Jozafat Ohryzko

PISMO ZBIOROWE 1

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SYNOWIE CHROBREGO.

MESKO II.

OTTO.

RYKSA.

BOLESŁAW II.

DODATEK

O BOLESŁAWIE II.

PISMO ZBIOROWE

Tom I.

Jozafat Ohryzko

SYNOWIE CHROBREGO.

USTĘP Z DZIEJÓW POLSKI PRZEZ AUGUSTA BIELOWSKIEGO.

§. 1. Założyciel potęgi polskiej Bolesłaław Wielki czyli Chrobry, smutne miał chwile ostatnie. Trapiły go przeczucia, że ta potęga, nad której utwierdzeniem całe życie pracował, po jego się śmierci rozchwieje. Krótko więc jakoś przed swoim zgonem, książąt i przyjaciół do siebie wezwawszy, wynurzył im swoje obawy, i tajemne im dawał polecenia. 1) Zostawiał on trzech synów: najstarszy z Judyty, siostry Stefana węgierskiego urodzony, był Otto czyli Bezbraim. Charakter tego księcia do okrucieństw skłonny, i sprzyjanie potężnemu sąsiadowi 2) mogły słusznie nabawiać ojca niepokojem; dano mu więc udział w Słowaczyznie, mianowicie w tej części Polski, która graniczy la z Węgrami, gdzie z jednej strony wuj jego Stefan, sprzymierzeniec Polski, z drugiej strony bracia mogli mieć baczne nań oko. Prócz niego byli dwaj synowie z Kunildy urodzeni, z których starszy dziada, młodszy ojca swojego miał imię. 3) Mesko ożeniony z krewną cesarza Ryksą, a w ważnych dla kraju posługach jeszcze za życia ojca doświadczony, posiadał zupełne jego zaufanie, i tron też po nim dziedziczył; młodszy, Bolesław, po smutnych jakichś w swojem dziedzictwie przygodach do klasztoru oddany, 4) wdział kapicę za radą świętego Romualda, i kamedułą przez lat kilka zostając, osiągnął już był stopień diakona. 5) Nie zapomniał i o nim ojciec, i mamy ślad, że jeszcze przed zejściem jego był od ślubów zakonnych uwolniony, 6) i powołany do spółudziału w rządach — jak się zdaje — do pomocy bratu Meskowi przeciw możliwym zamachom Ottona.

MESKO II.

§. 2. Umarł Bolesław. Pamiętny na przestrogi ojca Mesko kazał uroczyście włożyć sobie na głowę koronę, a poszedł głos po Niemczech, że jest "dumny i równy ojcu buntownik." 7) Pierwsze panowania swego lata poświęcił staraniom około religii, 8) kończąc i upiększając zaczęte przez ojca swego świątynie, lub całkiem nowe zakładając. 9) Był za jego czasów w Polsce obrządek rzymsko-słowiański, i ten za narodowy nasz uważano. Przychodził on niegdyś do nas od strony Moraw; zagnieździł się więc głównie w południowej części kraju, której stolicą był Kraków. Obok niego kwitnął obrządek łaciński, udzielany nam od zachodu przez niemców, i równie przez Meska jak niegdyś przez Bolesława Wielkiego pielęgnowany, a z szczególnych stosunków króla, którego żona Ryksa była wnuczką cesarzowej Teofanii greczynki, widziano tu takoż księży greckich, odprawujących nabożeństwo w swoim języku. 10) W obrządku znowu łacińskim dawały się dostrzedz dwie frakcyje: jedna część duchowieństwa z samych prawie niemców złożona stała pod władzą arcybiskupa mogunckiego i podwładnych jemu niemieckich biskupów; od nich wiec natchnienia swoje odbierała; — druga bądź z krajowców, bądź z włochów i tym podobnych cudzoziemców składająca się, podlegała hierarchii krajowej, urządzonej przez Bolesława Wielkiego. Różność ta obrządków i dążności, oraz wynikające z niej starcia się wpływały niekorzystnie na lud, niedość jeszcze w zasadach nauki Chrystusowcy utwierdzony, który potrącony jednem lub drugiem stronnictwem, chwytał chętnie daną sobie sposobność, aby się uwolnić od nienawistnych sobie danin kościelnych, lub bogacić cudzą grabieżą.

§. 3. Miał Mesko kraje rozległe, które mu bądź pośrednio, bądź bezpośrednio podlegały. Broniąc ich przed obcemi przywłaszczeniami okazał, że mu nie brakło ni męztwa ni roztropności, jakich już za ojca rządów złożył dowody. Puscizną po Bolesławie padło mu zwierzchnictwo nad czechami, i w ciągu upartych wojen z cesarzem widzimy czeskiego Udalryka ciągle po stronie Meska. Pielęgnował też przyjaźń z Stefanem węgierskim, z którym prócz związku krwi, łączyły go stałe umowy. Krainy nadelbiańskie nabawiały go najwięcej kłopotu, w nich też rozwinął najpierw swoją czynność. Stanowiły one niegdyś część wschodniego, i północnego margrabstwa. Bolesław Wielki w porozumieniu z Ottonem III zajął je w roku 995, i do królestwa przyłączył; 11) a chociaż po śmierci tego cesarza własność nabytków tych Bolesławowi częściowo lub całkowicie zaprzeczano, od pokoju jednak budyszyńskiego ustały wszelkie obce do nich pretensyje, i Polska była w spokojnem i zupełnem ich posiadaniu. Po wstąpieniu na tron Meska II potomkowie dawnych margrabiów nie bez tajnego z cesarzem porozumienia zaczęli się odzywać ze swemi do tych krajów roszczeniami: za pomocą niemiecko-łacińskiego duchowieństwa robili sobie stronników, i starostów w zanikach pogranicznych do przeniewierstwa nakłaniali. Zrobił Mesko w r. 1028 walną wyprawę do wschodnich części Saksonii, ukarał podżegaczy, spustoszył ich kraj ogniem i mieczem, a część jakąś ludności, mianowicie gmin żeński z sobą uprowadził. 12) Wystawiano po Niemczech krok ów jakoby niesłychaną jakąś zuchwałość i okrucieństwo; cisnęły się skargi do cesarza, który już z powodu koronacyi Meska, jakoby prawom swoim uwłaczającej, był mu niechętny. Nie były mu wszakże tajne umowy, jakie istniały między Polską a Węgrami, którzy napaści różnych od pogranicznych bawarów doznając, wzajemnemi im najazdami docierali. Chcąc więc Konrad ukarać Meska, przedsięwziął dwie wyprawy z których żadna się nie powiodła. Kiedy z końcem roku 1028 znajdował się na synodzie w Paliti, ukazali się na dworze jego jacyś niby posłowie lutyków, którzy mu oznajmili, iż chętnie uznaliby władzę jego nad sobą, gdyby ich od Meska uwolnił. 13) Obłuda ukrywała się w tych słowach; cesarz wziął je za dobry pieniądz i tem czynniej zajął się wyprawami. Puściwszy się z pierwszą wiosną do Węgier, natrafił na niesłychane trudności: na samem pograniczu rozlewy wód były wielkie, a drogi w lasach zasieczone. Nie mogąc je przebyć, wywarł gniew swój na ubogie osady po nad rzeką Fiską znajdujące się. Zrabowano je i zniszczono, lecz wyprawa sama spełzła na niczem. 14) Nie ostudziło to jednak rycerskiej Konrada gorliwości, i w połowie lata roku 1029 wszystko już do wyprawy na Polskę przygotowane czekało jego skinienia. 15) Zebrane na pograniczu liczne wojska zajmowały głównym obozem wieś Liszkę. Stanął na ich czele Konrad, i przyspieszonym pochodem pomykano się w głąb Polski. Towarzysząca mężowi aż do granicy cesarzowa, nie mogąc być widzem walk, zapragnęła wiedzieć przynajmniej o nich najwcześniej. Nie opodal więc od granicy do Merseburga z orszakiem swoim nawróciwszy, wyglądała tamże wieści pomyślnych, ale daremnie. Cesarz gdzieindziej szedł, a gdzieindziej zaszedł, i wojsko do upadłego utrudził. Zamiast okolicy zaludnionej, znalazł się śród lesistego bezdroża, gdzie zpoza trzęsawisk i puszcz dawały się dostrzegać jakoweś niebezpieczeństwa. Wstyd mu było wracać do domu nie nie zrobiwszy, idąc więc za radą niektórych, rzucił się w bok i obiegł Budyszyn. Była tu wszystko przygotowane do dzielnego odporu. Utraciwszy więc mnóstwo walecznych, i przekonawszy się że przeciwnikowi nie podała, odłożył wojnę na rok następny, i do Saksonii powrócił. 16)

§ 4. Odparłszy szczęśliwie napad, pomyślał Mesko o odwecie. Wyśmienitą ku temu sposobność podała mu właśnie jakoś w te czasy przypadła śmierć Tietmara, głównego — jak się zdaje — podżegacza sporów o kraje nadelbiańskie. Mesko z wypadku tego korzystając, chciał zniszczyć dalsze spory w samym zarodzie, lub przynajmniej nieprzyjaciołom swoim odebrać na czas długi możność szkodzenia. Ze wszystkiemi więc, jakiemi rozrządzać mógł siłami, pomknął się cichaczem w końcu 1029 roku ku Saksonii, gdzie po śmierci Tietmara przychodził do władzy syn jego Hudo II. Walka ta, o niepodległość kraju podjęta, nie mogła niedotknąć niemiecko-łacińskiego duchowieństwa, bo ono było ogniwem głównem, o które wszelkie do nas pretensyje obcych zahaczały. Do większego rozjątrzenia w tej mierze przyczyniły się okoliczności przypadkowo. W wojsku Meska byli lutykowie, znani z upornego swego przy pogaństwie obstawania, a nienawiści ku tym, którzy ich nawracali. Stanął na ich czele Siegfried, "z mnicha żołnierz, a z chrześcijanina zaprzaniec." Ojciec jego Hudo I. oddał go był do zakonu w Niemburgu, gdzie rad nie rad przez czas długi zostawał. Po śmierci ojca rzucił habit, a — jak kronikarze niemieccy upewniają — i wiarę, i pokrzywdzonym się przez cesarza w prawach swych do margrabstwa mniemając, połączył chętnie oręż swój z orężem Meska. Z końcem Stycznia 1030 roku byli już między Elbą i Salą. Kilka nadgranicznych zamków zdobyto i obsadzono załogami, a więcej niż sto wsi z dymem puszczono; nie oszczędzano duchownych, i zakonnice w niewole zabierano. Biskup brandeburski Liwizo, do którego dyecezyi należeli właśnie lutykowie, zchwytany był do niewoli i iak prosty jeniec traktowany. A że stawiono opór ze strony niemców, i hrabia Teodoryk z wojskiem nadciągał, nie obeszło się więc bez znacznego rozlewu krwi; mnóstwo ofiar padło od oręża, a 9 do 10 tysięcy jeńców między turni 65 osób znakomitych do Polski uprowadzono 17) & 5. Zwycięzca w wojnie otwartej Mesko pokonany był knowaniami tajemnemi. W tej mierze czynność przeciwników jego okazała się niezmordowaną. Siedział na Słowaczyznie starczy brat jego Otto, równie jemu, jak i węgrom niechętny, a z niemcami od dawnych czasów zażyły, i otwarcie im sprzyjający. 18) Podobno wszczął już był jakieś przeciw bratu niepokoje, i ten przegnał go między Teplę a Tysę, gdzie była dzielnica Emeryka stefanowego syna, zwanego książęciem Ruzyi. 19) Powiadają, jakoby Otto zaniósł skargę do cesarza na swoje od brata pokrzywdzenie, a ten doradził mu wojnę, w której sam przyrzekł wziąść udział. 20) Bądź co bądź, zdaje się jednak pewna, że nieprzyjazna Meskowi polityka obrała głównem swojem narzędziem Ottona, a zbieg okoliczności sprawił, że mu na pomocnikach nie brakło. Udalryk czeski był niezachwiany w uległości swojej dla Meska 21), ale syn jego Brzetysław w Morawii pod bokiem Ottona dzielnicę swoją mający, łatwo został wciągniony w jego widoki. Właśnie w tym jakoś czasie porwał był przemocą księżniczkę Judytę z klasztoru szwejnfurckiego, i gotów był zrobić wszystko, czemby przejednać mógł oburzonego na się Konrada. Chociaż więc wyprawa Meska ku Saksonii odbywała się w cichości, wyśledził ją jednak czyhający na zgubę jego Otto, a spikniony z nim Brzetysław spada niespodzianie na polskie i węgierskie załogi w Słowaczyznie: jedne z nich przeciąga na swoją stronę zdradą, drugie rozgramia i ściga, pustosząc kraj aż do Granu. 22) Jakby w porozumieniu z nimi zostający Jarosław, wielki książę kijowski, zbliżył się takoż niebawem z wojskiem swojem do granic Polski, i opanował Bełz. 23) Te klęski spotkały Meska po powrocie jego z wyprawy saskiej, i naprawą ich zajmował się przez Resztę roku 1030. W jaki atoli sposob i z jakim skutkiem to czynił, tego nam spółczesni nie podali. 24)

§ 6. Po daniu sprawie swojej tak korzystnego obrotu, wystąpił Konrad otwarcie przeciw Meskowi w roku następnym. Szło mu atoli pierwej o zabezpieczenie się od węgrów, aż dotąd w porozumieniu z Polską zostających. Główne ku temu przeszkody właśnie już były usunione.

Odwrót haniebny cesarza w roku 1029 od granic węgierskich najmocniej dał się czuć bawarom, tern smielszemi odtąd najazdami węgrów trapionym. Bawił między nimi syn cesarski Henryk. Młokos pod nadzorem Egilberta biskupa frejsingeńskiego do rządów się zaprawiając, chwytał ochoczo rady, których mu panowie przyboczni nieszczędzili. W jego to przyboczu wyrabiały się pierwsze plany do kołatania węgrów i Polski wojnami domowemi. Po klęsce zadanej węgrom przez Brzetysława słał do Henryka posłów swoich Stefan węgierski, przekładając swe krzywdy, i gotowość swoją do pokoju słusznego oznajmując. Przyklasnęła temu rada Henryka, i ten bez wiedzy ojca zawarł z Stefanem już wtedy rodzaj umowy 25), która teraz po ochłonieniu Konrada z pierwszych przeciw węgrom niechęci, i w obec wojny z Polską zamierzonej łatwo zatwierdzenie jego pozyskała. W roku więc 1031 przymierze z węgrami zostało uroczyście z obu stron zaprzysiężone, 26) a pod jesień tegoż roku wkroczył cesarz z wojskiem swojem do Polski. W smutnem położeniu znalazł się teraz Mesko: opuszczony od głównego swego sprzymierzeńca, a z drugiej strony napadnięty od książąt ruskich Jarosława i Mścisława, którzy właśnie już grody czerwieńskie zdobyli, i licznych jeńcow do krajów swoich uprowadzili 27), pospieszył zawrzeć pokój z Konradem. Zrzekł się Łużyc — jak się zdaje — na korzyść ciotecznego brata swego Teodoryka; cesarzom zaś zwrócił zamki w Saksonii roku zeszłego zdobyte, wraz z zabranemi tamże łupami. 28) Nieokupił jednak pokoju i tą ofiarą. Ledwie bowiem upłynął miesiąc od zawartej ugody, spada nań niespodzianie Otto, i straszną rzeź w Polsce wyrządza. Mesko spieszy po pomoc do czeskiego Udalryka, a Ryksa z dzieckiem małem 29) do Niemiec. Zaburzenie to jedno z najokropniejszych, jakie na ziemi polskiej widziano, nie znane nam jest dokładnie w swoich szczegółach. "Według tych wieści, które w Kijowie zapisywano, głównym czynnikiem w tern zaburzeniu była walka obrządków. Prawdopodobnie rzecz tak się miała.

OTTO.

§ 7. Jeszcze za życia Bolesława Wielkiego klasztory niektóre bazylianów, których pełno podówczas było w Polsce, dopuściły się jakichś wykroczeń. Bolesław widział się zmuszonym wygnać z nich mnichów, i zastąpić ich duchowieństwem łacińskiem. 30) Wygnani jak o zwykłe w takim spadku bywa-rozeszli się po klasztorach sąsiednich, mianowicie ku Słowaczvznie i owej Ruzyi, gdzie było główne tego obrządku siedlisko. Tam też była dzielnica Ottona. Zamierzając ten książe strącenie z tronu Meska II, użył jak się zdaje wygnanych, a wpływ przeważny między ludem mających mnichów do swego celu, a to tern silniej, ile ze go na wystawienie dostatecznego przeciw bratu wojska nie stawało. Żywione wiec tajnemi porozumieniami między ludem zarzewie, wybuchło, z całą swą grozą za pokazaniem się w Polsce Ottona. 31) Słudzy rzucali się na panów swoich, wyzwoleńcy na szlachtę i srodze ich zabijali, otrzymując w nagrodę mienie ich, żony i dostojeństwa. Pastwiono się szczególniej nad duchowieństwem łacińskiem: zabijano biskupów i księży, i jedni z nich od miecza ginęli, innych dla większej zniewagi kamionowano. 32) Takiemi środkami tron osiągnąwszy Otto, odesłał niezwłocznie cesarzowi koronę z oznajmieniem, iż chce zostawać w wiernej mu uległości. 33) Niedługo wszakże cieszył się władzą nabytą: gdy bowiem bezpiecznym się już sądząc, z całą srogością przeciw zwolennikom dawnego rządu postępuje, jakiś poufalec przebija go. Zginął pod koniec roku 1032, a rozpowiadano po Niemczech, że się to stało nie. bez tajnego z braćmi jego porozumienia. 34) § 8. Tymczasem Mesko miasto pomocy spodziewanej znalazł niemały zawód na dworze Udalryka. Powiadają., jakoby książe czeski aż dotąd pieskowi wierny, i wraz z nim na gniewy cesarza narażający się, tak był wypadkami temi w Polsce wstrząśniony, że o własnym już tylko ratunku myśląc, oświadczył się z gotowością wydania gościa swojego w ręce cesarza, byle przebaczenie dla się uzyskać. Konrad miał mu odpowiedzieć, z godnością, że niechce nieprzyjaciela swego kupować od nieprzyjaciela. 35) Natenczas Udalryk miał przypomnieć sobie dawną jakąś zniewagę, przez Bolesława Wielkiego wujowi swemu wyrządzona, i wet za wet oddając, Meska o kalectwo przyprawić. 36)

Jakkolwiek niewiele można dać wiary tym wieściom, pewna jednak, że pobyt teraźniejszy w Czechach króla polskiego, był dla obojej strony nieprzyjemny, i tem chętniej pospieszył on do Polski na pierwszą wieść o śmierci Ottona. Za przybyciem swojem do ojczyzny wyprawił niezwłocznie poselstwo do cesarza, oznąjmując gotowość swoją do odnowienia przymierza, i o czas i miejsce osobistego z nim widzenia się umawiając. Do prędszego w tej mierze porozumienia przyczyniła się nie mało Ryksa. Pani ta, której spółczesni znajomości rządzenia państwem nie odmawiają, uprzedzając nieprzyjacielskie przeciw Meskowi zamysły Ottona, oddala sama swoją i męża swego koronę cesarzowi, 37) względom jego siebie i rodzinę swą polecając. Poselstwo tedy polskie miłe było cesarzowi, a sam Mesko dnia 7-go Czerwca do Merseburga przybyły znalazł przyjęcie nadspodzianie uprzejme. Stanęła więc umowa, że Łużyce zostać mają przy Teodoryku, reszta zaś Polski została wprawdzie pod zwierzchnictwem Meska, ale otrzymali w niej swoje dzielnice z jednej strony brat jego Bolesław, z drugiej syn zabitego Ottona Roman, zwany książęciem Rusi. 38)

Tylu przeciwnościami skołatany Mesko nie upadł bynajmniej na duchu, ale dołożył wszelkich starań do naprawienia złego, które w kraju tak wojny zewnętrzne jako i wewnętrzne zamieszania zrządziły. Jakoż dokazał tego na przekorę swoim nieprzyjaciołom, że osłabione i na cztery części rozdzielone królestwo wkrótce znowu w jedną potęgę się zrosło.

Pamiątka hojności jego dla kościołów i duchowieństwa pozostała w licznych tak krajowych jak i zagranicznych spominkach. 39) Wyznają też nawet niechętni królowi temu kronikarze niemieccy, że religia chrześcijańska, której dobre początki w Polsce dał Chrobry, wzięła staraniem Meska niemały wzrost. 40) Umarł przedwczesną śmiercią dnia 17-go Maja 41), roku 1034.

Koniec wersji demonstracyjnej.

RYKSA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

BOLESŁAW II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK

O BOLESŁAWIE II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej