Fiodor Dostojewski

PETERSBURSKIE SENNE WIDZIADŁA WIERSZEM I PROZĄ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PETERSBURSKIE SENNE WIDZIADŁA WIERSZEM I PROZĄ

BOBEK

CHŁOPCZYK NA GWIAZDCE U PANA JEZUSA

CHŁOP MAREUSZ

STULETNIA

POTULNA

OD AUTORA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

SEN ŚMIESZNEGO CZŁOWIEKA

O NIEBEZPIECZEŃSTWIE POGRĄŻANIA SIĘ W AMBITNYCH SNACH

PETERSBURSKIE SENNE WIDZIADŁA WIERSZEM I PROZĄ

Fiodor Dostojewski

PETERSBURSKIE SENNE WIDZIADŁA WIERSZEM I PROZĄ

Myślę, że gdybym był felietonistą nie przypadkowym, lecz przysięgłym, stałym, chciałbym się chyba zamienić w Eugeniusza Sue, żeby opisywać tajemnice Petersburga. Jestem strasznie łasy na tajemnice. Jestem marzyciel, mistyk i — wyznaję — Petersburg, sam nie wiem czemu, wydawał mi się zawsze jakąś tajemnicą. Już jako dziecko, niemal zagubiony, porzucony w Petersburgu, zawsze się go jakoś bałem. Pamiętam pewne wydarzenie, w którym niemal nie było nic szczególnego, ale które mną wprost wstrząsnęło. Opowiem wam o nim ze wszystkimi szczegółami, chociaż właściwie nie jest to nawet wydarzenie — raczej po prostu wrażenie: od czegóż jestem marzycielem i mistykiem!

Pamiętam pewien zimowy, styczniowy wieczór. Spieszyłem się do domu z dzielnicy Wyborskiej. Byłem wtedy jeszcze bardzo młody. Zbliżywszy się do Newy przystanąłem na chwilę i rzuciłem przenikliwe spojrzenie w mglistą, mroźnomętną dal, która nagle spłoniła się ostatnią purpurą zachodu, dopalającego się na mglistym widnokręgu. Noc opadała na miasto i cała nieogarniona, spuchnięta od zamarzłego śniegu polana Newy z ostatnim odblaskiem słońca osypywała się niezliczonymi miriadami skier szklistego szronu. Brał mróz dwudziestostopniowy... Marznąca para buchała od zziajanych koni, od biegnących ludzi. Zgęszczone powietrze drżało od najmniejszego dźwięku, a z wszystkich dachów obydwu bulwarów nad Newą unosiły się i wzbijały w górę, ku zimnemu niebu, słupy dymu, splatając się i rozplatając po drodze, tak że, zdawało się, nowe budynki wstają nad starymi, nowe miasto kształtuje się w powietrzu... Zdawało się wreszcie, że cały ten świat, ze wszystkimi jego mieszkańcami, silnymi i słabymi, ze wszystkimi ich domostwami — schronieniami nędzarzy czy wyzłacanymi komnatami — w tej godzinie zmierzchu przypomina fantastyczne, czarodziejskie marzenie, zwid, sen, który też zniknie zaraz i rozproszy się jak dym, ulatując ku granatowemu niebu.

Jakaś dziwna myśl poruszyła się nagle we mnie. Drgnąłem i serce moje jakby oblał w tej chwili gorący strumień krwi, która zakipiała nagle od przypływu potężnego, dotąd mi nie znanego uczucia. Jakbym zrozumiał w tej chwili coś, co dotychczas ledwo poruszało się we mnie, lecz jeszcze nie nabrało sensu; jakbym przejrzawszy ujrzał coś nowego, całkowicie nowy świat, nieznajomy mi, znany tylko z jakichś mglistych niejasnych słów, z tajemnych jakowychś znaków. Sądzę, że właśnie od tamtej chwili zaczęło się moje istnienie...

No i od tej pory, od tego właśnie widzenia (nazywam swoje wrażenie nad Newą widzeniem), zaczęły mi się przydarzać raz po raz takie dziwne rzeczy. Dawniej, w swoich młodzieńczych rojeniach, imaginowałem sobie, że jestem to Peryklesem, to Mariuszem, to chrześcijaninem z czasów Nerona, to znów rycerzem na turnieju czy Edwardem Glendinningiem z powieści Klasztor Waltera Scotta, itp., itp. O czymże nie marzyłem za młodu, czegóż nie przeżyłem całym sercem, całą duszą swoją w złotych i gorączkowych widziadłach, niby w oparach opium. Nie było chwil w moim życiu pełniejszych, świętszych i czystszych. Tak bardzo się rozmarzyłem, że przegapiłem całą swoją młodość, a kiedy los nagle pchnął mnie na posadę urzędnika, to pracowałem wzorowo, ale natychmiast po godzinach urzędowania biegłem do siebie, na strych, wkładałem dziurawy szlafrok, otwierałem Schillera i marzyłem, upajałem się, cierpiałem takie bóle, które są słodsze od wszelkiej rozkoszy, i kochałem, kochałem... Chciałem uciec do Szwajcarii, do Włoch, wyobrażałem sobie, że mam przed oczyma Elżbietę, Luizę, Amalię. Lecz prawdziwą Amalię też przegapiłem; mieszkała tuż obok, za parawanem.

Mieszkaliśmy wtedy wszyscy po kątach, żywiliśmy się kawą jęczmienną. Za parawanem mieszkał też mąż pewien przezwiskiem Ssakowicz: całe życie szukał posady i całe życie biedował wraz z żoną suchotnicą, z lichymi butami i z pięciorgiem głodnych dzieci. Amalia była najstarsza, na imię miała zresztą nie Amalia, lecz Nadia, no ale niech dla mnie pozostanie na wieki Amalią.

Ileż powieści przeczytaliśmy razem! Dawałem jej książki Waltera Scotta i Schillera; opłacałem abonament w wypożyczalni Smirdina, natomiast butów sobie nie kupowałem, lecz zasmarowywałem dziurki atramentem. Przeczytaliśmy wspólnie dzieje Klary Mowbray i... tak się wzruszaliśmy, że do dzisiaj nie mogę wspominać tych wieczorów bez wstrząsu nerwowego. Za to, że jej czytałem lub streszczałem powieści własnymi słowami, cerowała mi stare skarpetki i krochmaliła moje dwa gorsy od koszul. Pod koniec, mijając mnie na naszych brudnych schodach, na których pełno było śmieci, a już najwięcej skorupek od jaj, nagle zaczęła się jakoś dziwnie czerwienić — ot tak, nie wiedzieć czemu, stanie nagłe cała w pąsach. A jaka ładna była, dobra, łagodna, pełna utajonych marzeń i tłumionych porywów — jak ja... Niczego nie dostrzegałem, a może nawet dostrzegałem, ale przyjemniej mi było czytać Intrygę i miłość czy opowieści Hoffmanna.

Jacyż byliśmy wtedy czyści, niewinni! Lecz Amalia wyszła nagle za mąż za pewne najnędzniejsze w świecie stworzenie, człowieka może czterdziestopięcioletniego (z guzem na nosie), który przez pewien czas mieszkał też kątem, obok nas, ale otrzymał posadę i zaraz nazajutrz oświadczył się Amalii, oferując jej swoją osobę i... bezgraniczne ubóstwo. Cały jego majątek stanowił płaszcz mundurowy, taki jak Akakiusza Akakiewicza, z kołnierzem z kota, „którego łatwo było zresztą wziąć za kunę". Podejrzewałem nawet, że gdyby tego kota nie można było wziąć za kunę, może by jego właściciel nie zdecydował się na ożenek, lecz jeszcze by trochę poczekał.

Pamiętam, jak się żegnałem z Amalią: ucałowałem jej ładną rączkę, pierwszy raz w życiu; ona pocałowała mnie w czoło i tak jakoś dziwnie się uśmiechnę ła, tak dziwnie, że ten śmiech potem przez całe życie ranił mi serce. I znów jakbym trochę przejrzał... O, czemu się tak zaśmiała... Gdyby nie to, nic bym nie zauważył! Czemu to wszystko tak boleśnie wryło się w moją pamięć! Teraz z udręką wspominam, mimo że gdybym był się ożenił z Amalią, byłbym na pewno nieszczęśliwy. Gdzie by się podział wtedy Schiller, wolność, kawa jęczmienna i rozkoszne łzy, i marzenia, i moja podróż na księżyc... Bo ja przecież, moi państwo, pojechałem potem na księżyc.

No, ale Bóg z nią, z Amalią. Gdy miałem już własne mieszkanie i spokojną posadkę, najspokojniejszą z posadek świata, zaczęły mi się śnić jakieś inne sny... Dawniej, w kątach, za czasów Amalii, mieszkałem prawie pół roku razem z urzędnikiem, jej narzeczonym, który chodził w płaszczu z kołnierzem z kota, mogącego ujść całkiem za kunę, a ja nawet myśleć nie chciałem o tej kunie. Nagle, zostawszy sam jeden, zastanowiłem się nad tym. Zacząłem się rozglądać i nagle zobaczyłem jakieś dziwne postacie.

Były to same dziwne, dziwaczne postacie, zupełnie prozaiczne, wcale nie jakieś tam Don Carlosy czy markizowie Posa, lecz najzwyklejsi radcowie tytularni, a jednocześnie jakby jacyś fantastyczni tytularni radcowie.

Ktoś robił do mnie miny ukryty za całym tym fantastycznym tłumem i pociągał za jakieś sznurki, sprężynki, a te kukiełki się poruszały, a on śmiał się bez przerwy! I przywidziała mi się wówczas inna historia, w jakichś ciemnych kątach, jakieś tytularne serce, uczciwe i czyste, cnotliwe i oddane zwierzchnikom, a razem z nim jakaś dzieweczka, skrzywdzona i smutna, i głęboko zraniły mi serce ich dzieje. Gdyby zebrać cały ten tłum, który przyśnił mi się wówczas, wyszłaby z tego niezgorsza maskarada... Teraz — o, teraz jest inaczej. Teraz śni mi się może nawet to samo, ale w innych kształtach, chociaż i starzy znajomi pukają niekiedy do moich drzwi.

Niedawno przyśniło mi się coś takiego: był sobie pewien urzędnik, ma się rozumieć w pewnym departamencie. Ani protestu, ani głosu nigdy nie dobywał z siebie; nie miał żadnych przewinień. Bielizny na sobie też prawie nie miał; mundur przestał spełniać swe przeznaczenie. Chodził ten mój dziwak zgarbiony, patrzył w ziemię, a kiedy wracając z urzędu do domu, na Petersburską, trafiał na Newski, to na pewno nigdy nie było na Newskim istoty pokorniejszej i bardziej bezbronnej, tak że stangret, który go kiedyś zdzielił batem — ot, tak sobie, z czułości, gdy przebiegał przez naszą wspaniałą ulicę — popatrzył nań niemal z podziwem, bo uderzony nie zwrócił nawet głowy w jego stronę, nie mówiąc już o wyłajaniu.

W domu miał nasz urzędnik starą ciotkę, która urodziła się z bólem zębów i obwiązanym policzkiem, gderzącą żonę i sześcioro dzieci. Kiedy wszyscy domownicy żądali chleba czy koszul, on sobie siedział w kąciku za piecem, nie odzywał się ani słowem, przepisywał urzędowe papiery lub milczał uparcie, wbiwszy oczy w ziemię i coś do siebie szepcząc, jakby prosił Boga o odpuszczenie grzechów. Wreszcie matce i dzieciom zabrakło cierpliwości. Mieszkali na facjatce drewnianego domku, którego połowa już się zawaliła, a druga mogła się lada chwila zawalić. Kiedy ich łzy, wymówki, udręki osiągnęły wreszcie szczyt, biedak podniósł nagle głowę i przemówił jak oślica Balaama, ale wyrzekł słowo tak dziwne, że go zabrano do domu wariatów. I jak mu mogło przyjść do głowy, że jest Garibaldim!

Tak, wszyscy jego współpracownicy poświadczyli, że już od dwóch tygodni był tym zaprzątnięty. Wyczytał coś przypadkowo w znalezionej na biurku gazecie. Nigdy prawie z nikim nie mówił, a tu nagle zaczął się denerwować, niepokoić, wypytywać wciąż o Garibaldiego, o sprawy włoskie. I oto rozwinęła się w nim stopniowo nieodparta pewność, że on właśnie jest Garibaldim, flibustierem i naruszycielem przyrodzonego stanu rzeczy.

Uświadomiwszy sobie to swoje przestępstwo, drżał dniami i nocami. Ani jęki żony, ani łzy dzieci, ani podstawiający mu nogę wyniośli lokaje przed bramami na Newskim, ani wrona, która mu razu pewnego usiadła na zmiętym kapeluszu, wywołując chóralny śmiech jego kolegów z departamentu, ani biczyki chwackich dorożkarzy, ani własny pusty brzuch — nic, nic już więcej go nie obchodziło. Cały Boży świat chwiał się przed nim i gdzieś ulatywał, ziemia usuwała mu się spod nóg. Tylko jedno widział wszędzie, we wszystkim: swoją zbrodnię, swój wstyd i hańbę. Co powie Jego Ekscelencja, co powie sam Dementy Iwanycz, naczelnik wydziału, co powie wreszcie Jemielian Łukicz, co powiedzą ci wszyscy... Biada mi!

I oto pewnego rana padł nagle do stóp Ekscelencji: moja wina, przyznaję się, jestem Garibaldi, róbcie ze mną co chcecie! No i zrobili z nim... co należało zrobić. Kiedy przyśnił mi się ten sen, sam się śmiałem z siebie i ze swych dziwacznych widziadeł. A tu nagle się okazało, że sen był wróżebny.

Jak się państwu podoba: wyczytałem niedawno w gazetach jeszcze jedną tajemnicę. Naprawdę tajemnica, chociaż w gazetach wydrukowano to i skomentowano — ale mimo to tajemnica. Otóż objawił się nagle nowy Harpagon, który zmarł w skrajnej nędzy — na stosach złota. Starzec ten był emerytowanym tytularnym radcą. Odnajmował kąt za parawanem za trzy ruble. W tym swoim brudnym kącie mieszkał Sołowiow już ponad rok, nie miał żadnego zajęcia, wiecznie narzekał na ubóstwo, a nawet, wierny pozorom swej domniemanej nędzy, nie płacił w terminie komornego — po jego śmierci okazało się, że zalegał za cały rok. W ciągu tego roku nowy Pluszkin stale chorował, cierpiał na zadyszkę i kaszlał, a po porady i leki chodził do szpitala Maksymilianowskiego. Do ostatnich dni życia odmawiał sobie świeżego pożywienia.

Po śmierci Sołowiowa, który zmarł na barłogu wśród odrażającej, smrodliwej nędzy, znaleziono w jego papierach 469 022 ruble w biletach kredytowych i w gotówce. Anons w gazecie podaje, że znalezione pieniądze oddane zostały do departamentu filantropii i że zostanie zrobiona sekcja zwłok.

Rozmyślając o tym wydarzeniu zbliżałem się do Hali Targowej. Zapadał wieczór, w sklepach za lekko spotniałymi szybami zapłonął gaz. Kłusaki i oficerowie mknęli po Newskim; z ciężkim chrzęstem mknęły po śniegu wspaniałe karety zaprzężone w dumne konie, z dumnymi stangretami i wyniosłymi lokajami. Od czasu do czasu rozlegał się dźwięczny stuk podkowy uderzającej skroś śnieg o kamień, po trotuarach pędzili tłumnie przechodnie... była Wigilia Bożego Narodzenia....

Wtem mignęła przede mną w tłumie jakaś postać — nie rzeczywista, lecz fantastyczna. Ani rusz przecież nie mogę się pozbyć nastroju fantazjowania. Już w la tach czterdziestych nazywano mnie, drocząc się, marzycielem, fantastą. Wtedy zresztą nie mieściłem się w jednej szufladce. Teraz, ma się rozumieć, jest i siwizna, i doświadczenie — ale mimo to jednak pozostałem marzycielem.

Postać, która mignęła przede mną, miała na sobie płaszcz na watolinie, stary, znoszony, który na pewno służył w nocy właścicielowi za kołdrę, co było widoczne już na pierwszy rzut oka. Potwornie zmięty kapelusz z pogiętym rondem spełzł na kark. Siwe kłaki wyłaziły spod kapelusza opadając na kołnierz płaszcza. Staruszek opierał się na kiju. Poruszał ustami jakby coś przeżuwając i z wbitym w ziemię wzrokiem śpieszył się gdzieś, pewnie do domu. Stróż odgarniający z chodnika śnieg umyślnie zrzucił mu na nogi pełną łopatę, ale staruszek tego nawet nie zauważył. Zrównawszy się ze mną spojrzał na mnie i mrugnął okiem, martwym okiem bez światła i siły, jakby uniesiono powiekę nieboszczykowi — i zrozumiałem natychmiast, że to jest ten właśnie Harpagon, który umarł z półmilionem na swoich łachmanach, a przedtem chodził do szpitala Maksymilianowskiego.

I oto (mam żywą wyobraźnię) zarysował mi się ktoś bardzo podobny do Puszkinowskiego skąpego rycerza. Wydało mi się nagle, że mój Sołowiow jest kolosalną postacią. Oddalił się od świata, od wszystkich jego pokus, ukrył się za parawanem. Co mu po całym tym martwym blichtrze, po całym naszym zbytku? Co mu po wygodach, komforcie? Co go obchodzą te wszystkie osoby, ci lokaje siedzący na karetach, te panie i panowie siedzący wewnątrz karet zaprzężonych we wspaniałe rumaki — i inni państwo, wlokący się pieszo; ci czarujący młodzi ludzie, na których twarzach maluje się nienasycone pragnienie kamelii i srebrnych rubli? Co go obchodzą te kamelie — Minny i Armancje? Nie, niczego mu nie potrzeba, on ma to wszystko — tam, pod swoją poduszką o poszewce nie zmienianej od zeszłego roku — nie szkodzi: wystarczy mu gwizdnąć, a przypełznie do niego posłusznie wszystko, czego zapragnie. Jeśli zapragnie, wiele osób zaszczyci go pełnym atencji uśmiechem. Ot, choćby wino — wino ogrzałoby mu krew, pomogłoby mu nawet niedrogie wino... Ale jemu nie trzeba żadnego. Jest wyższy nad takie pragnienia. Jest wyższy nad wszelkie pragnienia.

Kiedy tak fantazjowałem, wydało mi się nagle, że za daleko zabrnąłem, że okradam Puszkina, że tu wszystko odbyło się pewnie zupełnie inaczej. Nie, to było na pewno nie tak. Mniej więcej sześćdziesiąt lat temu Sołowiow zapewne pracował w jakimś urzędzie; był młody, młodziutki, coś około dwudziestki. Może i on się kochał, jeździł dorożkami, znał jakąś Luizę i chodził do teatru na Życie gracza. Aż tu nagle przydarzyło mu się coś takiego, co go jakby popchnęło, dało tajemny znak — jeden z takich wypadków, które błyskawicznie zmieniają całego człowieka, tak że nawet sam tego nie dostrzega. Może miał taką chwilę, kiedy nagle jakby przejrzał, jakby coś ujrzał i przeląkł się czegoś. I oto Akakiusz Akakiewicz zbiera grosze na kunę, a ten tutaj odkłada z pensji i zbiera, zbiera na czarną godzinę — nie wiadomo na co, ale w każdym razie nie na kunę. Czasem też drży, boi się, wtula się w kołnierz od płaszcza idąc po ulicy, żeby się kogoś nie przestraszyć, i w ogóle ma taką minę, jakby przed chwilą dostał porządną burę.

Mijają lata, i oto nasz urzędnik zaczyna z dobrym skutkiem zajmować się drobną lichwą, pożycza swoje grosze na niewielki procent urzędnikom i kucharkom, pod najpewniejsze zastawy. Gromadzi się spora suma, ale on czuje się coraz bardziej wystraszony. Mijają dziesiątki lat. Ma już ukryte zastawy tysięczne i dziesięciotysięczne. Milczy i gromadzi, wciąż gromadzi. Rozkoszne to, straszne, strach coraz bardziej dręczy mu serce, tak bardzo, że nagle realizuje swoje kapitały i zaszywa się w jakiś nędzny kąt.

Początkowo w swoim zapleśniałym mieszkaniu, o ścianach pomalowanych na buro, trzymał kucharkę i kotkę. Kucharka była głupia i z tej głupoty uczciwa. Ale on ją wciąż łajał i dręczył, jadał kartofle, pijał kawę zbożową i poił nią również kucharkę, bezbronną i posłuszną. Mięso kupował tylko dla kotki, po jednym funcie na miesiąc, więc kotka strasznie miauczała. Kiedy miaucząc patrzyła mu w oczy żałośnie ocierając się o jego nogi, z ogonem wyprostowanym jak drut — wówczas głaskał ją, nazywał Mizią, ale mięsa mimo to nie dawał.

Najcenniejszym jego sprzętem był zegar z ciężarkami zawieszonymi na sznurkach. Z braku zajęcia spoglądał na ten zegar, jakby się interesując, która godzina. Ale kotka zdechła, kucharka wróciła na wieś, do męża, zegar dawno już stanął i rozpadł się.

Staruszek został zupełnie sam, porozglądał się poruszając ustami, jakby coś przeżuwał, i sprzedał za dwa grosze na tandetę swoje trzy dziurawe krzesła, stół do kart, który od dawna już zamierzał obedrzeć z sukna, aby je zużyć na podszewkę do szlafroka, ale nie zużył, lecz poruszając ustami, jakby coś żuł, troskliwie złożył i schował do swego worka. Sprzedał także zegar i zamieszkał kątem.

W kącie za parawanem sypiał, jadał ziemniaki, zmniejszając co dzień ich ilość, drżał ze strachu, nie płacił za komorne i nie zapłaciwszy przenosił się do innego kąta, aby później i tam nie zapłacić. Ileż to razy na pewno uboga Niemka, jego gospodyni, w papilotach i brudna, błagała go, żeby jej oddał chociaż grosz ze swego długu. On tylko stękał i kwękał, zalecał jej pobożność, cierpliwość i miłosierdzie — i przeżegnawszy sobie usta zasypiał z trwogą i drżeniem, czy aby ktoś się nie dowie o jego tajemnicy, czy gospodyni jej nie zwęszyła.

A po co chodził do szpitala Maksymilianowskiego? Dlaczego się leczył? Na co mu było potrzebne życie? Czy przeczuwał, że całe jego pół miliona wpłynie na przechowanie do departamentu filantropii?

Chcieli otworzyć jego ciało, upewnić się, że nie był wariatem. Wydaje mi się, że sekcja nie wyjaśnia tego rodzaju tajemnic. Zresztą, jaki z niego był wariat?

Wszedłem do Hali Targowej. Pod arkadami roiło się od ludzi, trudno się było przecisnąć przez tłum. Wszyscy kupowali, robili zapasy na święta. Pod arkadami sprzedawano głównie zabawki i ubrane choinki wszelkiego gatunku, ubogie i bogate. Przed stosem zabawek stała gruba paniusia z lornetką i z lokajem w jakiejś niemożliwej liberii. Damie tej towarzyszył młody człowiek o zadartym nosie, niezwykle wyświechtany. Pani szczebiotała i wybierała zabawki; szczególnie spodobała się jej figurka w granatowym mundurze i czerwonych spodniach.

— C'est un Zouave, c'est un Zouave — piszczała dama — voyez, Victor, c'est un Zouave, car enfin il a... enfin c'est rouge, c'est rouge.

I pani z zachwytem kupiła żuawa.

Nie opodal, przed innym stosem zabawek, wśród tłumu kupujących stali jacyś państwo długo zastanawiając się, co by tu kupić, żeby i ładne było, i nie za drogie. Ten ostatni wzgląd, zdaje się, bardzo absorbował pana.

— Patrz, duszko, jak to szczęka — mówił do swej towarzyszki życia, pokazując jej drewnianą armatkę, która faktycznie szczękała. — Patrz, widzisz, szczęka!

I pan kilka razy szczęknął przed oczyma swej zatroskanej połowicy. Ale ona chciała nieco lepszej zabawki i ze zdumieniem patrzyła na armatkę.

— Może raczej tę lalkę — powiedziała bez wielkiej nadziei, wskazując palcem.

— Tę lalkę? Hm... — wyrzekł pan. — Czemuż, duszko, patrz, przecież to szczęka.

Jego posępna zaduma, zatroskane każdym groszem oblicze świadczyły, że pieniądze nie przychodzą mu łatwo. Nie decydował się i z zasępioną miną, w milczeniu, szczękał wciąż armatką. Nie wiem, co w końcu kupili. Przeciskałem się przez tłum. Od czasu do czasu słychać było nieśmiały głos dziecka, żebrzącego ukradkiem.

— Wielce szanowny panie, przepraszam, że ośmielam się niepokoić...

Obejrzałem się. Szedł za mną jakiś pan w mundurowym płaszczu, zapewne zwolniony z posady. Nie może być inaczej. Wszyscy tacy chodzą potem w mundurowych płaszczach, zwłaszcza ci, którzy mieli sprawę sądową. Pan ów, sążnistego wzrostu, z wyglądu mniej więcej trzydziestopięcioletni (rodzony braciszek Nozdriowa i porucznika Żywnowskiego), w czapce z czerwonym otokiem, o odrażająco świeżej cerze i niezwykle starannie wygolonej fizjonomii, do tego stopnia szczerej i szlachetnej, że od pierwszego spojrzenia czuło się nieprzepartą chęć plunięcia prosto w tę fizjonomię. Znam go: już niejeden raz widziałem go na ulicy.

— Pech mnie ściga. Sam dawałem potrzebującym po 15 rubli. Wielce szanowny panie... z pańskiej strony... jeśli się mogę spodziewać.

Nie tylko tego pana, który dawał po 15 rubli potrzebującym (trzeba by się dowiedzieć, ile zdarł z innych potrzebujących), spotykałem na petersburskich ulicach. Albo takie już mam szczęście, albo mam szczególną właściwość natrafiania na nich. Pamiętam jeszcze jednego jegomościa, też w szarym mundurowym płaszczu, niezwykle czystym i nowym — pana o wspaniałych bokobrodach i nieopisanie szlachetnej twarzy. Twarz ta lśniła zdrowiem, białe ręce błyszczały czystością. Zaczepił mnie w języku niemieckim — po to zapewne, by się nie kompromitować przed „publicznością"; nie wiedziałem, jak się od niego odczepić. Z takim bezwstydem nigdy się jeszcze nie spotkałem... A jak świetnie nadawaliby się ci wszyscy żebracy na brukarzy lub strażaków! Co za krzepa, co za zdrowie! Ale — honor przeszkadza! A jaką szkołę musieli dawać w swoim czasie podwładnym!

Lecz spotkanie z płaszczem odrażająco szlachetnej fizjonomii przypomniało mi inne spotkanie w lecie, w sierpniu. Owego dnia przydarzyły mi się nawet dwa spotkania; jedno z nich zrobiło na mnie arcyprzyjemne wrażenie. Przechodziłem Fontanką obok luksusowej willi. Przed bramą stała elegancka dwuosobowa kareta. Prześliczna, młodziutka damulka, bogato i strojnie ubrana, frunęła do karety, za nią wskoczył człowiek bardzo jeszcze młody, w olśniewającym wojskowym mundurze; ledwo lokaj zatrzasnął drzwiczki, a już młody człowiek wpił się pocałunkiem w usteczka ślicznej pani, która z zachwytem przyjęła jego pieszczotę. Spostrzegłem tę błyskawiczną scenkę przez okno karety. Oni mnie nie zauważyli, konie ruszyły z kopyta, a ja wybuchnąłem śmiechem stojąc na trotuarze. Nie było wątpliwości, że to państwo młodzi składający wizyty. Małżonkowie po miodowym miesiącu w karetach się nie całują.

Około piątej po południu tego samego dnia szedłem aleją Wozniesieńską. Wtem usłyszałem za sobą nieśmiały, słaby głos: odwróciłem się — stał przede mną chłopiec dwunasto- lub trzynastoletni, o miłej, poczciwej twarzyczce, patrząc na mnie błagalnym i zawstydzonym spojrzeniem. Mówił coś urywanym, trochę drżącym głosem. Ubrany był bardzo ubogo, lecz schludnie: letnie lekkie palto, czapka z daszkiem, buty raczej liche. Stary jedwabny krawacik, starannie zawiązany na szyi. Wszystko świadczyło, że pochodzi z rodziny ubogiej, lecz uczciwej i takiej, co to znała lepsze czasy. Było też widać, że ten krawat zawiązała mu własnoręcznie mamusia lub starsza siostra. Kołnierzyk dość grubej koszuli był bardzo czysty. Sposób bycia miał prosty i grzeczny. Jego zmęczona twarz miała szlachetny, szczery wyraz.

— Przepraszam, że pana niepokoję — powiedział. — Czy nie byłby pan łaskaw ofiarować mi coś... — Powiedziawszy to, lekko się zaczerwienił.

Cofnąłem się o krok ze zdumienia. Tak dziwna mi się wydała jego prośba.

— Któż ty jesteś? — spytałem zdumiony — i jak się dzieje, że... prosisz? Doprawdy nie przypuszczałem...

— Tatuś i mamusia posłali mnie rano do naszych krewnych do dzielnicy Petersburskiej. Myśleli, że będę mógł tam zjeść obiad. Ale ja tam... nie mogłem zjeść obiadu, długo czekałem, a teraz idę do domu... bardzo się zmęczyłem i bardzo chce mi się jeść.

— A gdzie mieszkasz?

— Koło klasztoru Smolnego... Niech mi pan da sześć kopiejek. O, tu w sklepiku są paszteciki, widziałem przez okno, po sześć kopiejek. Kupię sobie jednego i trochę odpocznę w sklepiku, a potem pójdę dalej.

Na szczęście miałem w kieszeni ćwierć rubla i dałem je biednemu chłopcu.

— Powiedz mi, kim są twoi rodzice? — spytałem.

— Tatuś przedtem pracował w urzędzie — odparł chłopiec — a ja chodziłem do szkoły. Nas jest czworo rodzeństwa. Ale jak tatuś w tym roku stracił posadę, przestałem chodzić do gimnazjum; nie ma pensji i my teraz jesteśmy bardzo biedni.

Cały dramat w kilku słowach.

Biedni, bardzo biedni!

Oczywiście, ubóstwo jest faktem... no, powiedzmy — wyjątkowym, nie będziemy się spierać. Przecież są także ludzie bogaci i ludzie zamożni; mają dzieci miłe, mądre, dobrze ułożone, kupują im żuawów — może żuawi nie przeszkodzą dzieciom stać się z czasem bardzo dobrymi ludźmi... Jednak u nas to jest niesłychanie dziwne; dzieje się wszystko na mocy jakiegoś nieznanego prawa, a przecież powinno istnieć prawo; przecież natura działa i człowiek żyje na mocy jakichś praw. A tymczasem dzieją się dziwne rzeczy. Z chłopskiej rodziny wychodzi nagle poeta, i to jaki poeta; z za kładu specjalnego — filozof! I dlatego jestem spokojny o chłopca, którego spotkałem. On nie zginie; oczywiście żal jego ojca, ale chyba znajdzie sobie coś w końcu, da sobie jakoś radę... Zresztą pewnie to już skończony człowiek. W dodatku nie brak na ziemi i małych nieszczęść. Nie on jeden zresztą, nieprawdaż? Ale mimo wszystko trudno znieść myśl o tym, ile smutnego cynizmu, ile przytłaczających wrażeń wyniesie ten chłopiec ze swego dzieciństwa. I czy ten cynizm nie odbije się na jego rozwoju moralnym? A jeśli się odbije, to w jaki sposób? Czy rezultatem będzie odraza do tego cynizmu, czy też taki rodzaj ugody, który gubi duszę na wieki? Ten chłopiec już się uczył, już wiele rzeczy rozumie, czerwieni się i wstydzi. Jest uczciwy i już myślał samodzielnie, gdyż nieszczęście uczy myśleć, niekiedy nawet za wcześnie. Jak na nim potem zaważy ta przypadkowa żebranina? Czy będzie wspominał ten dzień ze wstrętem, ze zgrozą? Czy też zamieni się w darmozjada na emeryturze, w płaszczu mundurowym i z ohydnie szlachetną powierzchownością?

Lecz... uspokójmy się, po co te całkiem bezużyteczne pytania. Ubóstwo jest zawsze wyjątkiem; wszyscy żyją, jakoś żyją. Społeczeństwo nie może być w całości bogate; w społeczeństwie muszą istnieć także niedole. Nieprawdaż?

BOBEK

Tym razem zamieszczam „Notatki pewnej osoby". To nie ja, to całkiem inna osoba. Myślę, że nie trzeba więcej żadnej przedmowy.

NOTATKI PEWNEJ OSOBY

Siemion Ardalionowicz mówił do mnie akurat onegdaj:

— Powiedz, Iwanie Iwanowiczu, na miłość boską — będziesz ty kiedyś trzeźwy?

Dziwne żądanie. Ja się nie obrażam, skromny ze mnie człowiek, ale cóż, zrobili ze mnie wariata. Kiedyś przypadkiem jeden malarz wziął mnie za modela: „Bądź co bądź — powiada — jesteś literat". Zgodziłem się, no a on to wystawił. A potem czytam: „Idźcie popatrzeć na to chorobliwe, bliskie obłędu indywiduum".

Trudno, niech będzie, ale — pytam — jakże tak, mimo wszystko tak od razu — w gazecie? W prasie wszystko powinno być szlachetne, ideałów potrzeba, a tu... Na to przecież ma styl, żeby powiedzieć jakoś nie wprost. Ale nie, on już nie chce nie wprost. Dziś humor i dobry styl zanikają i zamiast dowcipu miota się różne obelgi. Ja się nie obrażam: nie jestem Bóg wie jaki literat, żeby zwariować. Napisałem opowiadanie — nie wydrukowali. Napisałem felieton — nie przyjęli. Tych felietonów mnóstwo po różnych redakcjach nosiłem — wszędzie odrzucali: soli, powiadają, brak panu.

— Jakiej wam soli potrzeba? — pytam kpiąco — attyckiej?

Nawet nie zrozumieli. Teraz przeważnie tłumaczę dla wydawców z francuskiego. Piszę też anonsy dla kupców: „Fenomen! Delicje! Wyśmienita herbata, z własnych plantacji". Za panegiryk dla jego ekscelencji, świętej pamięci Piotra Matwiejewicza, ładną sumkę zainkasowałem. Sztuką podobania się paniom ułożyłem na zamówienie księgarza. Takich książeczek ze sześć sztuk wydałem w swoim życiu. Chcę zebrać powiedzonka Woltera, ale obawiam się, że u nas może się to wydać postne. Bo jaki tam dzisiaj Wolter? Dziś kij sękaty w modzie, nie Wolter! Resztki zębów sobie powybijali!... No — i to już cała moja twórczość literacka. Chyba jeszcze to dodać by można, że wciąż bezinteresownie listy po redakcjach rozsyłam, podpisane pełnym moim nazwiskiem. Pouczam, udzielam przestróg, krytykuję i wskazuję drogę. Do jednej redakcji w zeszłym tygodniu czterdziesty z kolei list w ciągu dwóch lat wysłałem: same znaczki kosztowały mnie cztery ruble. Paskudny mam charakter, w tym rzecz.

Myślę, że malarz sportretował mnie nie z racji literatury, lecz dla moich dwóch symetrycznych brodawek na czole: że niby fenomen. Idei teraz brak, no to uwzięli się na fenomeny. Udały mu się te moje brodawki — jak żywe! Oni to nazywają realizmem.

A co do wariactwa, to u nas zeszłego roku niejeden trafił w prasie do czubków. I to w jakim stylu o tym pisano: „Taki samorodny talent... i co się w końcu okazało... zresztą dawno już było do przewidzenia..." To jeszcze nawet dosyć zmyślne, tak że z punktu widzenia czystej sztuki można by nawet pochwalić. A nuż tamci okażą się po powrocie jeszcze mądrzejsi. Tak, tak, zrobić z kogoś idiotę to u nas potrafią, ale mądrzejszym jeszcze nikogo nie zrobili.

Najmądrzejszy według mnie jest ten, kto choć raz na miesiąc sam siebie nazwie durniem — umiejętność dziś nie spotykana. Dawniej dureń przynajmniej raz do roku miał się za durnia, a teraz z tym ani rusz. Tak to wszystko dziś pomieszali, że durnia od mądrego już nie odróżnisz. Naumyślnie tak zrobili.

Przypomniało mi się pewne hiszpańskie powiedzonko, kiedy Francuzi dwa wieki temu zbudowali u siebie pierwszy dom wariatów: „Zamknęli wszystkich swoich durniów w osobnym domu, żeby dowieść, że sami są mądrymi ludźmi". Faktycznie tym, że zamkniesz drugiego u czubków, nie dowiedziesz swego rozumu. „K. zwariował, to znaczy, że my teraz jesteśmy mądrzy". Nie, wcale jeszcze nie znaczy.

Zresztą co, u diabła... Po co się rozwodzę o tym rozumie? Gderam i gderam. Nawet służąca ma mnie dość. Wczoraj wpadł do mnie kolega: „Styl ci się zmienia, powiada — takie to wszystko posiekane. Posiekasz, posiekasz — zdanie wtrącisz, potem do tego wtrąconego jeszcze jedno, potem jeszcze coś wstawisz w nawiasach — i znów dalej siekasz, siekasz..."

Kolega ma rację. Coś się ze mną dzieje dziwnego. I charakter mi się zmienia, i głowa mnie boli. Zaczynam widzieć i słyszeć dziwne rzeczy. Nawet nie głosy, lecz tak jakby ktoś koło mnie szmerał: „Bobek, bobek, bobek!"

Co znowu za bobek! Rozrywki mi trzeba.

Chciałem się rozerwać, trafiłem na pogrzeb. Mój daleki krewny. Nawet radca kolegialny. Żona, pięć córek, wszystkie niezamężne. Ileż to same trzewiki muszą kosztować. Nieboszczyk jakoś sobie radził, no a tu masz — wdowia pensyjka! Spuszczą z tonu. Zawsze mnie przyjmowali niegościnnie. Zresztą nie poszedłbym nawet teraz, gdyby nie tak wyjątkowa okazja. Szedłem za konduktem wraz z innymi, no i co? Stronią ode mnie, zadzierają nosa. To prawda, mundur mam dosyć lichy. Chyba ze dwadzieścia lat nie byłem na cmentarzu — to ci dopiero miejsce!

Po pierwsze — ten zaduch. Zjechało się może piętnastu nieboszczyków. Pogrzeby różnej klasy, były nawet dwa karawany; generała i jakiejś damy. Dużo zbolałych twarzy, niemało udanego bólu, ale sporo też nie skrywanej wesołości. Parafia nie może narzekać: dochody są. Ale ten zaduch, ten zaduch! Nie chciałbym być tutejszym duchownym.

W twarze nieboszczyków zaglądałem ostrożnie — jestem bardzo wrażliwy. Są twarze łagodne, ale trafiają się przykre. Uśmiechy, powiedziałbym, raczej niemiłe, u niektórych nawet bardzo. Nie lubię tego — przyśnić się może. W czasie nabożeństwa wyszedłem z cerkwi na powietrze; dzień był nieco ponury, ale nie padało. I zimny: cóż, październik. Przeszedłem się po kwaterach. Różne są kategorie. Trzecia kosztuje trzydzieści rubli: przyzwoite i niezbyt kosztowne. Dwie pierwsze — w cerkwi i pod kruchtą: za te słono liczą.

W trzeciej kategorii chowali ze sześć osób, wśród nich generała i damę.

Zajrzałem do mogił: okropność! Woda, i to jaka! Zupełnie zielona i... Zresztą mniejsza z tym. Grabarz co chwila usuwał ją czerpakiem. Pójdę, pomyślałem sobie, póki trwa nabożeństwo — przejść się trochę za bramę. Tam zaraz jest przytułek dla starców, trochę dalej — knajpa. Nawet całkiem niezła knajpka: zakąsić można i tak dalej. Pełno tam było uczestników pogrzebu. Dużo zauważyłem wesołości i szczerego ożywienia. Zakąsiłem i wypiłem.

Potem wziąłem własnoręczny udział w przeniesieniu trumny z cerkwi do grobu. Dlaczego nieboszczycy w trumnie robią się tacy ciężcy? Podobno z powodu jakiejś inercji, że niby ciało nie podlega już władzy swojego pana... czy inna bzdura w tym rodzaju, sprzeczna z mechaniką i zdrowym rozsądkiem. Nie lubię, kiedy ludzie mający tylko średnie wykształcenie pchają się do rozwiązywania zagadnień specjalnych; u nas to jest na porządku dziennym. Cywile wygłaszają sądy o sprawach wojskowych, nawet na szczeblu marszałka, a ludzie z dyplomem inżyniera zabierają głos w kwestiach filozoficznych i ekonomicznych.

Na stypę nie pojechałem. Mam swoją ambicję; jeśli przyjmują mnie tylko w ostateczności — po co będę łaził na ich przyjęcia, nawet z okazji pogrzebu. Nie rozumiem tylko, po co właściwie zostałem na cmentarzu. Siadłem sobie na nagrobku i zamyśliłem się, stosownie do okoliczności.

Zacząłem od moskiewskiej wystawy, a skończyłem na zdziwieniu samym w sobie. Na ten temat snułem takie oto myśli:

Wszystkiemu się dziwić jest oczywiście głupotą, ni czemu się zaś nie dziwić jest znacznie ładniej i nie wiadomo czemu uważa się to za dobry ton. Ale chyba w istocie tak nie jest. Moim zdaniem nie dziwić się niczemu jest znacznie głupiej, niż dziwić się wszystkiemu. No i, poza tym, niczemu się nie dziwić — to prawie to samo, co niczego nie szanować. Zresztą głupi człowiek w ogóle nie potrafi niczego szanować.

— Ależ ja przede wszystkim chcę szanować. Pragnę szanować - powiedział mi parę dni temu pewien znajomy.

„Pragniesz szanować". Boże, pomyślałem, co by to było, gdybyś się teraz ośmielił to wydrukować!

Pogrążyłem się w myślach. Nie lubię czytać napisów na nagrobkach, w kółko to samo. Na płycie obok mnie leżała nie dojedzona kanapka: och, jak głupio i nie na miejscu! Zrzuciłem ją na ziemię — to przecież nie chleb, lecz kanapka. Zresztą rzucanie chleba na ziemię zdaje się nie jest grzechem: na podłogę, owszem, jest. Sprawdzić w kalendarzu Suworina.

Przypuszczalnie siedziałem tam długo, nawet za długo; wyciągnąłem się nawet na długim kamieniu w kształcie marmurowej trumny. I nie wiem, jak to się stało, lecz nagle zacząłem słyszeć różne rzeczy. Z początku nie zwracam uwagi i lekceważę to, ale rozmowa trwa. Słyszę — dźwięki głuche, jakby spod poduszki, a przy tym zrozumiałe, z bliska dochodzące. Ocknąłem się, usiadłem i nastawiłem ucha.

— Nie, ekscelencjo, tak nie można, o nie. Pan mówi kier, ja wistuję — i nagle pan ma siedem karo. Trzeba było licytować karo.

— Więc co — grać na pamięć? Gdzie w takim razie emocja?

— Nie, nie można, ekscelencjo, bez gwarancji ani rusz. Trzeba koniecznie z dziadkiem, i jedno wyjście w ciemno.

— No, dziadka się tu nie dostanie.

Co to za aroganckie gadanie! Dziwne, zaskakujące. Jeden głos taki pewny siebie, dostojny, drugi miękki, jakby polukrowany; nie uwierzyłbym, gdybym nie słyszał na własne uszy. Na stypie przecież nie byłem... Skąd tu preferans, co to za generał? Że głosy dochodziły z grobów — co do tego nie mogło być wątpliwości. Pochyliłem się i przeczytałem na pomniku: „Tu spoczywa generał-major Pierwojedow... Kawaler następujących orderów. — Hm... — Zmarł w sierpniu bieżącego roku... w wieku lat pięćdziesięciu siedmiu... Spoczywajcie, drogie prochy, do radosnego świtu".

Hm, do diabła, faktycznie generał! Na drugim grobie, skąd dochodził uniżony głos, jeszcze nie było pomnika, tylko płyta: widocznie ktoś nowy. Sądząc z głosu, radca dworu.

— Ojejejejejej! — rozległ się zupełnie inny głos z odległości mniej więcej pięciu sążni od miejsca generała, spod całkiem świeżej mogiły — głos męski, należący wyraźnie do człowieka z gminu, ale złagodzony nabożnym rozrzewnieniem. — Ojejejejejej!

— Ach, on znów czka! — odezwał się wyniosły, pełen niechęci głos zirytowanej damy, zapewne z wyższych sfer. — Skaranie boskie z tym sklepikarzem! Że też ja muszę leżeć akurat obok niego.

— Ależ ja wcale nie czkałem, na czczo przecież jestem, taka już moja natura. A pani dobrodziejka wciąż grymasi, nie może się odzwyczaić.

— A po coś się tutaj położył?

— Położyli mnie paniusieczko — małżonka i drobne dziatki, nie sam tu ległem. Tajemnica śmierci, do brodziejko! Sam bym się za nic nie położył koło pani, za skarby świata, a jeśli leżę, to stosownie do swego majątku, sądząc z taksy. Na to bowiem nas zawsze stać, żeby za grób nasz wedle trzeciej kategorii zapłacić!

— Uciułałeś sobie, ludzi oszukiwałeś?

— Jak panią mogłem oszukać, jeżeli prawie od stycznia ani grosika nie uiściłaś. Rachuneczek czeka na panią w sklepie.

— Co za głupota! Tu, moim zdaniem, głupio jest dochodzić swych należności! Proszę iść na górę, upomnieć się u siostrzenicy — ona po mnie dziedziczy!

— Gdzieżbym się teraz upominał, gdzieżbym tam chodził. Oboje osiągnęliśmy kres i przed Sądem Bożym równiśmy w grzechach.

— Równiśmy w grzechach! — pogardliwie przedrzeźniała nieboszczka. — Proszę się w ogóle do mnie nie odzywać!

— Ojejejejej!

— Ciekawe, ekscelencjo — jednak sklepikarz liczy się z dziedziczką!

— Ja myślę, że się liczy! Cóż w tym dziwnego?

— Ależ ekscelencjo, tutaj jest całkiem inny porządek.

— Co za inny porządek?

— Przecież my, że tak się wyrażę, umarliśmy, ekscelencjo.

— Ach, w istocie! No, ale jednak jest jakiś porządek...

Ale mi dogodzili, to mnie dopiero ubawili! Skoro już tutaj doszło do tego, to o co można mieć pretensję tam na górze? A to ci historia! Słuchałem jednak dalej, co prawda z niezmiernym oburzeniem.

— Och, ja bym sobie jeszcze pożył! Och, wiecie — tak bym sobie jeszcze pożył! — rozległ się nagle nowy głos gdzieś spomiędzy generała i nerwowej damy.

— Słyszy pan, ekscelencjo? Ten nasz znów zaczyna. Przez trzy dni milczy — i nagle: „Och, ja bym sobie jeszcze pożył!" I z takim, wie pan, apetytem! Hi-hi!

— I z lekkomyślnością.

— Kiedy go już porządnie bierze, ekscelencjo, i kiedy już, wie pan, całkiem zasypia — jest przecież tutaj od kwietnia — nagle znów słychać: „Och, ja bym sobie jeszcze pożył!"

— Nudno tu cokolwiek — zauważył ekscelencja.

— Słusznie, ekscelencjo, nudnawo. A może by tak podroczyć się nieco z Awdotią Ignatiewną, hi-hi?

— Nie, ślicznie dziękuję. Nie znoszę tej krzykliwej mamzeli.

— Ja ze swej strony też was obu nie znoszę — odezwała się pogardliwie mamzela. — Jesteście nudziarze, nie potraficie opowiedzieć nic dla duszy. A panu, ekscelencjo, nie radzę zadzierać nosa — ja o panu coś mogłabym powiedzieć: jak to pana spod pewnego małżeńskiego łoża lokaj rano wymiótł szczotką.

— Co za złośliwa niewiasta! — syknął przez zęby generał.

— Matuchno, Awdotio Ignatiewną! — znów jęknął nagle sklepikarz. — Powiedz mi pani, moja złociutka, złego nie pomnąc: cóż to ja pokutę odbywam czy co?

— Ach, on znów swoje zaczyna, tego tylko brakowało. Ale zalatuje od niego! Pewnie się na bok przewrócił.

— Nie ruszałem się, dobrodziejko, i wcale ode mnie nie zalatuje, bom jeszcze ciało w całości zachował, no a paniusię to widać już trochę ruszyło, bo fetor tu fak tycznie niemożliwy, nawet jak na to miejsce tutaj. Jeno z grzeczności milczę.

— Ach, wstrętny złośliwiec! Sam cuchnie na odległość i jeszcze na mnie wszystko spędza!

— Ojejejejej! Żeby już ten czterdziesty dzionek wreszcie nadszedł: żałosny ich lament nad sobą usłyszeć, małżonki szloch i dziatek płacz cichy!...

— Masz też o czym marzyć! Nażrą się kutii i pójdą sobie. Ach, żeby się ktoś wreszcie obudził!

— Awdotio Ignatiewna — przemówił usłużny urzędnik — proszę chwilę poczekać, zaraz odezwą się nowi.

— A są może wśród nich młodzi ludzie?

— Są i młodzi, Awdotio Ignatiewna. Nawet zupełne młodziki.

— Ach, jak to dobrze!

— No co, jeszcze nie zaczęli? — informował się ekscelencja.

— Nawet onegdajsi jeszcze się nie ocknęli, ekscelencjo. Sam pan raczy wiedzieć, niekiedy cały tydzień milczą. Dobrze, że ich onegdaj, wczoraj i dziś naraz wszystkich przywieźli. Bo tu przecież na jakie dziesięć sążni wokół są prawie sami zeszłoroczni.

— Hm, to może być ciekawe.

— Dziś na przykład, ekscelencjo, pochowano rzeczywistego tajnego radcę Tarasiewicza. Po głosach poznałem. Znam jego bratanka, dopiero co spuszczał trumnę.

— Hm, a gdzie on leży?

— Ach, jakieś pięć kroków od pana, ekscelencjo, w lewo. Prawie tuż u pańskich nóg... Mógłby pan, ekscelencjo, zawrzeć znajomość...

— Hm, nie... ja miałbym pierwszy...

— Ależ on sam zacznie, ekscelencjo. Nawet mu to pochlebi, niech mi pan to powierzy, ekscelencjo, a ja...

— Ach, och, cóż to się ze mną dzieje! — jęknął nagle jakiś przestraszony nowy głosik.

— Nowy, ekscelencjo, nowy, Bogu dziękować, i jak prędko! Nowi czasami prawie cały tydzień milczą.

— Och, zdaje się, młody człowiek! — pisnęła Awdotia Ignatiewna.

— Ja... ja... wskutek komplikacji, i tak niespodzianie! — zaszczebiotał młodzieniec. — Szulc mi jeszcze w przeddzień powiedział: powstała, powiada, komplikacja... a mnie nagle rano się zmarło! Och! Och!

— No trudno, młody człowieku, nie ma rady — zauważył łaskawie generał, widocznie się ciesząc z przybycia nowicjusza. — Nie trzeba rozpaczać! Prosimy bardzo do naszej, że tak powiem, doliny Jozafata. Dobrzy z nas ludzie, jak nas pan pozna, to się przekona. Jestem generał-major Pierwojedow, Wasilij Wasiljewicz, do usług.

— Ach, nie, nie! Nie, to przecież niemoż... Leczę się u Szulca i, wie pan, wywiązała się u mnie komplikacja: z początku piersi mi obłożyło, zacząłem kaszleć, potem się jeszcze przeziębiłem: płuca i influenza... a tu nagle, całkiem niespodziewanie... Przede wszystkim niespodziewanie!

— Powiada pan: początkowo piersi? — wtrącił łagodnie urzędnik, jakby chcąc ośmielić nowego.

— Tak, piersi i flegma, a potem nagle nie ma flegmy, ale coś w piersiach... i nie mogę oddychać, i wie pan...

— Wiem, wiem, ale jeżeli piersi, to powinien był pan raczej do Ecka, a nie do Szulca.

— Ja, wie pan, ciągle się wybierałem do Botkina... i nagle...

— No, Botkin to zdrowo drze — zauważył generał.

— Ależ nie, on się wcale nie drze, słyszałem, że jest taki grzeczny, bada ponoć uważnie i rozpoznanie ma dobre.

— Jego ekscelencja miał na myśli honorarium — sprostował urzędnik.

— Ach, co pan mówi, tylko trzy ruble, i tak troskliwie bada, i tyle recept... Więc koniecznie chciałem do niego, tak mi go polecono... No więc jak mi panowie radzą: do Ecka czy do Botkina?

— Co, dokąd? — dobrodusznie rechocąc zakołysał się trup generała. Urzędnik wtórował mu falsetem.

— Kochany chłopcze, kochany, promienny chłopcze! Jakże cię kocham! — pisnęła w ekstazie Awdotia Ignatiewna. — O, gdyby takiego mieć koło siebie!

O, co to, to nie! Na to się nie mogę zgodzić! I to ma być współczesny nieboszczyk! Słuchajmy jednak dalej i nie spieszmy się z wyciąganiem wniosków. Ten młodzik, nowy — pamiętam go, jak leżał w trumnie — miał minę wystraszonego kurczaka, najpaskudniejszą w świecie! Lecz co dalej?

Ale tu zaczął się taki harmider, że nawet nie spamiętałem wszystkiego, bo bardzo wiele osób zbudziło się naraz. Zbudził się urzędnik — radca stanu, i z miejsca zaczął rozmowę z generałem o projekcie nowej podkomisji w ministerstwie spraw i o prawdopodobnych w związku z tą podkomisją przesunięciach na pewnych stanowiskach — czym bardzo, ale to bardzo zainteresował generała. Wyznam, że sam dowiedziałem się o tym i owym i aż się zdziwiłem, jakimi to czasem drogami można się dowiedzieć w stolicy różnych nowinek administracyjnych. Następnie na wpół się ocknął pewien inżynier, ale długo plótł coś trzy po trzy, tak że nasi nie ruszali go nawet, zostawiając w spokoju, aż swoje odleży. Oznaki mogilnego ożywienia wykazała też pochowana dopiero dziś rano wielka dama. Lebieziatnikow (tak bowiem nazywał się ów uniżony i znienawidzony przeze mnie radca dworu, leżący obok generała Pierwojedowa) bardzo się tym przejmował i dziwił się, że tym razem wszyscy tak prędko się budzą. Wyznam, że i ja się dziwiłem; przecież niektórzy spośród obudzonych zostali pochowani dopiero przedwczoraj, na przykład pewna bardzo młodziutka panienka, może szesnastoletnia, ale cały czas chichocząca... wstrętnie i obleśnie chichocząca.

— Ekscelencjo, tajny radca Tarasiewicz raczy się budzić! — oznajmił nagle Lebieziatnikow z niezwykłą skwapliwością.

— Co tam znowu? — niechętnie mruknął zbudzony nagle tajny radca. W sepleniącej wymowie i głosie było coś kapryśnie rozkazującego. Zacząłem się wsłuchiwać z zaciekawieniem, bo ostatnio słyszałem coś niecoś o Tarasiewiczu — coś w najwyższym stopniu podniecającego i niepokojącego.

— To ja, ekscelencjo, na razie tylko ja, łaskawco.

— O co panu chodzi? Czego pan sobie życzy?

— Chciałem tylko dowiedzieć się o zdrowie ekscelencji — z nieprzyzwyczajenia każdemu tu na początku trochę przyciasno, dobrodzieju. Generał Pierwojedow pragnąłby mieć zaszczyt zawarcia znajomości z ekscelencją i spodziewa się...

— Nie znam takiego.

— Ależ ekscelencjo, generał Pierwojedow, Wasilij Wasiljewicz...

— To pan jest generał Pierwojedow?

— Nie, ekscelencjo, jestem tylko radcą dworu. Lebieziatnikow, do usług, a generał Pierwojedow...

— Bzdury, proszę mi dać spokój!

— Daj pan spokój! — powściągnął wreszcie z godnością sam generał służalczą skwapliwość swego mogilnego fagasa.

— Nie raczył się jeszcze obudzić, ekscelencjo — trzeba to mieć na względzie. To z nieprzyzwyczajenia: jak się raczy zbudzić, wtedy inaczej zareaguje...

— Dajże pan spokój! — powtórzył generał.

— Wasiliju Wasiljewiczu! Hej, ekscelencjo! — zawołał nagle donośnie, zuchwale tuż koło Awdotii Ignatiewny jakiś zupełnie nowy głos — głos pański i arogancki, z modnie niedbałą dykcją i natrętnie skandujący. — Ja was wszystkich obserwuję już od dwóch godzin — leżę tu przecież trzy dni. Czy pan mnie sobie przypomina, Wasiliju Wasiljewiczu? Kliniewicz jestem, spotykaliśmy się u Wołokońskich, dokąd pana też, nie wiadomo czemu, wpuszczano.

— Czyżby hrabia Piotr Pietrowicz?... Czy to możliwe, że pan... w tak młodym wieku... Jakże mi przykro!

— Mnie też przykro. A zresztą wszystko mi jedno i chcę zewsząd wyciągnąć, co się tylko da. Ale nie żaden hrabia, lecz baron, zaledwie baron. Nędzne z nas baroniątka, z jakichś lokajów właściwie, nie wiem zresztą, jak do tego doszło... ale gwiżdżę na to. Jestem tylko łajdakiem z pseudowyższej sfery, którego uważają za „uroczego łobuza". Ojciec mój to drugorzędny generał, a matkę kiedyś przyjmowano w wyższych sferach. Co do mnie, to w zeszłym roku razem z Żydem Zyflem wyprodukowaliśmy fałszywych papierków na sumę pięćdziesięciu tysięcy, potem zrobiłem na niego donos, a całą gotówkę zabrała do Bordeaux Julka Charpentier de Lusignan. Niech pan sobie wyobrazi ekscelencjo, byłem już prawie zaręczony. — Szczewalewska, nie ma jeszcze szesnastu lat, chodzi na pensję, dostanie w posagu dziewięćdziesiąt tysięcy. Awdotio Ignatiewno! Pamięta pani, jak to mnie pani uwiodła, gdy byłem jeszcze czternastoletnim uczniakiem?

— Ach, to ty, łobuzie! No, przynajmniej mi ciebie Bóg zesłał, bo tu...

— Niesłusznie pani swego sąsiada podejrzewała o niemiłą woń... śmiałem się w kułak — przecież to ode mnie zanosi: pochowano mnie nawet w zalutowanej trumnie.

— Ach, obrzydliwiec! Ale mimo wszystko cieszę się. Nie uwierzy mi pan, panie Piotrze, do jakiego stopnia brak tutaj życia, humoru...

— Tak, tak, i właśnie mam zamiar wprowadzić tu coś nowego, oryginalnego. Ekscelencjo — nie, nie pan, panie Pierwojedow — druga ekscelencja, panie Tarasiewicz, tajny radco! Odezwijże się pan! Tu Kliniewicz, który w czasie postu zawiózł pana do mile Fury — słyszy mnie pan?

— Tak, słyszę pana, panie Kliniewicz! Bardzo mi miło, może pan wierzyć!

— Nic panu nie wierzę, zresztą gwiżdżę na to. Ja pana, drogi staruszku, po prostu chcę ucałować, ale dzięki Bogu nie mogę. Czy wiecie państwo, co ten grand-père zmajstrował? Zmarł trzy lub cztery dni temu i — wyobraźcie sobie — okazało się, że zostawił ni mniej, ni więcej, jak czterysta tysięcy niedoboru w kasie państwowej. Były to pieniądze dla wdów i sierot; nie wiem dlaczego sam nimi gospodarował, tak że koniec końców prawie osiem lat nie było u niego kontroli... Wyobrażam sobie, jakie oni tam teraz mają miny i jak pomstują na niego! Prawda, że to rozkoszna myśl? Przez cały ostatni rok nie mogłem się nadziwić, skąd taki siedemdziesięcioletni staruch, podagryk i chiragryk, ma jeszcze tyle sił do rozpusty. Ale teraz już wiem! To te wdowy i sieroty — już sama myśl o nich musiała go dobrze rozpalać!... Dawno o tym wiedziałem, tylko ja jeden wiedziałem: mówiła mi Charpentier. No, a jak się dowiedziałem, to zaraz w święta — była akurat Wielkanoc — nacisnąłem go po przyjacielsku: „Kładź, bracie, dwadzieścia pięć tysięcy na stół, bo jak nie to jutro będziesz miał kontrolę!" I wiecie co, państwo? Miał zaledwie trzynaście tysięcy! Słowem, zdaje się, że umarł w samą porę. Grand-père, grand-père, słyszy mnie pan?

— Cher panie Kliniewicz, całkowicie zgadzam się z panem, ale niepotrzebnie pan... zapuszcza się w takie szczegóły. Tyle jest w życiu cierpień, udręczeń i tak mało satysfakcji... Zapragnąłem wreszcie odpocząć. Jak widzę, i tutaj można będzie sobie nieźle użyć...

— Założę się, że on już zwietrzył Catiche Bieriestową!

— Kogo? Jaką Catiche!? — zadrgał lubieżnie głos starca.

— Jaką Catiche? A o tu, na lewo, pięć kroków ode mnie, dziesięć od pana. Jest tu już piąty dzień, i gdyby pan wiedział, grand-père, co to za bestyjka!... Z dobrego domu, dobrze ułożona — a przy tym monstrum, prawdziwe monstrum! Nikomu jej tam nie pokazywa łem, tylko ja jeden wiedziałem o niej... Catiche, odezwij się!

— Hi! hi! hi! — odezwał się wibrujący dziewczęcy śmiech, w którym brzmiał jakiś ostry ton. — Hi! hi! hi!

— Blon-dy-neczka? — wyskandował zadyszany grand-père.

— Hi!hi!hi!

— Ja już od dawna — bełkotał ciężko dysząc starzec — marzyłem o blondyneczce... piętnastolatce... i właśnie w takim otoczeniu...

— Potwór! Potwór! — krzyknęła Awdotia Ignatiewna.

— Dość tego! — przeciął Kliniewicz. — Widzę, że materiał tu pierwszorzędny. My tu natychmiast świetnie się urządzimy. Najważniejsze to żeby spędzić wesoło resztę czasu... Ale jakiego czasu? Hej, panie urzędniku, jak tam panu, Lebieziatnikow czy jak? Słyszałem, że tak się do pana zwracano!

— Lebeziatnikow, radca dworu. Siemion Jewsieicz, do usług. Jest mi naprawdę bardzo miło.

— Gwiżdżę na to, że jest panu miło, ale pan tu, zdaje się, jest najlepiej poinformowany. Już od wczoraj dziwię się, jak to jest, że my tutaj mówimy? Przecież myśmy umarli, a tymczasem rozmawiamy, a nawet jakby się poruszamy — a jednocześnie ani nie rozmawiamy, ani się nie poruszamy. — Co to za sztuki magiczne?

— Jeśli pan sobie życzy, baronie, mógłby to panu lepiej wytłumaczyć Platon Nikołajewicz.

— Jaki znów Platon Nikołajewicz? Niech pan nie marudzi, do rzeczy!

— Platon Nikołajewicz to nasz domorosły filozof, przyrodnik, magister. Wydał kilka książek filozoficznych, jest tu od trzech miesięcy i już całkiem zasypia; teraz to już się nie da go rozruszać. Raz na tydzień wybąka zaledwie parę słów zupełnie od rzeczy...

— Do rzeczy, do rzeczy!

— Tłumaczy to wszystko w sposób najprostszy: mianowicie, że tam w górze, kiedy żyliśmy jeszcze, mylnie uważaliśmy tamtejszą śmierć za śmierć. Ciało tu jeszcze raz jakby ożywa, resztki życia koncentrują się, ale tylko w naszej świadomości. Nie potrafię dokładnie wytłumaczyć, ale to jest tak, jakby życie trwało nadal siłą bezwładności. Wszystko skupia się według niego gdzieś w świadomości i tak trwa jeszcze dwa — trzy miesiące, niekiedy nawet pół roku... Jest tu na przykład taki jeden, co już prawie się całkiem rozłożył, ale raz na jakieś sześć tygodni wymamrocze jedno słówko, oczywiście bezsensowne, o jakimś bobku: „Bobek, bobek" — tak powie — a więc i w nim życie wciąż jeszcze tli się niedostrzegalną iskierką.

— Niezbyt to mądre. No a to, że ja na przykład — nie mając powonienia — czuję tu odór?

— To... hm... No, tu już nasz filozof zapuścił się w mgliste regiony. Właśnie co do powonienia zauważył, że odór tu jest, że tak powiem, moralny! He! he! Ponoć odór duszy, żeby zdążyła się opamiętać przez te dwa—trzy miesiące... I że jest to, że się tak wyrażę, ostatnia łaska... Tylko wydaje mi się, baronie, że to wszystko — to już mistyczne bredzenie, całkiem zresztą zrozumiałe w jego sytuacji...

— No, dość już tego, jestem pewien, że i dalej to takie same bzdury. Najważniejsze, że mamy przed sobą dwa — trzy miesiące życia, a w końcu i tak czeka — bobek! Proponuję więc wszystkim, żebyśmy spędzili tych parę miesięcy jak najprzyjemniej, a w tym celu należy urządzić się na innych zasadach. Proszę państwa! Proponuję, żebyśmy się niczego nie krępowali!

— Ach, tak, tak! Nie krępujmy się niczego! — rozległo się naraz wiele głosów i — rzecz dziwna — były wśród nich nawet zupełnie nowe głosy, to jest głosy tych, co się tymczasem obudzili. Ze szczególną skwapliwością huknął basem swoją aprobatę całkiem już przytomny inżynier. Dziewczątko Catiche zachichotało radośnie.

— Och, jakże pragnę niczego się nie krępować! — zawołała w upojeniu Awdotia Ignatiewna.

— Słyszycie państwo? Jeżeli już Awdotia Ignatiewna pragnie niczego się nie krępować...

— Ależ nie, panie Piotrze, ja się tam krępowałam mimo wszystko, ale tu okropnie pragnę odrzucić wszelkie więzy!

— O ile rozumiem, panie Kliniewicz — huknął inżynier — proponuje pan, żeby urządzić tutejsze, że tak się wyrażę, życie na nowych, tym razem rozsądnych zasadach.

— Na to ja sobie gwiżdżę! Z tym poczekamy na Kudejarowa, wczoraj go przywieźli. Jak się zbudzi, to wam wszystko wytłumaczy. To taka postać, taka kolosalna postać! Jutro chyba przytaszczą tu jeszcze pewnego przyrodnika, pewnego oficera na pewno i, o ile się nie mylę, za jakieś trzy — cztery dni pewnego felietonistę, chyba razem z redaktorem. Zresztą do diabła z nimi, ale rzecz w tym, że zbierze się nas spora gromadka i wszystko się jakoś ułoży. Ale tymczasem chcę jednego: żeby nie kłamać. To najważniejsze. Żyć na ziemi i nie kłamać niepodobna, gdyż życie i kłamstwo to synonimy; no a tu — dla zabawy — nie będziemy kłamali. Co u diabła, jesteśmy w grobie czy nie! Będziemy wszyscy na głos opowiadać swoje historie bez żadnego skrępowania. Ja pierwszy zacznę. Wiecie państwo, należę do ludzi zmysłowych. Tam na górze to wszystko było związane sparciałymi sznurkami. Precz ze sznurkami, spędźmy tych parę miesięcy w najbezwstydniejszej szczerości! Obnażmy się całkowicie!

— Ach, obnażmy się, obnażmy się! — zawołały wszystkie głosy naraz.

— Ach, jak ja strasznie chcę się obnażyć! — piszczała Awdotia Ignatiewna.

— Ach, ach, widzę, że będzie tutaj wesoło! Ja nie chcę do Ecka!

— Och, jak ja bym sobie pożył jeszcze! Jak ja bym sobie pożył!

— Hi! hi! hi! — chichotała Catiche.

— Najważniejsze, że nikt nam tego nie może zabronić. I chociaż Pierwojedow, jak widzę, złościł się — to jednak nie dosięgnie mnie swoją ręką. Grand-père, co pan na mój projekt?

— Zgadzam się całkowicie, z największą przyjemnością, ale pod jednym warunkiem: żeby Catiche pierwsza opowiedziała swoją biografię.

— Protestuję! Protestuję jak najusilniej! — rzekł stanowczo generał.

— Ekscelencjo! — zniżonym głosem przekonywał, bełkocąc i zachłystując się nicpoń Lebieziatnikow — ekscelencjo, przecież to nam nawet na rękę! Powinniśmy się zgodzić. No bo... wie pan, chodzi mi o tę małą... No i wreszcie wszystkie te różne sztuczki...

— Zgoda na małą, ale...

— Nam to wszystko na rękę, ekscelencjo, jak Boga kocham, na rękę! No, choćby na próbę, chociaż raz...

— Nawet w grobie nie dadzą spokoju!

— Po pierwsze, generale, pan w grobie grywa w preferansa, po drugie — my sobie gwiż-dże-my na pana! — wyskandował Kliniewicz.

— Panie szanowny, proszę się nie zapominać!

— Co? Ależ pan mnie nie dosięgnie, mogę z panem się droczyć stąd jak z bolończykiem Julki. A poza tym, proszę państwa, co z niego tutaj za generał? Tam był generał, a tutaj — guzik!

— Za pozwoleniem!... Ja i tutaj...

— Tutaj zgnije pan w trumnie i zostanie po panu sześć mosiężnych guzików!

— Brawo, Kliniewicz! Cha! cha! cha! — ryknął chór głosów.

— Służyłem Najjaśniejszemu Panu! Mam szpadę!

— Pańska szpada nadaje się tylko do siekania myszy! A poza tym nigdy jej pan nie dobywał!

— Wszystko jedno, mój panie. Byłem częścią całości.

— Różne bywają części całości.

— Brawo, Kliniewicz, brawo! Cha! cha! cha!

— Nie rozumiem, co to jest szpada — oznajmił inżynier.

— Będziemy wiać przed Prusakami jak myszy, zrobią z nas miazgę! — zawołał z oddali jakiś nie znany mi głos, aż się zachłystujący z zachwytu.

— Szpada, łaskawco, to honor! — próbował przekrzyczeć wszystkich generał, ale tylko ja go słyszałem. Wszczął się długi, nieopisany rwetes i wrzask, wśród którego można było rozpoznać tylko histerycznie podniecone piski Awdotii Ignatiewny:

— No, prędzej, prędzej! Ach, kiedyż wreszcie zaczniemy być bezwstydni!

— Ojejejejej! Zaiste dusza moja pokutę odbywa! — rozległ się głos człowieka z gminu — i...

I w tym momencie nagle kichnąłem. Stało się to niespodziewanie i mimo woli, ale efekt był zdumiewający: wszystko umilkło, jak na cmentarzu. Znikło jak sen. Zapadła iście grobowa cisza. Nie sądzę, żeby się mnie krępowali: przecież postanowili niczego się nie krępować! Czekałem może pięć minut, ale nic — ani słowa, ani dźwięku. Nie przypuszczałem też, aby się zlękli donosu na policję, bo i co tu może zrobić policja? Wnioskuję mimo woli, że jednak muszą mieć jakąś tajemnicę, nie znaną śmiertelnikom, którą starannie przed nimi ukrywają.

„No — pomyślałem — kochani, ja was jeszcze odwiedzę", i z tymi słowami opuściłem cmentarz.

Nie, to mi się w głowie nie mieści! Nie, zaiste! Nigdy się na to nie zgodzę! Bobek nie robi na mnie wrażenia (więc to był ten bobek!).

Rozpusta w takim miejscu, rozkład ostatniej nadziei, rozpusta wśród zwiędłych, gnijących trupów — i to w ostatnich przebłyskach a cwiadomości! Dano im w darze te chwile, a oni... Ale przede wszystkim — w takim miejscu! Nie, to mi się w głowie nie mieści!

Odwiedzę inne kwatery, posłucham wszędzie. O to właśnie chodzi, że trzeba wszędzie ucha nastawić, nie tylko w jednym miejscu, żeby sobie wyrobić jakieś pojęcie. A nuż natrafię na coś pocieszającego!

A do tamtych na pewno powrócę. Obiecali swoje biografie i różne historyjki. Tfu! Ale pójdę, muszę pójść: to sprawa sumienia!

Zaniosę to do „Obywatela"; tam pewnego redaktora też sportretowali. A nuż wydrukują.

Koniec wersji demonstracyjnej.

CHŁOPCZYK NA GWIAZDCE U PANA JEZUSA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHŁOP MAREUSZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STULETNIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

POTULNA

OD AUTORA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SEN ŚMIESZNEGO CZŁOWIEKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

O NIEBEZPIECZEŃSTWIE POGRĄŻANIA SIĘ W AMBITNYCH SNACH

Farsa całkiem nieprawdopodobna,

wierszem, z domieszkąprozy.

Napisali p. Sprężyniec, Szczerzyzębski,

Białopiętowicz i Ska (kolektywnie).

„Stało się przed pięciuset laty, może dawniej..."
Żukowski - Ondyna

I

Blady księżyc zagląda przez szyby
Do zacisznej małżeńskiej sypialni...
Piotr Iwanycz z chrapaniem straszliwym
Leży obok małżonki legalnej.
Mężowskiemu chrapaniu do wtóru
Delikatnie przez nos świszcze żona.
Oto Negr jej się śni czarnoskóry.
I krzyknęła przez sen, zalękniona.
Lecz małżonek nie słyszy jej krzyku,
Uśmiech błogi na twarzy mu gości:
On, właściciel tysiąca muzyków,
Oto wjeżdża do nowych swych włości.
Przed pałacem się tłoczą ludziska,
Niby fale na morzu wzburzonem...
I już każdy przez tłum się przeciska,
Aby paść mu do nóżek z ukłonem.
Dziedzic krótkie wygłasza orędzie,
Swoją trzodę przed buntem ostrzega,
Obiecuje, że ojcem im będzie,
Potem wchodzi do domu wielkiego.
Tutaj szubę wspaniałą bobrową
Lokaj ściąga z szacunkiem mu z ramion...
„Zaraz uchę mi w winie gotować
I udusić mi leszcza w śmietanie!
Tylko żwawo! Żartować nie lubię!"
(Woła tupiąc znacząco nogami)
............................................
............................................
Przekazawszy czeladce naukę,
Drzemkę uciąć malutką zamierzył,
I przed lustrem zdejmuje perukę
(Bo był łysy) — i blednie... „O Jezu!"
Tam, gdzie wcale nie było zarostu,
Włos się kręci, geściutki i kruczy,
Nos jest krótszy o wiele i prosty,
A spojrzenie — naprawdę zabójcze!
Postał chwilkę przed lustrem — i w nogi,
Z przerażenia pobladły umyka,
Lecz po chwili podkrada się znowu,
Spojrzał — zapiał jak kogut w kurniku!
Ręce w bok, szybki krok, zawadiaka,
Głowę śmiało zadarłszy do góry,
Zaczął tańczyć przed lustrem kozaka:
„Oj da dana, da dana, hip hura!
Teraz nikt mnie nie pozna. Co, bracie?
Dobra nasza. Widzieliście dziwy?"
Wtem, ujrzawszy przez okno dzieweczkę,
Okiem łypnął szelmowsko z daleka,
Pomyślawszy: „Co, Piotrze, Piotreczku?
Dobry z ciebie numerek, kolego!"
Otworzyły się drzwi i stanęła
Czarnobrewka ponętna u proga
I do stołu podawać zaczęła,
A w jej sercu — ciekawość i trwoga.
Już podany jest leszcz apetycznie,
Lecz on nie je, zmagając się z dreszczem...
Leszcz to rzecz wyśmienita, faktycznie,
Lecz są rzeczy wspanialsze niż leszcze...
„Jak cię zowią, ślicznotko?" — „Awdotią".
„Czemuż, Duniu, ty moje kochanie,
Łazisz boso, choć takie tu błoto?"
„Nie mam butów, ubodzyśmy, panie".
„Zaraz jutro dostaniesz trzewiczki...
Skosztuj ze mną leszczyka, maleńka...
Daj no, muchę ci spędzę z policzka...
Rety... Jaka gorąca ta ręka!...
Lada dzień do stolicy pojadę,
Jak królewnę cię pięknie ubiorę,
A tymczasem..."

II

Tymczasem na jawie
Wszystko idzie normalnym swym torem...

Ale wydarzenia są tego rodzaju, ze stanowczo nie zachodzi konieczność opiewania ich wierszem. Pod czas gdy w sypialni nie było słychać nic prócz subtelnego nosowego gwizdania oraz nie mniej harmonijnego chrapania, w kuchni panował już niejaki ruch: kucharka, będąca jednocześnie pokojówką małżonki Piotra Iwanycza, obudziła się, zarzuciła na siebie jakąś czerwoną bluzkę i upewniwszy się przez szparę w drzwiach, że państwo jeszcze śpią, pospiesznie wyszła zamykając za sobą drzwi na zasuwę. Czy tak zawsze robiła, czy też tylko tym razem zapomniała zawiesić przy zasuwie kłódkę — nie wiadomo. Mrok spowija również przyczynę i cel jej wyjścia, wiadomo jedynie, że się udała na jedno z wyższych pięter tejże kamienicy. Można także założyć z dużą dozą prawdopodobieństwa, że udała się na poszukiwanie towarzystwa odpowiedniego do jej rangi i skłonności, gdyż mimo bardzo wczesnej pory po całych schodach uwijali się już lokaje, kucharki i pokojówki bądź z dzbanem wody, bądź ze skrzynią węgla, i na wszystkich piętrach rozlegały się donośne głosy, wesoły, piskliwy śmiech i szuranie szczotek do butów. Schody kuchenne odgrywają wielką rolę w życiu petersburskiej czeladzi: na nich spędza służący najlepsze godziny swego życia — godziny, kiedy jego lękliwy słuch nie wytęża się bezustannie: czy pan nie dzwoni? A myśl, że pan może się niespodziewanie pojawić i chwycić go za czub, zanim zdąży stłumić wesoły uśmiech i nadać swojej fizjonomii wyraz ponurego szacunku, jest tak odeń daleka, że w ogóle zapomina o istnieniu pana. Tutaj omawia się zalety i wady swoich państwa, dyskutuje się o tym co to jest barynia, dziedziczka, i swobodnie płynie piosenka o baryni, o której tak lubią śpiewać Rosjanie i o której znają tyle pięknych piosenek; tutaj czyta się na głos anonse prasowe. Ogłoszenie: „Po trzebny człowiek na pokoje, przystojny, wysoki, z dobrymi świadectwami", i temu podobne szczególnie zaciekawiają słuchaczy, stając się powodem długotrwałych, zażartych dyskusji, czasem interesujących nawet dla tych, co się nie starają o posadę lokaja. Wreszcie ujawnia się tutaj w całej rozciągłości tak właściwa czeladzi uprzejmość.

Ale dosyć o schodach. Nie minęło pięć minut od wyjścia kucharki, kiedy drzwi leciutko skrzypnęły i do kuchni ostrożnym krokiem wszedł człowiek o nieco pomiętym, lecz nobliwym wyglądzie, ktoś w rodzaju tych szlachetnie ubogich istot, które nawet żebrząc czynią to nie inaczej, jak na podstawie dokumentu przypominającego swą wymową najlepsze karty utworów, które się rozchodziły w naszym obszernym państwie w ilości czterdziestu wydań:

„Oddana panu (pani) całą duszą, pełna czci dla pana (pani) istota ludzka, w chwili obecnej wskutek nieznośnych cierpień spowodowanych brakiem kurtuazji pogrzebana żywcem bez możności zachowania dobrego imienia, a nawet prawa do miana człowieka... Leżąc plackiem błaga krwawymi łzami z grobu rozpaczy o pomoc dla nieszczęśliwego nędzarza i jego opłakanej niedoli".

Niewątpliwie cechy tych istot — to siedmioro dzieci (koniecznie siedmioro, ani mniej, ani więcej), matka na łożu boleści, język plączący się nieco przy wyznaniu, że od trzech dni (też ani mniej, ani więcej) nie miałem nic w ustach i przy innych zapewnieniach, oraz poczucie własnej godności warte trzydzieści pięć kopiejek, gdyż niezawodnie się obrażą otrzymawszy mniej, co jest zresztą całkowicie usprawiedliwione ich szlacheckim pochodzeniem. Znają bardzo dobrze drogę do szynku i mogą powiedzieć o sobie, że i oni są w szynkach znani.

Zresztą znają też wiele innych dróg. Gdy przyjdzie im chęć, wchodzą do czyichś mieszkań i dzwonek u drzwi wprawiony w ruch ich ręką wydaje jakiś szczególny, nieśmiały i błagalny dźwięk, jakby on też miał siedmioro dzieci i matkę złożoną niemocą. Niekiedy wchodzą nie dzwoniąc, po prostu nacisnąwszy klamkę nie zamkniętych na klucz drzwi — a wtedy wchodzą niezwykle ostrożnie i jeżeli nie zastaną nikogo w pierwszym pokoju, przedostają się na palcach do drugiego, potem do trzeciego — i drgnie, zblednie jakiś zamyślony lub zapracowany jegomość, który posłał lokaja do sklepiku po ćwiartkę tytoniu, ujrzawszy przed sobą jakby spadłą z nieba nieznajomą a dziwną postać... Ale najchętniej odwiedzają przybyłych do stolicy malarzy, sztukmistrzów, wszelkich artystów i artystki — moskiewskich i zagranicznych, u których zjawiają się zwykle z takimi listami:

„Wielce łaskawy panie!

Jest taki nieszczęśliwy sierota, obciążony liczną nieletnią rodziną, którego los zasługuje na współczucie każdego, kto posiada duszę zdobią do zrozumienia niedoli bliźniego. W kwiecie wieku stracił dobrą, łagodną matkę, a w ślad za tym czułego ojca, który zostawił pod jego opieką siedmioro maleństw. Znosząc wszystkie cierpienia z chrześcijańską pokorą, świadectwem wzniosłej godności duchowej, zdobywa środki utrzymania zarówno dzięki pomocy osób z dobroczynności, jak dzięki własnej pracy, która ledwo daje możliwość wyżywienia powierzonej mu przez los gromadki. Nieszczęśnikiem tym jest oddawca niniejszego listu. Ja zaś, nie mając zaszczytu znać pana (pani) osobiście, a więc nie mając prawa zapewnić pana (pani) przed czasem o swoim prawdziwym szacunku, spodziewam się, że pan (pani) jako artysta rozumiejący duszę doświadczonych losem ludzi, nie pogniewa się na mnie o to, że się ośmieliłem dostarczyć mu iście chrześcijańskiej wzniosłej radości (duą ymi literami): okazji do pomocy nieszczęśliwemu! Ofiarować siedmiorgu dziesięć, pięć czy nawet jednego rubla srebrem jest niczym dla pana, sieroty natomiast skłoni to do przelania łez wdzięczności zarówno przed obrazem naszego Zbawiciela, jak i wspólnej opiekunki nas wszystkich — Najświętszej Panny.

Byłem stałym świadkiem pańskiego triumfu i zgadzając się z jednogłośną opinią oświeconej publiczności powtarzam raz jeszcze (bardzo dużymi literami): Jesteś pan(i) wielkim artystą! O, szczerze wyznam, z całego serca dziękowałem publiczności za przyjęcie, jakim uczciła niespodziewanego drogiego gościa...

Chrześcijańskie miłosierdzie — azaliż nie jest udziałem artystów? Proszę pomóc nieszczęśliwemu — a nowy, zbawczy czyn uwieczni pański pobyt w Petersburgu.

Z głębokim szacunkiem i nie mniej głębokim oddaniem mam zaszczyt być świadkiem pańskiego triumfu" itd.

Kto im pisze takie listy — Bóg to wie. Ale figuruje zazwyczaj pod nimi podpis: generał taki a taki lub generałowa taka a taka, o których oczywiście nikt ni gdy nie słyszał, odkąd świat światem, i których nie ujrzy nawet we śnie najlojalniejszy obywatel, co to spędził cały sylwestrowy wieczór na obmyślaniu, komu by jeszcze należało złożyć jutro życzenia.

Otóż taki właśnie osobnik pojawił się w kuchni. Niewykluczone zresztą, że nie był to wcale taki osobnik, o jakich mówiliśmy, lecz po prostu taki, o których w Moskwie mówią „cwaniak", a w Petersburgu „łotrzyk", to jest osobnik, który się przyzwyczaił od dziecka do łatwego życia i głoduje po trzy dni z rzędu, aby na czwarty przepić ze strachem i drżeniem w jakiejś knajpie skradziony przedmiot. A może był to po prostu lokaj hulaka, który przez dwa dni nie pokazywał się w obowiązku i przed powrotem do swego pana poczuł nieodpartą potrzebę łyknięcia dla dodania sobie animuszu, ale łyknąć nie miał za co — mniejsza o to, kimkolwiek był, będziemy go nazywali po prostu tajemniczym nieznajomym.

Otóż w miarę jak tajemniczy nieznajomy rozglądał się po kuchni i utwierdzał w przekonaniu, że nikogo tam nie ma, twarz jego traciła wyraz niepewności, ruchy stawały się bardziej zdecydowane. Śmiało podszedł do drzwi prowadzących do sypialni i przyłożywszy ucho do szpary długo, czujnie się przysłuchiwał, po czym zdjął wyrudziałe, podbite calowymi gwoździami buty i nieco uchylił drzwi, które zdradziecko skrzypnęły, co sprawiło, że cofnął się gwałtownie i stał przez chwilę bez ruchu jak skamieniały. Lecz upewniwszy się, że wszystko śpi jak przedtem, śmiało pochylił się do przodu i wsadziwszy głowę w otwór między skrzydłami drzwi zaczął oglądać sypialnię. Należy sądzić, że znalazł tu sporo interesujących przedmiotów, gdyż bez dalszego wahania pchnął zdecydo wanie prawe skrzydło drzwi, poczekał, aż zupełnie ucichnie spowodowane tym ruchem skrzypienie i — odważnie wszedł do sypialni. Tutaj siadł na wygodnym wyściełanym fotelu, przeciągnął się i zaczął się przebierać... zamieniając swoją, jak się można domyślić, niezbyt wygodną i piękną odzież na odzież Piotra Iwanycza. Należy zaznaczyć, że przebierał się z godnością i spokojem człowieka wkładającego własne ubranie i tylko trochę się spieszącego z obawy przed spóźnieniem się do urzędu. Piotr Iwanycz był dość korpulentny, jak każdy prawomyślny obywatel po dojściu do pewnego wieku, natomiast tajemniczy nieznajomy był bardzo chudy — w związku z czym, poprawiwszy przed lustrem czub, porwał ze stołu dwa platerowane świeczniki, które dla większej pewności uważał za stosowne zawinąć w suknię Fiedosji Karpowny, po czym tak je schował, że się od razu upodobnił do Piotra Iwanycza, gdyż zafasował niezgorszy, pokaźny brzuszek. W powrotnej drodze od łóżka, z którego poręczy została ściągnięta suknia, nieznajomy zagarnął kieszonkowy zegarek (Piotr Iwanycz był człowiekiem dokładnym i z obawy przed spóźnieniem się do urzędu kładł zwykle zegarek obok siebie) z pozłacanym łańcuszkiem, włożył go do kieszonki i zbliżył się do drugiego lustra, gdzie przyjrzawszy się sobie z lubością, znów mimochodem zabrał dwa świeczniki. Schowawszy je do kieszeni, zaczął szperać po kątach, sprzątając z niewiarygodną szybkością wszystkie drobne przedmioty.

III

Sen jest kapryśny i dziwnie okrutny. Często po wspanialej perspektywie tego wszystkiego, co powinno z czasem uwieńczyć prawomyślność, nagle przyśni się najcnotliwszemu człowiekowi ni stąd, ni zowąd coś takiego, czego w żaden sposób nie może strawić nie zawoławszy natychmiast, że nigdy nie był w opałach, nie stawał przed sądem i nie żywił w duchu żadnych myśli sprzecznych z regułami moralności.

Piotrowi Iwanyczowi nagle przyśniła się jakaś dziewczyna w czapce, pod którą (nie pod czapką, lecz pod dziewczyną) stały dwa wiersze:

W jakiej bo czapce nie do twarzy
Pannie, co lat ma siedemnaście?

które kiedyś usłyszał przechodząc obok otwartego okna, skąd walił gęsty dym tytoniowy, leciały na ulicę różne słowa i widniały wesołe, rozczerwienione twarze jakichś młodych ludzi — a które potem przez całe trzy miesiące nie wychodziły mu z pamięci: czy coś pisał, czy opowiadał, czy przegrywał w preferansa całkiem pewną partię, czy też wygrywał niepewną, czy szedł do urzędu, czy z urzędu, czy jadł obiad — wciąż je miał w myśli, wciąż szumiały, kręciły się, wierciły się w głowie, jakby nic prócz nich nie mogło już w ogóle przyjść do głowy. Im bardziej chciał się ich pozbyć, tym uporczywiej go prześladowały. Z nimi usypiał, z nimi się budził, nierzadko odpowiadał nimi na pytania wcale nie dotyczące czapek i dziewcząt, bezustannie szeptał je sobie, nawet pisał górnymi zębami na dolnych, nawet popsuł kiedyś arkusz herbowego pa pieni wartości jednego rubla, włączywszy go ni stąd, ni zowąd do podania jakiejś wdowy, oskarżającej swego stołownika seminarzystę o to, że ukradł jej kłębek nici, nawiniętych jakoby na banknot sturublowy. Słowem, te przeklęte dwie linijki (które stały się, nawiasem mówiąc, przyczyną jego nienawiści do wierszy w ogóle) zupełnie zatruły mu życie. W końcu się od nich odczepił — a tu raptem zjawia się dziewczę w czapce, nawet całkiem niebrzydkie, i owszem, i owszem! Gorzej, że zaraz potem przyśnił mu się jakiś człowiek z ogromnymi wąsiskami, z wyrazem stanowczości na twarzy i w nieprawdopodobnym ubiorze, jakiego nie tylko nigdy nie widział na jawie, lecz nawet później wielce się dziwił, że podobne ubiory mogą się śnić porządnym ludziom.

Zalękniony zaczął pospiesznie bełkotać, że jest w porządku — jest człowiekiem żonatym, o stałych zasadach, zresztą żadną bronią nie włada, gdyż francuskiej światowej edukacji z szermierką, tańcem i wszelkimi modnymi pomysłami, demoralizującymi ku powszechnemu ubolewaniu dzisiejszą młodzież, nie otrzymał i nawet nie żałuje tego, gdyż dzięki Bogu urodził się w takim kraju, gdzie i bez szurgania po parkietach, samą lojalnością i uczciwą pracą, nawet przy miernym dostatku można zyskać powszechny szacunek; i że zresztą jest całkiem w porządku, idzie swoją drogą i prosi tylko, by mu nie przeszkadzano iść tą drogą, a wówczas dojdzie...

Lecz okazało się, że i dziwny nieznajomy to też nic złego, przeciwnie, mimo nieprawdopodobnych butów okazał się poczciwcem, zaproponował partyjkę preferansa i przegrał w jednej puli po kopiejce osiem rubli srebrem, tak że Piotr Iwanycz poczuł się nawet trochę zażenowany i tylko tym uspokajał siebie, że gra, to gra, nie umiesz grać — nie zaczynaj, jeśli nie potrafisz — nie pchaj się na afisz.

Gorzej, że po wyjściu nieznajomego, o którym Piotr Iwanycz wyrobił sobie zdanie, że to jakiś Anglik, turysta dziwak, który nie wie, co robić z pieniędzmi (o Anglikach w ogóle wiedział, że to straszni dziwacy) — gorzej, że po odejściu dziwnego nieznajomego nagle przyśnił się Piotrowi Iwanyczowi cały departament z mundurami, dywanikami, biurkami, kałamarzami, aktami i naczelnikiem wydziału. Naczelnik wydziału wstaje raptem zza biurka z jakąś teczką, podchodzi do niego i mówi „proszę przepisać" zupełnie takim tonem, jakim się mówi do zwykłego kopisty.

— Dobrze, dam to Jefimowowi — odpowiada nieco zdumiony Piotr Iwanycz, stojąc w pełnej respektu postawie.

— Jakiemu Jefimowowi? — mówi, surowo naczelnik. — Czyś pan zapomniał, że Jefimow zajął pańskie stanowisko, a pan za niewykonywanie obowiązków i nieodpowiedzialne zachowanie zostałeś przeniesiony na miejsce Jefimowa!

Piotr Iwanycz zbudził się przerażony, otworzył oczy i natknął się nimi wprost na tajemniczego nieznajomego, który szperał w szufladzie komody pochyliwszy się nad nią. Biorąc go za Jefimowa, Piotr Iwanycz, zdumiony, pełen słusznego oburzenia, w pierwszej chwili nie krzyknął, nie chrząknął, nawet się nie poruszył, ale tajemniczy nieznajomy, wiedziony jakąś szczególną intuicją, zrozumiał od razu, że czas przerwać wizytę, i błyskawicznie wypadł za drzwi. Teraz dopiero domyślił się nasz bohater, w czym rzecz...

Kopnął w udo małżonkę uśpioną,

Krzyknął: „Gwałtu, ratunku, na pomoc!"

I zerwawszy się z ciepłych pieleszy,

Tak jak stał, za złodziejem pospieszył.

Przebiegł szybko przez sień i już prawie

Że dopędził złodzieja przy bramie,

A ten szast prędziuteńko przez furtkę.

A wiec znowu „Na pomoc! Ratunku!"

Piotr Iwanycz zakrzyknął nerwowo

I o furtkę walnąwszy się głową

Ściga łotra z szybkością szaloną,

Pocierając swą głowę stłuczoną.

Biegnie szybciej niż koń wyścigowy,

Bosych stóp jego tupot miarowy

Budzi echo śród mroku nocnego,

Niby kamień rzucony na wodę Zwinną ręką...

IV

Petersburskie letnie noce są jaśniejsze od petersburskich zimowych dni. Było jeszcze bardzo wcześnie, ale już całkiem jasno; na ulicy pusto. Tylko po drugiej stronie chodnika szedł jakiś chłopak w płaszczu wojskowym, spod którego wystawał spory kawałek zgrzebnego kitla. Chłopak zataczał się na całą szerokość chodnika i zobaczywszy biegnących zawołał radośnie: „Łap go! Łap!", po czym stanął i długo patrzył za nimi, wydając od czasu do czasu okrzyki zachęty: „A to ci wieje!", „Zuch! zuch!", „To lubię" — dotyczące najwyraźniej tajemniczego nieznajomego, który, używając terminu z myślistwa, odsadzał się coraz dalej od ścigającego. Tymczasem krzyk Piotra Iwanycza usłyszały jeszcze dwie osoby, których nazwisk nie chcemy wymieniać. Pierwsza z nich, dawno już wyprzedzona przez tajemniczego nieznajomego i Piotra Iwanycza, podeszła nieco do przodu i przyglądając się biegnącym mówiła: ,A to szelma!", „A to szelma!" Druga wyszła flegmatycznie na środek ulicy, stała chwilę w niezdecydowaniu, powąchała tabakę i zaczęła stanowczo przechodzić na drugą stronę ulicy, starając się trafić na chodnik w taki sposób, żeby przeciąć drogę tajemniczemu nieznajomemu. Druga osoba rzeczywiście zdążyła w samą porę, ale biegnący nie zwrócił na nią najmniejszej uwagi, jeno przebiegając obok niej z krzykiem „A niech cię..." pchnął ją tak mocno w ramię, że od razu zwaliła się na chodnik ku niemałej uciesze wesołego chłopaka i pierwszej osoby obserwującej z daleka tę scenę. Po chwili nadbiegł i Piotr Iwanycz, potknął się o leżącego i sam też upadł, ale natychmiast się zerwał, nawet nie poczuwszy w ferworze stłuczenia, i pobiegł dalej. Dwakroć potrącony uniósł się, popatrzył za biegnącymi i wyrzekłszy: „Jest krzepa", skierował się powoli na poprzednie miejsce. Tymczasem tajemniczy nieznajomy dobiegł już do końca ulicy i skręcił... dokąd? w którą stronę? Piotr Iwanycz nie widział i dlatego biegł jeszcze wprawdzie, ale już wolno i niepewnie, jak człowiek, który zgubił swoją gwiazdę przewodnią. Nagle przy tym końcu ulicy, do którego jeszcze nie dobiegł Piotr Iwanycz, ukazała się dorożka nazywana powozem, czyli taka dorożka, do której się wsiada, kiedy się pragnie zachować w całości żebra i plecy. W dorożce siedział jegomość w palcie, z wesołym obliczem, świadczącym, że preferans, z którego widocznie powracał, okazał się dlań szczęśliwy: oblicze dosłownie promieniało. Ujrzawszy biegnącą w jego stronę dziwaczną postać, jegomość w paltocie roześmiał się, a potem zaczął się jej bacznie przyglądać, i nagle na jego twarzy odbiło się głębokie zdumienie. Rzekłbyś, nie wierzy własnym oczom.

— Witam, Piotrze Iwanyczu! — powiedział nieco ironicznie, kiedy dorożka znalazła się w niewielkiej odległości od naszego bohatera.

Piotr Iwanycz podniósł głowę, spojrzał i zbladłszy jak chusta odwrócił się i pobiegł jeszcze szybciej.

Ale siedzący w dorożce jegomość znów powtórzył: — Witam, Piotrze Iwanyczu! — a jego głos nie miał już w sobie poprzedniej przychylnej, łagodnej ironii, brzmiał ostro, dźwięczał w nim rozkaz — i Piotr Iwanycz zrozumiał, że musi się zatrzymać, i pospiesznie sięgnął ręką do głowy, ale przekonawszy się o niemożności zdjęcia z niej czegokolwiek, bowiem nie było na niej nawet peruki, musiał poprzestać na ukłonie. Ukłon był taki, jakie się składa tylko zwierzchnikom, z czego też można wnioskować z całą pewnością, że jegomość w paltocie był jego zwierzchnikiem.

— Cóż to pan... o tej porze... w takim stroju... tańczy?

— Tańczę — zdołał tylko wymówić drżącym głosem Piotr Iwanycz, przyzwyczajony od dziecka nie sprzeciwiać się starszym...

Opamiętawszy się, nic już nie słyszał prócz turkotu oddalającej się dorożki i wybuchów śmiechu, od którego mrowie mu przeszło po plecach.

V

„Klnę się na tę północną gwiazdę
Oraz na pańską, generale!
Klnę się na klamrę mą bez zmazy
I duszę nie bez zmazy wcale!
Klnę się na zacny kapitalik,
Który-m zgromadził w służbie świętej,
Na rąk zmęczonych każdy paluch,
Klnę się na beczkę atramentu!
Klnę się na szczęście nienatrętne,
Pecha w zarobkach i awansach,
I na dziesiątkę kier ponętną
W lubej partyjce preferansa —
Że nadszedł dla mnie czas wyrzeczeń,
Nie pragnę uciech, dawniej miłych,
I w całym świecie nie ma rzeczy,
Które by jeszcze mnie kusiły.
Od dawna dusza ma swobodna
Od marzeń, snów skąpanych w szale...
Tyś jedna mej miłości godna
I będę kochał cię wytrwale.
Przysięgam, że występnych objęć
Jam dziś, jak zawsze, się wystrzegał
I w dezabilu w nocnej dobie
Na schadzkę wcalem nie wybiegał.
Kogo prócz ciebie mi potrzeba?
Ty jesteś dla mnie puklerz, zbroja!
O, mój promyku! Gwiazdko z nieba!
Fiedosjo Karpowno ty moja!"

Umilkł i „niczym młody dąb, burzą powalon" padł do stóp swej małżonki. Ale ona była nieubłagana.

— Nie wierze! Mów co chcesz — nie wierzę! Zdrajco! Istoto bez serca! Potworze!

I zaszlochała, a potem wpadła w zupełną rozpacz i bijąc się w piersi powtarzała raz po raz:

— O ja nieszczęśliwa! Takiej się hańby doczekałam, nieszczęśliwa!

— Jak Boga kocham, nie zrobiłem nic złego, Fiedosjo Karpowno!

Rzeczywiście nie zrobił nic złego, co mogą potwierdzić także czytelnicy. Zamiary miał czyste, nawet chwalebne: chciał ująć rabusia i odebrać mu swoje rzeczy. Ale Fiedosja Karpowna zrozumiała wszystko zupełnie inaczej. Zbudziwszy się od kopnięcia w udo i nie znalazłszy małżonka obok siebie, przede wszystkim zawołała: „Zdrajca!" Po chwili, upewniwszy się, że ubrania męża też nie ma na zwykłym miejscu — okoliczność ponad wszelką wątpliwość świadcząca, że zdrajca poszedł na schadzkę — z głośnym jękiem opadła na poduszki i wykrzyknęła: „Och ja nieboga, och ja sierota!" Następnie zerwała się i sięgnęła tam, gdzie zostawiła wieczorem swoją suknię, ale, jak nam wiadomo, sukni tam nie było. Nie zastanawiając się, gdzie się mogła podziać — albowiem niewiasta w ataku zazdrości, jak zapewniają doświadczeni ludzie, zupełnie traci zdolność rozumowania — przez chwilę miotała się po sypialni, lecz nie znalazłszy niczego, w co można by się ubrać oprócz zostawionej przez tajemniczego nieznajomego kapoty, zarzuciła ją na siebie i wypadła z pokoju. Kierowana wciąż tymże instynktem zazdrości, pomknęła w kierunku, w którym tajemniczy nieznajo my porwał za sobą Piotra Iwanycza. Piotr Iwanycz w tym czasie wracał już do domu, przerażony, przybity, cały od stóp do głów siny z zimna i różnych potłuczeń. Spotkanie ich było straszne: padło niewiele stów, ale zdążyła się rozegrać tragedia.

Milczeli więc oboje. Smutne były

Jej oczy, pełne troski utajonej

I żalu. On trzepotał powiekami

I coś tam najwyraźniej chciał powiedzieć,

Lecz ona milcząc pokręciła głową

I palec położyła na drgających,

Zsiniałych wargach jako znak milczenia.

Potem do domu poszli, ciągle milcząc,

I było w ich milczeniu więcej męki

I straszliwego bólu, niż w szlochaniach,

Z którymi zwykło się garść ziemi rzucać

Na grób osoby, którą się kochało

I która może nas kochała. W bramie

Zetknęli się z kucharką. I kucharka

Zmieszała się, bo żal jej serce ścisnął,

I długo, długo spoglądała na nich

Zdumionym wzrokiem, ale ani słowa

Nie rzekli do niej i w milczeniu dalej

Szli swoją drogą... Wreszcie znikli z oczu...

Ale gdy przekroczyli próg sypialni, Fiedosja Karpowna od razu przekręciła klucz w zamku i autorzy nie mieli żadnej możliwości dowiedzieć się, co się tu działo zaraz potem, albowiem ku ich wielkiemu ubolewaniu okiennice pozostawały zamknięte, tak iż nie można było nawet niczego podpatrzyć. Można się zresztą domyślić, że rozegrał się tu dramat w pięciu lub nawet w sześciu aktach (z epilogiem), w jakim oby Bóg nie dał brać udział żonatemu czytelnikowi! Wiadomo tylko na pewno, że Piotr Iwanycz daremnie zapewniał Fiedosję Karpownę o swej niewinności. Jakiekolwiek przytaczał argumenty, wszystkie się obracały przeciw niemu. Fiedosja Karpowna upierała się przy tym, że jej suknie i inne przedmioty wyniósł Piotr Iwanycz do tej szelmy, swej kochanicy, że sam się znalazł na dworze bez ubrania dlatego, że go rozebrały łotrzyki, kiedy wracał od tej szelmy, swej kochanicy, i że wreszcie łachmany tajemniczego nieznajomego podrzucił on sam, Piotr Iwanycz, kupiwszy je uprzednio na rynku, żeby oddalić od siebie wszelkie podejrzenia w razie fiaska. Mimo całego bezsensu tego przypuszczenia, mimo zaklęć Piotra Iwanycza (przysięgał na wszystko, co miał najdroższego) — nic nie pomogło. Nie pomógł nawet ostatni, bardzo mocny argument, że peruka została w domu, a przecież to nielogiczne, żeby człowiek potrzebujący peruki zapomniał ją włożyć idąc na schadzkę z kochanką. Nic nie pomogło! Taki już był tok myśli Fiedosji Karpowny. Zazdrość szarpała jej duszę na strzępy. W dodatku kucharka, rada ze sposobności, stanowczo twierdziła, że ani na chwilę się nie oddalała i nikt do nich nie wchodził i że chociaż słyszała przez sen jakieś kroki w sypialni — zmiarkowawszy, że stamtąd nie może wyjść nikt oprócz pana lub pani, nie uważała za potrzebne wstać i popatrzeć... Mimo że nasz bohater nie był pochyłym drzewem, nasuwa się tu nieodparcie uwaga, że na pochyłe drzewo wszystkie kozy skaczą!

VI

Jest już godzina dziewiąta — pora, kiedy, bywało, Piotr Iwanycz spokojny i szczęśliwy, połknąwszy dwie— trzy szklanki herbatki, ucałowawszy żonę, ucałowawszy córkę, z teczką pod pachą udawał się leciutko zgarbiony, pokornym, nikogo nie prowokującym, lecz i nie całkiem pozbawionym samodzielności kroczkiem do swego departamentu.

Ale dziś zbity z tropu Piotr Iwanycz nie ubiera się, nie pije nawet herbatki, nie całuje żony i córki i nie idzie do departamentu: na samą myśl, że trzeba iść do urzędu, przebiegają mu ciarki po skórze od stóp aż do głowy. Przesuwa mu się przed oczami całe życie, poczynając od rózeg i koniugacji greckich w dzieciństwie, głodówki i przepisywania papierów w młodości aż do ostatniego, niedawnego Paternoster — i nic w nim nie widzi prócz potulności i wiecznej bezgranicznej pokory: żeby choć jakie słowo grubiańskie powiedział, żeby zrobił niezadowoloną minę — nigdy! Przenigdy! Nigdy! Nawet żadnych pokuszeń o coś podobnego nie pamięta! Jest czysty, czysty! Z wszystkich stron, którąkolwiek się do was obróci — czysty! A jednak serce mu się ściska boleśnie ze strachu, jakby zbrodnię jakąś człowiek popełnił, jakby nagadał impertynencji swemu pryncypałowi.

„Co powie naczelnik wydziału" — myśli Piotr Iwanycz (nie ulega wątpliwości, że jegomość, który jechał dorożką, był naczelnikiem jego wydziału). — „Co powie naczelnik wydziału?" — myśli chodząc wielkimi krokami po pokoju — i ani rusz nie może zgadnąć, co powie naczelnik wydziału, choć przeczuwa, że powie coś strasznego, tak strasznego, że można od tego osiwieć w ciągu go dziny, ba nawet się zapaść pod ziemię. I ani przekonanie o swej niewinności, ani żadne rozumowanie, ani logiczne argumenty — nic nie pociesza niepocieszonego Piotra Iwanycza. — „A może podać się po prostu do dymisji — myśli — nawet się w ogóle nie stawić w urzędzie, lecz po prostu podać się do dymisji i basta, a w oczekiwaniu dymisji zamieścić w »Gazecie Policyjnej« inserat, że tak a tak, urzędnik z pozytywnym świadectwem..." W tym miejscu zawahał się. — „Chyba dostanę dobre świadectwo? — myślał z niejakim zakłopotaniem. — Cóż, służyłem nie gorzej od innych, tak, nie gorzej od innych, dobrodzieju, karany nie byłem, przed sądem nie stawałem, wrogów, Bogu dziękować, nie mam... podałem się do dymisji... no i co z tego? Zdarzył się taki wypadek, każdemu może się zdarzyć! Ot, taki sobie wypadek. No więc dobrze by było ogłosić, że urzędnik z dobrymi świadectwami, radca tytularny — myślę, że warto by nawet podać: mający takie a takie odznaczenia... No więc, że taki a taki urzędnik, mający takie a takie odznaczenia, dobry urzędnik, prawomyślny urzędnik, szuka posady administratora majątku, najchętniej w którejś z guberni małoruskich, na warunkach dogodnych dla właściciela majątku... Tak, tak! W małoruskich guberniach jest lepiej — i klimat cieplejszy, i ludzie poczciwsi... ludzie, panie, poczciwsi, tak, dobrodzieju, w tym rzecz, że ludzie poczciwsi, takie buty, mój panie! A spróbowałbyś wleźć do kostromskiej, do jarosławskiej — uch, tam szelma siedzi na szelmie! tam każdy się rozpycha łokciami, każdy piśmienny paraduje w granatowej sukmanie... każdy, szelma, w granatowej sukmanie, takie buty, panie mój, takie to buty! Rozpieszczone gubernie! Nie, bodaj to gdzieś w małoruskiej, ot, dajmy na to w połtawskiej: ze trzy — cztery tysiączki dusz, z młynami, sadami, z wszystkimi użytkami, z dworem... a dziedzic to siedzi w Moskwie, w Petersburgu, a dziedzic to sobie siedzi w Paryżu, a dziedzic to sobie za górami, za lasami, jak się w bajce mówi, jak się w rosyjskiej bajce opowiada... Ach, swobodaż mi, swoboda".

W tym miejscu Piotr Iwanycz zatarł ręce z zadowolenia, bo już się poczuł naprawdę administratorem majątku — do czego każdy Rosjanin jest bardzo skory. „Och, tylko z tym gorzej, że — myślał dalej, nagle się opamiętawszy i znów całkiem zbaraniawszy jak ktoś, kto połknął muchę — tylko z tym gorzej, że mnie nikt nie weźmie, przez to nazwisko nikt nie weźmie. Administrator! już w samym tym słowie zaraz czuć Niemca... jakiś Karol Iwanycz Briesenmeister, czy coś jeszcze zawilszego, tak żeby się chłopu nawet nie śniło odważyć wymówić to nazwisko, żeby mu język kołowaciał. To ci los! Żebyż to mieć niemieckie nazwisko, bodaj podobne do niemieckiego... a tu — Blinow! masz, zatkaj sobie gębę... Blinów, gorących blinów! Udław się!"

Tu nasz bohater po raz pierwszy w życiu pożałował, że ma rosyjskie nazwisko, z czego od przeszło czterdziestu lat był zawsze zadowolony, a nawet dziękował Bogu, że nazwisko się kończy na -ow, a nie na -ski. „No i to jeszcze — rozmyślał dalej nasz bohater — że nie mam takiej postawy — postawy licującej z rangą administratora nie mam, to ci pech, to ci nieszczęście, ale ze mnie pechowiec, brak mi postawy licującej z rangą administratora, całkiem takiej postawy mi brak. Takie chudziny jak ja mają zawsze taką minę, jakby się wciąż czegoś bali, chodzą tak, jakby przepraszali chodniki, że je depczą swymi niegodnymi nogami, a na twarzy wypisaną mają taką uniżoność, taką uniżoność, że się nie da powiedzieć, ani rusz się nie da powiedzieć, brak słów, jak się mówi dobrym stylem, ludzkim językiem... o to idzie... takie to sprawy... takie to dziwne sprawy!

Toć wiadomo: człowiek minę dostosowuje do swojej rangi... ważność miny dostosowujesz do swojej sytuacji na świecie. A tu trzeba mieć pyszną minę, puszyć się jak paw, na twarzy musi być wypisane, że się niczego nie zlękniesz, musisz działać odważnie, stanowczo, otwarcie, musisz potrafić z szczerością nie pozbawioną szlachetności kropnąć czasem w potrzebie mocne słówko, no i co tam wypadnie... Tak, tak, bracie! Żeby, jak wyjdzie i przemówi tym swoim łamanym językiem, to żeby chłop nie śmiał nawet popatrzeć na niego, a tylko w pas by się kłaniał i powtarzał: »Słucham, dobrodzieju, Karolu Iwanyczu«. — Nie, gdzie nam do czegoś takiego! Najwyżej zostać maklerem...

Lecz i ten pomysł okazał się nieodpowiedni. Długo myślał Piotr Iwanycz i doszedł wreszcie do wniosku, że tak czy owak rzucenie pracy jest niekorzystne, rujnujące, słowem, nierozsądne pod każdym względem. Toteż postanowił, acz z ciężkim sercem, pójść do urzędu. Niech się dzieje co chce! Może nie będzie nic złego, może mu się tylko przywidziało, a naprawdę nic nie zaszło! W końcu doszedł nawet do wniosku, że może to i dobrze, że naczelnik zobaczył go na ulicy — kto wie, może się nim zainteresują, dadzą mu jednorazową zapomogę?

— Tak, tak! — powtarzał Piotr Iwanycz. — Nawet dobrze się stało, faktycznie — a jednocześnie czuł, że ciarki mu biegną po plecach. Trzy dni zeszły mu na kurowaniu różnych stłuczeń i sińców i na utwierdzaniu się w szlachetnej decyzji, by nie tracić animuszu, pamiętać, że Bóg nas doświadcza na tym padole łez dla zwiększenia naszej odwagi duchowej i że człowiekowi nie byłaby zgoła potrzebna nieśmiertelna dusza, gdyby się załamywał w obliczu nieszczęścia. Na czwarty dzień postanowił iść do urzędu. Ale wtedy ogarnął go taki strach, że dosłownie z miejsca ruszyć się nie mógł i przez kilka godzin siedział całkiem gotów, umyty, ogolony, z teczką pod pachą — siedział jak przykuty do krzesła, patrząc bezmyślnie na jakieś trzy głowy, rajcujące w przeciwległej bramie.

Kiedy się opamiętał, była już prawie dwunasta. — Za późno — powiedział do siebie z tajoną radością. — Widać jutro dopiero! — i w tej samej chwili porwał czapkę, włożył płaszcz i kalosze i wybiegł z domu. Biegł niesłychanie szybko, na nic nie zwracając uwagi, nawet nie zaglądając do okien, chociaż lubił zaglądać do okien, bo wiedział, że zajrzawszy przez okno można czasem zobaczyć ciekawe rzeczy...

Biegł do urzędu...

VII

O dziesiątej godzinie tego dnia, w którym zdarzył się opisany w czwartym rozdziale wypadek, Stiepan Fiodrycz Farafontow po przyjściu do urzędu od razu skierował się do biurka, gdzie zazwyczaj siedział Piotr Iwanycz, by go wypytać o nocną przygodę i zgodnie z obowiązkiem służbowym porządnie natrzeć mu uszu. Ale Piotra Iwanycza tak, jak wiemy, nie było. Ponieważ wspomnienie wczorajszej wygranej wciąż jeszcze utrzymywało naczelnika wydziału w wesołym nastroju, więc podszedłszy do buchaltera i zapytawszy go o zdrowie, nader komicznie opowiedział mu o dziwnym spotkaniu z Piotrem Iwanyczem, rozwodząc się specjalnie nad niesamowitym tańcem, w którym tamten się ćwiczył, oraz nad arią, chyba z Lunatyczki, którą nucił akompaniując swoim malowniczym pas, po czym obaj, opowiadający i słuchacz, długo się śmiali wzruszając ramionami. Stiepan Fiodrycz opowiadał nie aż tak cicho, żeby go nikt nie mógł usłyszeć poza buchalterem, toteż historia Piotra Iwanycza stała się zaraz znana jeszcze dwu — trzem osobom. Te z kolei przekazały ją z odpowiednimi uzupełnieniami swoim sąsiadom, wskutek czego za pół godziny wiedział o niej cały urząd, w którym pracował nasz bohater. Do wieczora poznało ją całe miasto i przez kilka dni z rzędu w Petersburgu nie mówiono o niczym innym, tylko o tańczącym urzędniku ogromnego wzrostu, z końskimi kopytami zamiast zwykłych ludzkich stóp. Łatwo sobie wyobrazić, z jaką niecierpliwością czekali na niego koledzy, ile było domysłów i przypuszczeń i jak się rozwinęła, wzbogaciła i zmieniła właściwa historia. Ale upłynął dzień, upłynęły dwa, upłynęły trzy, oto nadszedł już czwarty, a Piotra Iwanycza wciąż ani śladu. Ciekawość sięgnęła zenitu.

Wreszcie na czwarty dzień, gdzieś koło wpół do pierwszej, w chwili powszechnej nabożnej ciszy, zapadłej w związku z pojawieniem się samego pryncypała, który wskazując na jakieś akta tłumaczył coś z wielkim przejęciem Stiepanowi Fiodryczowi, a ten słuchał słów zwierzchnika w postawie pełnej szacunku — w tej właśnie uroczystej chwili otworzyły się nagle drzwi i zjawił się nasz bohater. Mimo całego szacunku podwład nych dla pryncypała naturalny odruch wziął górę i zespół wybuchnął na całą salę tłumionym śmiechem, jakby nagle kichnął tabun koni. Pryncypał naturalnie zapytał niechętnie o przyczynę tak niewłaściwego wybuchu. Stiepan Fiodrycz podniósł głowę, ponieważ sam jeszcze nie wiedział, co ma znaczyć podobne zuchwalstwo, ale spostrzegłszy żałosną postać Piotra Iwanycza, też nie zdołał, jak jego podwładni, powstrzymać śmiechu.

Naczelnik urzędu powtórzył pytanie.

Stiepan Fiodrycz przeraził się i poczuł konieczność usprawiedliwienia swoich podwładnych i samego siebie. W tym celu uznał za najlepsze wyjście opowiedzieć ze szczegółami historię Piotra Iwanycza, przy czym usiłował nie tyle zachować historyczną ścisłość, ile wywołać wesołość zwierzchnika, co mu się w zupełności udało, gdyż w miarę jego opowiadania twarz słuchacza się rozchmurzała, a kiedy doszło do opisu dziwnego tańca Piotra Iwanycza oraz towarzyszących mu motywów z Łucji, słuchacz nie zdołał utrzymać wyrazu powagi na swoim czcigodnym obliczu i też się roześmiał...

Ale ten śmiech, jak się można domyślić, nie trwał zbyt długo. Przybrawszy surowy, zdecydowany wyraz twarzy, pryncypał podszedł do Piotra Iwanycza, który znieruchomiał przy drzwiach, i wyrzekł wolno, znacząco, akcentując każde słowo:

— No, a co pan powie?

Ale Piotr Iwanycz nic nie zdołał powiedzieć, chociaż było widoczne, że chce coś powiedzieć.

Wówczas pryncypał sądząc słusznie, że dla zniweczenia podobnych przekroczeń w zarodku należy działać natychmiast, uważał za stosowne wygłosić spore przemówienie i wykazać Piotrowi Iwanyczowi całą nieprzyzwoitość jego postępku. Powiedział mu, że zarówno jego ranga, jak i wiek nie dawały mu prawa do czegoś takiego; że tańczyć oczywiście można, ale w odpowiednim miejscu, a poza tym w stroju przyjętym w oświeconych społeczeństwach Europy, która pod względem oświaty może w ogóle uchodzić za pierwszą wśród wszystkich części świata. Powiedział też (a w miarę mówienia jego głos stawał się coraz energiczniejszy, a oblicze coraz bardziej uduchowione), że podobne wyskoki można wybaczyć tylko prostakom, ciemnym dzikusom, nie znającym użycia ognia i odzieży, zresztą nawet i oni (dodał) okrywają swą nagość listowiem. Na ostatku powiedział, że tego rodzaju postępek hańbi nie tylko sprawcę, lecz nawet rzuca niemiły cień na cały zawód urzędniczy, zawód czcigodny, którego nie wolno profanować, gdyż urzędnicy

„Są tym samym, w cywilnym choć trybie,

Dla ojczyzny, czym wojsko w szeregu.

Kto na honor i godność ich dybie,

Ten jest wrogiem dla państwa naszego.

Że finanse i handel, i sądy —

Wszystkie funkcje urzędnik sprawuje

I że służy w urzędzie, kto mądry

I przystojnie się tam zachowuje.

Że niewinnych by bez nich krzywdzono,

Winowajca by kary unikał,

Że czasami od byle kulfona

Ludzkich losów zależy bez liku.

Że urzędnik, co nie ma ambicji,

Jest zaiste żałosnym pajacem

I że źle jest, gdy bez amunicji

Popisuje się nagle przed placem.

A gdy ktoś ma naprawdę ochotę

Zamiast służyć — tańcować kankana:

Może wybrać tę piękną robotę —

Ja nie będę wstrzymywał waćpana!"

Tak zakończyła się przemowa, która wywarła na obecnych w ogóle mocne wrażenie, ale na Piotrze Iwanyczu takie, że może nigdy i nigdzie żadna przemowa nie zrobiła jeszcze takiego wrażenia. Porażony nią, z wszystkich zdolności użyczonych mu przez Boga zachował tylko jedną — zdolność poruszania, a raczej jakiegoś mamrotania wargami, a i to odbywało się z największym wysiłkiem, i w ogóle w tym momencie nasz bohater, całkiem siny, przypominał konającego, który ma coś ważnego do powiedzenia, ale któremu odjęło już mowę...

Dopiero znalazłszy się na ulicy i wciągnąwszy w płuca haust świeżego powietrza poczuł, że jeszcze żyje.

VIII

„Okręt, na łasce
Fal — moje życie!
W srogiej niełasce,
Ach, cierpię skrycie.
Co mnie zniszczyło?
Czy traf ponury?
Czy też tak było
Sądzone z góry?
Choć dola smutna —
Śmieszne twe żale:
Śmierć cię okrutna
W końcu powali!
Zbytek, zaszczyty,
Dobre posady,
Kariery szczyty —
Ach, cień to blady!
Czy mają wartość
Krzyże z gwiazdami?
Wszystko to marność
Nad marnościami!
Płaszcz się człowieku,
Wciąż bij pokłony,
Męcz się pół wieku —
Koniec wiadomy.
Wszyscy pomrzemy,
My tu na krótko.
Choć harujemy,
Nie widać skutku.
Jużem się znużył
W wiecznym dążeniu,
Czas już o duszy
Myśleć zbawieniu.
Lepszy los pionka,
Niż zgubić duszę...

Och, już dziesiąta!
Spieszyć się muszę!
Dzień dziś sposobny
Do konkurencji:
Zaraz się kropnę
Do ekscelencji:
Dziś nasz dyrektor
Ma imieniny —
Z niego protektor
Lepszy niż inny.
Jak czuły będzie
Na komplementa,
Może pozbędzie
Się referenta
I tę posadkę
Łaskawie mnie da...
Bez pleców, bratku,
Wyżyć się nie da!"