Edmund Chojecki

PATRJOTYZM I OBJAWY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII

PATRJOTYZM I OBJAWY JEGO U NIEKTÓRYCH NARODÓW

rzecz wygłoszona na posiedzeniu Tow. Naukowej Pomocy w Paryżu dn. 27 stycznia 1870 r.

Chojecki Edmund

Rodacy!

W obec zgromadzenia polskiego, przyrodzony popęd nakłania ku zajmowaniu się przedewszystkiem własnemi sprawy. Wydaleni z ojczyzny, — duchem nawołujemy jej obecność, i przez chwilę, wolno zamarzyć że wieje nam nad głową wyswobodzona jej chorągiew.

W mrzonce tej, nie wszystko złudzeniem. Ojczyzna żyje, gdy każdy jej syn, we własnem sumieniu, poczuwa jej nieśmiertelność, gdy w każdem sercu tętni wiara w konieczne jej zmartwychwstanie.

Ze wszystkich atoli polskich spraw, szczególna świętość cechuje te mianowicie, które, dla tego właśnie że zajmują pierwsze stanowisko na polskiej ziemi, składają zarazem główny zaczyn niepożytych prawd i duchowego bytu u wszystkich oświeconych narodów. Rzecz polska, — rzecz więc zatem powszechnie ludzka, inaczej niebyłaby polską; — oto pewnik, którego, ubiegłe nasze i spółczesne dzieje, są żywym a nieustannym dowodem.

W dziedzinie duchowej, na pierwszem miejscu wybłyska u nas, znane z podań i z własnego doświadczenia uczucie: Patrjotyzm.

Nad tym to Zniczem naszej ojczyzny, przyjdzie nam zastanowić się zbliska.

Ponieważ atoli uczucie, nie nam samym tylko właściwe, — ponieważ i na zewnątrz naszych granic potężnie się wyrabia, — logiczność przeto wywodu nakazuje wspomnić naprzód czem takowe jest samo w sobie, bez względu na ród zdjętych niem ludzi; następnie, pod jakim widomym kształtem, objawia się między niektóremi szczepy powszechnej, ludzkiej rodziny?

Przedmiot wzniosły i rozległy, znajdzie sobie zapewne w przyszłości odpowiedniego badacza. Obecnemu tu dziś, łaskawy wzgląd i pobłażanie słuchaczów wybaczą niedostatek sił.

I.

Ze wszyszkich uczuć najszlachetniejsze, Patrjotyzm, kwiat że tak powiem wszechuczucia, wszystkie inne w sobie wielmoży i urzeczywistnia. Wyrosły na niwie rozmiłowania w Dobru ogólnem, z osobistego zupełnem zaparciem, rozkwita, w nieograniczoną a ciągłą ofiarę własnego szczęścia i życia, w podejmowanie wszelkich trudów i cierpień, dla tej to Idei która ludzkim wyrazem, zwie się Ojczyzną.

Niema na ziemi żadnego wzniosłego uczucia które nieskrzyłoby się drobną chociaż iskierką w tej wspaniałej gwiaździe jaką jest Patrjotyzm.

Troskliwość rzewnej matki, niewysławiony jej zapływ szczęścia na duszę wobec pomyślnej kolei losu dziatwy, kleszcz rozpacznych boleści, strasznych katownic na serce w razie ucisku lub nędzy na jej potomstwo; — opatrzność poważna ojca, gotowość do męzkiego czynu za cześć, za niepogwałcalność praw, za chwałę rodziny, chluba z dopełnionych przez takową bohaterstw, srogie ponękanie na duchu w skutek zabrnięcia tejże na manowiec fałszywych dzieł; — synowskie a raźne posłuszeństwo do ofiary, religijny szacunek dla nabytej w przeszłości sławy, popęd ku niesieniu w dom wszystkiego co zdolne wielmożyć duchową i dotykalną chudobę; — braterstwo we wzajemnem poczuciu krzywdy spadającej pojedyńczo na każdego z członków rodzeństwa, przyrodzony, bezwiedny niejako tłok ramion do ramienia w chwili niebezpieczeństw grożących wspólnej strzesze; — idąc nawet dalej, młodzieńcza owa miłość która uniesiona namiętnym porywem, w jednej osobie widzi urzeczywistnienie całej skarbnicy wszystkich ideałów, — oto pojedyńcze a pełne kłosy uczucia, jakie obok tysiąca innych, wiążą się w uroczysty ów złoty snop: Patrjotyzm!

II.

W naukach przyrodzonych, nazwano ciałem prostem, czyli pierwiastkiem, każde ciało którego dotąd niezdołano rozłożyć. Wiedza sili się na roskład tychże ciał; z każdym wiekiem ilość takowych uszczupla, dąży ku wynalezieniu jedynej dla wszystkich, źrzódlanej zasady; potęgą woli, myśli i pracy, wywnętrza uporne tajniki przyrody. Waleczników w tej sprawie, poczet znakomity a nieprzerwany; od Demokryta do Leibnitza, i od tegoż, do spółczesnych nam poszukiwaczów, zagłębionych nad zagadką wszechstworzenia, tym odwiecznym Sfinksem ciekawej ludzkości.

Rzeczy niedotykalne, objawy ducha, są również wynikiem mistrzowskiego układu różnorodnych żywiołów.

Każde uczucie, jako roślina, głęboko wprzód tai swoje nasiono, następnie kiełkuje; z wierzchu, ze spodu, chłonie w siebie pożywne soki; poi się światłem, wytryska w liść, barwi się kwieciem, — i wtedy dopiero w pełni całokształtu, nęci ku sobie wonią, zachwyca doskonałością każdego szczegółu, pieści wzrok krasą wieńczącej korony. Biesiada to wyprawiona przez ziemię, słońce, powietrze, lub w danym razie, przez czysto duchowe, zasadnicze żywioły. W ostatnim zwłaszcza wypadku, nieskończoność na roścież otwiera wrota przed psychologicznym badaczem.

Nie pora atoli zapuszczać się w daleki rozbiór. Jeden rzut oka starczy na wykazanie dwóch głównych żywiołów z których składa się Patrjotyzm, — jako w litej taśmie gdzie naprzemian, jedna nić złotem, druga purpurą połyska.

Pierwszy żywioł garnie w siebie pierwiastki wrodzone; objawiające się mimowiednie, doraźnie.

Drugi, wielmoży towarzysza nabytkiem wyrozumowanych pojęć i uczuć wykwitłych z doświadczenia.

Zaczynem pierwszego jest, popęd ku społecznemu bytowi z jakim każdy człowiek przychodzi na świat, konieczność bliźniej pomocy, wdzięczne takowej przyjęcie, ofiara w lot własnej usługi, stąd zaś głęboko zatajony na dnie sumienia obowiązek pewnej wzajemności w oporze przeciw niefortunnym kolejom żywota.

Logiczne rozumowanie à priori niebierze tu jeszcze żadnego udziału. Myśl niepospiała jeszcze zdać sobie sprawę z nagle dokonanego przed nią wypadku, gdy uczucie drasnęło już po sercu, płomieniem buchnęło do mózgu, w razie zaś potrzeby, zakierowało wolą i wywiodło czyn.

Jednym z powszednich objawów tego to wrodzonego Żywiołu, jest doraźny popęd szlachetnej dumy lub srogiego upokorzenia jakie zdejmują nas mimowolnie na wieść niespodzianą o dopełnionem poświęceniu, lub o popełnionej nikczemności przez blisko dotykające nas osoby. W pierwszym i w drugim razie, czyn, na zewnątrz naszego uczestnictwa, zdala dokonan, — co nieprzeszkadza że w skutek złudzenia przyrodzonego duchowi, uczucie chluby owiewa nas swoim urokiem, lub czoło płonie przelotną czerwienią niezasłużonej sromoty.

Wrodzona to ludziom wzajemność, objawem szybszym nad wszelkie rozumowanie, uderza w struny sumienia, tej dźwięcznej harfy, istoty moralnej człowieka.

Dźwięk zatem wywołan i głęboko poczuty. Skąd wynik pierwszego drgnięcia? — wiadomo. Jak daleko następne zapłyną, gdzie ma skonać ostatnie, w jakich granicach zewnętrzny wypadek oddziaływa na wrodzone a mimowiedne to uczucie bliźniej wzajemności, kiedy dokonany czyn traci swoją wrażenność i przestaje utowarzyszać sumienie do moralnych swoich następstw...? oto zagadka której rozwiązaniu podoła prędzej, dotykalny, prosty przykład niż niejedna subtelna teorja:

Wyhodowane razem rodzeństwo, doszedłszy do pełnej liczby lat, powszednim obyczajem, niezalega matczynego gniazda. Pisklęta porosły w pióra. Każde, rozmachem młodzieńczych skrzydeł, puszcza się w szeroki świat, i rzuca swe siły na walkę osobistego przeboju o życie. Pokrewne węzły wytężają się w dalekie nieraz przestrzenie między członkami rozpierzchnionej rodziny; jeden dba, troszczy się, niepokoi o drugiego, i rzecz całkiem przyrodzona! pojedyńcze każdego koleje, wszystkim zarówno, niosą słodkie lub bolesne uczucia.

W dniu atoli opuszczenia domowej strzechy, widokrąg możebnych wrażeń, już się niezmiernie rozszerzył. Wędrowiec przybywa do miasta. Nieznany, tonie śród odmętu różnorodnej ludności. Pewnej nocy, zbiegowisko. Niebo zapływa czerwoną łuną. Wybucha straszny pożar. Tłum zewsząd garnie się ku rozszalałemu ognisku. Pośród gawiedzi, różne pogłoski krążą o przyczynie klęski. Ogień podłożon; schwytano podpalacza. Wymieniają go po nazwisku. Słyszy je wędrowiec, i własnym niedowierza zmysłom. I on toż samo nosi miano. Złoczyńca więc, może brat, może pokrewny, bliski lub daleki, może tylko używający podobnej nazwy?... Wstrzymuje się rażony niby piorunem; rozpacz i wstyd buchają mu, do mózgu, dławią za serce. Zapomina chwilowo że sam niewinny. Przedewszystkiem, radby skryć się pod ziemię, zaprzeć własnego bytu. Przeklina dzień w którym powziął nieszczęsną myśl przybycia do miasta.

Ale postać rzeczy zmienia się nagle. Pogłoska fałszywa! z czarnej, przedzierzga się w białą. Oskarżony na oślep, nie złoczyńcą lecz bohaterem. On pierwszy przyskoczył z drabiną, śród kłębów dymu wdarł się w rozpłomieniony zrąb, niesłychaną odwagą i cudem niejako, pokonał śmierć, wyrwał z morderczych jej objęć, matkę i dziatwę !

Tłum podnosi grzmiący oklask. Nazwisko wybawcy płynie w Niebiosa. Wędrowiec stopa nietyka ziemi. Uczucie chluby skrzy mu z oblicza. Gdzie on? ... gdzie mąż świętej ofiary?... Zanim go ujrzał, już widzi w nim brata, lub pokrewnego, bliskiego lub dalekiego, boć przecie między ludźmi jednego nazwiska, muszą się wiązać jakiekolwiek rodzinne węzły. Chwała zaś jednego potomka, opromienia cały ród.

Tak, za postawieniem stopy na pierwszym szczeblu życia, objawia się mimowiednie, wrodzone to uczucie, zobopólnej wzajemności, utowarzyszenia moralnego w pomyślnych, lub złowrogich kolejach.

Tu atoli, dopiero początek.

Życie, jak uspiona fala, wyzwana pociskiem do ruchu, zatacza coraz szersze pierścienie. Człowiek niebawem spostrzega że starczy mu uczucia nietylko dla rodziny, nietylko dla pokrewnych, dla bliskich okolicznych sąsiadów, ale i dalej.

Wojna w kraju. Ojczyzna, zawezwała wszystkich synów do walki. Odpowiedzieli z zapałem. Każda dzielnica, każde województwo, zbroi swój hufiec. Każda chorągiew bierze nazwisko od właściwego sobie okręgu. Toczą się bitwy. W jednej z nich, walnej, wygrana upornie się chwieje, gdy nagle, chorągiew jednej dzielnicy, pędzi na odsiecz, rzuca się na własną zatratę, pole swym trupem zaścieła i przechyla szalę zwycięztwa na stronę matki ojczyzny. Szczęśliwa wieść grzmi na cały kraj. Kobiety, starce zaniechani w dzielnicy, padają sobie nawzajem w rozrzewnione ramiona: płaczą poległych, ale z pod łez, błyska żar butnej chluby. Zdaje się im w pierwszej chwili obłędu że sami przyczynili się do dzieła. Nie dziw że cud rycerski dokonan! Wszakże to nasi, a tak hartownej młodzi, w reszcie ojczyzny nieznajdziesz!... Inne ziemice wielbią i sławią; trocha zazdroszczą, ale da Bóg doczekać, same zarówno wystąpią.

Krąg doraźnego uczucia wzajemności znacznie się już rozszerzył. Weźmy pielgrzymi kij; znajdziemy go dalej.

Z oczu, ale nie z serca stracona ojczyzna, daleko za nami została. Otwarły się szeroko posępne wierzeje tułaczego żywota. Znikły pokrewne, sąsiedzkie, okoliczne, ziemiowe granice. Ojczyzna rozćwiertowana na politycznym Atlasie państw, streszcza się w prawowitej całkowitości na wygnaniu. W obec samych siebie, w obec cudzoziemca, każdy, z jakiejkolwiek dzielnicy ród wiedzie, przedewszystkiem i nikim innym jedno Polakiem. W kraju, jeden byłby może nieznał drugiego, lub zapoznając, byłby dopytywał o rodzinę, o stosunki. Tu, każde polskie drzwi, dla każdego Polaka stoją, lub winny stać otworem. Przed obcym, zdaje się że moralnie, wszyscy za jednego, jeden za wszystkich odpowiada. Lada błąd popełnion, każdego dotyka, korci; całej gromadzie doskwiera. Potwarz na jednego, wszystkich zarówno oburza. Niech cudzoziemiec wystąpi z zarzutem, wnet, przed rozpoznaniem sprawy, przed wysłuchaniem dowodów, pierwsze doraźne uczucie prze do zadania fałszu pogłosce, i dopiero w obec dotykalnej zewsząd rzeczywistości, srodze nęka na duchu.

Chwil prawdziwego wesela niewiele. Zdarzają się atoli czasami nieporównane, niewysłowione.

W gronie nieodrodnych Francuzów, przychylnych zatem naszej sprawie, zatoczy się niekiedy rozmowa o Polsce. Starce przypominają waleczność dawnych towarzyszów broni na polach bojowych całego świata. Młodzież, z zapałem przytacza wypadki z ostatnich powstań, wlecze moskiewski ucisk pod pręgierz publicznego oburzenia, stawia wzniosłe przykłady hartu, ofiary, męczeństwa, sławi świętych wyznawców polskiego martyrologu. Kobiety, ze łzawą powieką, wielbią rycerską wytrwałość i bohaterskie poświęcenie polskich siostr, żon i matek. Śród całego towarzystwa, jeden tylko przychodzień, odosobiony od reszty, słucha na ustroniu i milczy. Przychodniem tym, Polak, wygnaniec. Słucha, a za każdym usłyszanym wyrazem, rośnie w nim serce, pierś wzdyma się chlubą z polskiego rodu, poi się urokiem rzewnej roskoszy na widok zasłużonych wieńców jakiemi cudzoziemiec zdobi mu Matkę Siedmiu Boleści, Ojczyznę. Niema tu miejsca na żadną rozwagę, na cień nawet rozumowania. Umysł zachowuje się biernie; nieodbywa najmniejszej pracy. Uczucie chłonie w siebie wszystkie wrażenia, i pieści, porywa, unosi, upaja całą istotę. Jednym błyskiem wyrabia się uwzajemnienie pojedyńczej osoby do przeszłych losów, do teraźniejszej katowni, do nadziei wymiaru sprawiedliwości dla całego kraju.

Doraźność ta objawów, przyrodzonego człowiekowi utowarzyszenia w bliźnich przebojach, uwidocznia się nietylko w stosunkach jego do rodaków i do ojczyzny. W całokształcie ludzkości, każdy naród stanowi jedną część; każdy następnie osobnik jest członkiem jednej, powszechnej rodziny. Krzywda wyrządzona bliźniemu, w jakiemkolwiek tenże przemawia narzeczu, wszędzie zarówno oburza prawe sumienie, i nagli je ku pośpiechowi z pomocą niedoli.

Za świętość tak wywołanego uczucia, przed dziewiętnastkiem wieków, skonano na krzyżu.

Zasada powszechnego braterstwa nie wytworzona z niczego, nie objawiona żadnym niepojętym cudem, lecz po prostu wydobyta na jaźń z ostatnich głębin sumienia gdzie dotąd drzemała w zarodzie, lub kiełkowała pokryjomu. Na pagórku Golgoty, Patrjotyzm pierwszy raz nabywa przekonania że mu odtąd zaciasno będzie w dotychczasowych granicach najwznioślejszego u pogan uczucia; od razu więc tuli do serdecznych objęć całą ludność ziemskiego obszaru. Otwiera się bezmiar wzajemnego pobratania; zanim jednak człowiek zdoła wypełnić go uczuciem, i zasadą przeprowadzić w czyn, musi wprzód stopniowo wdzierać się ze szczebla na szczebel, dopóki niepostawi zwycięzkiej stopy na tym szczycie z którego widokręgiem: Nieskończoność! Wrodzony, doraźny żywioł, wszędy odtąd będzie mu towarzyszył, zawsze popchnie go do ujęcia się za bliższym przeciw dalszemu; za pokrzywdzonym przeciw krzywdzącemu, aż dopóki nareszcie niestarczy mu już ludzkich istot na ziemi, dopóki ku ostatniej niewystąpi z bratnim uściskiem.

Widzieliśmy jak na obcej dziedzinie draśnięty w danym razie mimowiednem uczuciem, Polak ujmuje się za Polakiem. Przerzućmy go z Europy za Atlantyk, do Zjednoczonych Stanów, lub na afrykańskie jakie wybrzeże. Własnego rodu niezapomni, lecz w obec mięszkańców śród których przychodniem, poczuje się utowarzyszonym do losów każdego Europejczyka, i zniewaga na jednego rzucona, w nim także oburzenie wywoła. Niech atoli w gronie Amerykanów, zapuści się w zielone pustynie gdzie dogorywają dzikie szczątki pierwotnych władców kraju, — Indjan; niech z Beduinami z libijskiej Sahary, zakoczuje u źrzódeł Nilu, między Abissynami lub w czarnej Nubii, wnet rodakiem będzie mu biały, przeciw miedzianym obliczom, przeciw kędzierzawej wełnie na głowie.

Matematyk zagłębiony nad rozwiązaniem równań wysokiego stopnia, wprowadza w nie przypuszczalny jeden wyraz, fantastyczną mrzonkę, gwoli której, prawda następnie z zagadki się mu wyłania.

Gdyby w sprawach rozbioru uczuć, godziło się zwać na pomoc paradoks, pobłażający słuchacz dozwoliłby może w obecnym razie nadużyć swej łaski.

Przypuśćmy na chwilę że grono ludzi z rozmaitych szczepów tej ziemi, bąć z sobą pobratanych, bąć sobie wrażych, porwane czarodziejskim wirem, nagle spada na planetę gdzie krążą istoty cale odmienne od ludzkich. W mgnieniu oka, niknie wszelka różnica krwi, rodu, przekonań. Biały garnie się ku czarnemu; miedź indyjska kwapi się ku malajskiej pozłocie; zobopólne, bratnie uczucie wiąże jednych ku drugim. Już nie gromada to ludzi uszczkniętych po różnych krańcach ziemskiego padołu, lecz jedne rodzinne koło, lecz dziatwa z tegoż samego gniazda, nawzajem w sobie rozmiłowana, zarówno troskliwa o każdego pojedyńczy los.

Powiedzianem jest że paradoks bywa niekiedy, jeżeli nie zupełną prawdą, to przynajmniej częścią prawdy, przejrzaną w mglistej oddali. Przytoczony tu fantastyczny argument, uwydatnia przed wyobraźnią kierunek jakim ludzkość dąży kn urzeczywistnieniu najwyższych, społecznych celów. Przyjdzie czas gdzie narody ukształtują się w jedną, bratnią rodzinę; rozbłyśnie era gdzie każdy, panem u siebie, wolen od obcego ucisku, oddany wyłącznie walce spokojnej z przyrodą i wielmożeniu własnego ducha, ku całemu rodzajowi wyciągnie bliźnie ramiona, i w każdym człowieku powita towarzysza uwzajemnionego na wszelką przygodę. Cel nieochybny, konieczny; ale przed zwykłym poglądem tak dziś daleki że śmiertelne oko, w drodze ku niemu wiodącej, widzi raczej assymptotę niż prosto wytknięty gościniec. Tymczasem, każdy dzień wymierza pracę, względnie do sił człowieka. Zadaniem spółczesnych pokoleń jest przebój ku ułożeniu się sprawiedliwym ładem po swobodnych do koła ojczyznach. Następne podążą dalej. Zanim więc wybije godzina na pełny roskwit uczucia wszechspołecznego braterstwa, jedynym zaczynem powszechnych dążeń i dzieł, jest i winien być Patrjotyzm.

III.

Określiwszy w ten sposób żywioł wrodzony, objawiający się doraźnie, pozostaje nam przystąpić do badań nad żywiołem drugim, wynikłym z czystego rozumowania, opartym na dziejowych wypadkach. Żywioł ten, panuje nad pierwszym, chłonie go w siebie, potęguje własnemi przymioty, i ostatecznie, nadaje mu pełny, rzeczywisty charakter. On to stanowi najdroższy ów klejnot właściwej każdemu ludowi skarbnicy, klejnot który w psychologicznym rozwoju narodowego ducha, zwie się Ideałem.

Każdy naród, historyczną pracą, wyrabia u siebie własny swój ideał, czyli summę sprawiedliwości, braterstwa, poświęcenia, oświaty, jaką niesie w ofierze całej ludzkości, ku pręd szemu spełnieniu ostatecznych jej przeznaczeń.

Im który naród głębiej zaprzepaszczon w wyłącznej trosce o własną a materjalną moc; im mniej czuje się uwzajemnionym do losów zagranicznych plemion; im obojętniejszy u siebie na równość praw i obowiązków każdego człowieka; im gwałtowniej szatanią się w nim wraże popędy: mordercze na zabój spółzawodnictwo, nienasycona chuć zaboru, zawiść i pogarda ku obcym, duma z pomyślnie dokonanego rozboju, — tem, coraz słabiej tli w nim światło Ideału. Zamiast promienić mu z góry, pełza po ziemi; niesłońce, nie gwiazda, nie złocisty meteor, lecz cmentarny ognik wywołan trupią zgnilizną. Naród taki, walczy, zwycięża, panuje, żyje, dopóki starczy mu ziemskich, pięściowych potęg. Niech raz jednak wpadnie na manowiec niepowodzeń, wnet sypną się nań klęski, jedna za drugą. Niemocen oddziaływać z ducha, każdy dzień naznaczy upustem nowych sił. Pękają w nim podstawy, zrąb wali się, rospada w proch, i niebawem, po rozbitku, tyle tylko że w dziejach pozostanie suche wspomnienie.

Tak przepadło starożytnych mocarstw nie mało; tak może ze spółczesnych, niejedno jeszcze zaginie.

Naród atoli który bojował za dobrą sprawę; który umiał poświęcać się i cierpieć dla zasad własnych a wspólnych zarazem całej ludzkości; który, w potrzebie, obowiązek bliźniej usługi, wzniósł nad ponętę własnej korzyści, — naród ten, wbrew najboleśniejszym, rozpacznym kolejom, zdobył sobie rękojmię nieśmiertelności, i dopóty będzie nią się posługiwał, póki tak wywalczonego Ideału, na chwilę niestraci z wzroku, z myśli, z uczucia z czynu. Rozćwiertują go, obedrą z wszelkich praw, zaprzeczą w nim polityczne życie, wymażą nazwisko z geograficznych, urzędowych mapp, ciało i ducha wezmą na męki; zda się że wszystką krew wytoczą mu z żył. Nadaremnie!... Ideału niedosięgnie katowski topór, Patrjotyzmu niezadławi szubieniczny postronek. Wzrok dyplomatów, na pierwszy pogląd, niedostrzega narodu. Jeśli go niema, jeżeli zniknął, skąd owa tajemna niemoc która w danych razach ubezwładnia potężne siły wolnobytnych państw?...Co im wikła najmędrzej przemyślane zamiary ułożenia się w bezpieczny a spokojny ład? Skąd niemożebność szczerych a trwałych sojuszów? Gdzie ukryta przyczyna spychająca koniecznie każdy polityczny krok na fałszywe rozdroże?... Mocarstwa, na pozór zdrowe i wszechwładne; w głębi każdego, niedostrzeżony robak, toczy je i ubezwładnia.

Zarodem tym niemocy jest gwałt dokonan na jednym ze zbiorowych członków ludzkiej rodziny, jest: czynne lub bierne, zawsze atoli ściśle wzajemne wspólnictwo w odmowie sprawiedliwości pokrzywdzonemu. Tak, jeden zgrzytliwy dźwięk, starczy na poplątanie wielkiej harmonii.

Pokonany ale niezwyciężony, codzienną katuszą składan w grobie ale pomimo to nieśmiertelny, naród zużywa wiekowy ucisk, walczy, odradza się, przekazuje następnym pokoleniom obowiązek nieustannej ofiary, uzbraja je tym czarodziejskim orężem, tym talizmanem przeciw któremu niepodołają wszystkie siły ziemskiej przemocy, przekazuje im tarczę: IDEAŁ i miecz: PATRJOTYZM.

Stąd jasny wniosek że potęga rzeczywista, co zaś więcej, że wartość każdego ludu, stosunkują się do wzniosłości właściwego mu Ideału.

Historyczny ten pewnik naucza zarazem że nie u wszystkich ludów, jeden i tenże sam Ideał, że w jakości rozmaitych Ideałów, różnica znakomita. Ten prześwieca światłem zaćmionem; tamten skrzy poziomo; ów wyżej błyska; inny rospromienia szeroki widokrąg; ostatniego trudno dopatrzyć, można prawie zaręczyć że znikł zupełnie, lub że go nigdy niebyło.

Zachodzi pytanie czyli tam, gdzie wyraźny brak Ideału, Patrjotyzm również nieznajdzie dla siebie podniety, czy miłość Ojczyzny nieodszuka iskierki na zażegnięcie świętym zapałem krajowych serc?

Ze stanowczym a ostatecznym wyrokiem, spieszyć tu się niegodzi.

Jakkolwiek w tym lub owym szczepie, podupadły nastrój ducha, człowiek nigdy niewyradza się tak do szczętu, aby w głębinach sumienia, niekiełkowało mu nawet, żadne ludzkie uczucie. Pozbawion więc Ideału, zdobędzie się jeszcze na Patrjotyzm, poczuje uwzajemnienie samego siebie we wspólnych losach Ojczyzny, krwią i dostatkiem zaszafuje, ale Patrjotyzm to będzie najpośledniejszego rodzaju, Patrjotyzm przewagi nad wrogiem, bez względu na powody i cel walki; — lecz miłość ku rodzinnej ziemi, będzie to uczucie wywołane koniecznością odporu, i niewięcej szlachetne jak u wilczycy która ostatkiem sił broni przed psiarnią niepogwałcalności własnego łożyska.

Ofiara o tyle święta o ile cel wyższy a ogólniejszy. Krew,— ten płyn, według słów Goethe'go, szczególny a tajemniczy,— upuszczona dla zaboru, roskałuża się w przeklęte a zaraźliwe bagnisko; wytoczona dla własnej wyłącznie obrony, wsiąka w ziemię; przelana dla sprawy wspólnej z Dobrem ludzkości, paruje ku niebu, i stamtąd, purpurowym obłokiem dodaje Ideałowi potęgi i krasy.

Rzućmy teraz pogląd na niektóre ludy, kroczące po dziejowym gościńcu, z wzrokiem, niekiedy, mimowolnie nawet wlepionym w gwiazdę Ideału jak w roziskrzoną przewodnicę. Każdy z nich, — powiedzianem było, — właściwemi barwy, tęczuje wytyczne swe światło.

Postawionym obecnie na francuskiej ziemi, należy nam zacząć od streszczenia najwydatniejszych znamion francuskiego Ideału.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej