Stefan Buszczyński

PIELGRZYMKA DO GROBU BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

PIELGRZYMKA DO GROBU BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO

Buszczyński Stefan

SŁÓWKO DO CZYTELNIKÓW.

Osiemset lat dobiega po śmierci Bolesława Śmiałego. Od lat czterechset przeszło aż do dni dzisiejszych, dziejopisowie nasi nie przestali zajmować się ostatniemi chwilami tego króla.

Następujący opis jest wyjątkiem z obszernej rozprawy, którą opracowałem ażeby krytycznie rozpatrzyć wszystko cokolwiek przez historyków naszych i cudzoziemskich, napisanem było o zgonie zabójcy św. Stanisława Szczepanowskiego. Ile mi wiadomo, żadnego z ważniejszych nie pominąłem w mojej pracy; a ilość pisarzy, którzy badali ten przedmiot, jest nader liczną. Powód do ściślejszego studyum podali mi ci co nie wierzyli w autentyczność tradycyi tyczącej się króla-pokutnika. Do tych należał Lelewel, a za nim Karol Hofman. Nie wątpił zaś bynajmniej o podaniu hr. AL Przezdziecki, który opierał się wiele na miejscowych kronikach. Zgadzając się zupełnie ze zdaniem tego znakomitego starożytności naszych badacza, a pragnąc zbić twierdzenia niewierzących albo wątpiących, tu ograniczyłem się przytoczeniem wypisu z księgi kościelnej, opartego także na tradycyach klasztornych, zaczerpniętych z dawnych kronik i manuskryptów, które sam sprawdziłem.

Jakkolwiek nie mam zuchwałej zarozumiałości, iż się nie mylę, ciekawy czytelnik znajdzie szczegółowe dowody, jakie mi się wydały dostatecznemi, w dziełku mojem, które wkrótce zostanie ogłoszonem. Wszak to tak miło, jeśli niemożna odkryć prawdy, przynajmniej zbliżyć się do niej.

§ I. Historya Bolesława Śmiałego należy do rzędu tych, które szczególnie działają na wyobraźnię. Była też dla mnie od dzieciństwa przedmiotem wielce zajmującym młodociany umysł. Odbywszy zaś dawno zamierzoną pielgrzymkę do Ossjachu, przekonałem się, iż zbadanie ostatnich chwil naszego króla-pokutnika godnem jest dojrzałego wieku i głębokiego zastanowienia.

Raziła mię zawsze i przykre sprawiała wrażenie pewna wątpliwość unosząca się nad znanem powszechnie opowiadaniem historyków, tyczącem się Bolesława Śmiałego po jego opuszczeniu tronu i kraju, w skutek zamordowania biskupa Stanisława Szczepanowskiego. Czytając rozliczne o tem zdania, trudno było zdać sobie sprawę, czy pokutę króla należy zaliczyć do legend, czy też do zdarzeń prawdziwych. Wątpliwość ta zwiększała się wobec rozumowania dziejopisów niemieckich, którzy nie przecząc wprawdzie faktowi, zawsze dodawali kilka słów rzucających pewien cień niedowierzania, z chęcią widzenia jakiejś „cudowności" w utrzymującej się dotąd tradycyi.

Postanowiłem więc zbadać ten przedmiot głębiej. Poświęciłem temu wyłącznie kilka dni gorliwej pracy, w dawnym klasztorze, nie licząc czasu przeznaczonego umyślnie na podróż. Zdaje mi się, iż nikt z rodaków naszych dotąd nie użył tyle chwil dla przekonania się o prawdzie pomienionego zdarzenia. A śmiało twierdzić mogę, iż na miejscu, dłuższego czasu w tym celu nietrzeba. Uczyniłem wszystko co było do zrobienia. Pozostało chyba tylko otworzenie grobu, co wymagałoby wiele zachodów i stosunkowo dość znacznego kosztu, przy podnoszeniu płyt kamiennych, tudzież przy odmurowaniu, następnie przy zamurowaniu sklepienia; lecz to, jak się okaże niżej, nie przyczyniłoby się w niczem do objaśnienia faktów. Wiadomością, jaką z tych badań wyniosłem, pragnę podzielić się z czytelnikami. Obszerniejsze sprawozdanie zostawiam na później.

Z całą pewnością utrzymywać można, iż dla sumiennego a uważnego badacza sam fakt przybycia króla Bolesława Śmiałego do Ossiachu, pobyt jego w tamecznym klasztorze Benedyktynów, śmierć i zło; żenie do grobu w temże miejscu, nie ulegają wątpliwości. Na to właśnie będę się starał przedstawić dowody, gdy są pisarze którzy chcieli oczywistą zachwiać prawdę.

Wprzód jednak należy zwrócić uwagę na niektóre okoliczności, niemające na pozór bezpośredniego związku z historyą Bolesława II-go, a pomagające wiele do wyjaśnienia przedmiotu.

Karyntya do niedawnego czasu tak była przez podróżnych opuszczoną, że nikt prawie do tego kraju nie zaglądał. Nic dziwnego, że mało bardzo polaków zwiedzało przelotnie grób Bolesława Śmiałego. Od lat dziesięciu dopiero połączono ten kraj żelazną koleją z krajami sąsiedniemi, a niedalej jak w 1879 roku otworzono do Italii drogę z Villach, miasteczka o półtorej godziny powozem, o pół godziny koleją odległego od Ossjachu. To połączenie nastąpiło przez zbudowanie żelaznej kolei z miasteczka Tarwis przez Pontebba i przedłużenie jej do Udine. Pociągiem pospiesznym można być w Ossjachu w dziesięć godzin z "Wiednia, a więc we dwadzieścia kilka godzin z Krakowa. Jeżeli kto wybierze drogę koleją z Viilach do stacyi Ossjach, może do grobowca przepłynąć jezioro łódką.

Niewięcej jak od lat dziesięciu zaczęto się zajmować badaniem bliższem tego zakątka słowian na kresach; a dopiero w 1874 roku wyszło pierwsze szczegółowe, dokładne opisanie Karyntyi, należącej pod względem piękności i bogactwa natury do najpiękniejszych krajów w Europie. Można więc sobie wyobrazić, jaka to była pustynia przed ośmiuset laty, gdy ją nieszczęsny Bolesław, ścigany wyrzutami sumienia, obrał sobie za ostatnie miejsce wygnania.

§ II. Zatrzymamy przez chwilę uwagę nad nazwą tej prowincyi i niektórych miast zbliżonych do zajmującego nas głównie klasztoru. (1)

Ta część południowej Słowiańszczyzny w języku miejscowym ludu nazywa się Koroszko.

Mieszkaniec tego kraju nazywa siebie: Koroszec W liczbie mnogiej rzeczownik ten zmienia się na Koroszoi. Ich język jest koroszkijezik. Stolicą tej prowincyi: Celowiec (Klagenfurt). Zdaje się iż najwłaściwszą w języku naukowym, dla kraju tego jest łacińska nazwa Karyntya.

Cała południowa Słowiańszczyzna ozdobiona wspaniałemi górami. Istrya słynie wyniosłym szczytem zwanym Wela Uczka, (przez włochów Monte Maggiore) mającym 1,500 metrów wysokości. Między wybrzeżem Morlaków a Kroacyą (właściwie Horwacyą) wznosi się Welka Kapela. Wzdłuż Adryatyku rozciągają się Dinarskie Alpy. Wstępem dosłowiańskich Alp są w Karyntyi góry Karawanki. Lud słowiańskiego pochodzenia od niepamiętnych czasów, jak się zdaje, osiedlił się po prawej strome rzeki Drawy, mało przenosząc się na tamten brzeg, a do dnia dzisiejszego wyłącznie prawie zaludnia obadwa brzegi rzeczki Gajli.

Ta rzeczka wypływająca z Tyrolu, w kierunku od zachodu ku wschodowi, dolinę Gajlę dzieli na dwie części: dolną od jej ujścia do Drawy aż do Hermagory i górną od Hermagory do Koczach. Na południe, po nad Italią rozciągają się od Tyrolu Karnijskie Alpy, zachwycające pięknością. Utworzone są po większej części z bardzo twardego wapienia i z dolomitu. Szczególnie odznacza się między niemi najwspanialsza góra Karyntyi zwana Dobracz (po niemiecku niekiedy ją nazywają Villacheralpe) mająca do 7,000 stóp wysokości. Z jednej strony, po nad doliną Gajlą tworzy ścianę 5,000 stóp wysoką, pionowo prawie spadającą. Wejście na nią łatwem jest jednak ze strony Villach, przez Raduczę, gdzie są bogate kopalnie ołowiu i Bleiberg. Panorama z tej góry należy do najpiękniejszych w świecie. Niektóre szczyty widniejące w łańcuchu wynoszą 9,000 stóp. Widnokrąg obejmuje wkoło przeszło 90 mil.

Dotąd tkwi w pamięci wszystkich przerażające wspomnienie o oberwaniu się tej góry podczas trzęsienia ziemi 1348 roku. Jej odłam pogrzebał zupełnie w dolinie Gajli 71 wiosek.

Z góry Dobracz przed oczyma widza rozciąga się nieograniczony świat olbrzymich Alp, zwanych ogólnie Alpami wschodniemi. W wielu opisach i w naukowych nawet dziełach noszą one takie miano. Trzeba je wszakże odróżniać, ażeby nie brać jednych za drugie. Stanowią bowiem z wielu względów graniczne linie tak w klimacie, w roślinności, jako też w rodzie mieszkańców i ich plemiennych cechach. Pod względem geologicznym także znacznie rożnią się pomiędzy sobą.

Cała grupa Alp wschodnich dzieli się na dwie oddzielne gromady: 1) Alpy środkowe (Centralalpen) i 2) Alpy południowe. Pierwsze składają się z krystalicznych kamiennych mas, tworząc łańcuchy gór Hohe Tauern (między niemi jeden z najważniejszych szczytów: Grosser Glockner) i rozgałęzienie ich (na wschód ku miastom Leoben, Bruck, Graz, po nad rzeką Mur), ciągnące się pomiędzy Styryą a Karyntyą. Drugie utworzone są z brył wapienia, a do tych zaliczają się: Alpy karnijskie, Karawanki i tak zwane Kamienne góry, albo Kamienne Alpy.

Najważniejsze góry centralnych Alp leżą po części w Tyrolu, po części w Salzburgu i w niektórych okolicach Karyntyi, zaczynając od Gross - Glockner mającej 12,000 stóp wysokości góry, stojącej na trojakiej granicy między Karyntyą, Tyrolem a Salzburgiem. Te do nas nie należą. Daleko ważniejszemi są dla nas, połączone z niniejszym opisem, Alpy południowe.

Równoległe prawie ze środkowym łańcuchem Alp, ogólnie zwanych wschodniemi, rozciągają się w tej części południowej Słowiańszczyzny Alpy wapienne, jako przyrodzona granica oddzielająca ją od krajów germańskim i romańskim szczepem zaludnionych. Boczne zaś ich rozgałęzienia odznaczają granice prowincyonalne tego kraju.

1) Alpy Karnijskie zaczynają się koło Toblah w Tyrolu, rozciągają się po nad granicą Karyntyi, w kierunku do Italii i od wąwozu Predil, zwracają sik ku wielkiej grupie z górą zwaną Triglaw, w Julijskich Alpach, najwyższą w Krainie. Rozgałęzienie Alp Karnijskich od Lienz kończy się górą Dobracz.

2) Karawanki mogą być uważane jako północno-wschodnie przedłużenie Alp Karnijskich, od których oddzielone są głębokim parowem nad potokiem Gajli. Zaczynają się na wschód od miasteczka Tarwis, w okolicach ujścia rzeczki Gajli do Drawy, a rozciągają się na granicy pomiędzy Karyntyą i Krainą, od zachodu ku wschodowi;u szczytu Stow-werch dochodzą do 7,084 stóp wysokości i kończą się naprzeciwko góry Storżyca - werch należącej do łańcucha gór kraińskich.

3) Kamienne czyli Kraińskie Alpy oddzielone głębokim wąwozem od Karawanek wznoszą się na południowo-wschodniej części Karyntyi, na granicy Krainy i Styryi. Ich szczyty przechodzą 8,000 stóp, a góra Grintouca ma 8,334 stóp wysokości.

Różnica między dwiema głównemi gromadami gór wyżej wymienionych uderzająca. Na północ lewego brzegu Drawy, zaczynając od góry Gross-Glockner rozciągające się pod Gastein, aż do szczytu Hafnerspitze i do doliny Malta, wierzchołki wysokich Taurów pokryte wiecznym śniegiem otoczone olbrzymiemi lodowcami. Dalej, ku wschodowi, po nad Styryą, łańcuch tych gór, rozgałęziony aż do jeziora Ossjach, przedstawia szereg zielonych Alp, bujnych łąk licznemi poprzenanych strumieniami. Krajobraz ma postać uśmiechniętą, pełną spokoju, ciszy. Przeciwnie, w gromadzie gór wapiennych na południowej stronie kraju, w kierunku do Italii, gdzie zaczynają się puste, piasczyste okolice po nad rzeką Tagliamento, faliste wyniosłości Gorycyi otaczające tę ponurą płaszczyzną, odznaczają się odrębną cechą pod każdym względem.

Tam krystaliczne Alpy, tworząc długi szereg z pokładów łupkowych i gnejsowych, pokryte u stóp szpilkowemi lasami, przerywanemi gdzieniegdzie białemi płatami błyszczącego śniegu. Tu południowe pasmo gór wapiennych tworzy olbrzymią wyniosłość najeżoną nagiemi skałami, poprzerywaną niedostępnemi przepaściami, wśród czarnych lasów, zwiastującą granicę słowiańskiej dzielnicy, niby próg do dziedziny innego plemienia.

Klinem wchodząca, pomiędzy te dwa szeregi wyniosłych strażników, Karyntya, jako kraina słowiańska, z samego położenia swego musiała ulegać naporowi dwóch odrębnej narodowości prądów, z północy i z południa. Spotkał ją los podobny do innych sąsiednich ziem słowiańskich na kresach od Drawy i Sawy aż do Adryatyku. Z jednej strony germanie, z drugiej potomkowie wędrownych ludów zmieszani ze szczepem romańskim wcisnęli się do odwiecznych siedzib Wendów. Zachwycające doliny nad rzekami Górką i Glanem (tam gdzie dziś San Michael i Glandorf) spieszącemi połączyć swe wody z Drawą, stały się widownią wielowiekowej walki, narzędziami pracy, przemysłu, a w ostatecznym razie i mieczem. Ponad dolinami wzniosły się na wzgórzach wspaniałe zamki mocniejszych i możniejszych, dziś zdobiące kraj cały malo-wniczemi zwaliskami!... Tylko w głuchych zakątkach, w pustyniach odległych od gwaru i walk namiętnych, ukrywali się ludzie wolni od trosk codziennego żywota, dla przechowania zasad sprawiedliwości wieczystej, chwały Bożej i światła. Sami spokojni, ofiarowali schronienie szukającym spokoju.

Z tych siedlisk rozlewały się promienie wiary; w świątyniach zacisznych, ukrytych w głębi lasów, dostępnych jedynie dla tych, co do innego tęsknili już życia, grzmiały ewangeliczne słowa przestrogi, napomnienia i pociechy.

Dotąd w kościele Ossjachu widzieć można kazalnicę z napisem: „Hic prima refulsit lux fidei"(Tu pierwsze zabłysło światło wiary). Do tego przybytku pokoju i nadziei zaszedł w pielgrzymiej odzieży pokutujący król Bolesław Śmiały.

§ III. „ Erbarmet euch des armen stummen Gotschalk und nehmet ihn auf." Zlitujcie się nad biednym, niemym Gotschalkiem i przyjmijcie go! Z temi słowy, na papierze wypisanemi, zakołatał do drzwi klasztornych Ossjachu król pokutnik. Owczesny opat Benedyktynów Teucho przyjął nieszczęśliwego pielgrzyma.

Ciche ustronie znęciło króla, targanego sumienia wyrzutami, wpłynęło na uspokojenie jego ducha. Idąc ze wschodu, otoczony dzikiemi górami, przerażony szumem lasów, ścigany wszędzie strasznym głosem odzywającym się w jego duszy, może ostatnim jękiem zamordowanej ofiary, Bolesław uderzony był niewątpliwie spokojem melancholijnego ustronia, klasztorną ciszą pustelni nad brzegiem ponurego jeziora,w dolinie zasłoniętej górami, na których tle jaśniał krzyż Chrystusa — ostatnia ucieczka grzesznika. Zbłąkanego, upadającego na siłach, kraj ten mógł nęcić smętną pięknością swoją, mógł natchnąć go myślą zakończenia w nim tułaczego życia.

Bolesław znalazł przytułek na ziemi zaludnionej plemieniem germańskiem, ale w domu otworzonym dla każdego, kto wstępował doń w imię chrześciańskiego miłosierdzia.

Powyżej przytoczone słowa przechowały się jako tradycya w księgach klasztornych.

Do najważniejszych, dawnych zródeł cudzoziemskich, tyczących się dziejów kościoła i klasztoru w Ossachu, należą: Megissera Kronik von Kärnten i„Annus milesimus monasteri Ossiacensis." Autorem tego dzieła miał być opat Benedyktynów tegoż klasztoru „Pater Edmund Jolpacher electus 1682 1725 r.," według innych zaś Walner. Te jednak, jak twierdzi baron von Ankershofen, dyrektor historycznej komisyi przy Akademii umiejętności w Wiedniu, zawierają wyjątki ze starożytnego rękopisu: Annales opata Gröblachera, który w XVI wieku ułożył je z akt klasztornego archiwum.

Według przechowanej tradycyi klasztornej, kościół nad jeziorem w tem miejscu gdzie dziś się wznosi, założony został przez obwodowego grafa (Gaugraf) nazwiskiem Ozzius Ztąd nazwa Ozzia zmieniona z czasem na Ossia. Popo Ozzius wychowany w Rzymie namówił ojca poganina na przyjęcie chrztu świętego, a potem tenże Popo został patryarchą w Aquilei. Kiedy? Trudno dociec. Lecz sądząc według kamienia znalezionego, żył on w V, albo w VI, albo w VII wieku. Czy kościół tylko był zbudowany, czy też i klasztor jednocześnie? również trudnem jest do odgadnienia. Właściwy klasztor miał być założony przez Karlomana,   syna Ludwika Teutońskiego (des Teutschen) w 878 roku. Może drugi raz zbudował na ruinach dawnego, zburzonego przez pogan klasztoru.

Napis na kamieniu, o którym mowa wyżej, następujący:

(S) TENTOZZIUS ISTA

Koniec wersji demonstracyjnej.