Aleś waćpan niepotrzebnie z psem wyjechał.

— Zawszem był szczery! — odpowiedział pan  Filip.

— Wykaraskałeś się waćpan — rzekł Bylina. — Miejże się na baczności ninie.

— Niech się jaśnie wielmożny podkomorzy nie obawia, już ja mu sadła za skórę zaleję.

— Nemo sapiens, nisi patiens, a waść gorączka jesteś...

To rzekłszy podkomorzy powstał i zaczął chodzić po gaju, wieczorne pacierze szepcąc.

Wtedy oczy Filipa i Tećki zwróciły się ku sobie.

Mimo byczego zdrowia, jakiem się pan Filip cieszył, chrabąszcze po zabliźniającej się ranie, a mrówki osłabienia po cielesnej jego materyi chodziły, na nogach się nieco chwiał i nużył się szybko, co widząc Tećka, nie pozwoliła mu długo przysiadywać, tak, że rad nie rad, musiał się wcześnie na wóz wgramolić i wypoczynku a snu zażyć. Wereszczaka nie poszkodziła mu wcale, gorzałka gdańska smaczniejszy sen mu dała. Trochę się wsłuchiwał w szum brzóz, trochę na księżyc patrzał; brzózki do księżyca, to księżyc do nich się zbliżał, wreszcie ten napowietrzny polonez pomieszała Tećka, przykryła księżyc, brzozom milczeć, a powiekom pana Filipa zmrużyć się kazała.

Usnął snem zdrowie dającym.

Nazajutrz obudził się rzeźwy i nie czuł chrabąszczów nawet. Zeskoczył z wozu, obejrzał się, ale ani podkomorzego, ani Tećki w gaju nie było Podkomorzy po gałęzie, a Tećka po wodę do źródła poszła. Nieopodal pasły się konie pana Byliny i dwa chmyzy. Jeden był do wielbłąda podobny, tak okrutnie grzbiet miał wygięty; sierć wytartą, na łbie latarnię, ogon wyskubany, a nogi kolankowate o bujnych krostach w pencinie. Drugi karlego był rodu, a obaj kłapouchy.

Pan Filip stał i patrzał na te stworzenia, nie będąc pewny, czy mu się w oczach nie ćmi.

— Iwaśko! — zwrócił się do pachołka — co to takiego?...

— A kunie nasze.

— Konie?!... to ja mam na tym dromaderze jeździć?...

— Aha!...

— Czyć ty oszalał?

— Kiedy innych nie było.

— Ale jak ja wyglądać będę na tej kobyle, ja, towarzysz pancerny z pod Czarnieckiego chorągwi?... Czyś ty się zastanowił nad tem?...

— Dumał, panie, i nic nie wydumał.

— Jezusie słodki, nie karz mnie! — zawołał pan Filip.

— Za dzień dojedziem...

— A ludzie, którzy nas na drodze spotkają? Radwański czy nie przeżegna się? A ciotka Stójkowska: czy wszelki duch! nie krzyknie? a dwornia, a czeladź..., a psy nawet czy nie rozwyją się na widziadło takie?... Święty Filipie, miej mnie w opiece, bo pomieszania zmysłów dostanę.

— Piechotą nie iść!

— Ale jak tu jechać?...

— Zawsze to kuń!...

— Nie! to pól krowy, a drugie pół wieloryba!...

Iwaśko parsknął śmiechem.

— A prawda, co to tak!...

— A ile zapłaciłeś?

— Po trzydzieści czerwieńców. Nie chcieli dać inaczej, bo w pługu chodzili i to ja ledwo uprosił...

— Deus misericordia mea!... Za grzechy chyba pokuta... Gdyby nie ten psubrat Zawiszyński, piechtą bym szedł, ale niemocen jeszcze jestem i rad nie rad na bestyę oną siąść będę musiał. Panie! zmiłuj się nad duszą moją i wyludnij świat na czas mojej do Konopi podróży...

I któżby się dziwował wielkiemu strapieniu pana Filipa i bólowi wątroby jego? Rycerz zawołany, towarzysz pancerny z pod chorągwi Czarnieckiego, zabijaka, pod którym koń jak wąż się zwijał, jak ryś się ciskał, rzucał się jak padalec,— a tu zmuszony się widzi dosiąść chłopskiej kobyły, która, kłapouchy łeb spuściwszy ku ziemi, dziwować się zdaje, dlaczego od dni już dziesięciu świętuje i pługa nie czuje za sobą. A tak była przyzwyczajona do tego instrumentu, że, puszczona na paszę, dostrzegłszy brózdę jakąś, zaraz wlazła w nią i, stękając, chodzić w niej poczęła; straciwszy zaś ją z oczu, obejrzała się, zawróciła, znów się do niej wpakowała i chodziła tak, nieszczęśliwe kolana zginając z wysiłku, jakby ciężar za sobą wlokła, a stękać nie przestawała. Pan

Filip patrzał na przyszłego swojego wierzchowca i postękiwał także, wreszcie ręce rozpatrzliwie roztworzył i zawołał:

— Gdybyż choć ogon był!

W takim stanie strapienia wielkiego zastała go Tećka. Szła od źródła z dzbankiem wody na głowie — i wstrzymała się, widząc alteracyę pana z Konopi. Ale on, dostrzegłszy ją, zapomniał już o wszystkiem, taka jasność z niej biła, takie ukojenie jakieś i spokój anielski... Z zachwytem więc patrzał na jej postać wysmukłą, na bezwinne podkasanie spódniczki, z pod której drobne ukazywały się stopki i nóżki, jedwabną pończoszką lśniące. Nachylając się do źródła musiała uczynić tak, a później zapomniała ład zaprowadzić w ubraniu dziewiczem. Pan Filip rad był z zapomnienia onego. Wszystko, co go otaczało: step, pagórek zielony, gaj i Tećka z cynowym dzbankiem na głowie, z róż rumieńcami na jagodach, z ramionami, na których się młodość śnieżyła, a które w tej chwili złote całowało słońce, i ta spódniczka do kolan niemal podwinięta, i jedwab pończoszki, i te stopki rzeźbione - wszystko to tchnęło sielanką jakąś, jakimś niewidzianym dotąd czarem, że rycerz języka w gębie zapomniał, stał, patrzał, wierząc i nie Wierząc w zjawisko one. Po siedmiu latach mordów, krwi i niepewności żywota — zdawało mu się, że kawał nieba na ziemię upadł i do stóp mu się położył; ze pan Jezus nagradza go za wszystkie trudy, cierpienia i straty; że wszystko, co przeżył, snem było trapiącym, a teraz roztaczał się nowy sen, który się skończy wchłonięciem nieba całego...

Stał więc i patrzał, aż nagle — Tećka się spłoniła i raptownie przysiadła do ziemi, odwijając co żywo fałdy uniesionej niebacznie spódniczki... Pojął ten ruch i pan Filip i jak dziewica zasromał się...

— Wybacz waćpan... — szepnęła panna. Gębacz nie omieszkałby z niejednym duserem wystąpić i o dojrzanych pięknościach parę słów rzec, ale pan Filip takim nie był. Udał, że słów nie zasłyszał, a zarazem, że go zajęła wrona, która w tej chwili na jednej z brzóz usiadła. To pozwoliło Tećce opamiętać się i różne nieprawidłowości w ubraniu poprawić. Zanim jednak wrona odleciała, a Tećka rozkwitłej nagle róży rumieńców spalić się pozwoliła, nadszedł pan podkomorzy i przerwał panu Filipowi słodkie sam na sam.

— Dzień dobry!

— Dzień dobry!

— Jakże się czujesz waćpan?...

— A no nic!... Choćby dziś w drogę.

— Dlaczego dziś?

— A nie śpieszy się jaśnie wielmożnemu podkomorzemu?

— Powiem waćpanu otwarcie, że nie!... Inter domesticas parietes lepiejbym się nie czul... Ante omnia o waćpana mi chodzi, choć i mnie staremu zdrowego powietrza łyknąć nie zawadzi. Tandem, dopóki waćpan chrabąszcze czujesz, firmament niebieski pogodę wróży, a jagód nie brak — ostanę... Chyba Tećce śpieszno do Kaczorówki byłoby.

— Mnie — nie, tatusiu... ale wiktuałów nie staje!...

Po zrewidowaniu zapasów sumienne okazały się pustki... Nie było rady, potrzeba było myśleć o podróży. Pan podkomorzy czuł się niezadowolony nieco, ale kazał fornalom przygotowywać się do drogi.

Westchnął pan Filip, stłumiła westchnienie Tećka — Bylina rzekł do córki:

— Pakuj się waćpanna!...

Wóz był ładowny, zmieściły się więc na nim walizy i tłomoki karocy podkomorzego. Tećce pomagał pan Filip. Przynosił zawiniątka, układał, ale czegoś mu ręce drżały i coś wymowne zawsze kneblowało usta...

— Waćpan smutny jesteś-— rzekła Tećka.

— A czego się cieszyć mam?...

— Nikt waćpana nie czeka?

— W tem troska cała!... Puste ściany domostwa pustszemi się teraz staną, przytulić się nigdzie, ni przy czem serca zagrzać... Ale to nic! Oby tylko Pan Jezus waszmość pannę od Zawiszyńskiego obronił!...

— Pewna teraz jestem opieki Bożej nad sobą—odpowiedziała Tećka... — zresztą waćpan zaprzepaścić mi się nie dasz!...

— Na krzyż przysięgam!...—zawołał pan Filip.

— Ale o jedno molestuję waćpana.

— Niemasz rzeczy, którejbym nie uczynił dla was!

— Słowo?

— Jako mnie widzicie.

— Owo przeczucie mam, że Warn pan Michał w drogę jeszcze zajedzie. Unikajcie go — proszę!...

— Zwolnij waćpanna ze słowa...

— Gdybyś go spotkał...

— Nie zdzierżę...

— A ja inaczej chcę... Nie mówię, gdy już przyjdziecie do zdrowia zupełnego i poczujecie się na siłach zmóc go — wtedy zakaz cofam, bo wiem, że gorączka z was i słuszną urazę ku niemu macie, ale dopóki słabość czujecie w kościach — zmóżcie się sami.

— A gdy go nadybam?...

— Nie wszczynajcie swarów.

— A gdy sam pocznie?...

— Ścierpcie!...

— Boże, zmiłuj się nademną! ale waćpanna chcesz, by Wezuwiusz nie prysnął, choć wrzątek we Wnętrznościach czuje.

— Waćpan tego nie zrobisz — dla mnie?... Pan Filip porwał się.

— Boga mi, że na staraniu nie zbraknie. Będę milczał, jak ryba, będę pacierze mówił, gdy mi ozór z wściekłości obracać się zacznie — byleby mi pięścią pod nos nie wlazł, lub szabli nie macał... Wtedy nie zdzierżę, ale dopóki...

— Tak, tak!...— pochwyciła Tećka... — pacierze mów — mów pacierze waćpan! Poganin nie jest, modlącego się uszanuje, a waść „Ojcze nasz", ,,Zdrowaś" i „Wierzę" raz w raz.

— Amen!... dla waćpanny mizernem koźlęciem stanę się.

— Dziękuję waszmości!...

Podała ręce, które pan Filip ujął i całował bez opamiętania się.

— Dosyć... dosyć... — szepnęła Tećka.

— Mało!...

— Tatuś patrzy...

— Co mi tam!...

I raczył się specyałem delikatnych rączek panny...

— Tatusiu! — zwróciła się nagle do podkomorzego.

— Co tam, córuś?...

— Aksamitów niema!...

Pan Bylina zczerwieniał, jak burak...

— Gdzie są? — spytała.

— Nie turbuj się tem waćpanna, nie zubożejemy... — odmruknął podkomorzy.

— Ale gdzieżby się podziać miały?

— Niema, to niema! — burknął pan Bylina... — Nie twojeć zresztą!

IV.

Zaledwie świt pobielił niebiosa, ładowny wóz Bylinów i dwa chmyzy osiodłane stały już gotowe do drogi. Odarte z ozdób i nadwerężone siodło pana Filipa siedziało na chudym, a wygiętym grzbiecie nieszczęśliwego konia, nie mogąc się nijak dopasować do jego kształtu. Pan Filip zbiedzoną minę miał, a podkomorzy śmiechem parsknął:

— I to waszmość na tym korabiu pojedziesz? Rycerz wzruszył boleśnie ramionami.

— Chmiel nie nadział, Szwed nie ubił, ale ten żywota mego dokona!...

Bylina pomyślał chwilę:

— Waćpan na niego teraz przynajmniej nie siądziesz.

— Piechtą nie dojdę.

— To się widzi — słabość jeszcze trzyma się członków waszmościnych. Ale do rozstaju dróg, prowadzących na Jaworzyn i do Konopiów, trzy mile mamy z okładem. Przesiądziesz się waćpan na wóz nasz i razem do onego miejsca dojedziesz. Stamtąd już lekka milka do majętności waszmościnej, truchta albo stępa dokołaczesz się już jakoś waszmość.

— Zda się, że inaczej nie może być — rzekł pan Filip.

— I nie miało być inaczej — wtrąciła się Tećka. — Wżdy jabym nie chciała towarzystwa waszmość pana pozbywać się.

Pan Filip okrutnie był rad ze słów onych; wolał oczywiście w towarzystwie Tećki na wozie jechać, niż wątrobić się na wierzchowcu kłapouchym. Użyje go jeszcze do syta i żółć wzburzy; kazał więc Iwaśkowi luzem go prowadzić, a sam do Bylinów się przysiadł, twarzą w twarz do Tećki się obróciwszy.

Konie ruszyły i rwać się zaczęły, ale utemperowały się szybko. Za wozem jechał Iwaśko na kucu swoim, który tak był mały, że nogi jadącego kiedy niekiedy obcasami ziemię grabały. Kobyła pana Filipa wygięła kolana i stękać poczęła, na co pan Filip patrzeć nie mógł. Obracał głowę w lewo, to w prawo, chciał Tećką zasłonić nieprzyjemne dla siebie widowisko, ale Iwaśko wciąż się nastręczał, trzęsąc się sam, jak galareta cytrynowa. Pan Filip nie zdzierżał, porwał się z siedzenia, jakby go szydło ukłuło.

— Co waćpanu? — spytała Tećka.

— Abominacya bierze patrzeć na one konie niby... Iwaśko! — zawołał — naprzód ruszaj!: Niech cię nie widzę, bo padaczki dostanę.

Fornal pana podkomorzego musiał zatrzymać konie, bo jakkolwiek szły stępa, Iwaśkoby ich nie wyprzedził. Tu się okazało, że panu Filipowi do zupełnego zdrowia daleko było jeszcze. Na wozie trzęsącym, przy jeździe szybszej, blizna na czole fioletowej nabierała barwy, a lekkie krzywienie ust mówiło o bólu tłumionym. Podkomorzy kazał więc jechać noga za nogą, z czego byt rad Iwaśko razem ze zwierzętami swojemi.

Zwolna więc posuwali się przez step, kierując się ku niewidzianemu jeszcze Dniestrowi. Słońce roztrącało mgły poranne, zlotoróżowe blaski przesiewając przez nie; niebo wysrebrzało się coraz bardziej, orzeźwiający chłód poranku ustępował przed promieniami ciepłymi, a trawy stepowe i kwiaty zaczęły tak pachnąć, jakby aromaty ziemi całej rozlały się na stepie onym, jakby w jakiejś świątyni ogromnej wielką otworzono kadzielnicę i ręką szczodrą raz wraz sypano do niej pachnidła. Pod kopytami parskających wesoło koni rozpryskiwała się rosa srebrzysta, a u góry ozwały się dzwonki loretańskie i biły i dzwoniły i śpiewały pacierze poranne. Nie sposób było dojrzeć śpiewaków, jeno głos ich biegł z błękitów. To skowronki modliły się zatopione w jasności niebieskiej.

Podkomorzy przeżegnał się i pan Filip znak krzyża świętego na pierś położył, a Tećka zaczęła:

— Kirye elejson!

— Chryste elejson! — odezwały się dwa głosy naraz.

— Różo mistyczna...

— Módl się za nami!

— Wieżo z kości słoniowej...

— Módl się za nami!

— Królowo patryarchów, Królowo anielska.

— Módl się za nami! — odpowiadali podkomorzy i pan Filip.

I tak wśród stepów dzwoniła Litania do Panny Przenajświętszej i nikt z modlących się nie wątpił, że ta Przenajświętsza słucha i słowo każde na złotą nić różańca swojego nasuwa.

Powoli, ale posuwali się naprzód. Rozmarzyła modlitwa, rozmarzyła cisza. Każdy zanurzył się w dumaniach jakichś i myślą biegł naprzód, jeden Bylina może obrócił się w przeszłość pamięcią i wywoływał sny dawne młodości minionej.

Pierwszy przemówił Filip.

— Panno Tećko! — szepnął.

— Co waszmość rozkaże?...

— Już poza nami gaj znika, pożegnajmy choć oczyma te brzózki...

Tećka odwróciła się szybko, spojrzał i podkomorzy...

Już tylko zielone czubki drzew było widać, chyliły się, wiatrem lekkim trącane, jakby mówiły, szelestem już niedosłyszalnym:

— Żegnajcie! żegnajcie!...

Tećce w oczach zakręciły się łzy...

— Wiesz waćpan — szepnęła po chwili — że je z takim smętkiem żegnam, jakby były mi siostry rodzone?...

— Nie przepomnicie ich nigdy?

— Nigdy...

— I ja—szepnął pan Filip.

— Wiesz waćpan co? — odezwała się po chwili znów Tećka.

— Słucham was.

— Dobrą wiarę mam, że poznanie się moje z wami przyniesie mi szczęście.

— Boże daj! niczego innego nie chciałbym dla was...

— Ale — wy?... — dodała cicho bardzo... I utonęła w zadumie jakiejś...

Panu Filipowi serce młotem biło, chciał jut rzec: a wżdy nie wiesz, że miłuję ciebie? Ale nagle konie stanęły ściągnięte gwałtownie silną ręką woźnicy, przed wozem łomot głuchy słyszeć się dał z klątwą Iwaśka:

— Szczob tebé na wik skrutyło!...

To potknęła się kobyła pana Filipa i z nóg się zwaliła.

— Wstawaj, skotyno! — przemawiał do niej Iwaśko, ale kobyle tak było dobrze na posłaniu traw miękkich, że o podniesieniu się nie myślała wcale... Dopiero, gdy dwóch fornali pana podkomorzego za uszy ją wzięło, a Iwaśko za nieszczęśliwy ogon targać począł, podniosła się, wzdychając, że gwałt swobodzie jej zadano...

Po tym nieosobliwym wypadku ruszono dalej. Powoli brzozy znikły, ale przed jadącymi step postać swą zmieniał, lekkiemi wzgórzami falować zaczął, to tu, to tam ukazując ciemne puszcze lasów, źrenice srebrne stawów dalekich, to lśniące wstęgi strumyków, biegnących ku Dniestrowi niewidzianemu. O południu ukazał się krzyż na rozstaju i rozdział dwóch dróg, z których jedna skręcała na prawo, ku Jaworzynowi, a druga lekkim zakrętem ku Konopiom pana Filipa biegła...

— Niezadługo pożegnamy się — rzekł podkomorzy.

Pan Filip drgnął.

— Ciężko mi będzie z waszmość państwem się żegnać — odpowiedział z westchnieniem.

— Konopie nie za górami, a do Kaczorówki pośpieszę, bom dawno nie był u siebie i z racyi niepokojów wojennych gospodarstwam zaniechał...

— A jak tam ono u mnie idzie, nic nie wiem! — szepnął pan Filip.

— Da Bóg, że niezgorzej, a braki to sąsiedzi wypełnią. Wiem jeno napewno, że brać nasza do sadyb swych już powróciła, a rada będzie z towarzysza takiego, jakim wy jesteście.

— Wielu się zastanie, wielu się i nie zastanie. Ciekaw tylko jestem, czy Piwoński do swoich Komyszów powrócił?

— Powrócił, to wiem napewno—rzekł podkomorzy.

Pan Filip uradował się.

— To lżej mi będzie, o — lżej, gdy Kasperka obłupię!

— Druh to Waćpana? — spytała Tećka.

— Po sercu brat — pan Filip na to. — A cośmy z nim nie nawojowali, tego tchem jednym opowiedzieć nie sposób. O lat dziesięć z okładem starszy jest odemnie, ale jak rodzeni z sobą jesteśmy. We wszystkich bataliach ramię przy ramieniu staliśmy, dopiero, gdym burki Czarnieckiego ułapił, on przy panu Lubomirskim został, regiment sprawując. Piwońskim pocieszyłeś mnie wasza miłość, nie tak tęskno będzie mi pożegnać się z wami, bo kto a kto, to Kasperek nie zapomni o mnie.

— I ja o waćpanu nie zapomnę — odezwała się Tećka.

— Wspomnijcie choć czasem.

— Codziennie...

— A ja? jakże już ja wspominać wacpannę będę?

— Wyście nam nic nie dłużni.

— O, Jezu!... dajcież z długiem onym już raz spokój.

— Nie chciej waćpan tego?

— Chcę właśnie!

— Nie chciej—dla mnie — szepnęła Tećka.

— Aha!—mruknął pan Filip — przypomniawszy sobie Michała Zawiszyńskiego.

Wóz stanął.

— Co to?

— Krzyż.

— Męka Pańska, męka Pańska dla mnie w tej chwili...

— Bywaj, kawalerze — odezwał się podkomorzy — a o Bylinach nie zapomnij!

— Póki życia!...

Uścisnął dłoń podaną i do Tećki się zwrócił...

— Wspomnijcie choć raz przy pacierzu wieczornym, choć wtedy, gdy wam brzoza nad głową zaszumi, choć wtedy, gdy... A!... ja wasz! pamiętajcie o tem — jako mnie widzicie — cały... Panno Tećko! Panno Tećko! Panno Tećko!.

Porwał obie dłonie dziewczyny i całował i drżał, aż mu dech w piersi zaparło.

— A czy pamiętacie, o co prosiłam?

— Żebym Zawiszyńskiego unikał. „Ojcze nasz", „Zdrowaś", „Wierzę" — raz wraz będę mówił...— Pamiętam — ścierpię. Chybaby się sam tak nasunął, że musiałbym się przejechać po nim...

— Wzmóżcie się pierwej, bo nie będę spokoju miała...

— Zawierzcie mnie!...

— Wierzę!...

— Z Bogiem, kawalerze!...

— Niech wszyscy Święci Pańscy was prowadzą — zawołał pan Filip, widząc wóz szybko się oddalający.

Dziarski a wypoczęte rumaki pana Byliny rączym pomknęły kłusem. Pan Filip skoczył na swoją kobyłę, która ani będąc przyzwyczajona do raptusów podobnych, wierzgać poczęła, czego znów nie spodziewając się pan Filip, z siodła na kark, z karku na łeb jej wleciał i ani opamiętał się, jak na świętej ziemi usiadł, kobyła zaś pozbywszy się w tak prosty sposób ciężaru, jak najspokojniej trawę zaczęła skubać.

— Iwaśko! czyś ty co podobnego widział?— zawołał pan Filip, nie mogąc wyjść z osłupienia.

— Ni, pane! wbrew smerti spodiwawsia!...

— Źrebce dzikie rady mi nie dawały, a ta szelma, jak nic, z karku mnie strąciła!... Tfu!... (plunął). Do życia abominacya mnie wzbiera.

Podniósł się, wziął konia za uzdę i rzeki, patrząc na spokojnie stojącego chmyza:

— Ty, latarnio!... Żeby cię jasne pioruny ubiły...

Wgramolił się po raz drugi, ale już powtórzony eksperyment przez łysą kobyłę nie udał się.

Wóz tymczasem okrył się tumanami kurzu i znikł w oddali.

Ten niespodziewany wypadek nie pozwolił Filipowi nasycić wzroku odjeżdżającymi. Tećka raz wraz się odwracała i powiewała chustką białą zdaleka, pan podkomorzy nawet czapką wywinął dwukrotnie, lecz tego pan Filip nie widział, myśl mając niefortunnym wypadkiem zajętą.

— Przez kark, na łeb i w trawę?... Macierz nieboszczka powstrzymałaby się z urodzeniem mnie, gdyby coś podobnego przewidzieć była mogła.

Srom jakiś palił biednemu rycerzowi policzki, gniew pierś rozsadzał, a żółć zalewała wątrobę. Nigdy mu żywot tak mizernym nie wydał się, jak w tej chwili; pewien był, że wszystkie nieszczęścia rozsypią się teraz przed nim, że słońce zagaśnie, ziemia się zatrzęsie, a żadne stworzenie żywego głosu już z siebie nie wyda. Lecz się omylił: step nie znikł, skowronki niemniej wdzięcznie śpiewały, a „latarnia" stękała, jakby ją zły duch dusił...

Do Konopi niedaleko już było, lekkim truchtem dojechałby do nich za godzinkę niewielką. Chciał już, co chyżej, ujrzeć się w dworzysku swojem, w ramionach Radwańskiego, w uściskach ciotki Sójkowskiej, więc wtłoczył ostrogi w bok nieszczęśliwej kobyle, myśląc, że choć odrobinę kroku przyśpieszy. Ale „Latarnia" stęknęła podejrzanie i, zamiast kłusem pomknąć, puściła się w półgalop tak rozpaczliwie trzęsący, że pan Filip to z siodła wyskakiwał, to znów na siodła wskakiwał, na kulbace i przed kulbaką się znalazł, a raz nawet za grzywę się schwycił, nijak pojąć nie mogąc onej rytmiki półgalopu kobylego.

— Dusze wszystkie w czyśccu cierpiące!...— przez łzy zawołał — jeżeli czujecie męki moim podobne, to zmiłowanie moje macie i żal serdeczny...

W głosby ryknął, gdyby Iwaśka nie czuł przy sobie, na taki mu płacz się zbierało. W przystępie rozpaczy chciał przesiąść się na kuca Iwaśkowego, ale widząc, jak ten nogami pył zamiata, chwilowo powziętego zamiaru pozbyć się musiał. Gdy Iwaśko pedałami ziemię macał, cóżby już pan Filip czynił, który słuszniejszy był o trzy piędzie i miał nogi na pokaz długie? Piechotą chciał isć, ale i to na nic się nie zdało: czuł w członkach wszystkich rozstrojenie okrutne i głowy zawrót. Pożegnanie z Tećką napełniło go smutkiem, wypadek z Latarnią żółć wzburzył, uczuł się tak smutny i nieszczęśliwy, i taką abominacyę do życia powziął, że ani otaczająca go przyroda, ani świergot ptaszków, ani bohaterskie i romansowe wspomnienia ukoić nie mogły boleści pana Filipa... A tu ani podpędzić, ani popuścić wodze kobyle nie sposób było. Podpędzona, rozpoczynała swój półgalop szatański, zostawiona w spokoju stawała natychmiast i pasła się. Raz wraz więc potrzeba było cmokać, co do takiej irytacyi doprowadziło pana Filipa, że za żupan chwycił się, rozdarł go na piersi i, zwracając się do Iwaśka, zawołał:

— Ubij mnie!...

Iwaśko czuł doskonale swojego pana stan rozpaczliwy. Jął go więc pocieszać i w cmokaniu wyręczać, i popędzał „Latarnię", ćwicząc ją prętem po żebrach. W ten sposób wyręczany pan Filip swobodniejszy się czuł, lecz czuł zarazem całą śmieszność tego marszu przez stepy; zaciął więc zęby, policzki wydął, obie ręce zwiesił ku dołowi, oddając się całkiem na wolę Iwaśka i „Latarni."

Tymczasem słońce ku zachodowi się zniżyło, z nizin naddniestrzańskich miły chłód powiał, a głód zaczął panu Filipowi dokuczać.

Spojrzał przed siebie i zobaczył karczmę przydrożną.

To go obudziło i dobrą jakąś myślą natchnęło. O staj kilka były już kopce graniczne jego Konopi rodzinnych; W tej karczmie, przed laty siedmiu, arendę trzymał Lejzor Kamieniecki. Czy żyje dotąd? czy zawsze W atłasowym chałacie chodzi, w pończochach białych i papuciach powykrzywianych, zapraszając na miód, na wódkę według stanu i zamożności podróżnych?... Ta karczma o dwóch oknach z frontu i wrotach szerokich, z okapem rzeźbionym i dachem spiczastym, jak dawna a dobrze znajoma przyjaciółka witała go już z oddali, aż się pan Filip uśmiechnął i do Iwaśka się zwrócił:

— Czy burczy ci w brzuchu? bo mnie zaczyna — rzekł.

— Coś wedle onej pusto, jegomościu — odpowiedział pacholik, na karczmę wskazując.

— Suchej macy kawałek, jaj i soli szczyptę znajdziemy.

— Przyda się i to, bo konie nasze wytrzęsły wszystko w drodze...

— Już ja ci tego sprawunku nie zapomnę, póki życia...

— Konopi już jak nie widać, jegomościu...

— Zdechłbym, gdyby jeszcze dzień jeden przyszło mi na tej kobyle przejeździć...

To mówiąc, zbliżyli się do karczmy. Nagle, w otwartem jej oknie, ukazały się dwie głowy męskie — i śmiech buchnął...

— Patrz! patrz!... — dały się słyszeć głosy.

— Towarzysz z pod pancernego znaku lewiatana osiodłał...

— Czarniecczyk na kobyle łysej!...

— Aa, aa — to imćpan Filip z Konopi! — zawołał głos nowy, i postać trzecia ukazała się w oknie... Bywaj, niedźwiadku smorgoński, bywaj!...

Na owo zawołanie pan Filip drgnął — poznał głos i poznał Michała Zawiszyńskiego, który, oparłszy się rękoma o dolne futryny okna, do połowy postaci na zewnątrz się wychylił, zęby wyszczerzył i drwił...

— A w jakiej to batalii waćpan tego dromadera zdobyłeś? W sam raz dla waćpana, w sam raz!...

— A jak on po ziemi chodzi? wszakżeś waść kawałek mu głowy odłupał?—zawołał jeden z towarzyszy Zawiszyńskiego.

— Czyż ać nie widzisz, że dosztukował ją latarnią łysej kobyły—odparł Zawiszyński.

I znowu śmiech buchnął.

Pan Filip spłomieniał, chciał rzucić się na napastników, ale przypomniał słowo Tećce dane i zmógł się. Zawrócił konia od karczmy i w dalszą już podróż miał się udać, gdy Zawiszyński znów go zagabał:

— A niełaska do nas — na macę?...

— Pomacamy — przyjdź jeno!... — wołał jeden z drapichrustów pana Michała.

— Żali mu życie nie mile?... Zrejteruje, jak Bóg żywy!... — wołał Zawiszyński — wżdy duszę ma na ramieniu!...

Tego już było zanadto!... Nie zaczepi, wszystkie pacierze odmówi, zmilczy, jak ryba — na to słowo dał i zdzierży. Ale przenigdy tchórzem się podszyć nie obowiązal: tego i Przenajświętsza Panna wymagaćby od niego nie mogła. Nawrócił więc kobyłę i wjechał do środka karczmy.

Znać zapach siana i bliskość żłobu miło oddziałały na powonienie „Latarni."

Zarżała.

Z komory, na powitanie nowego gościa, wybiegł — ten sam Lejzor Kamieniecki. Pana Filipa odrazu poznał, ramiona otworzył, lecz nagle wstrzymał się i rzekł zdziwiony:

— Wuse dues?... to pan... Na kobyle takiej?...

— Tak mi się spodobało! — rzeki Filip. Zsiadł z „Latarni", drzwi do izby otworzył i wszedł.

Zawiszyński z towarzyszami swoimi od okna się odwrócił i spojrzał na wchodzącego. Pan Filip czapki nie zdjął, nie skłonił się, jeno krokiem równym poszedł do rogu izby karczemnej, na ławie, za stołem, siadł i huknął na Lejzora, by szczyptę soli i jaj z pół kopy ugotowanych na twardo mu przyniósł...

— Czołem! — ozwał się Zawiszyński. Pan Filip milczał.

— Czerep waćpanu nie ozór nadciąłem, zda się! — ciągnął dalej pan Michał.

Pan Filip ani mru mru...

Zawiszyński krok zrobił i stanął w pół izby, za nim, z oględnością pewną, posunęli się dwaj kompanioni, Bóg wie skąd przybyli, nie szlacheckiego pochodzenia nawet, bo pierwszy: niski a krępy, z podciętymi wąsami, zwal się Kosmyk, a drugi: wysoki a chudy, jak trzaska, z rudym a rzadkim zarostem i wyłupiastemi oczyma, Wichroń się wabił.

— Niemowa! — mruknął Kosmyk.

— Z nami jeno, bo do Lejzora przemówił, o jaja się upominając — dodał Wichroń.

— Lejzor szabli nie nosi, jeno pantoflem może gębę pomacać — rzucił Zawiszyński — a od tego niewielki szwank.

— „Pater nosłer"—zaczął pan Filip, któremu na wzmiankę o pantoflu żydowskim krew do głowy napłynęła.

— Oho!... Panu Jezusowi się już poleca — zaśmiał się Michał.

— „Adveniat regnum Tuum; fiat voluntas Tua" - już głośniej a przez zęby wycedził napastowany.

W tej chwili Lejzor jaja przyniósł i pan Filip troszczyć je zaczął.

— Żreć to potrafi... — ozwał się Zawiszyński.

— „Sicut in coelo et in terra"—zabrzmiało jeszcze głośniej.

Zawiszyński ryknął śmiechem.

— Waść i w niebiesiech o jadle nie zapominasz?

— „panem nostrum quotidianum da nobis hodie!" — już wrzasnął niemal pan Filip.

— Czyś waćpan się wściekł? — zawołał Zawiszyński.

— Lejzor mu chleba nie dał, więc się upomina — rzucił Wichroń.

— A, to mu dam kawałek macy niedojedzonej.

To mówiąc, Wziął Zawiszyński z okna okruchy placka i rzucił na stół przed Filipem.

Pan Filip zatrząsł się, aż głuchym łomotem nogi mu pod stołem zadrgały, a z gardła wybiegło syczące:

— „ne nos indacas in tentationem...

—  Słuchaj ać, dopókim dobry — nastręczał się Zawiszyński. — Tak jestem rad ze spotkania z waćpanem, żem gotów go na weselisko swoje zaprosić.

— „Ave Maria gratias plena, Dominus tecum!... — ledwie już mógł wymówić pan Filip.

Kosmyk i Wichroń w boki się wzięli i śmiali się do rozpuku, a Zawiszyński o krok znów się zbliżył i tak prawił:

— Jak widzę, to aczkolwiek waćpan żyw jesteś, ale ze łba, przezemnie rozłupanego, rozum waćpanu całkiem ewaporował. Nie smęć się jednak, może jeszcze przydasz się na coś. Przyodzieję waćpana w skórę niedźwiedzią, kółko w nos włożę, na kawecan wezmę i będziesz figle na dworcu moim w Grobelnej wyprawował. Dam waści kij w łapę i pokażesz, jak chłop na pańszczyznę idzie; a żona moja, Tećka Bylinówna...

— „Sancta Maria, mater Dei, ora pro nobis peccatoribus! — nieludzkim głosem już wrzasnął pan Filip i, odtrąciwszy stół, który do góry nogami wywrócił, jak szalony się porwał i szabli dobył, aż gwizdnęła z pochwy wychodząc.

Zawiszyński odskoczył i równie za broń chwycił, to samo Kosmyk i Wichroń uczynili, gotowi na odsiecz przybyć panu z Grobelnej.

Walka była nierówna, trzech na jednego, tem bardziej, że pan Filip nie czuł się jeszcze zbyt mocny w kościach i „chrabąszcze" po głowie chodzić mu poczęły — ale z takim impetem trzasnął w szablicę Zawiszyńskiego, z taką furyą cisnął się na napastnika, że zaledwie Kosmyk i Wichroń opamiętać się mogli, zaledwie na trzask wywróconego stołu wpadający Lejzor wykrzyknąć mógł: „Gewalt! rozbój!", już Zawiszyński łbem palnął o ziemię, chwytając powietrze rękoma i krwią brocząc okrutnie. Wpadł i Iwaśko, lecz już po walce było. Zawiszyński rzężał, Kosmyk i Wichroń łeb mu obwiązywali, a pan Filip stał na środku izby z rozdętemi nozdrzami, policzkami nabrzmiałymi, z pianą na ustach, z szablą opuszczoną ku ziemi, drgającą lekko i dymiącą od krwi, straszny, przerażający, siejący grozę spojrzeniem swojem. Wpił oczy w towarzyszów Zawiszyńskiego i syczał przez zaciśnięte zęby:

— A wy?... hultaje!... Może który z was na spróbunek ze mną pójść zechce? Proszę!... uprzejmie proszę!...

— Nie! nie!... — ozwali się jednocześnie Kosmyk i Wichroń.

— Dusze chamskie!... — wycedził pan Filip... Wziął pokruszone skorupy z jaj, zmiął w pięści i w oczy im cisnął.

Po chwili siedział na swojej kobyle, która, nie wiedząc nic, jakiego rycerza ma na sobie, kręciła ogonem, bo ją łaskotała szablica, za nisko opuszczona.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA.

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej