Teofil Nowosielski

PARYŻ PO ZMIERZCHU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SŁÓWKO WSTĘPNE.

Część pierwsza.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

Część Druga.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

PARYŻ PO ZMIERZCHU

czyli Nocne Życie Paryzkie

przełożył z angielskiego oryginału: Teofil Nowosielski,

SŁÓWKO WSTĘPNE.

W czasie pobytu mego w Paryżu na Wystawie Powszechnej roku 1878, wpadło mi w ręce ciekawe dziełko w języku angielskim, bezimiennego Autora, pod tytułem "Paris after dark" (Paryż po zmierzchu), które już wówczas doczekało się 5-go wydania, co korzystnie świadczy o wewnętrznej jego wartości.

Dziełko to, zawierające niemało zajmujących wiadomości o Paryżu, odnoszących się przeważnie do wewnętrznej obyczajowej jego strony, zainteresować może naszych czytelników.

Dla uzupełnienia opisu, uważałem za rzecz potrzebną, poprzedzić jeszcze przekład mój krótkim pobieżnym rysem historycznym zewnętrznej także strony nadsekwańskiej stolicy; rysem, opartym na poważniejszych źródłach, dającym mniej więcej dokładne wyobrażenie o główniejszych w samym Paryżu gmachach publicznych, kościołach, cmentarzach, ogrodach, parkach i t. p., jak również o pobliższych pięknych okolicach tego sławnego grodu.

Puszczając w świat przekład dziełka "Paris after dark", z własnem dopełnieniem, stanowiącem część pierwszą tegoż dziełka, mam niepłonną nadzieję, że moją skromną pracą wyświadczę usługę łaskawym czytelnikom, zwłaszcza też osobom wybierającym się po raz pierwszy zwiedzić nowożytny Babilon, dla których dziełko niniejsze może się stać pożądanym i pożytecznym przewodnikiem.

Tłómacz.

Część pierwsza.

Zewnętrzna Historyczna Strona

Paryża.

ROZDZIAŁ I.

RYS HISTORYCZNY PARYŻA.

Jeszcze przed Narodzeniem Chrystusa, celtycko-gallijska osada rybacka usadowiła się na wyspie Sekwany i założyła tu miasto, które z powodu bagnistego, błotnistego swego położenia, przezwanem zostało w późniejszym nieco czasie Lutecyą. Kiedy Rzymianie po raz pierwszy zajęli kraje Gallii; mieszkańcy tego miasta, nazywający się parisii spalili je. Zwycięzcy nanowo odbudowali spalone miasto, mocno je obwarowali i nazwali, jak to już nadmieniliśmy, Lutecyą. Zaprowadzając do zdobytego grodu swoje prawa, zwyczaje i porządek, zaopatrzyli go także w wodociągi i publiczne łaźnie, zwane thermami.

Lutetia, przez długi przeciąg czasu, była niewielką mieściną, dopiero Imperator Rzymski Juljusz Cezar, na lat 50 przed erą chrześciańską, obrawszy ją na zimowe dla swych legjonów leże, wystawił w niej i dla siebie wspaniały pałac.

Około roku 250, Święty Dyonizy przyniósłszy tu światło chrześcijańskiej wiary, posłannictwo swoje opłacił męczeństwem na górze Montmartre. Za panowania Walentynjana, na miejscu, gdzie dziś się wznosi Katedra, stanęła Bazylika Świętemu Szczepanowi ofiarowana.

W V-tym wieku po Narodzeniu Chrystusa, Frankowie opanowali dawną Lutecyę, a w roku 508 zamienili ją, pod nazwiskiem Paryża, na stolicę całego Królestwa. Klodoweusz (Chlodowig), po przyjęciu wiary chrześcijańskiej, zamieszkał pozostały po Cezarze Juljuszu pałac wraz z thermami, których starożytne ciekawe ruiny, dobrze zachowane i starannie utrzymywane, oglądać jeszcze dziś można w tegoczesnym Paryżu przy ulicy Laharpa. Królowa Klotylda, małżonka Klodoweusza, po śmierci męża, ukończyła rozpoczętą przez niego budowę Kościoła Ś-tej Genowefy (Sainte-Genevieve).

W późniejszym czasie, Childebert położył fundamenta pod sławną po dziś dzień Katedralną Świątynię Matki Boskiéj (Nôtre-Dame). W sto lat potem, Święty Landry zbudował pierwszy szpital (Hôtel-Dieu).

Pod koniec VIII-go wieku, Karól Wielki zaprowadził w całem Państwie szkoły. Z postępem czasu powstał także Uniwersytet. W roku 845, Normandowie oblegali Paryż, a w lat 10 potem, obrócili go w perzynę.

Hugo Capet, pierwszy Król drugiéj dynastyi, wstąpił na tron Francuzki w roku 987. Odtąd Paryż był ciągle stolicą Państwa, do czasu aż w roku 1649 Ludwik XIV-sty wygnany został ze stolicy przez powstańcze stronnictwo, zwane la Fronde. Za powrotem swoim król, oburzony na buntowniczy Paryż, założył w krótce potem miasto Versailles, a wystawiwszy w niem niesłychanym kosztem wspaniały pałac, otoczony przepysznym parkiem, obrał Versailles jako stałą dla siebie stolicę.

Lecz wróćmy się znowu do przerwanej historyi Paryża z końca X-go wieku. Hugo Capet mieszkał przez długi czas w pałacu Sprawiedliwości (Palais de Justice). Za jego panowania, Paryż, nadzwyczajnie wówczas zacieśniony, znacznie rozprzestrzeniono i podzielono na cztery dzielnice. W roku 1163 Biskup Paryzki, Maurycy de Sully, ukończył budowę Katedry Nôtre-Dame w architektonicznym kształcie, w jakim ją dziś widzimy. W tym samym wieku sławny, potężny niegdyś Zakon Templaryuszów wystawił dla siebie okazały pałac na placu zwanym le marché du Temple. W roku 1190, Filip August znakomicie powiększywszy Paryż i podzieliwszy go na ośm cyrkułów (Quartiers), pierwszym obdarzył go brukiem. W tymże czasie miasto, posiadające poprzednio trzy tylko bramy, miało ich już piętnaście. W XIII-stym wieku Ś-ty Ludwik, król francuzki, założył pierwszy Szpital dla ociemniałych, Quinze vingts nazwany; prócz tego pobudował wiele klasztorów. Rok 1312 stał się wielce pamiętnym w dziejach Francyi przez zniesienie Zakonu Templaryuszów. W roku 1314 na publicznym placu, nazwanym w późniejszym czasie Place Dauphine, Filip z przydomkiem piękny, kazał na stosie żywcem spalić Molay'a, wielkiego Mistrza Zakonu Templaryuszów, jak również wielu innych członków tegoż zakonu czyli duchownych rycerzy, jako heretyków.

Za panowania Filipa de Valois, posiadał Paryż 150, 000 mieszkańców. Morowa zaraza, która w połowie XIV-go wieku panowała w całej Europie, zabrała większą połowę ludności paryzkiej. W tym samym okresie czasu, na placu zwanym place de Greve, zaczęto budować wielki, okazały Ratusz (hôtel de ville). W roku 1367, za rządów Karola V-go, znacznie znów powiększono Paryż i ustanowiono 16 dzielnic. W 20 lat potem zaczęto wznosić olbrzymi sławny gmach Bastyllii, który w dziejach Francyi i samego Paryża tak wielką późniéj odgrywać miał rolę. Do owego czasu, Paryż posiadał na Sekwanie tylko dwa mosty: jeden położony na północ, le pont au change, drugi na południe, le petit pont. W roku 1378, wybudowano trzeci most, le pont Saint-Michel naprzeciwko późniejszej ulicy Laharpa. W krótce potem przybył czwarty most, który nazwano pont Nôtre-Dame.

Rok 1418 zwiastował Paryżowi straszliwe nieszczęście: morowe powietrze i głód. W skutek tych plag okropnych, utracił Paryż w ciągu trzech miesięcy przeszło 100, 000 ludzi.

W roku 1420, Anglicy opanowali kraje Francyi i zajęli jej stolicę. Dziewica Orleańska (Jeanne d' Arc), ożywiona patryotycznemi uczuciami i religijnem natchnieniem, oswobodziła Ojczyznę od strasznego i niebezpiecznego wroga w roku 1436. Cudowne to ocalenie, sama przypłaciła męczeńską śmiercią, bo Anglicy spalili ją żywcem na stosie.

W roku 1465, zaczęto oświetlać ulice Paryża latarniami, chociaż w sposób bardzo jeszcze niedokładny. Za panowania Ludwika XI-go, liczył już Paryż 300, 000 ludności. Jezuici usadowili się tu po raz pierwszy w roku 1563. Pod rządami Franciszka I-go powiększono znów stolicę Państwa. W roku 1590, Henryk IV-ty oblegał Paryż; w cztery lata potem zdobył go i odbył swój wjazd tryumfalny. Za panowania tego króla, dokończony został most Pont-Neuf, którego budowę rozpoczęto jeszcze w roku 1578 za Henryka III-go. W roku 1614, na tymże moście wzniesiono pierwszy w Paryżu pomnik, wyobrażający Henryka IV-go na koniu. W roku 1615 zaczęto stawiać pałac Luxemburski, a w roku 1629 pałac królewski, Palais Royal. Ludwik XIV-ty znacznie nanowo rozprzestrzenił Paryż; długie i świetne początkowo tego króla panowanie niemałoteż przyczyniło się do upiększenia stolicy Państwa. W roku 1664, ukończono budowę pałacu Tuileries, nazwanego tak od znajdujących się poprzednio w tem miejscu cegielni (tuileries), który jeszcze Katarzyna Medycejska stawiać zaczęła. W roku 1665, słynny budowniczy Perrault, wzniósł piękną kolumnadę pałacu Luwru (Louvre); jednocześnie prawie, zbudowano dom Weteranów (Hôtel des Invalides), Obserwatoryum astronomiczne i Bramę Świętego Dyonizego (Tour Saint-Denis). Za panowania Ludwika XV-go, wybudowano Szkołę wojskową (Ecole Militaire) i wykończono kościół Sainte-Genevieve, którego budowa bardzo dawno rozpoczęta, niezupełnie była jeszcze wykończoną. W roku 1763, miasto wystawiło pomnik Ludwikowi XV-mu na placu nazwanym od jego imienia. Podczas panowania tego króla i jego nieszczęśliwego następcy Ludwika XVI-go, wzniesiono w Paryżu mnóstwo okazałych pałaców i innych gmachów.

Wielka rewolucya francuzka przerwała dalsze upiększenie Stolicy Państwa aż do czasu 13. Brumaire'a (brumaire, drugi miesiąc liczący się w roku republikańskim od 23 Października do 22 Listopada), w którym to dniu Napoleon ujął w silne swe dłonie cugle rządu. Obok rozległych swoich wojennych i politycznych planów, starał się on usilnie Stolicę nowego Cesarstwa ozdobić najwspanialszemi gmachami, i w tym celu nie żałował największych nakładów ze Skarbu Państwa, byleby tylko obudzić podziw całego świata, i aby tym sposobem dorzucić jeszcze jeden listek więcej do wieńca swej sławy.

Po upadku Napoleona I-go i po przywróceniu na tron dawnej dynastyi Burbonów w osobie Ludwika XVIII-go, plany budowlane powzięte za rządów Cesarstwa na długi czas odłożono. Za panowania późniejszych królów, Karola X-go i Ludwika Filipa, nie wiele też w Paryżu budowano; lecz za rządów tego ostatniego otoczono Stolicę całym pasem fortów.

Za drugiego Cesarstwa, Paryż nanowo i to na wielką skalę budować się zaczął. Pomimo wielkich politycznych błędów Napoleona III-go, które spowodowały ostateczną klęskę pod Sedanem, oddać mu należy sprawiedliwość, iż przy pomocy pana Hausmana znakomicie rozszerzył i wspaniale upiększył Paryż, jak o tem świadczą na każdym kroku wzniesione za jego panowania, nie tylko piękne pojedyncze gmachy rządowe, ale także nowo przybyłe liczne bulwary, odznaczające się wielkiemi ozdobnemi domami, pałacami i innemi wspaniałemi budowlami. Gmach Wielkiej Opery paryzkiej, którego budowę, z niesłychanym przepychem, rozpoczęto za Napoleona III-go, dokończony i otworzony został dopiero za teraźniejszej Rzeczpospolitej. Do jednej z najpiękniejszych ozdób Paryża śmiało zaliczyć można nową ulicę, prowadzącą z placu Palais Royal do Nowej Wielkiej Opery. Ulica ta, zwana Avenue d'Opera, oświetlana zawsze wieczorem światłem elektrycznem podług systemu Jabłoczkowa, prawdziwie uroczy dla oka przedstawia widok.

Tak rozszerzony za drugiego Cesarstwa Paryż, zajmuje obecnie ogromną przestrzeń, wynoszącą 7450 hektarów, a podług ostatniego spisu ludności posiada 1, 885, 000 mieszkańców, nie licząc w to znacznego kontyngensu cudzoziemców.

Oto krótki historyczny rys Miasta, które będąc w zawiązku pierwotnego swojego istnienia gallo-celtyckiego bagnistą, błotnistą osadą, stało się dziś świetną Stolicą Francyi, i jeżeli nie jest najpiękniejszym grodem na całym świecie, to bezwątpienia śmiało go nazwać można najweselszem, najrozkoszniejszem miastem ze wszystkich miast europejskich.

ROZDZIAŁ II.

OŚWIATA I MORALNOŚĆ.

Piękny, rozkoszny, ułudny Paryż, był oddawna i jest wielkiem ogniskiem światła w rozmaitych kierunkach dążeń społecznych, siedliskiem wszelkich nauk i umiejętności, przybytkiem sztuk pięknych; był i jest zawsze śmiałym inicyatorem wielkich ideij i przeobrażeń społecznych, przewodnią gwiazdą ludzkości na drodze postępu. Ztąd też, cały świat miał i ma zawsze na Stolicę Francyi wzrok swój zwrócony. Paryż, tak jak magnes żelazo, wszystko do siebie przyciąga. Wszelka wyższa myśl ludzka postępowa w najszerszem znaczeniu tego wyrazu, każdy talent, każdy geniusz dąży do Nadsekwańskiej Stolicy, szukając w niéj potrzebnego dla siebie żywiołu, odpowiedniego i rozległego pola działalności. Paryż, obdarzony oddawna zakładami naukowemi wysokiego znaczenia, bogaty w Galerye obrazów i Muzea wszelkiego rodzaju, posiadający liczne i dobre teatry, oraz różne nieprzebrane źródła zabaw i przyjemności, przynęca zawsze do siebie ludzi z całego świata, z których wielu szuka na miejscu rzetelnego dla siebie i dla drugich pożytku z dziedziny wiedzy i zdobyczy naukowych, wielu zaś innych — i to zapewne największa ilość — pragnie jedynie użycia wszelkich rozkoszy i przeróżnych przyjemności, na których nigdy nie zbywa nowożytnemu Babilonowi. Do tego przyczynia się niemało i ta okoliczność, iż Paryż, posiadający zawsze wysokie poczucie piękna i smak wytworny, był i jest jedynym dotąd prawodwcą mody; toteż cały świat modny dąży i lgnie do niego oddawna.

Jak nie ma światła bez cienia a cienia bez światła, tak i Paryż, podobnie jak każde wielkie miasto, ma swoje jasne i ciemne strony, dodatne i ujemne. Tegoczesny Babilon przedstawia w samej rzeczy dziwny niekiedy sam z sobą kontrast. W tym samym Paryżu roszkosznym, olśniewającym swą pięknością i blaskiem, obok wielkich bogactw, obok przepychu i zbytku wyrafinowanego, rozpościerającego się imponująco w okazałych pałacach ludzi rodu lub parwennjuszów, znajdziesz w ciemnych, brudnych ulicach i zaułkach, wielki niedostatek, biedę i straszną nędzę! W tym samym uczonym Paryżu, szczycącym się swoją Sorbonną i Akademją francuzką czterdziestu mędrców, obok prawdziwego światła, obok twórczego gieniuszu, obok niepospolitej nauki i wielkiego rozumu, napotkać można często, trudną do uwierzenia, głupotę ludzką! W tym samym Paryżu, obok prawdziwej dewocyi, obok wielkich cnót ukrytych i cichych poświęceń, widzieć można uderzające zepsucie obyczajów, niesłychane występki i najpotworniejsze zbrodnie. Ten sam Paryż, piękny, bogaty, świetny, odznaczający się często rzadkiemi cnotami prywatnemi i publicznemi, ten sam czysty na zewnątrz Paryż, wychuchany, wydmuchany, ten prześliczny uroczy Paryż, jednocześnie w wewnętrznym swym organizmie gangrenowany jest jadem zepsucia obyczajów.

Paryż był i jest zawsze rozległem polem dla badawczych umysłów do robienia zajmujących pod każdym względem studjów; przedstawia on niewyczerpane źródło do najciekawszych opisów, bądź dla filozofa-psychologa, bądź dla polityka-statysty, bądź dla architekta-inżeniera, bądź wreszcie dla prostego turysty. Istnieją oddawna: Dulaure'a Histoire de Paris; tegoż Description de Paris; Mercier'a Tableau de Paris (dzieło pełne zajmujących wiadomości i odznaczające się dowcipem, ale już przestarzałe); Jouy'a Moeurs de Paris pod tytułami: l'Hermite de la Chaussée d'Antin i le franc Parleur; Landon'a Description de Paris, i wielu innych. Mnóstwo mamy dziś nowych także opisów, podręczników i przewodników, jak naprzykład Bedekera. Nie tylko francuzi, ale i cudzoziemcy wszelkiej narodowości, w dawniejszych i w najnowszych czasach pisali o Paryżu i zapełnili temi opisami setki tomów. Jestto naprawdę zbyt bogaty i wielolicowy przedmiot, aby go można tak łatwo ogarnąć wszechstronnie i wyczerpać zupełnie.

ROZDZIAŁ III.

SZKIC SYTUACYJNY MIASTA I OPIS GŁÓWNIEJSZYCH JEGO GMACHÓW.

Paryż podzielony jest obecnie na 20 Okręgów (Arrondissements). W ostatnich czasach znaczna część gmachów publicznych, spalonych i poniszczonych w roku 1871 podczas Komuny, odbudowaną została tak dalece, iż dla ciekawego wzroku cudzoziemców niewiele już pozostało śladów owego zniszczenia.

Obwarowanie Paryża składa się z fortyfikacyj obwodowych (Enceinte) ze 66-ma otworami oraz z 16-stu fortów odosobnionych (Forts détachés), które w najnowszym czasie uzupełniono 17-toma fortami, więcej naprzód wysuniętemu Z pomiędzy wszystkich, najznaczniejszy Fort Mont-Valérien znajduje się po lewej stronie Sekwany.

Chcąc przedewszystkiem poznać zewnętrzną stronę Miasta, dla dokładniejszego oryentowania się, najdogodniej odbyć przejażdżkę po Paryżu odkrytym pojazdem, omnibusami, lub też koleją obwodową. Jako punkt wyjścia posłużyć mogą najlepiej dawniejsze bulwary: Poissonniere, Mont - Martre, i des Italiens. Posuwając się temi bulwarami coraz dalej, i mijając gmach Wielkiej Opery aż do Kościoła Ś-tej Magdaleny, dostać się można przez plac Zgody (place de la Concorde) do pól Elizyjskich (Champs Elysées) aż do znajdującej się tam na samym końcu Bramy Tryumfalnej (Arc de Triomphe lub de l'Etoile). Z tego punktu wracając przez pola Elizejskie przez Rue de Rivoli (około Louvre'u i Palais-Royal), dostać się można po przebyciu Pont-Neuf do Palais de Justice, do Katedry Nôtre-Dame, do Palais du Luxembourg, do Panthéon'u, do Jardin des Plantes, do Place de la Bastille. Ztąd pragnąc dostać się z powrotem do środka Miasta, wypada zwrócić się około Porte Saint-Martin i Port Saint-Denis, a następnie przez Rue Vivienne, minąwszy gmach Giełdy (la Bourse), dojechać można z łatwością do Palais-Royal.

Sławny pod każdym względem Palais-Royal, zasługuje tu na pobieżną przynajmniej historyczną wzmiankę. Ważny i ciekawy ten ze wszech miar gmach wzniósł własnym kosztem Richelieu jeszcze w roku 1634. Richelieu zakończył w nim życie roku 1642. Po śmierci jego pałac przeszedł na własność Ludwika XIlI-go, następnie na pozostałą po tym Królu Annę z domu Habsburgów i na jej synów, to jest na Ludwika XIV-go i brata tegoż, Filipa Księcia Orleańskiego. W roku 1648 zbuntowani Paryżanie oblegali Palais-Royal z mieszkającą w nim podówczas Królową Anną. Tu odbywał swoje pohulanki (orgies) Zarządzający Państwem, czyli Rejent, syn Księcia Orleańskiego. Niefortunny Książe Filip, z przydomkiem Egalité, ojciec Ludwika Filipa, późniejszego Króla Francuzów, wybudował obszerne galerye w około wszystkich pawilonów pałacu, który tym sposobem zamienił się w olbrzymi słynny bazar, odznaczający się mnóstwem najrozmaitszych sklepów z bogatemi wyrobami jubilerskiemi, złotniczemi i tak zwanemi articles de Paris. W roku 1781 pomieszczono w bocznych pawilonach gmachu dwa teatry: Théâtre-Francais i Théâtre Palais-Royal. W czasie rewolucyi 1848 r. lud Paryzki zniszczył znaczną część w mowie będącego pałacu do tego stopnia, iż dnia 14-go Lutego 1850 sprzedano przez licytacyę publiczną 500 centnarów samych skorup pozostałych z porozbijanej porcelany i szkła potłuczonego. W tymże samym roku wyrestaurowano cały gmach i przeznaczono go na rezydencyę dla Księcia Hieronima Bonapartego, byłego Króla Westfalskiego, który tam umarł w roku 1860. Za drugiego Cesarstwa, Palais-Royal, zamieszkiwany był przez Księcia Ludwika, głośnego kuzyna Napoleona III-go. W roku 1871, paląc ten powtórnie uszkodziła fanatyczna Komuna Paryzka; dziś jednakże nanowo jest on wyrestaurowany i odnowiony. Niedawno pomieszczono w nim Radę Stanu oraz Sąd Kassacyjny. Oprócz parterowych galeryj i ogrodu, oraz prócz niektórych pawilonów, gdzie się znajdują wspomnione wyżej dwa teatry, restauracye i kawiarnie, główne wnętrze pałacu frontowego obecnie mało jest jeszcze dostępnem dla ogółu publiczności.

Z pośród wielu znakomitych gmachów publicznych, na szczególną zasługuje uwagę Louvre. Za czasów Filipa Augusta, z początkiem XIII-go wieku, Louvre był warowną twierdzą. Najpierwej Katarzyna Medycejska zajmowała go dla siebie na rezydencyę. W roku 1572, 19 Sierpnia, na obszernym dziedzińcu Louvre'u, odbywały się świetne turnieje, które dwór wyprawił na cześć Króla Nawarry Henryka IV-go, późniejszego Króla Francuzów, z powodu zaślubin jego z Małgorzatą de Valois. W pięć dni po tych turniejach, Katarzyna Medycejska wydała rozkaz, owej smutnej pamięci w dziejach Francyi rzezi Ś-go Bartłomieja. W późniejszych czasach, za panowania Ludwika XIV-go, zamurowano w Luwrze okna, z których niegdyś Karol IX-ty miał strzelać własnoręcznie do znienawidzonych hugonotów. Zamieszkiwali kolejno Luwr: Ludwik XIlI-ty, Henryka, wdowa po K rolu I-szym, i Ludwik XIV-ty; później nieco, Tuileryje obrał dwór królewski na stałą swoją rezydencyę. Za pierwszej rewolucyi, Konwencya Narodowa, rozkazała pomieścić w Luwrze wszelkie zbiory sztuk pięknych, które wraz ze znakomitą Galeryą obrazów po dziś dzień tam się znajdują. Napoleon IIIl-ci podczas panowania swojego, pomiędzy latami 1852 — 1857, polecił ukończyć, a raczej uzupełnić budowę Luwru połączonego z Pałacem Tuileryjskim, przeznaczywszy na ten cel 75 milionów franków.

Wspominając o ważniejszych gmachach Stolicy, niepodobna nie nadmienić o dawnym Ratuszu Paryzkim (Hôtel de Ville), który obecnie już nie istnieje. Gmach ten okazały, a pod względem historycznym niesłychanie pamiętny, zniszczony został przez Komunę w dniu 24 Maja 1871. Równocześnie, powstańcy paryzcy zniszczyli tam bogaty zbiór planów miasta, rzadkie mapy i wiele bardzo ważnych dokumentów, a oprócz tego znajdujący się w rzeczonym Ratuszu znaczny księgozbiór, zawierający przeszło 100, 000 tomów. W Ratuszu tym mieszkał Prefekt: w nim odbywały się posiedzenia Rady Miejskiej, a podczas ważniejszych uroczystości urządzano w nim rozmaite świetne festyny. We wszystkich znaczniejszych wypadkach historyi Francyi Ratusz Paryzki odgrywa! zawsze ważną bardzo rolę. Po złożeniu z tronu Napoleona III-go, Rząd republikański obrał sobie zaraz Ratusz jako główne siedlisko swoich obrad. W nim także Komuna obradowała od 28 Lutego 1871 r., dopóki w dniu 24 Maja wspaniały gmach ten nie zosta! zupełnie zniszczony po uporczywej i krwawej walce, stoczonej około niego przez powstańców z wojskiem wysłanem do Paryża ze strony Rządu wersalskiego. Odbudowanie zburzonego Ratusza, podczas Wielkiej Wystawy Paryzkiej w roku 1878, znacznie naprzód było już posuniętem.

Oprócz przytoczonych poprzednio pałaców królewskich, Paryż posiada mnóstwo jeszcze wspaniałych i pamiętnych gmachów, z których wymienimy główniejsze:

Hotel des Invalides, zbudowany został przez Architektów Bruant'a i Mausart'a w latach 1571 — 1675., jeszcze za panowania Ludwika XIV-go. Wewnętrzna organizacya ważnej tej instytucyi zaprowadzoną została przez Napoleona I-go. W Paryzkim domu Weteranów znajdują przytułek wojskowi tacy, którzy wysłużyli 30 lat pod bronią, lub też tacy, którzy w czasie służby wojskowej ulegli kalectwu. Chociaż wnętrze zakładu, o którym mowa, z wszelką łatwością pomieścićby mogło 5, 000 inwalidów, obecnie znajduje się tam tylko 1, 000.

Dôme des Invalides, najczęściej Tombeau de l'Empereur zwany, zbudowany w XVII-tym wieku, stanowi jednę z najpiękniejszych ozdób Stolicy. Wspaniała ta Świątynia, od roku 1841 jest miejscem wiecznego spoczynku Napoleona I-go, po sprowadzeniu zwłok jego do Paryża z wyspy Ś-tej Heleny. Wspaniały Sarkofag, w którym złożono zwłoki Cesarza, wykuty został z czerwonego granitu. Na mozajkowej posadzce krypty, w której znajduje się Sarkofag Napoleona, wyczytać można następujące nazwy: Rivoli, Pyramides, Marengo, Austerlitz, Jena, Friedland, Wągram, Aloskowa. Na drzwiach brązowych do grobowca umieszczono wyrazy ostatniej woli Napoleona: "Je désire, que mes cendres reposent sur les bords de la Seine, au milieu de ce Peuple français, que j'ai tant aime."

Starożytny okazały Pałac Sprawiedliwości (Palais de Justice) wraz ze sławną swoją salą ustępową Salle des Pas-Perdus na 222 stóp długą, ozdobioną pomnikiem Berrier'a, znajduje się na Starem I mieście (Cite) przy bulwarze zwanym d u P a 1 a i s. W pałacu tym pomieszczono całe Sądowictwo Paryzkie, z wyjątkiem tylko Sądów Pokoju i Trybunału handlowego. Wszystkie wielkie zabudowania należące do Palais de Justice, w obrębie których znajdują się: Kaplica Sainte-Chapelle, więzienie Conciergerie i Prefektura Policyi, stanowiły niegdyś aż do czasów Henryka II-go królewską rezydencyę, a później były także siedliskiem obrad Parlamentu. Dwa wielkie pożary w latach 1718 i 1776 zniszczyły większą część dawniejszych zabudowań Pałacu Sprawiedliwości. Między innemi ocalały podczas tych klęsk trzy wielkie wieże, a raczej baszty od strony północnej nad Sekwaną położone. Jedna z tych baszt starożytnych La tour de l'Horloge z pomieszczonym na jej szczycie wielkim zegarem wraz z dwoma przy jego boku posągami dłuta Pilion'a, z których jeden wyobraża: Sprawiediwość a drugi Bogobojność, położona jest przy bulwarze Sebastopolskim w pobliżu Pont au Change; w ostatnich czasach doczekała się ona starannego odnowienia. Ciekawy ten pod każdym względem zabytek zamierzchłej przeszłości, przedstawia teraz we wszystkich pojedynczych częściach swoich rozmaite fazy, przez jakie przechodził Paryż od średnich wieków aż do naszych czasów.

W roku 1871, podczas krótkiego panowania Komuny, Palais de Justice uległ także wielkiemu uszkodzeniu; lecz obecnie bardzo starannie go wyrestaurowano i odnowiono. Brama frontowa żelazna, prowadząca do pałacu nader ozdobnie, kunsztownie i estetycznie wykonana, przytem całkowicie wyzłocona, sprawia prawdziwie imponujący efekt.

La Sainte-Chapelle, znajdująca się w obrębie zabudowań Pałacu Sprawiedliwości, wybudowaną została przez Piotra Montereau jeszcze w latach 1245 — 1248. W starożytnej tej i ciekawej ze wszech miar Kaplicy, wzniesionej w pięknym czystym stylu gotyckim, przechowywane były relikwje, które niegdyś Święty Ludwik Król Francuzki nabył w Konstantynopolu za kilkanaście milionów piastrów. Relikwje te, składające się z cierniowej korony Jezusa Chrystusa, z jednego gwoździa i kawałka drzewa, pochodzącego z Krzyża, na którym Zbawiciel świata był ukrzyżowany, przeniesiono w późniejszym czasie do skarbca Katedry Paryzkiej Nôtre-Dame.

Od północnej strony Pałacu Sprawiedliwości, wznosi się posępny ponury gmach więzienny, zwany la Conciergerie. Sławne to więzienie od najdawniejszych do naszych czasów wielką posiada ważność dziejową. Tu Marya Antonina przepędziła ostatnie dni swojego życia przed wstąpieniem na szafot; tu siedzieli także: Bailly, Malesherbes, Desmoulins, Danton, Robespierre i wielu innych terrorystów, zanim przewieziono ich pod gilotynę. Obecnie, la Conciergerie służy jako tymczasowe więzienie dla aresztowanych przestępców, którzy mają być powoływani do pierwiastkowych wstępnych badań.

Wspomniona nieco wyżej Kaplica, Ia SainteChapelle, posiada jedną tylko nawę i dwie kapliczki w ten sposób zbudowane, iż jedna znajduje się nad drugą z dwoma rzędami okien. Największą ozdobę całej kaplicy stanowią wysokie okna, umieszczone pomiędzy wysmukłemi filarami. Okna te, najżywszemi kolorami z wielkim mistrzowstwem malowane, przedstawiają różne obrazy z Pisma Swiętego oraz dzieje życia Ś-go Ludwika. Rozeta, bardzo estetycznie wykonana u szczytu sklepienia, pochodzi jeszcze z czasów Karola VIIl-go. Poniżej pięknych okien tej kaplicy, zasługujących na szczególną uwagę każdego znawcy, widzieć można ustawione posągi dwunastu Apostołów. Corocznie, po skończonych feryach sądowych, odprawianą bywa regularnie w Kaplicy, o której mowa, Msza Święta z największą uroczystością.

Wspomniawszy o wspaniałym Pałacu Sprawiedliwości, niewypada zamilczeć o podobnymże Pałacu Ciała Prawodawczego (Palais du Corps Législatif). Gmach ten, położony jest przy ulicy Uniwersyteckiej (Rue de l'Université) naprzeciwko placu Zgody (place de la Concorde) w pobliżu Qai d'Orsay.

Pałac Ciała Prawodawczego budować zaczęto jeszcze w roku 1722, lecz dokończono go dopiero w późniejszym czasie. Pałac tan, zwrócony swym frontem w kierunku Qai d'Orsay, posiada wspaniale kamienne schody, prowadzące do zbudowanej w stylu korynckim Kolumnady, ozdobionej u szczytu fasady płaskorzeźbą, która wyobraża boginię, otoczoną geniuszami handlu, rolnictwa, wymowy, pokoju i wojny. Prócz tego, przy samych głównych schodach, widać dwa posągi marmurowe: jeden z nich przedstawia Minerwę dłuta Rolland'a, a drugi Temidę dłuta Houdon'a. Na podstawach żelaznej bramy pomieszczono posągi, wyobrażające, w postawie siedzącej, wielkich mężów zasłużonych Ojczyźnie: de Sully, Colbert'a, L'Hôpital'a i d'Auguesseau.

Do znamienitszych gmachów w Paryżu policzyć bezwątpienia należy Palais de l'Elysee, rozciągający się od ulicy Faubourg Saint-Honoré ku polom Elizejskim aż do Avenue Gabriel; istnieje on już od roku 1718. Teraźniejszy Prezydent Rzeczypospolitej ma obecnie swoją rezydencyą w tym pałacu. Kolejno zamieszkiwany on był przez Ludwika XV-go, przez panią de Pompadour, przez Napoleona I-go, przez Wellingtona, przez Murat'a i przez Księżnę Berry. Tu Cesarz powtórnie podpisał Akt zrzeczenia się tronu francuzkiego, i tu synowiec jego Napoleon III-ci, jako Prezydent Rzeczypospolitej francuzkiej, w dniu 2 Grudnia l85l roku wykonał pamiętny zamach stanu.

Sławny Palais de l'Institut, położony od strony Qai Conti naprzeciwko Pont des Arts, zwiedzać można codziennie z wyłączeniem Niedzieli, od 11-ej do 1-ej godziny z południa.

Sama budowa tego pałacu nie odznacza się wcale estetyczną architekturą. Zewnętrzna struktura gmachu uderza stylem ciężkim i niesmacznym. Zbudowany on został w tem samem miejscu, gdzie niegdyś stała starożytna i sławna w dziejach Francyi wieżyca, zwana pod nazwiskiem Tour de Nesle.

Tu, w roku 1776, tak zwany Institut de France, obrał swoje stałe siedlisko dla uprawiania, podtrzymywania i posuwania naprzód wszelkich nauk, umiejętności i kunsztów wyzwolonych. Ważne to i pełne zasług Ciało Naukowe, składa się z pięciu Akademij, jakiemi są:

1. Academie française, w której gronie zasiada czterdziestu obieralnych członków, zwanych powszechnie nieśmiertelnymi. Głównem zadaniem tej Akademii jest rewizya, uzupełnianie i doskonalenie dykcyonarza języka francuzkiego (Dictionnaire de la langue francaise). Corocznie, 16 Sierpnia, członkowie Akademii francuzkiej odbywają publiczne swoje posiedzenie, na którem rozdawane bywają konkursowe nagrody.

2. Académie des inscriptions et bellesletres, zajmuje się studyowaniem języków starożytnych oraz wschodnich.

3. Académie des sciences, obejmuje w zakresie prac swoich wszelkie nauki matematyczne i przyrodnicze.

4. Académie des Beaux-Arts, propaguje sztuki piękne: malarstwo, muzykę, rzeźbiarstwo oraz budownictwo.

5. Académie des sciences moraleset politiques, zajmuje się kwestyami filozoficznemi, prawniczemi i ekonomiczno-politycznemi.

Instytucya, o której mowa, posiada bogaty księgozbiór, zawierający 60, 000 tomów. W głównej sali tego księgozbioru umieszczono piękny posąg marmurowy Voltaire'a dłuta Pigall'a.

W Palais de l'Institut mieści się także wielka biblioteka założona przez Mazarine'a, nosząca nazwę założyciela: Bibliothéque Mazarine. Biblioteka ta posiada 200, 000 dzieł drukowanych, oraz 4, 000 rękopismów, pośród których znajduje się wiele bardzo ważnych i ciekawych. Salę tej biblioteki zdobią popiersia: Mazarine'a, Richelieugo i Gabriela Naude.

Mennica Paryzka (Hotel de la Monnaie) znajduje się przy bulwarku zwanym Qai Conti, na lewym brzegu Sekwany pomiędzy Pont-Neuf i Pont des Arts. Mennica ta posiada bardzo bogaty zbiór rzadkich monet i medali (Musee des Monnaies et des Medailles), który publiczność oglądać może w dnie wtorkowe i piątkowe od godziny 12-tej do godziny 3-ciej z południa. Godne widzenia są tam także menniczne warsztaty. W głównej sali 22 maszyn w ustawicznym jest ruchu. Hotel de la Monnaie, zaczęto budować w roku 1768, a dokończono go 1775. Pod Kolumnadą jednego z największych dziedzińców mennicznego gmachu, ustanowiono popiersia królów francuzkich: Henryka II-go, Ludwikę XIII-go, Ludwika XIV-go i Ludwika XV-go. Na fasadzie środkowego pawilonu, po drugiej stronie pałacu, w kierunku Rue Guénégaud, widzieć można ustawione cztery posągi, wyobrażające cztery żywioły, to jest: ziemię, powietrze, wodę i ogień.

ROZDZIAŁ IV.

KILKA SŁÓW O PRZEMYŚLE I HANDLU.

Chociaż po większej części bardzo słusznie przypisują francuzom płochość charakteru i wielką lekkomyślność, atoli słuszność nakazuje przyznać, iż lekkomyślni potomkowie Gallów odznaczają się w ogóle w życiu praktycznem niezwykłą pracowitością, sprytem i działalnością. Dowodem tego, kwitnący we Francyi handel i wysoce rozwinięty przemysł. W samym Paryżu i za Paryżem istnieją oddawna rozmaitego rodzaju rękodzielnie i maszynodzielnie. Fabryki paryzkie dostarczają przeważnie wyrobów wytwornego zbytku, znanych powszechnie pod nazwiskiem Articles de Paris, które odznaczają się znakomitem wykończeniem i gustem, jak o tem świadczą znane powszechnie paryzkie wyroby galanteryjne, jubilerskie i złotnicze, oraz przedmioty wykonane z bronzu.

Sèvres pod Paryżem słynie już od wieków fabryką porcelany, którą w roku 1876 przeniesiono do nowowybudowanego gmachu w pobliżu parku Saint-Cloud. Na głównej fasadzie tego gmachu umieszczone są popiersia medaljonowe sławnych artystów znanych pod nazwiskami: Luca delia Robbia i Permoral'a Palissy. Znajdujące się przy Sewrskiej fabryce porcelany Muzeum (Musée Céramique), godne jest także widzenia..

Gobeliny francuzkie oddawna pozyskały europejską sławę. Dywany francuzkie gobelinowe odznaczają się nadzwyczajnie kunsztownem, starannem i gustownem wykończeniem. Najzdolniejsi pracownicy odtwarzają, a raczej kopjują na gobelinach obrazy najsławniejszych malarzy, portrety, kwiaty, owoce i t. p. Fabryka dywanów gobelinowych (Mannu facture de tapisserie des Gobelins) znajduje się obecnie w samym Paryżu przy Avenue des Gobelins. Jan Gobelin założył jeszcze w XV-tym wieku pierwszą fabrykę dywanów nazwanych od jego nazwiska gobelinami. Za panowania ludwika XIV-go fabryka ta przeszła na własność Rządu francuzkiego.

Na zasłużoną wzmiankę zasługują niemniej paryzkie fabryki zwierciadeł, które odziedziczyły sławę po głównych niegdyś Weneckich lustrach metalowych.

Francuzkie huty szklarnie i doskonałe ich wyroby, śmiało rywalizować mogą ze wszystkiemi tego rodzaju wyrobami zagranicznemi, nawet ze szkłami angielskiemi i Czeskiemi.

Niepoślednie, ważne miejsce w przemyśle i handlu księgarskim zajmują paryzkie drukarnie, odznaczające się dokładnem i ozdobnem, pełnem smaku wykonaniem. Rodzina drukarzy Didot'ów pozyskała oddawna rozgłośną europejską sławę. Teraźniejsza drukarnia Rządu francuzkiego (Imprimerie Nationale) nie ma równej sobie na całym świecie, nie wyłączając nawet drukarń Londyńskich.

Pośród różnorodnych wyrobów rzemieślniczych, zasłują na szczególną uwagę paryzke meble salonowe i wszelkie w ogóle tego rodzaju wyroby stolarskie, tokarskie, rzeźbiarskie i t. p.

ROZDZIAŁ V.

KOŚCIOŁY PARYŻA,

1. Pośród licznych Kościołów Paryża, niezaprzeczenie pierwsze zajmuje miejsca Świątynia Matki Boskiej (Notre-Dame de Paris).

Pierwiastkowe założenie tego Kościoła, będącego we Francyi najpiękniejszym zabytkiem średniowiecznego budownictwa, datuje się od VI-go wieku, za panowania Chilberta I-go; lecz budowę całej Katedry w takim kształcie, w jakim ją obecnie widzimy, rozpoczął dopiero w roku 1161 Biskup Sully; do zupełnego jej wybudowania potrzeba było lat dwieście.

Wieżyce Świątyni Notre-Dame, zaliczają do największych osobliwości Paryża; 368 stopni prowadzi na najwyższą platformę, zkąd wspaniały panoramiczny widok na całe miasto przedstawia się oczom zwiedzającego. Na wieży wznoszącej się na południe, znajduje się największy w całej Francyi dzwon, którego serce waży 488 kilogr.; a średnica jego ma 2 metry 69 centm.

Wnętrze Świątyni imponujący przedstawia widok; posiada ona główną olbrzymią nawę z dwiema mniejszemi bocznemi nawami. Wysokie, śmiało zbudowane sklepienia wsparte są na 21 potężnych filarach. Ponad bocznemi nawami wznosi się trybuna o 108 filarach, z których każdy wykuto z jednej sztuki kamienia. Światło do wnętrza Katedry wpada przez trzy duże rozety i przez 113 okien z pięknemi malowidłami. Notre-Dame posiada kolosalne organy, w roku 1868 zbudowane, o 86 regestrach i o sześciu tysiącach piszczałek. W Sanctuarium przy Wielkim Ołtarzu bogato wyzłoconym, od strony Cymborium, umieszczone są piękne posągi Ludwika XlII-go i Ludwika XIV-go; nieco dalej widzieć tam można Votum czyli Pięta pod nazwaniem "Voeu de Louis XIII"; jest to marmurowa grupa po mistrzowsku wykonana przez rzeźbiarza Coustou.

W Zakrystyi znajduje się Skarbiec kościelny, składający się między innemi z kawałka drzewa z Krzyża Świętego i z cząsteczki Korony cierniowej Zbawiciela. Oprócz tego, widzieć tam także można pamiętny płaszcz koronacyjny Napoleona I-go, kosztowne ornaty i krwawą odzież Biskupów francuzkich zamordowanych w roku 1871, z rozkazu Komuny.

2. Wspaniały Kościół Ś-tej Magdaleny (la Madaleine), rozpoczęty w roku 1764 a ostatecznie wykończony w roku 1832, wyróżnia się od, innych paryzkich Kościołów kształtem greckiej Świątyni (na wzór Świątyni Jowisza w Atenach). Cały gmach otaczają, na 16 metrów wysokie, filary w stylu korynckiej architektury. Przepyszne schody marmurowe, o 28 gradusach, prowadzą do przedsionka Świątyni. Na szczycie fasady widać wykonaną przez L e m a i r e' a, wielką płaskorzeźbę, przedstawiającą Sąd Ostateczny. Drzwi brązowe, stanowiące główne wejście do Kościoła, są prawdziwem w swym rodzaju arcydziełem Triqueti'ego; wykonane na nich po mistrzowsku płaskorzeźby wyobrażają alegorycznie Dziesięcioro Bożego Przykazania. W 34 zagłębieniach czyli framugach pomieszczono postacie Świętych. Z platformy schodów przedstawia się piękny widok na Rue Royale, Place de la Concorde, Corps-Legi-slatif i wyzłoconą wieżycę domu Weteranów (Hotel des Invalides). Wnętrze Kościoła Ś-tej Magdaleny składa się z jednej tylko głównej nawy. Światło wpada do nawy z kopuł. W znajdującej się po prawej stronie od wejścia do Świątyni kaplicy, w której dawane bywają śluby, stanowi wielką jej ozdobę grupa marmurowa dłuta Pradier'a, przedstawiająca zaślubiny Najświętszej Dziewicy. W Kaplicy, położonej po lewej stronie, umieszczono inną, niemniej piękną, marmurową grupę rzeźbiarza Rude, wyobrażającą Chrzest Chrystusa. Wielki Ołtarz ozdabia także marmurowa grupa, wykonana przez Malochetti'ego; przedstawia ona apoteozę S-tej Magdaleny. W każdej z trzech kaplic bocznych, po prawej i po lewej stronie znajdujących się, widać statuę jakiego Świętego. Obrazy zawieszone nad temi kaplicami wyobrażają życie i śmierć Patronki Kościoła. Malatury al fresco na sklepieniu za Wielkim Ołtarzem są pędzla Zieglera i uzmysłowiają w żywych kolorach szerzenie się po świecie Chrystyanizmu; widzieć tam także można postać Ś-tej Magdaleny u stóp Zbawiciela.

3. Do najwspanialszych i najwyższych w Paryżu gmachów należy Panteon (Pantheon). Wybudowano go w roku 1764 w stylu grecko-rzymskim podług planów Soufflot'a. Gmach ten, poświęcony pierwiastkowo na kościół Ś-tej Genowefy (SainteGenevieve), w późniejszym czasie, to jest w roku 1791 obrócony został na Świątynię sławy narodu francuzkiego; dlatego też nazwano go Panteonem i umieszczono na szczycie jego patryotyczny napis: "Aux grands hommes la Patrie reconnaissante." W roku 1822 przemieniono powtórnie Panteon na Kościół, zaś w roku 1830 Panteon stał się znów Panteonem, aż nareszcie Napoleon III-ci, zaraz po wstąpieniu na tron Cesarski, przywrócił gmachowi temu poprzednie przeznaczenie kościelne.

U samego wejścia do Panteonu widać dwie kamienne grupy dłuta Maindron'a, z których jedna przedstawia Ś-tą Genowefę błagającą Attyllę, aby ochronił Paryż od zagłady, druga zaś wyobraża Chrzest Chlodowig'a. Wewnętrzne ozdobienie Panteonu, będącego Świątynią zarówno sławy narodowej jak i Świętej Wiary, spokojnym swym stylem architektonicznym i pewną elegancyą odpowiada zupełnie zewnętrznej poważnej budowie całego gmachu. Na szczyt olbrzymiej kopuły Panteonu prowadzi 231 stopni po schodach kamiennych. Po przejściu 84-ch gradusów, wchodzi zwiedzający na tak zwaną Galerye latarniową, zkąd przedstawia się oczom cudny widok panoramowy na cały Paryż i na pobliższe jego okolice. W podziemnych pieczarach Panteonu (les caveaux) znajdują się wspaniałe grobowce, które miejscowy kusztosz za drobną opłatą pokazuje zwiedzającym. Sklepienia pieczar spoczywają na 20-stu filarach. Pieczary te, podzielono na kilkanaście galeryi, w których znajdują się groby sławnych ludzi, a między innymi: wielkiego matematyka Lagrange'a, wielce zasłużonego żeglarza Bougainville'a, który opłynął cały świat dokoła, i architekta Soufflot'a, co Panteon zbudował. Mieli tu także swoje trumny: Voltaire, Rousseau, Marat i Mirabea u. Wspomnimy jeszcze o osobliwej akustyce pieczar Panteonu, w których, za uderzeniem laską w próżną drewnianą skrzynię, rozlega się pod sklepieniami głośne echo, tak głośne jak wielki huk pochodzący z wystrzału działowego.

Po opuszczeniu Panteonu, widzimy przed sobą po prawej stronie Gmach Szkoły Prawa (Ecole de Droit), w którym się mieści księgozbiór Ś-tej Genowefy (Bibliotheque Sainte- Genovieve). Na fasadzie tego gmachu pomieszczone są nazwiska najsławniejszych autorów wszelkich narodów.

Oprócz opisanych powyżej trzech najwspanialszych Świątyń, posiada Paryż bardzo wiele pięknych kościołów; lecz ze względu na szczupły zakres niniejszego dziełka, ograniczemy się tylko na wymienieniu niektórych godniejszych uwagi.

4 Kościoł Ś-go Augustyna (Saint-Augustin) wybudowano pomiędzy latami 1860 i 1868. Kościół ten znajduje się na bulwarze Malesherbes.

5. Kaplica Pokutnicza (Chapelle expiatoire) położona jest przy Rue d'Anjou Saint -Honore. Kaplicę tę Ludwik XVIII-sty wybudować kazał na dawnym cmentarzu S-tej Magdaleny na cześć pamięci nieszczęśliwej Maryi Antoniny.

6. Kościół Ś-tej Klotyldy (Sainte-Clotilde) na placu Bellechasse od strony Rue Saint-Dominique, wzniesiony został w stylu gotyckim w latach 1846 — 1807 przez dwóch budowniczych Gau i Ballu. Wnętrze tej świątyni zdobią piękne malowane okna. Większa część tych okien uległa zniszczeniu podczas wydarzonego w roku 1871 wybuchu prochu. Godne uwagi są tam także ławki pod chórem (stales), z wielkim artyzmem rzeźbione.

7. Kościół Saint- Etienne du Mont znajduje się zaraz za Panteonem na placu Ś-tej Genowefy. Budowa tego Przybytku Bożego rozpoczętą została jeszcze za panowania Franciszka I-go w roku 15l7, i nosi na sobie cechę rozmaitych stylów architektonicznych z ubiegłych wieków.

8. Kościół Saint-Germain des Prés, położony przy Rue Bonaparte, wybudowany został w czasach bardzo dawnych, bo jeszcze w latach 1001 — 1163. Kościół ten przez długi przeciąg czasu użyty był na fabrykę saletry: później znów odzyskał dawniejsze swoje przeznaczenie, a obecnie zupełnie jest wyrestaurowany.

9. Kościół Saint-Germain l'Auxerrois znajduje się przy ulicy Rivoli wprost Louvre'u od wschodniej strony kolumnady. Świątynia ta zbudowaną zostaią jeszcze w XIII-tym wieku, tylko fasada jej pochodzi z XV-go i XVI-go stulecia. W roku 1572 dzwon tego kościoła pierwsze dał hasło w nocy 24 Sierpnia do smutnej pamięci Rzezi Ś-go Bartłomieja.

10. Kościół Saint-Gervais et Saint-Protais zbudowano w stylu gotyckim jeszcze w latach 1112 — 1420. Frontowe oddrzwi (portail) tegoż kościoła uważane są za arcydzieło francuzkiego budownictwa.

11. Kościół Saint - Laurent na bulwarze Strasburgskim, przy ulicy Faubourg Saint-Martin, należy do rzędu najdawniejszych gmachów w Paryżu. Był on często przebudowywany i niedawno został nanowo zupełnie wyrestaurowany.

12. Kościół Saint-Merri położony jest przy ulicy Ś-go Marcina. Budowę tej Świątyni rozpoczęto w roku 1520, ale dokończono ją dopiero 1612. Portyk odznacza się wytwornym smakiem.

13. Kościół Matki Boskiej Loretańskiej (Nôtre Dame-de Lorette) znajduje się na północnym końcu Rue Laffitte. Zbudowano go pomiędzy latami 1824 — 1836 w kszałcie Rzymskiej Bazyliki. Nad portykiem widać postać Chrystusa otoczonego aniołami i nieco wyżej posągi wyobrażające: Nadzieję, Miłość i Wiarę.

14. Kościół Matki Boskiej Zwycięztw (NôtreDamę des Victoires, albo (les Petits - Peres) położony blizko placu des Victoires; wzniesiony został w latach 1629 — 1740 na pamiątkę zdobycia Roszelli (la Rochelle). Świątynia ta bardzo jest uczęszczaną przez ludzi pobożnych, którzy z dalekich nawet okolic lubią odbywać do niej pielgrzymki.

15. Kościół Ś-go Rocha (Saint-Roch) położony przy ulicy Ś-go Honoryusza (Rue Saint -Honoré) nie daleko ogrodu Tuileryjskiego, i Palais Royal, stanowi główną parafję miasta. Świątynia ta zbudowana w latach 1653 — 1740 w stylu niesmacznym, jest jedną z najbogatszych z całej Stolicy. Wszelkie uroczystości kościelne obchodzone w niej. bywają nadzwyczaj ostentacyjnie; w niej także najczęściej biorą śluby ludzie bogaci i odbywają się nabożeństwa żałobne za dusze znakomitych osobistości.

16. Kościół Sorbony (Sorbnne) na placu tegoż nazwiska położony, wzniesiony został z inicyatywy Richelieu'go w roku 1635. Przybytek ten Boży należy do Uniwersytetu Paryzkiego, nazwanego Sorboną od nazwiska Sorbon'a Roberta, który ofiarował znaczny fundusz na wybudowanie Świątyni.

17. Kościół Saint-Sulpice położony jest na placu tegoż nazwiska po lewej stronie Sekwany niedaleko pałacu Luksemburgskiego. Zaczęto go budować w 1646, lecz dopiero w roku 1745 ukończono. W roku 1777, oprócz jednej wieży znajdującej się już poprzednio na kościele, dobudowano jeszcze drugą odmiennego kształtu.

18. Kościół Trójcy Świętej (La Trinité), położony przy ulicy Ś-go Łazarza (Rue Saint-Lazare) naprzeciwko Rue de la Chaussée d'Antin, należy do najnowszych Świątyń paryzkich; zewnętrzna bowiem budowa tego kościoła ukończoną została dopiero w roku 1867 przez Architekta Ballu. Wewnątrz wymaga jeszcze kościół wielu koniecznych uzupełnień.

19. Kościół Padołu Łaski (Le Val de Grâce), położony przy ulicy Ś-go Jakóba (Rue Saint Jaques) po lewej stronie Sekwany, wybudowała Anna Austryaczka. W roku 164. 5 Ludwik XIV-ty, jako siedmioletni jeszcze chłopiec, położył kamień węgielny do wzniesienia tej Świątyni. Sklepienie kopuły kościelnej zdobią piękne freski sławnego malarza Mignard'a.

20. Kościół Ś-go Wincentego a Paulo (SaintVincent de Paul), położony przy placu Lafayette, zbudowali w latach 1824 — 1844 dwaj architekci Hittof i Lèpere. Architektura tego kościoła odznacza się poważnym, szlachetnym stylem. Do przedsionka gmachu prowadzą okazałe kamienne schody. Portyk opiera się na dwunastu filarach porządku jońskiego. Na frontonie znajduje się płaskorzeźba, przedstawiająca apoteozę życia Ś-go Wincentego a Paulo. Na szczycie Świątyni stoją dwie czworograniaste wieżyce, na 54 metry wysokie. Pamiędzy niemi, w pewnych odstępach, pomieszczono posągi czterech Ewangielistów. Dwie framugi ozdobione są postaciami Ś-go Piotra i Ś-go Pawła. Wewnątrz kościoła godne są uwagi rzadkiej piękności Siary, oraz fryza, malowana al fresco przez Hippolita Flandrin'a. Oprócz tego, pod kopułą chóru znajduje się prześliczny obraz pędzla Picot'a, wyobrażający Zbawiciela siedzącego na tronie i otoczonego małemi dziatkami, Ewangielistami, Apostołami. Niemało przyczyniają się także do ozdoby nawy kościelnej: Wielki Ołtarz, Ambona z dwoma Aniołami rzeźbiona i pięcioma płaskorzeźbami, okna z malaturami Maréchal'a i piękna Chrzczelnica. Ponad Wielkim Ołtarzem unosi się piękna grupa z Matką Boską, trzymającą na ręku Dzieciątko Jezus, które świat błogosławi.

Oprócz powyżej wymienionych Świątyń katolickich i wielu innych Kościołów ewangielickich, Paryż posiada także jednę Prawosławną Cerkiew, położoną przy Ruede la Croix du Roule pomiędzy Arc de Triomphe i parkiem Monceaux, wzniesioną kosztem Rządu Rossyjskiego w latach 1859 — 1861. Trzy znaczniejsze protestanckie Świątynie w Paryżu zowią się: Eglise des Carmes (Rue des Billettes), Eglise de la Rédemption (Rue Chauchat), Eglise de l'Etoile (Avenue de la Grande Armée). Niezależnie od tych protestanckich Przybytków Bożych, są jeszcze w Paryżu, tak zwane reformowane Kościoły pod następującemu nazwami: L'Oratoire (Rue Saint-Ho noré), Eglise de la Visitation (Rue Saint-Antoine) i Eglise de Pentémont (Rue de Grenalle Saint - Germain). Izraelici paryzcy posiadają także trzy Bóżnice czyli Synagogi: jednę przy ulicy Nôtre-Dame de Nazaret h, drugą przy ulicy de la Victoire, trzecią przy ulicy Buffault. W tej ostatniej nabożeństwo odbywa się podług rytuału portugalskiego.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Część Druga.

ROZDZIAŁ I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej