Jozafat Ohryzko

PISMO ZBIOROWE II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

SZLACHECKIE OPŁOTKI,

OPOWIADANIE CZEŚNIKIEWICZA.

ROZITA

PODRÓŻOMANIA

OBRAZ PIERWSZY.

OBRAZ DRUGI.

OBRAZ TRZECI.

OBRAZ CZWARTY.

SCENA OSTATNIA.

MIŁEGO GROSZA

AKT PIERWSZY.

AKT DRUGI.

AKT TRZECI.

HANZA NAD DŹWINĄ W VIII WIEKU

SCENA I.

SCENA II,

SCENA III.

SCENA IV.

ZIMOWY DOŚWITEK

HRYĆ

I.

II.

PISMO ZBIOROWE

Tom II.

Jozafat Ohryzko

SZLACHECKIE OPŁOTKI,

Starszej sławy jak Saragossa,wzięte niemiecką sztuką.

* * *

OPOWIADANIE CZEŚNIKIEWICZA.

I.

Po zakończeniu konfederacyi barskiej i nowej regulacyi granic Rzeczypospolitej, dostał się pod panowanie pruskie sztuk Pomorza. Onego czasu jeszcze Pomorze było zasiedlone czystą ludnością słowiańskiego pochodzenia; jeno kilku indygenów niemieckich i kilkanaście kalwińskich rodów polskich, wzdychając oddawna do połączenia się z rodziną protestancką w nowo wzrosłem państwie, cieszyło się nowemu porządkowi rzeczy. Niemcy powoli i systematycznie rozgraniczali kraje, stawiali słupy z herbami, targowali się o każdą piędź ziemi. Zwykle granice prowadzono po rzekach, strumieniach, trzęsawicach, gdzie natura sama stawiała dowodne ślady. Wszelako nie każda wioska tak była położoną, aby nie przekraczała gruntami swojemi strumieni lub rzek, na obu stronach dziedzicząc. W takich wioskach było najwięcej korowodów z komisarzami pruskimi, do kogo cała włość ma należeć, bo niepodobna było ukrajać szlachcica i dwom rządom poddawać. Ułożono się tedy o zasadę i przyjęto, że tam gdzie leży dwór, do tego państwa należeć będzie włość cala.

Przy jednym z takich granicznych strumieni leżała włość starożytna, ocieniona koronami odwiecznych lip, dębów, klonów, jaworów, ż mnóstwem chat, puklacistym dworcem modrzewiowym, a była własnością szlachcica starożytnego rodu, herbu Lada.Onego czasu pan Łada mógł mieć około lat pięćdziesięciu, był w pełni siły i zdrowia, a chociaż oberwał był w czasie konfederacyi kilka ran, przemogło przyrodzone zdrowie szlacheckie, wylizał się i stanął na nogach. Był to człowiek pięknej budowy, kolosalnej, wspaniałego lica a pańskiego prawdziwie animuszu. Przed laty piętnastu ożenił się był z wnuczką pana wojewody sieradzkiego, dostał z nią w sieradzkiem województwie obszerne włości posagiem, często w nich przesiadując do wielkiej z szlachtą tameczną przyszedł miłości. Wszelako wynieść się z imiennych dóbr swoich pomorskich nie miał ochoty, choć były mniejsze od posagu żony. Na wieść o nowem rozgraniczeniu Pomorza pospieszył co żywo ratować się, aby go nie odcięto od pnia narodowego. Jakoż komisarze graniczni byli już nie daleko, a strumień nad którym wioska jego leżała miał być granicą.

Dowiedziawszy się o zasadzie rozgraniczenia, zwołał całą gromadę chłopów z motykami i rydlami, przekopał strumieniowi z wielkim mozołem drogę przez pagórek, a tamując wodę w starem łożysku, odciął dworzec swój na stronę polską. Woda rwała szybko, w kilka dni zniszczyła ślad motyki i rydla, strumień szumiał za ogrodem, a szlachcic czekał komisyi, chwaląc Boga tymczasem, że mu dodał konceptu.

W kilkanaście dni przyjechała komisya pruska, zastała wodę w porządku, ominęła włość pana Łady, zabijając słupy graniczne aż za jego lasem, który był wielki i wiązał się z łańcuchami kniei dziewiczych, jednem ramieniem idących ku Wiśle, drugiem ku Odrze. Ucieszony powodzeniem Szczęśliwem pan Łada, sprosił sąsiadów, wydał ucztę sutą; cieszono się w nieszczęściu jak było można. Gdy rozjechała się szlachta, a pan Łada zasiadł w swoim pokoju sypialnym wysapać się po rzęsistym kuflu i oracyach, dziwne przyszło mu do głowy marzenie.

Cieszę się, ale z czegóż ja się cieszę? Czy dla tego, że ocalałem od zniemczenia? Do kogóż należeć będę? Oto do Rzeczypospolitej omdlałej, słabej, ze łbem zwieszonym pokornie, która obojętnie patrzy, jak jej urywają rękawy! Ja także wart jestem coś przecie, nie będę się mięszał z ludźmi, którzy niewarci poważania, bo stracili ambicyę! Nie chcę należeć do Rzeczypospolitej, bo niewarta takiego jak ja obywatela! Niemcem też być niemogę..... więc co zrobić? Ha! wola boska!..... będę sobie osobnym potentatem w mojej włości, nic poddam się nikomu. Dadzą mi pokój, będę siedział cicho; nie dadzą pokoju, będę się bronił.

W Kilka niedziel przyjechali komisarze graniczni polscy. Pan Łada dniem wprzódy otworzył szluzę na starem korycie strumienia, dwór odpadł na stronę pruską. Włość była śliczna; westchnęli komisarze Rzeczypospolitej, i zabili słupy graniczne na granicy włości pana Łady za łąką, za olszyną, za piaskową górą. Kiedy w ciągu roboty chcieli nawiedzić pana Ladę i wysłali z orędzia pacholika do dworu, pan Łada, odpowiedział im piśmiennie:

"Synów takiego narodu, który stracił dumę, nie przyjmuje w moim domu; przestałem być obywatelem Rzeczypospolitej. "

(podpisano) "jak kapistran 1szy dawniej Łada. "

Posmuciła się szlachta rekuzy, rozumiejąc to być boleścią obywatelstwa, przyjęła obelgę z rezygnacyą i pojechała dalej.

Tak tedy pan Lada wyzwolił się od poddaństwa i został udzielnym potentatem. Chłopi i czeladź nie wiedzieli o co chodzi; cóż że tam stawiają słupy, kiedy nieba nikt nie przedzieli. Ale na dworze pana Łady było szlachty kilku na rezydencyi, którzy głowami kiwali, nie domyślając się zamiaru istotnego. Aż po kilku dniach szeptów i narad, coby znaczyć miała ta nagła ponurość i duma serdecznego przed kilku tygodniami szlachcica, stanęło na tem, że pan Onufry Pobóg, siwogłowy i jakoś mający najwięcej estymy u pana Łady, wydelegowanym został do zapytania wręcz dziedzica: co ma znaczyć to niepoddanie się ani jednej, ani drugiej stronie?

Obudzona w człowieku panowania żądza dziwnie wywiera magnetyczny wpływ na otaczających go ludzi. Pan Łada planował sam w sobie, nikomu nie zwierzał się, a przecież cały dwór uczuł promieniowanie od jego persony jakiejś osobliwszej siły, która wszystkich trwogą przejmowała. Pan Onufry pięć razy się doń zbliżał, pięć razy gębę otwierał i odchodził z niczem, dając raport spiskującej rezydencyi, że nic nie wskórał, bo śmiałości mu brakło zapytać.

Złajany przez kolegów dziadyszek zmówił koronkę na intencye zesłania łaski Ducha Świętego i promyka odwagi. Pokrzepiony modlitwą, po rannym kieliszku hanyżowki, ruszył z oficyny do dworu z determinacyą. zuchwałą i stanął przed panem Ładą.

Dnia tego p. Łada był pochmurniejszym jeszcze, wielka widać w sumieniu czy w sercu toczyła się walka. Spójrzenie miał dzikie, włos najeżony. Napadnięty w swoich dumaniach i planach zerwał się z krzesła i opryskliwie zapytał:

— Czego aść chcesz, mości Onufry?

Przebacz Wasza Miłość, ale ta ponurość i smutek głęboki, które widzimy od kilku czasów na waszem licu, bardzo kochających niepokoją...

— Któż ci powiedział, że ja ponury, że ja smutny? Ja jestem bardzo wesół. Tak, bardzo wesół! Czegóż patrzysz głupi m baranim wzrokiem!...

Powątpiewam.....

— O czem i kto śmie powątpiewać w mojem państwie? To jest — ja chciałem powiedzieć, że o ile ucieszyliśmy się z pierwszego rozgraniczenia, widząc Ładowskie gniazdo ocalonem od niemców....

— To cóż? Mów aść żwawo!

O tyle smutek nas ogarnął, gdy Wasza Miłość namyśliwszy się, postanowił iść pod panowanie pruskie__

— Któż ci to stary głupcze powiedział ?....

Nieprzyjęcie polskich komisarzy, a nareszcie te słupy za łąką, olszyną i piaskowem wzgórzem....

— Stary jesteś a głupi! Myślałem zamianować cię kanclerzem, ale widzę, że jesteś niedołęga! Zostaw mię asan w spokoju; przykazuję o nic nie pytać się, nic po kątach nie szeptać, ale czekać! Przyjdzie czas.... kiedy otworzę wam oczy... i dowiecie się, czego nie rozumiecie!

Stary skonfundowany, pokłonił się i wyszedł. A pan Łada wciąż pustelniczy, zamknięty w swoim gabinecie, pisze po nocach, wertuje Volumina Legum, Statut Herburtowski... Bóg wie nareszcie co robił; bo ani żona, ani dziecko, ani stary sługa, ani nakoniec stary mentor pan Onufry bez pozwolenia wejść do niego nie śmieją. Jeden tylko hajduk Ignacy nie zsiada z konia, wysyłany gońcem; dziś. wrócił, jutro rusza wcwał na złamanie karku. Ale Ignacy ma zamurowaną gębę; otwiera ją do jedzenia tylko, ale słowa nie piśnie; nie kupisz go gratką, datkiem, ani tabaką.

II.

Po kilku niedzielach takiego umęczenia domowników, jawi się na dworze pana Lady ruch wielki: przyjeżdżają rozliczne rzemieślniki z Poznania, Torunia; przywieźli ładowne wozy rozlicznego sprzętu, jęli się do roboty, a w kilka dni aniby kto poznał starego puklacistego dworca. Zewnątrz zostało wszystko jak było, jeno poprawiono facyatę, zawieszono na niej tarczę herbową Ładów, a na samym szczycie zatknięto chorągiew niebieską z białym. Wewnątrz za to ani poznać skromnej siedziby szlacheckiej! W wielkiej izbie gościnną niegdyś zwanej, rozwieszono nowiuteńkie adamaszki po ścianach, białej i niebieskiej barwy; zrobiono podniesienie, na którem stanęło wielkie złocone i rzeźbowane w herby Ładów krzesło. Około krzesła zawieszono armatury z pysznych ladrów na rycerza i konia, chorągwie z herbami Ładów, Ostojów, Toporców, Nałęczów, wedle powinowactwa jegomości i jego połowicy. Około tego podniesienia było ław dwie, rzezanych okazale, a przed rusztowaniem miejsce próżne; ani krzesła, ani ławy tutaj nie było, istnie jak w monarchicznej sali audyencyonalnej. Sufit pomalowano, pozłocono belki, a ów starożytny podciąg, przez całą. izbę idący, który podtrzymywał belki, pokryto złoceniem i malowidłem rozlicznych symbolów. Przy fotelu paradnym, na podniesieniu, były dwa niższe krzesła mniej okazale, choć bogate. W innych komnatach przybyło ornamentu wiele; ale na co ta wszystka parada, — nikt zgadnąć nie mógł, ani sam proboszcz, który był nielada głowaczem.

W wigilię dopiero narodzenia Matki Boskiej zjawiać się poczyna szlachta z odległych stron wózkami lub konno; pan Łada każdego wita serdecznie, rozdaje kwatery po oficynach i chatach wiejskich. A gdy już policzył wszystkich, których się spodziewał, przed wieczorem samym, przez hajduki, do dworu zaprosił, a każdy też był w ubiorze świątecznym.

Gdy zgromadzili się wszyscy w sali audyencyonalnej, pan Lada ukazał się w amarantowym kontuszu, kołpaku rysim z wielką brylantową spinką i czaplem piórem. Na szatach bramowanie obfite, przy boku szabla, a wcałej tej postaci tyle majestatu rycerskiej piękności, że ani król żaden piękniejszym być nie mógł. Prowadził za rękę, jejmość panią Ładzinę, połowicę swoją, w robronie ze złotogłowia, strojną jakby do ślubu, a osypaną drogocennemi perły uryańskiemi. Pokorna niewiasta drżała jak listek, poddając się woli mężowskiej, toczyła wzrokiem błędnym, jakby zapytać się. chciała, co to wszystko ma znaczyć. Za rodzicami wszedł syn jedyny, rodzicielska pociecha, dwunastoletnie chłopię, ubrany po węgiersku z wielką także paradą.

Gwarno było w izbie, ale pojawienie się gospodarstwa w takiej gali oniemiło wszystkich. Pan Lada wszedł wtedy na podniesienie, pociągając żonę i syna, a uchyliwszy kołpaka, stojąc jeszcze z taką ozwał się perorą:

"Osobliwem dopuszczeniem bożem przy rozgraniczaniu się Rzeczypospolitej z Brandeburgią, pominięty zostałem przez obadwa sąsiadujące państwa. Ani mie jedni, ani napastowali drudzy. Ładowskie majętności opasanemi widzicie słupy granicznemi. Zostałem w samym środku, niepodległy nikomu. Bogu najwyższemu dzięki, "że tak się stało; będę się starał o to, aby potomność wiedziała, że dobry szlachcie herbu Łada niegorszy od Janiny i rządzić potrafi, acz szczupłe liczbą, ale dzielne państwa swojego ludy. W czem chybiała Rzeczpospolita, w tem poprawi się Łada i nic zostawi ani skarbu pustkami, ani granicy bez żołnierza, ani prawa bez straży. Zakładam państwo udzielne pod berłem dziedzicznem domu mojego. Czyja łaska i wola zostać w. granicach moich i pomagać dźwiganiu szczęścia tej krainy Ładowskiego państwa, niechaj oświadczy się głośno. Kiedy urządzi się wszystko, nie będzie smutno w tych ciasnych granicach człeku rycerskiemu. Przygotowałem wszelkie prawa, czekają wielkie i mniejsze urzędy, przygotowałem nareszcie pacta conventa dla stron obu do zaprzysiężenia; powiedzcież panowie bracia, jaka wola wasza w tej mierze? Kto z nami, ten zostaje; kto chce służyć tej niedołężnej Rzeczypospolitej — fora ze dwora!"

Buchnął gwar dziwny po tej przemowie; że zaś każdy ufetowany był na kwaterze i wchodził tu z ożywionym duchem, że wystąpienie pana Łady było niespodziewane i nad wszelkie pojęcie zuchwałe, podobało się i wykrzyknięto jednogłośnie "Niech żyje pan Łada, " a po chwili z gwaru poczęły się wołania: "prosimy o chleb i urzędy!"

Wtedy pan Łada zasiadł na tronie, posadził obok żonę i syna, podniósł rękę; uciszyło się, a on głos zabrał:

"Niechajże więc za wolą bożą i zgodnemi panów braci głosami zacznie się żywot tego państwa od manifestu i dyplomatów, które gotowe leżą, jeno wpisać imiona.

— "Księże proboszczu! Aść będziesz kanclerzem moim. " Skłonił się proboszcz i obejrzał się do koła.

— "Mości Baltazarze Godziembo! Aść będziesz podskarbim. " Skłonił się szlachcic i zapłonił radością.

— "Mości Jakóbie Nałęczu! Aść bodziesz hetmanem.

"Więcej ministrów niepotrzeba, a marszałkowska laska dla straży osoby mojej zostanie w dawnych rękach pana Onufrego Poboga. Stanowię atoli urząd nowy, którego Rzeczpospolita nie miała, i nacisło się doń plugastwa. Jestto urząd kustosza granicznego, którego powinnością czuwać nad całością granic, przystępem do wnętrza osób niebezpiecznych, herezyi, olejkarzy, a przedewszystkiem zaodrzańskiej szarańczy! Kusztoszem tym mianuję jegomość pana Aloizego, synowca mego, z obrokiem na trzy konie do objazdu i lafą roczną trzydzieści czątych węgierskich. Dnia jutrzejszego przy uroczystości Najświętszej Maryi Panny, po nabożeństwie solennem, rozwieziemy znaki graniczne na narożności państwa Ładowskiego, aby okoliczne nacye i państwa znały siąsiada swojego i szanowały, ' jak koronatom należy. Że zaś dwór mój potrzebuje okazałości i ornamentu, ksiądz kanclerz wręczy patenta na wszelkie gradusy dostojności dworskiej, jak komu przeznaczono. Pan hetman postawi w szyku chorągwie konne i piesze. Pan podskarbi miesięczną lafę wypłaci z góry, komu należy. Tak nam Panie Boże dopomóż wiecznemi czasy! A teraz zapraszamy panów braci na biesiadę!

To rzekłkszy podniósł się, szlachta drobna krzykła: " wiwat!" Potentat z połowicą ruszył przodem, a cała ciżba runęła do jadalnej izby. Wzruszenie obudziło apetyt i pragnienie we wszystkich poddanych Ładowskiego państwa. 0 północy ucichło wszystko.

Wedle programu, stało się nazajutrz, jak zapowiedział nowy potentat; wkopano słupy z obrazami Boga-Rodzicy Częstochowskiej w sześciu narożnikach Ładowskiego państwa; słupy malowane były w kolory herbowe Ładów. Asystowali tej czynności wielcy urzędnicy i dwa pułki wojska: pułk jazdy czterdzieści koni wynoszący, a reprezentujący uzbrojenie kilku wieków; pułk piechoty złożony Z chłopów uzbrójonych w halabardy i samopały — ludzi sześćdziesiąt Przed bożą męką, stojącą u wjazdu do wsi, odśpiewano antyfonę do Matki Boskiej, orszak powrócił do dworu i zaczęły się. szczęśliwe rządy Jana Kapistrana pierwszego potentata na Ładowskiem państwie.

III.

Rozeszła się wiadomość o tej sprawie na cztery strony świata, uciecha była powszechna w całej okolicy, śmiechu co niemiara! Ale że potentat Ładowski miał piwnicę zamożną, zapas gotowizny, kuchnię wyborną, knieję pełną zwierza, — zaglądali ciekawi na ten dwór nieustannie otwarty. Biesiada nie ustawała.

W Rzeczypospolitej było dosyć roboty; nikt tedy nie zwrócił uwagi z urzędu na ów ewenement. — Szła wieść od dworu do dworu na wielką uciechę, dodawano konceptów niemało, a potentat Ładowski bezpiecznym był z tej strony. Prusaki wszelako mieli apetyt na złowienie pięknej włości; rozpisawszy podatki na kraj świeżo przyłączony, posłali także awizacyę do potentata na Ładowie, aby zapłacił do okręgowej kasy jakieś podymne, pogłówne, drogowe, kominowe etc. etc.

Pan Łada ocknął się po raz pierwszy z upojenia, wybuchnął gniewem strasznym i psami wyszczuć kazał oficyalistę, który nakaz przyniósł. Wielka ztąd była uciecha, chwalono powszechnie słuszne oburzenie udzielnego potentata i spijano dni kilka za jego zdrowie.

Aż tutaj pan kustosz graniczny donosi, że w granice Ładowskiego państwa wkroczyły wojska nieprzyjacielskie w liczbie dwudziestu jezdnych i tyluż pieszych, w uniformie brandeburskim! Toć już nie przelewki. Zbudzono drzemiącego hetmana, a że był pijany, sam więc potentat dosiadł konia, zebrał około dziesięciu szlachty zbrojnej i ruszył na spotkanie nieprzyjaciela. Wysłany na parlamentarkę pan Onufry, umiejący po niemiecku, dowiedział się, że elektorskie wojsko idzie aresztować potentata za sponiewieranie urzędnika królewskiego. Zaledwie wysłuchał potentat relacyi parlamentarza, wybuchnął strasznym gniewem, krzyknął na swoich, sprawił w linie bojową i ruszył naprzód. Nieprzygotowani do napadu synowie Odyna dali się złamać za pierwszem natarciem i fugas chrustas czynią, alias odwrót. Tymczasem pan hetman na wiadomość o niebezpieczeństwie wytrzeźwiawszy, zebrał co mógł rozmarzonego rycerstwa i na przełaj ruszył przez księże ogrody w stronę, gdzie nastąpić mogła bitwa. Jakoż na sam czas pojawił się na tyłach nieprzyjaciela. A ledwie wydała okrzyk jego falanga, nieprzyjaciel poddał się; jeden tylko sierżant mający dobrego konia zemknął. Po tym fryumfie uściskali się potentat z hetmanem, ale od rannych i zdrowych niewolników dowiedzieli się przez tłómacza, że po ich upadku liczniejsi przyjdą mściciele.

Po nawarzeniu piwa, trzeba je z drożdżami wypić. Opatrzywszy rannych, oddawszy pod straż zdrowych brańców, poczęła i szlachta radzić o stosownych środkach obrony. Po nocnej radzie rozbiegli się gońce w różne strony Rzeczypospolitej prosić panów braci o posiłek, a roznosząc wiadomość o pierwszem powodzeniu oręża. Ruszono chłopów do roboty, poczęto grodzić do koła fortyfikacye z chruścianych opłotków, umocnionych rowem. Wieś po trzech dniach wyglądała jak koszyk z mnóstwem przegródek. Wykopano rozliczne samołówki i człapce zapadające w poprzek drogi ogrodzonej; obrona przeciwko jeździe była gotowa. Na wszystkich drogach i ścieżkach leśnych rozstawiono czaty; jazda i piechota stały w pogotowiu na skinienie. Jakoż po dniach pięciu jawi się na walnym gościńcu kurzawy tuman, donoszą o nim czaty; przy warowała armia potentata po manowcach i kryjówkach, a gdy dwieście jazdy i piechoty wynurzyło się z lasu na Ładowskie pola, nie znaleźli, przez najlepsze perspektywy patrząc, ani śladu człowieka. Oddział niemców, ufny w swoją liczbę, a pewny, że szlachta po zrobieniu burdy uciekła w świat, ruszył ku wsi z całem zaufaniem i wtłoczył się pomiędzy chruściane opłotki. Ale jakże zdziwiły się brandeburczyki, gdy na raz buchnęła wstrząsająca ziemię wrzawa, huknęły rusznice, zamknęły się człapce, roztwarły doły; cały oddział ujrzał się bez ratunku! Straż jeno tylna z kilku złożona ludzi drapnęła co żywo, niosiąc do Brandeburgii wiadomość o nowej klęsce. W opłotkach tymczasem rozpaczliwa toczyła się walka, ale nie trwała długo. Trupa było nic wiele, rannych połowa, a wszyscy do nogi w niewolę poszli.

Potentatowi Ładowskiemu wiodło się nic źle; zabrał wiele oręża, koni, wozów, ale co robić z niewolnikiem? Trzymać taką ciżbę i niebezpiecznie, i kosztownie. Zamknięto tymczasowo niewolników w spichlerzu, rozdano racyę pożywienia, ale trzeba coś robić z nimi koniecznie! Jedni radzili, żeby potopić wstawię, drudzy spalić razem ze spichlerzem; zgromił ksiądz kanclerz okrutne mowy, a po długiej naradzie postanowiono powiązać jeńców po czterech w swory i tak odesłać Rzeczypospolitej w prezencie; niechaj budują obronne zamki, jak to robili brańcy tureccy i tatarscy za króla Jana III.

IV.

Pan Bóg był łaskaw, że prusacy nie mieli znacznych sił w tej stronie kraju; trzeba było sprowadzić wojsko zdaleka. Spieszyli się prusaki, spieszył się i pan Łada. Na wiadomość i o tem co się stało, i o tem co czeka, poczęła szlachta brać do serca niebezpieczeństwo pana brata, Formowały się tedy z rozlicznego narodu luźnego towarzystwa po kilku, po kilkunastu, i ściągało się to wszystko do Ładowskiego państwa. Bliżsi sąsiedzi dostarczyli furażu i prowiantu, aż się uformowała znaczna siła (a najwięcej ludzi z rezygnacyą, niemających nic do stracenia). Pan Łada poczuł w sobie prawdziwie rycerskiego ducha, umiał utrzymać ludzi w subordynacyi, codzień ćwiczył do sprawy, alarmował śród nocy, aż i zahartował na trudy wojenne. Wysłane szpiegi, w pobratymczym kraju dostawały języka o najmniejszem poruszeniu nieprzyjaciela. Gdy wywiedziano się o niemieckich siłach dokładnie, zebrali się na walną radę panowie rotmistrze i porucznicy, i jakoś nie pokazała się zbytecznie straszną ta potęga, która ciągnęła przeciwko Ładowskiemu potentatowi. Wszelako u drewnianej wsi nie wypadało czekać na nieprzyjaciela, który wiedzie i artylerye, i hartowną, piechotę. Czekać nieprzyjaciela na Ładowskiem territorium, tego także nie radzi geniusz wojenny; lepiej toczyć wojnę na territorium nieprzyjaciela, jego własnym kosztem, niżeli ryzykować swoje. Wszelako kusa rada; bo jeżeli poważy się szlachta wkroczyć na obce territorium, będzie to casus belli, niewytłómaczony niczem. W ostateczności bronić się można połączeniem z Rzecząpospolitą; najściem zaś gruntu niemieckiego byłobyto kompromitować właśnie Rzeczpospolitę, a więc pozbawiać się jej opieki. Pan Łada postanowił tedy stoczyć bój na swojem polu. Tymczasowo wysłał żonę i czeladź niewieścią w sieradzkie województwo, sam zaś rozsypawszy wojsko swoje po kniejach, puścił wiadomość w okolicę, że szlachta przestraszona ciągnącą potęgą, rozproszyła się i cofnęła do kraju. Takiego języka dostali nocujący na swojem territorium prusacy, gotowi wkroczyć na Ładowskie państwo z pierwszym porankiem.

Szlachcic jeden sprawny, rodem Kaszuba, a fizjognomią Wcale podobny na niemca, przebrany za węglarza hutniczego, zakradł się do obozu prusaków. Częstując ich serdecznością wielką i uciechę pokazując osobliwą na widok brandeburskich chorągwi, tak odurzył i podszedł nieprzyjaciela, że mógł swobodnie wszystkie szyki przejrzeć, obliczyć, a po północy wrócił do swoich z raportem. Złożoną relacya podniósł niesłychanie ducha; bo chociaż nieprzyjaciela mogło być do dwóch tysięcy jazdy i piechoty, chociaż było dział cztery i dwa jednorożce, wszelako piechury były stare i ciężkie, jazda leniwa. Da się to jakoś poradzić z tą gawiedzią, byleby tylko dobrze pomaskować zasadzki w lesie, który cała milą długości koniecznie nieprzyjaciel przechodzić musiał. Pan Łada cala noc przepędził na objazdach, rozstawianiu ludzi, wydawaniu hasła, urządzaniu komunikacyi. Świstaniem doniosły szpiegi o ruchu nieprzyjaciela. Było to w miesiącu Październiku, flażyła i mgła jesienna zasadzce. Około ósmej godziny rano dały się słyszeć bębny i trąby w obozie pruskim, cała ta armia wyruszyła szykiem wojennym. Stanąwszy przy lesie, wysłali przodem szpice z jazdy; przepuszczono je spokojnie. A kiedy te dotarłszy wioski samej, po rekonesansie i zamienieniu kilku strzałów powróciły z relacya, że obrona licha a droga bezpieczna, wtoczyły się na walny gościniec kompanie piechoty, poprzedzone oddziałem jazdy, a w środku mając artylerye. Pan Łada czuwający najbliżej dał hasło nieznaczne; obeszło ono w mgnieniu oka nieprzyjaciela dokoła, dając znać, że jaż jest w samym środku zasadzki. Wtedy dopiero dano strzał z moździerza za sygnał uniwersalny do bitwy, a w oczach prusaków począł się ruszać mech leśny, roztwierały się krzaki jałowcu, rozstępowała ziemia, zewsząd ogromna wrzawa i strzały wypadać poczęły skuteczne. Tego nie przewidział nigdy jenerał pruski, aby głupia i zuchwała czereda — jak ją nazywał — śmiała go otoczyć i napaść pośród lasu. Już tu nie o pobiciu, ale o ratowaniu życia myśląc jedynie, poczęły się formować piechury pruskie w ciasne gromadki i rozpaczliwie uderzać na nieprzyjaciela zdradliwego. Bój wściekły toczyć się poczyna; ale na raz pokazuje się ogień, sypiący iskry i dym w oczy prusakom; walą się sosny, tamujące drogę; działa nieużyteczne. A więc popłoch robi się powszechny, pierzcha gromada niesforna na całej linii, zostawiając rannych i trupa. Gdy mniejsza połowa niedobitków wydostała się gromadą w pole, i tutaj szykować się poczęła do porządnego odwrotu, — wypada z lasu zaczajona jazda, płoszy formujące się szyki, siecze bez miłosierdzia. Z owej pokaźnej siły zbyt ufnych w siebie wojowników Fryderyka Wielkiego, czwarta część ocalała zaledwie; reszta rozproszona po lasach padła trupem okryta ranami, lub poszła w niewolę. Wtedy już pan Łada czuł się w dobrem prawie odwetu. Ścigał nieprzyjaciela w kraj jego głęboki, napadł pobliskie miasta, zabrał kasy i magazyny, a po trzech dniach zagranicznej ekskursyi wrócił obładowany łupami do swojego Lądowa, gdzie ksiądz kanclerz przyjął go z wodą święconą, a w drewnianym kościele ładowskim zaintonował Te Deum.

Wtedy ozuchwalat potentat ładowski, począł sobie ufać, i zamierzył do swojego państwa przyłączyć to wszystko, co Rzeczpospolita odstąpiła brandeburskiemu sąsiedztwu. Ładowska dziedzina brzmiała wielką uciechą; co dzień przybywało towarzystwa rycerskiego na odgłos tryumfu oręża; wszelako im większa ciżba, tym o sworność trudniej, jeżeli te ciżbę zostawić na miejscu. Zrozumiał położenie swoje p. Łada, a częstując towarzystwo suto, zaledwie przecie mógł utrzymać w karności. Chudopachołki zbogacone końmi i rynsztunkiem wymykać poczynali cichaczem z obozu, poczynało straszenie się ostrą i wczesną zimą, mówiono o odłożeniu kampanii do wiosny; a ksiądz kanclerz głową kręcił, słuchając tych mów, źle wróżąc koniec całej sprawy. Bądź co bądź, pan Łada gotował się do wyprawy na Brandeburgię głęboką, — chcąc właśnie korzystać z pory zimowej. Kanclerz wszelako miewał z nim tajemne narady, usiłował wybić z głowy zuchwałe zachcianki, strumień puścić stanowczo w nowy przekop, niszcząc ślad starego koryta, a uznać zwierzchnictwo Rzeczypospolitej. Targano tedy serce i duszę szlachcica, szamotając rozliczną pokusą, aż cała historya bierze nigdy nieprzewidziany obrót.

V.

Jenerał główno-komenderujący prusakom nie był to człowiek co najprzedniejszej zdolności. Poniósłszy klęskę tak stanowczą, nie miał siły do powetowania straty, ani też gdzie w pobliżu posiłkowego żołnierza. Lękając się gniewu królewskiego, poleciał jak na skrzydłach do Berlina, chcąc uprzedzić wszelkie raporta, a królowi namalować potęgę Ładowską w zdwojonych rozmiarach, by sieusprawiedliwić, a wyprosiwszy mocny korpus, powetować ciężką, jaka go spotkała, konfuzyę. Spoczywa! wtedy na laurach Fryderyk Wielki, przeprowadziwszy swój system zaokrąglania. Zbudował na owe czasy ogromną potęgę, bo natchnioną geniuszem własnym, zwycieztwami głośną, a gabinet jego trząsł losami świata. W rozkosznem Sans-souci mieszkał ciągle prawie, otoczony filozofami i uczonymi, przybiegającymi na dwór jego z całego świata. Zginęło w dziejach imię tego nieszczęśliwego jenerała, który w czasie uczonej dysputy na królewskim dworze prosił o audyencyę; a gdy go dopuszczono przed oblicze królewskie, żądał tajemnej audyencyi. Nie wiedział Fryderyk o co chodzi; kazawszy wyspowiadać się, jenerałowi publicznie, zmarsczył brwi i zadumał się głęboko na usłyszaną wiadomość. Ucichł gwar panów filozofów, głębokie nastąpiło milczenie, wszyscy oczekiwali wybuchu strasznej burzy; zdawało się, że król pomści na niedołężnym oficerze doznaną zniewagę swojego oręża. Omylili się atoli wszyscy: Fryderyk podniósł się z krzesła, sięgnął kilka razy do bronzowego fraka w kieszeń po tabakę, przeszedł kilka razy po sali, a potem stanąwszy z wypogodzoną twarzą przed jenerałem, zapytał łagodnie:

— I czegóż Wacpan chcesz odemnie? — Najjaśniejszy panie! Chcę wojska, pójdę zniszcyć łotrowską zgraję, krwią zmyję zniewagę moją i państwa — Miałeś Wacpan wojsko, straciłeś je; dostałbyś drugie na stracenie także. Przypłacisz mi drogo tę niebaczność i lekkomyślność. Nie dostaniesz wojska, ale pojedziesz sam do tego szlachcica; sani jeden tylko, rozumiesz? Rozumiem, najjaśniejszy panie!

— Zdobędziesz Lądów i jego mieszkańców sam jeden, — rozumiesz?

Jenerał opuścił ręce, zwiesił głowę i wybełkotał:

— Tego nie potrafię.... "

— Bo jesteś niezdarny. Przyjdziesz tutaj do mnie jutro rano, dam ci instrukcye, i pojedziesz galopem, nie tracąc chwili czasu. A teraz jesteś aresztowany, nocować będziesz w kordegardzie, do nikogo słowa przemówić ci nie wolno.

To rzekłszy dał mu znk ręką, aby wyszedł. Po jego odejściu król powrócił do przerwanej dysputy o prawach człowieka, zagrzał ją. całą siłą argumentów, pobudził dyskusyę; z jego twarzy nikt nie wyczytałby najmniejszej troski, ani zajęcia wewnętrznego duszy. Późno w noc pożegnał towarzystwo, udając się do swojego gabinetu. Co tam robił, komu dysponował, — niewiadomo. Nazajutrz rankiem stawiony przed królem jenerał odebrał instrukcye i list królewski, adresowany po łacinie do Jana Kapistrana Łady, pana na Ładowie, trzykrotnego zwycięzcy. Drżący ze strachu jenerał odetchnął teraz dopiero, i ruszył w drogę nie bez obawy wszelako, chociaż ufał mądrości królewskiej.

VI.

W Ładowskiem państwie ruch był wielki i obchodzono nieustającą biesiadą zwycięztwa" a pan Lada lękając się upadku ducha zwycięzców, rozbił obóz w polu, ocalając tam co sforniejsze i ryzykowniejsze męże, w karnym utrzymywane szyku. Reszta krzykliwa, upojona chwałą a przesycona tryumfem, dojadała zapasów śpichlerza i obory, niewielką obiecując pociechę. Dał się ugłaskać kanclerzowi swojemu pan Lada; zasypano stare koryto ruczaju granicznego, a nawet dla zatarcia śladu posadzono drzewa i budynki. Pohamować atoli dumy wojowniczej ani w nim było podobna. Stratą rodzinnej majętności nikt go też nie ustraszy!, bo miał ucieczkę do żoninego chleba w sieradzkiem województwie; chciał koniecznie ryzykować się do ostatka, wszystko poświęcając dla sławy.

W takiem usposobieniu rzeczy jawi się w Ładowskiem państwie goniec pod tarczą parlamentarską, oznajmujący posła z Berlina od króla jegomości pruskiego do pana

Jana Kapistrana Łady na Ładowskiem państwie dziedzica. Osłupiał szlachcic na tę wiadomość, zaledwie uszom swoim wierząc, aby pogromca Austryi i francuzów uznał tak łatwo jego urojone pretensye i poselstwem urzędowem zaszczycał. Niedługo atoli czekać trzeba było rozwiązania zagadki. Zaledwie bowiem w audycncyonalnej sali, na podniesieniu, w paradnym tronie zasiadł pan Lada, wprowadzono przedeń w mundurze i orderach pruskiego jenerała. Pobladł nieco wojownik trudem męczących podróży, pobladł na widok dzikich twarzy rozmarzonej gawiedzi, którą, w dziedzińcu spotykał. A lubo jako niemiec znał wybornie łacinę, splątał mu się język, gdy zaczął perorę dobrze ułożoną wprzódy.

— Jestem nieszczęśliwy wódz tego samego wojska, które pobite zostało na twoich dziedzinach waleczny rycerzu. Król i pan mój Fryderyk przysyła mię, abym cię przeprosił za naruszenie własności twojej przez złe zrozumienie interesu państwa mojego. Zyskałeś panie zwycięztwo trzykrotne, zdobywając rozgłośną sławę. Król jegomość dowiedziawszy się o tem, a sam — jak wam to wiadomo — będąc wojownikiem szczęśliwym- także, mimo szwanku wojska swojego, uszanował odwagę, waleczność i talenta wasze. Dla tego jako mąż wielki nie pomsty szuka, ale dobrej przyjaźni i sąsiedzkiej zgody z panem na Ładowie, a mnie z listy wlasnoręcznemi wysyłając zalecił, abym o zdobycie tej przyjaźni starał się usilnie.

Zdumiała szlachta na tę przemowę; głuche było milczenie, kiedy pan Lada, odebrawszy listy z rąk jenerała, otwierał je i czytał. Jeno ksiądz kanclerz bąknął pod nosem.

Timeo Danaos et dona ferrentes.... List królewski, pisany wyborną łaciną, był prawie takiej treści.

"Wielmożny a wielce nam miły panie i bracie!

Zasyłając wam nasze królewskie pozdrowienie, a zarazem uwielbienie szczere dla okazanego męztwa i waleczności, upraszamy o dobra przyjaźń i dla domu naszego przychylność. Tak znamienitych wojowników nie powinno się łamać orężem, ale sercem zdobywać trzeba. Z tych powodów mając chęć wielką poznania was bliższego i ocenienia z blizka cnót rycerskich, zapraszamy na dwór nasz do Potsdamu, gdzie znajdziemy sposobność do ułożenia dobrej na przyszłość drużby. Posyłamy wam (gdybyście nie ufali po złych zadatkach ze strony zuchwalstwa służby mojej) list żelazny, zapewniający wam bezpieczeństwo, wygody i honory w ciągu podróży do Berlina i z powrotem, zaręczając wam, iż przeciwko osobie i posiadłościom waszym nic złego przez ten czas przedsięwziętym nie będzie. Potwierdzamy to zaręczenie podpisem naszym królewskim.

"Fryderyk król"

Przy tym liście był list żelazny, obadwa opatrzone królewskiemi pieczęciami; podejrzy wać o podstęp albo fałszowanie było nie podobna.

Gdy odczytano szlachcie owe listy, radość nastąpiła wielka w całej rzeszy. Jedni zaraz poczęli się rozjeżdżać, drudzy towarzyszyć chcieli panu Ładzie w podróży, ale było wielu i takich, którzy radzili nie wdawać się w żadne wizyty, ani łaknąć honorów obcych, gdy na uczciwe imię tak łatwo zarobić w Ojczyznie. Ksiądz kanclerz chodził z głową zwieszoną, i szeptał co chwila: Timeo Danaos et dona ferrentes, ale szeptał napróżno. W sercu pana Łady podniosła się już wielka duma. Kiedy nie potentatem osobnym, to przyjacielem wielkich królów być zamierzył. Zdrady nie bał się, bo nie bał i piekła; nie miał odtąd kanclerz przystępu do ucha pańskiego, jak począł ścierać dumę, a skłaniać szlachcica do pokornego żywota w mrowisku ludzkiem.

Nie tęgim był wodzem pan jenerał w polu, ale dworakiem okazał się wprawnym. Dotąd grzecznościami głaskał pana Ładę, aż skusił i doprowadził do postanowienia ostatecznego, niecofnionego. Jakoż wybrał co pokaźniejszej szlachty orszak, uprowidowal do podróży i wyruszył ku Brandeburgii z wielkim smutkiem panów braci ochotnych awantur, a z boleścią księdza, który nie mógł postawić rozumowania, ale bardzo złego cóś przeczuwał.

VII.

W tym samym czasie prawie biegali gońce króla Stanisława, "wyjeżdżali tajemni na Ukrainę i gdzieś na północ, aż ułożono zjazd w Kaniowie. Mrówki chodziły po skórze Fryderyka Wielkiego na widok tego ruchu, i krzątał się pilnie, aby przewąchać, o co tam chodzi na owym zjeździe głów koronowanych.

Wyjeżdżającemu z Warszawy na Ukrainę królowi Poniatowskiemu opowiadano ciekawe szczegóły o potentacie Ładowskim, jego zwycięztwach i zamiarach; śmiał się dwór cały, uśmiechał i król jegomość; wszelako wziął rzecz na głębszą rozwagę, i z poufnymi a niezawodnymi przyjacioły miał potajemną konferencye w Wilanowie, zdaleka od wszelkiego podsłuchu. Była tam pono szeroka rozprawa o Janie Kapistranie Ładzie, panu na Ładowskiej potencyi. Zalecał król, aby dodawano otuchy i śmiałości szlachcicowi, aby go zasilano funduszem, rynsztunkiem, wszystkiem co było można, a pono nawet własnoręczny list napisał, zachęcając do tej walki. Wysłane przez panów potajemne gońce, zwyczajnie jak z królewskiego dworu panicze zmiękczeni i bez energii, jechali karetami, w siatkowych czepkach nocując co mil kilka, ubierając się i mizdrząc do ładnych twarzyczek co miasteczko. Zajechał tedy ten co pilniejszy w tydzień po wyjeździe pana Łady do Berlina. Ładowski dworzec opustoszał, zostały tylko fortyfikacje z opłotków chruścianych, garstka szlachty pod komendą hetmana, ksiądz kanclerz, podskarbi i pusta piwnica. Browar nie mogł nadążyć piwa i miodu, a po kosztownych eksperymentach ksiądz kanclerz w nieobecności potentata nie chciał na odpowiedzialność swoją dawać podpisów na kwitach do żydów w sąsiednich miasteczkach. Zmartwili się panicze, zobaczywszy ile narobili złego, wlokąc się przez trzy niedziele, od Warszawy do Pomorza. Trudno było zreperować błąd popełniony. Jeden puścił się w pogoń za panem Ładą, ale nie mając listu żelaznego" zastał widać po drogach inne względem siebie rozporządzenie, bo aresztowany i odprowadzony do Szpandau, długo bronił się na egzaminie i wysiadywał rekolekcye, nim zyskał wolny powrót do ojczyzny. Były rozmaite projekta na dworze króla Stanisława, bawiono się w dyplomacya, w politykę, ale wykonaniu czegobądź brakowało energii, precyzyi koniecznej. Otaczał się. zniewieściały król czeredą strojną a babiarską, nie uchował się żaden sekret na tym dworze; a zjazd kaniowski, który ułożonym był w największej tajemnicy przed Fryderykiem Wielkim, nie dopiął celu, bo ajenci Fryderyka W. w Warszawie dowiadywali się wszystkiego od królewskiej świty, od królewskich metres. Tak i owo szachowanie Fryderyka przez pana Ladę, w łeb wzięło niezgrabnością dworaków. Zjazd kaniowski miał na celu koalicyę na starcie potęgi Fryderyka Wielkiego; ostrzeżony zwierz w swojej kotlinie czmychnął cały, rozbiwszy siecią gabinetowej intrygi knowane przeciwko sobie plany.

Pan Łada tymczasem odbywał tryumfalny pochód do Berlina. Przez całą drogę łechtano i podsycano dumę jego adoracyą najrozliczniejszą. Ciekawe tłumy zabiegały drogę jadącemu wojownikowi. Brandeburgia cała strachem była przejęta na wieść samą o niepowodzeniu królewskiego wojska. Spodziewano się widzieć polskiego rabuśnika, ale z mieczem i ogniem, nigdy zaś w przyjacielskiej podróży. Mimo atoli odbierania honorów i sutych po drodze biesiad, naglił jenerał eskortujący pana Ladę do spieszniejszego pochodu, wystawiając niecierpliwość króla ciekawego poznać znakomitość rycerską, nowych czasów. Ale pan jenerał współcześnie sypał dokoła rozkazy; po przejściu Ładowskiego orszaku zamykały się za nim drogi łańcuchami straży, i wszelki goniec, wszelki list przejmowanym był natychmiast, jaki tylko szedł za panem Ladą z Polski po ośmiu dniach podróży ujrzał pan Łada mury Berlina; w rogatkach spotkał wysłana dlań królewską karetę i adiutanta z komplementami. Odprowadzono go do okazałej kwatery w oficynach królewskiego zamku, gdzie wypocząwszy ze swoją świtą po trudach podróży, dostał dnia drugiego zaproszenie do Potsdamu, kędy rezydował król jegomość. Ciekawe berlińczyki tłoczyły się wielką ciżbą na drodze, którą miał przejeżdżać ów postrach, ułowiony w sieci serdecznej czułości.

W miarę zbliżania się do osoby królewskej rozpraszała się duma szlachcica, majestat koronata dziwny wywierał wpływ na polaka. Stanąwszy w Potsdamie uczuł pan Łada jakby trwogę i zgryzotę niepojętą w sercu. Zbytek parady i honorów zatrwożył go, bo przekonał, że mógłby wiele dokonać, niemałych napędzić kłopotów temu, który go tak szczodrze honorami fetuje.

Spotkanie królewskiej osoby było już pokorne, pokłonił się szlachcic dość nizko, a marzenia o zbudwaniu udzielnego państwa nie zostało w głowie i śladu. Wybornie przeczuł tę istotę szlachecką Fryderyk Wielki; wiedział on, że trudna sprawa z awanturnikiem w polu, ale łatwa na dworze okazałym. Marzyciel o sławie i wielkości zakrztusi się najczęściej kadzidłami, a potem zdrzemie. Łaskawe słowa króla jegomości zdobyły szturmem serce szlachcica i wynurzył zaraz pan Łada serdeczną radość z poznania wojownika największego w świecie po Juliuszu Cezarze. Nie długo potrzebował Fryderyk Wielki rozpatrywać się w tej naturze otwartego serca i umysłu, w której każdy czytać może od razu, a która nigdy i żadnych nie miała tajemnic. Taka już była natura szlacheckiej budowy; na polu to lew z otwartą. piersią, w domu ta pierś stawała się lutnią, na której dobra wola ludzka wygrywała taką pieśń, jaką chciała. Poznawszy do gruntu szlachcica, uczciwszy w nim grunt szlachetny, pokazywał król filozofom swoim ten przepych świeżej nieskażonej przyrody ludzkiej, a potem oddał do bawienia dworzanom wesołym.

Po kilku tygodniach uciesznej zabawy, pobratał się szlachcie z niemcami, przyjął tytuł grafa, order czarnego orła, a zostawioną mając wolność obrania sobie państwa, do któregoby miał szczerą wolę, ocknął się dopiero i oświadczył stanowczo, że od pnia rodzinnego oderwać się nie może. Fryderyk Wielki dokazał jednakże swojego, bo opuszczaiąc do domu szlachcica osypanego honorami, łaskami i darami, kupił sobie sympatyę i poparcie dla aliansu knowanego przeciwko lidze kaniowskiej.

Powróciwszy do Ładowskiego państwa, przekopał szlachcic słupy graniczne Rzeczypospolitej do pruskiego dotykając kordonu, co było najzupełniejszą abdykacyją z rojonych nadziei i planów zbyt śmiałych. Ale smutno mu było w Ładowie bez gwaru szlacheckiego, bez wrzawy wojennej. Markotno było patrzeć na świadectwo tryumfów minionych a zmarnowanych za kilka świecideł. Ksiądz kanclerz wracając do starego tytułu proboszcza kiwał głową i szeptał: "miałem racyę, — zdobyte opłotki szlacheckie około wsi i około serca! Czemuż to serce nie miało siły i dumy starego Saguntu!"

Graniczny kordon i trudna kommunikacya rozkrajały w tem miejscu świat na dwoje. Smutno było panu Ładzie wisieć na tej krawędzi, jakby na urwisku przy oceanie. Zabrał tedy czeladź, sprzęty, stadninę i przeniósł się w głąb Rzecypospolitej do województwa sieradzkiego, ale nigdy już niebył szczęśliwym i spokojnym. Bo miniona chwała i wypuszczone z rąk wielkie nadzieje wiecznie kołatają wspomnikami do serca ludzkiego. Nie pokazał pan Łada nikomu orderu, ani dyplomu na grafostwo; nie rozumiała szlachta zkąd mu pryszło tak raptowne zawarcie pokoju. Były po kątach niedorzeczne szepty, które rzucały cień podejrzenia na szlachecką uczciwość. Gryzł się pan Lada, a zawżdy wzdrygnął, ile razy konfidentny przyjaciel nazwał go potentatem. W kilka lat owdowiawszy, gdy doczekał pełnoletności syna, oddał mu majętności wszystkie, małą ekscypując sobie z dochodu dziesięcinę. Wydał jeszcze ostatnią ucztę pożegnalną dla braci szlachty, uściskał starych towarzyszy broni w Ładowskiej wojnie, i wstąpił do bernardyńskiego zakonu, tonąc przed okiem ludzkiem, jak siekiera w wodzie. Tak kończyło wielu zuchwałych awanturników naszych, zmywała się duma pokorą, żądze pokutą; a czyste serce kładziono do grobu bez nazwiska, bez pomnika, bo cóż po sławie zagrobowej temu, który na sen wieczny zamykał oczy w bojaźni bożej a dobrej zgodzie ze światem.

ROZITA

powieść peruwiańska.(1)

I.

Andaluzya straciłaby niezawodnie swoją, sławę a Sewilli nie nazywanoby perlą Hiszpanii, gdyby turyści, nie zważając na cztero-miesięczną podróż morską, posuwali wycieczki aż do Peru i odwiedzali Limę. Stolica rzeczypospolitej peruwiańskiej, nie jest już wprawdzie tem bogatem miastem królów (ciudad de los reyes) gdzie złoto jaśniało ze wszech stron; pozostały jej jednak dwie rzeczy, których ani wojny domowe, ani trzęsienia ziemi pozbawić jej nie mogą: prześliczne położenie, wpośród obszernej doliny rozciągającej się od podnóża Andów aż do Oceanu Spokojnego, i niezrównany powab klimatu podzwrotnikowego. Pomimo trzęsień tej dziwnej ziemi, które po dziesięćkroć razy o włos do szczętu nie zniszczyły jej pomników, potrzaskane stoją one jeszcze mocno i zdają się mówić do podróżnika, który spostrzega je zdaleka wychylające się z pomiędzy drzew pomarańczowych i cytrynowych: piękność tych miejsc warta tego, żeby na niebezpieczeństwo nie zważać! Jak wszystkie ważniejsze miasta Ameryki hiszpańskiej, gdzie niezmienna łagodność temperatury wzywa całą ludność na świeże powietrze, Lima ma swój plac wielki, plaża rnayor, miejsce codziennej przechadzki mieszkańców. Tam się wznosi katedra, która przez długi czas była najbogatszą w nowym świecie; pałac sądowy, niezgrabny, ale nie chiński, jak utrzymują geografowie, którzy go nigdy nie widzieli; i wielki dom zamieszkany przez arcy-biskupa. Dwa długie rzędy arkad uzupełniają ten plac. Jeden, nazwany portal de escribanos, jest schronieniem prawników i pisarzy publicznych, stojących tu w szarym wyszarzanym ubiorze, przed małemi biurkami, skromnej powierzchności. Z drugiej strony ciągnie się portal de botoneros, tak nazwany dla tego, że szmuklerze i przędzący złoto ustawiają tu swoje kołowrotki i motowidła. Za tym rzędem ludzi, zajętych od rana do wieczora wyrabianiem bogatych buljonów do ozdoby ramion jeneralskich i ogromnych galonów, połyskujących na oficerskich mundurach, ciągną się do koła magazyny najwięcej uczęszczane. Sklepy te nie są ani tak obszerne, ani z takim przepychem ozdobione, jak na bulwarach paryzkich; podobne są raczej do tak zwanej tiendas na Zakatinie w Grenadzie. Jednak znaleźć tam można jedwabie lyońskie i chińskie, płótna flandryjskie i holenderskie, a najwięcej zgrabne trzewiczki atłasowe, których peruwianki takie mnóstwo potrzebują. Damy limańskie te sklepy odwiedzają od rana do wieczora, — mając zwyczaj do każdego wejść, targować, przerzucić wszystko, co w nich znajdą, choćby nic nie kupić; bo też prawdę mówiąc, jestto jedyne ich zajęcie.

Pewnego wieczora, — nic wiem w jakiej porze roku, gdyż trudno rozróżniać je tam, gdzie wiosna jest wieczna, — jakiś młody człowiek, na dziarskim koniu, przejeżdżał lekkim galopem przez plac Limy. Wtem w katedrze zadzwoniono na Anioł Pański. Rozmowy przechadzających ucichły; wszelka praca ustala jak za uderzeniem rószczki czarnoksięzkiej; do koła słychać było tylko szmer tysiąca ust, z cicha odmawiających modlitwę. Jeździec zatrzymał się na ten znak uroczysty, zdjął nawet z uszanowaniem kapelusz; lecz jego koń niecierpliwy rzucał się na prawo i na lewo, ku wielkiemu zgorszeniu tłumu, który szepcąc Zdrowaś Marya poruszeniem głowy i ramion, okazywał swoje nieukonentowanie. Kiedy się uspokoiło i pisarze zaczęli znowu grezmolić swoje papiery, szmuklerze kręcić kołowrotki, kilka słów nieprzyjaznych dla młodego jeźdzca dało się słyszeć dokoła.

— To Anglik, rzekł jeden. — A zatem heretyk, dodał drugi. Umyślnie ostrogami bódł konia, żeby nam przeszkodzić w modlitwie, odezwał się trzeci.

Te kilka słów, powiedzianych raczej ze wzruszeniem niż z gniewem, zakłopotały jednak młodzieńca. Grupy bliżej stojące postrzegły jego zmieszanie się; to ich ośmieliło; dały się słyszeć gwizdania.

— A to co! zawołał silny głos z pod arkad szmuklerskich, od kiedyż to krajowce zaczęli znieważać cudzoziemców? Anglik, heretyk, mówicie? A ja wam oświadczam, że się mylicie. Ten młody człowiek jest taki dobry katolik, jak wy i ja: don Patrycio, na honor, tylko z postawy i jasnych włosów jest Anglikiem. I say, poruczniku Patryck.

Na te słowa jeździec, który stępo oddalał się, bojąc się potrącić kogo z przechodniów, nie zbyt usuwających mu się z drogi, odwrócił głowę i spostrzegł, że ten, co podniósł głos w jego obronie, wyciągał przyjaźnie ku niemu rękę. Osoba ta miała na sobie ogromny kapelusz a la don Basilio, płaszcz czarny i z błękitno haftowanym kołnierzem, jaki noszą w Hiszpanii kanonicy.

— Nie gniewaj się pan, rzekł do niego; ci biedni ludzie są przywiązani do każdego obrzędu swojej religii tak, jak do niepodległości swego kraju; jestto część ich patryotyzmu.

Kawaler ukłonił się i pojechał dalej, kanonik pożegnał go poruszeniem ręki. Gdy ten ostatni wracał na swoje zwykłe miejsce na ławce drewnianej, chcąc dalej spokojnie palić cygaro, obróciwszy się, potrącił młodą dziewczynę, która przez cały czas powyższej rozmowy nieruchomie za nim stała.

— Ahi! Rozita, zawołał z żywością, co tu robisz dziewczyno? czy to wypada takiemu jak ty dziecku biegać już po magazynach,

Młoda dziewczyna, troche zawstydzona, zakryła twarz welonom. I tak, z głową obwinięta w rebozo prócz prawego oka, ścieśniona w atłasowej spodniczce jak w pochwie jakiej, prześliznęła się przez tłum jak wąż, niknący w wysokiej trawie.

Anioł Pański zwiastował zachód słońca; za nadejściem nocy spacerujących ciągle przybywało. Na około fontanny, w środku placu co raz więcej gromadziło się woziwodów; napełniali oni prędko swoje beczki, wkładali je na osły i siadając sami z tyłu, rozwozili po mieście; przekupnie jarzyn i owoców, zapraszali ciągle przechodniów. Jak gwiazd na niebie, tyle cygar zapaliło się na tem ciasnem miejscu. Mężczyzni, okryci w płaszcze lekkie i obszerne, rozmawiali tym drgającym i poważnym głosem, w którym tak pięknie uwydatnia się dźwięczność mowy hiszpańskiej. Kobiety w stroju narodowym, któryśmy tylko co opisali, z zakrytą twarzą i ciałem uwięzionem w spódniczce wązkiej i elastycznej, błądziły pomiędzy grupami krokiem lekkim i niedbałym. Możnaby myśleć, że to dzień karnawałowy, gdzie domina mieszają się pomiędzy widzów i ciekawych, a jednak był to zwyczajny wieczór, w życiu codziennem tej dziwnej ludności nie się nie zmieniło; kobiety tam zdają się szukać awantur, a mężczyźni z godnością oczekiwać, dopóki jaki głos przyjazny lub nieznajomy nie rzuci im słówka słodkiego wezwania. Do szmeru rozmów i trzewiczków atłasowych, zaledwo dotykających ziemi, łączyły się, w kilku miejscach, dźwięki gitar, podobne do głuchego brzęczenia koników polnych w zbożach Prowancyi. Cudzoziemiec, którego kanonik nazwał don Patricio, wkrótce ukazał się pomiędzy spacerującemi, tylko że, chcąc mniej zwracać na siebie uwagi i być swobodniejszym wpośród tego wesołego, bez trosk ludu, zmienił ubiór, na kostium kawalera peruwiańskiego: poncho białe, z długiemi frendzlami, szeroki kapelusz słomiany i bóty ze skury wigoniowej z dużemi srebrnemi ostrogami. Wchodząc do sklepu cygar, spotkał kanonika i zbliżył się do

— Pozwól pan zapytać, rzeki do niego, jak się to stało, że mam zaszczyt być znanym od osoby, której nie wiem nawet nazwiska?

— Postąpiłem trochę niedyskretnie, — odpowiedział kanonik, — zwracając do pana mowę na placu publicznym, ale było to w jego interesie; spodziewam się, że mi pan to wybaczysz. Co do imienia pańskiego, odgadłem go a to w taki sposób. Nieraz widziałem pana na mszy św. w klasztorze św. Dominika; powiedziałem więc sobie: ten młody człowiek w mundurze oficera marynarki królowej angielskiej, jest katolikiem a więc Irlandczykiem; każdy dobry Irlandczyk nazywa się Patryk.... Czy się omyliłem? Podróżowałem długo po Europie i zachowałem dla europejczyków przywiązanie, którego, muszę to wyznać, współziomkowie moi nie podzielają. Lima niejest takie miasto, jak każde inne; ma ono swoje niebezpieczeństwa.... Śmiejesz się pan?.... Nie mówię o sztyletach i nożach, które wasi romansopisarze kładą w ręce swoich bohaterów, skoro im dają kastylskie imiona, ani o brzytwach, które Limanki noszą za podwiązką. To są bajki, a przynajmniej takie niebezpieczeństwa, których łatwo uniknąć, przy odrobinie ostrożności....

Kiedy kanonik to mówił, kształtna, ciemna rączka rzuciła sztukę drobnej monety kupcowi na stół, a on jej w zamian podał paczkę cygaretek, owiniętych w liść kukuruzy. Kanonik nachylił się i pod zasłoną poznał młodą dziewczynę z którą przed kilką godzinami rozmawiał na placu.

— Znowu za domem Rozito? rzekł do niej surowym głosem. Powiem to matce.

Rozita, z niecierpliwością i lekceważeniem wzruszyła ramionami, jakby mówiąc do siebie: — Ah! matce!... bardzo ją to interesuje, gdzie ja jestem. I oddaliła się.

Kanonik zapalił cygaro od don Patrycia i razem zaczęli się przechadzać. Gdyby porucznik był w swoim mundurze oficera marynarki, nie rozpocząłby publicznie tak poufałej rozmowy z cudzoziemcem; lecz pod ponszem, nieczuł się tak związanym prawidłami etykiety.

Po krótkiej rozmowie o swoich podróżach po Europie, ksiądz peruwiański, zaczął mówić o rozmaitych rzadkościach krajowych, wspominał młodemu oficerowi, o pięknym obrazie przypisywanym Muryllowi, w klasztorze des Desemparados; oświadczył się z chęcią towarzyszenia mu w wycieczce do zwalisk świątyni słońca i do grobów Inkasów. Nakoniec, gdy się rozstawali, kanonik bez ceremonii dał mu swój adres, a ten nawzajem, wskazał mu swoje mieszkanie. Wróciwszy do domu, młody Irlandczyk zanotował wszystkie te piękne rzeczy, które obiecywał sobie obejrzeć w Limie i jej okolicach. Zatemperował ołówki, przygotował albumy i przejrzał pudełka, gdzie miał przypinać błyszczące motyle, które widział unoszące się nad murami ogrodów. Fregata, na której służył w stopniu chorążego, była w Guyaquil; oczekiwał ją niewcześniej jak za sześć tygodni, miał więc przed sobą czterdzieści pięć dni, których mógł użyć zupełnie swobodnie, według swego upodobania.

II.

Nazajutrz bardzo rano młoda dziewczyna, ktorą kanonik don Gregorio nazwał Rozitą, zstępowała ze schodów katedry; osłonięta swoim welonem, w wązkiej atłasowej spódniczce, prześliznęła się wzdłuż murów jak pełzająca poczwarka i weszła do portal de escribanos. Na placu nie było nikogo, prócz kilku Indyan, przybyłych w nocy z gór, z głębi, kraju. Stali oni nieruchomie, koło swoich lam, przeżuwających spokojnie i przykurczonych nakształt wielbłądów. Sklepy otwierały się powoli; kupczyki, odemknąwszy pierwszą okienicę magazynu, oddawali sobie dzień dobry i oddychali świeżem powietrzem poranku, patrząc na gullinazos (1) skaczące po dachach i rynsztokach. Szmuklerze ustawiali swoje kołowrótki i motowidła pod arkadami, gawędząc z kobietami, wracającemi ze mszy św., na której była Rozita; ta ostatnia wolnym krokiem szła wzdłuż galeryi pisarzy. Przybywszy pod ostatnią arkadę, znalazła jednego z nich, który pierwszy zajął swoje miejsce zwyczajne, i zbliżyła się do niego. Pisarz spał z cygaretką za uchem, rękami założonemi na brzuchu i nogami wyciągniętemi pod stołem. Rozita przeszła się kilka razy, widząc że szelest jej sukni go nie przebudza, dotknęła go łokciem, zakaszlała lekko, później głośniej, tak że nakoniec escribano podniósł głowę, i przetarł oczy. Machinalnie wziął pióro, oparł łokieć na arkuszu papieru, aby go wyprostować, zrobił minę nauczyciela kaligrafii i uważnie spojrzał na młodą dziewczynę.

— No dobrze, rzekł półgłosem. Mi querido.....a dalej ?

I mówiąc to, nakreślił wprawną ręką słowa mi querido, które otoczył obłokiem wykrętasów.

— Mi querido? powtórzyła Rozita, ale doprawdy nie wiem, czy ja mogę tak zaczynać.....

— Dobrze! rzekł pisarz, ten papier, posłuży dla drugiej. No, jakże mam zaczynać! Sennor cavallero, excellentissimo sennor? Mówże ninna, czy mnie do południa chcesz trzymać z piórem w powietrzu?

— O! mój Jezu! rzekła młoda dziewczyna, chowając się za filar, przy którym stało biurko pisarza, jakże to trudno pisać do osoby, z którą się nigdy nie mówiło!... a więc! położ: Muy sennor mio.... nie; lepiej. Sennor capitan; zdaje się że on jest kapitanem.

— Ach! zawołał, zniecierpliwiony pisarz, jeżeli nie wiesz co masz pisać ninna, zepsujesz mi papier i list twój będzie wyglądał, jak brullion studenta, pełen poprawek i słów dopisanych na maryginesie. Szkoda papieru; papier kosztuje całego reala!

— Reala! a za napisanie, wiele pan bierzesz? zapytała Rozita.

— Czy będziesz się targować? rzekł pisarz. Ponieważ piszesz do kawalera, trzeba żeby rzecz była ładnie i czysto napisana. Spieszmy się; jeżeli nie zabierzesz mi dużo czasu, za cztery reale będziesz miała wszystko i papier i pismo.

— Cztery reale! zawołała Rozita; Maria purissima, jakże to drogo!

— A więc, moja mała, naucz się pisać i nie przychodźbudzić eskrybana, który śpi spokojnie, przed swoim biurem, aby mu powiedzieć, co? że, nie masz czterech realów w kieszeni. Śliczna panienka, doprawdy, jeszcze pisać do kapitana!.... Lepiej byś zrobiła, żebyś kupiła trochę czarnego jedwabiu, naprawić swój welon, który opada od wiatru!

Kończąc te słowa, odwrócił się od Rozity, otarł pióro o rękaw i założył ręce z dumą i powagą. Tem jego szorstkiem wystąpieniem zupełnie zmieszana dziewczyna, uciekła. I dopiero, opuściwszy plac, zastanowiła się, rozwiązała koniec szala, gdzie miała zwyczaj chować pieniądze i zaczęła je liczyć. Cztery, ośm, dziesięć, dwadzieści realów, mówiła do siebie, przypatrując się woreczkowi. Ach! jakaż ja nierozumna, żeby się tak zmięszać, było lepiej wymienić jego imie, ponieważ wiem je teraz, i zacząć poprostu: Sennor don Patricio.... List byłby napisany, miałby go za półgodziny.... Tak, ale już pewno nie jeden odebrał od czasu jak jest w Limie, czy przeczytałby mój? czyby chciał odpowiedzieć?... Nie, pisać nie będę; trzeba lepiej poszukać Tia Dolores. I poszła zastukać do małych drzwiczek, przy ulicy des Borriqueros. Tia Dolores, była to szanowna starucha, schylona wiekiem, chodząca z trudnością, podpierając się kijem, co jej nie przeszkadzało biegać po mieście od rana do wieczora!

Gens boiteux n'aiment pas à rester au logis!

I cóż, moja córko, zapytała stara słodziuchnym głosem, co się stało?

--- To się stało, że ja potrzebuję was Tia, odpowiedziała młoda dziewczyna; zakochałam się w młodym cudzoziemcu, który się nazywa don Patricio, widziałam go kilka razy konno na placu. Blondyn, z niebieskiemi oczami, umieram z miłości dla niego.

— Ta, ta, zawołała stara, boję się, żeby to nie był Anglik. Co chcesz, żebym mu powiedziała?... Odpowie mnie: Oh!.... za drzwi wyrzuci. Żeby to był Francuz, nie mówię; oni z każdym rozmawiają....

— Nie, Tio, nie, to nie jest ani Francuz, ani Anglik; to jest.... blondyn, mówie ci, młodzieniec pełen wdzięku, zachwycający, jakiego nigdy w Limie nie widziano. Powiedz mu, że ja go kocham, jak źrenicę moich oczu, więcej jak życie. Biegnij, Tia Dolores, biegnijże! Masz, oto twoja podpora.... Mieszka w hotelu markizy de **, na pierwszym piętrze, okno z kratami, na przeciw cukierni. Odźwierny, stary murzyn, trochę głuchy, nie usłyszy cię, jeżeli nie będziesz bardzo stukać w sieni swoim kijem po kamiennej posadzce. Biegnij! biegnij!...

Duegna poszła mrucząc. Brama hotelu była otwarta; stary murzyn, rozwalony na kanapie, grał na gitarze, wcale nie zważając kto przechodzi mimo loży, ponieważ trochę nie dosłyszał, jak to zauważała Rozita, rzępolił z całych sił po strunach swego instrumentu, aby mu nadać więcej donośności; co sprawiało okropny hałas, zapewne bardzo przyjemny dla starego murzyna, gdyż z radości aż podskakiwał na swojem materacu, między czterema ścianami wązkiej celki, jak bąk który rzuca się brzęcząc w kielichu kwiatu. Stara weszła powoli na schody, odetchnęła w sieni, zajrzała przez dziurkę od klucza i z lekka zastukała do drzwi don Patrycia. Ten zaś, właśnie ogładził kapelusz, wkładał rękawiczki i przygotowywał się do wyjścia.

— Czego chcesz, moja dobra kobieto? rzekł do starej, która stanęła we drzwiach jak rycina Goya.

— Panie kawalerze! odpowiedziała pokornie duegna, ja przychodzę cię prosić, żebyś miał litość nad jedną młodąpanienką, Rozitą Corizuello.... ona poleca się panu całą duszą, całem sercem....

— Do diabła! przerwał oficer, prosić jałmużny w mieszkaniu, to rzecz niesłychana! Masz stara, weź to i nie przychodź więcej.... To mówiąc, dał jej małą sztukę złota, owiniętą w papier, który wyjął z kieszeni, posunął zlekka do drzwi i wyszedł na ulicę. Tia Dolores nadzwyczaj zdziwiona tem przyjęciem, tak zimnem i wspaniałem zarazem, patrząc na odchodzącego, mówiła do siebie, kiwając głową: — Na moją duszę, oto kawaler skończony! jaka szkoda, że tak mało rozumie język krajowy! — Tegoż wieczora, przybiegła Rozita do starej, drżąc z niecierpliwości, ciekawa skutku swego posłannictwa. — I cóż! Tia, zawołała, wchodząc, i cóż! co powiedział? Czy zgadł, że ta, co cię do niego przysłała, jest ta sama, co się tak często przechadza koło jego balkonu, nieprawdaż? On mógł mnie widzieć, bo wczoraj z pół godziny chodziłam przed jego oknami, a że było bardzo gorąco, opuściłam zasłonę....

— Masz, rzekła stara, oto jego odpowiedź....

— Jezus, Marya! zawołała dziewczyna, sztuka złota! Masz, Tia Dolores, cztery reale tobie za fatygę, lepiej mówiłaś, niżby pisarz napisał. Ba! Wszystkie jego wykrętasy nie warte jednego słowa dobrze powiedzianego! Zobaczmy, co mam zrobić z temi pieniędzmi? Najprzód, potrzebne mi są nowe trzewiki, już w tych cały tydzień chodzę. A poźniej.... Otoż i pikantero!

I wybiegła wołając z całych sił: pikantero! pikantero! Temu nie trzeba było dwa razy powtarzać; usiadł na słupku przy bramie i otworzył dzieweczce swoje pudło, napełnione pomarańczami, ciastkami, cukierkami. Rozita wzięła tyle, ile mogła zabrać w obie ręce i zapłaciła nie targując się. Zawołała swoje małe sąsiadki i częstowała je na chodniku. Trzeba było widzieć te dzieci swawolne i łakome, z rozwianemi włosami, okiem czarnem i żywem, jedzące przysmaczki skacząc, tańcując i grając na rogu ulicy jak stado papug w gaiku. Kiedy zaczynały za głośno krzyczeć, Rozita, z powagą królowej, nakazywała milczenie i towarzyszki słuchały. To była słuszna panna w ich oczach, gdyż miała czternaście lat. Sztuka złota, zamieniona na drobną monetę, stopniała w rękach Rozity jak cukierki w jej ustach; skończywszy z pikantero, spostrzegła, że jej zostało jeszcze półpiastra. Co z nim zrobić? na co wydać? pytanie to prędko zostało rozwiązane. Na krzyk: Quarenta mil pesos! powtórzony głosem dźwięcznym i drgającym w sąsiedniej ulicy, Rozita pobiegła. Czterdzieści tysięcy piastrów do wygrania na przyszłej loteryi!... takie było znaczenie tych trzech słów, które wymawiał sprzedający bilety, patrząc w okna i oczy przechodniów. Z kałamarzem zawieszonym u pasa, piórem za uchem, szedł środkiem ulicy, aby chcącym kupić bilety oszczędzić trudu przechodzenia z jednego chodnika na drugi. Zaledwie Rozita podeszła do niego, już on się przechylił i rzekł cichym głosem do niej

— Ninna de mi alma? czy chcesz, żebym ci dał bilet wygrywający za tę samą cenę co pusty?

— O! rzekła, młoda dziewczyna, chcesz mi ukraść pieniądze i ja zapłacę półpiastra za kawałek papieru, co się nie przyda na cygaretkę.

— Widać jak Peru zubożało, rzekł kollektor, nie można sprzedać czterdziestu tysięcy piastrów, za dziesięć realów hiszpańskich! Nic dziś nie zarobiłem, daj mi utargować, moja piękna, to mi przyniesie szczęście. Nikt nie powie, że dobre numera chowam dla siebie, bo zawsze jestem goły.....Nie, nie, ja je daję ładnym dziewczętom, co potrzebują posagu, aby zaślubić swoich kochanków.

Mówiąc to, wyciągnął wiązkę biletów do Rozity, która na los wyciągnęła jeden, i oddalił się. krzycząc z całych sił: Quarenta mil pesos! Czarowne słowa, które przebiegając powietrze, jak jakaś nieokreślona nadzieja podwoiły bicie nie jednego serca.

(1) Przekład z francuzkiego Teodora Panie.

(2) Wielki ptak drapieżny, znany w Ameryce, ktory się żywi nieczystościami wyrzuconemi na ulicę.

III.

Nazajutrz don Patricio, porucznik irlandzki i kanonik don Gregorio wracali razem z przechadzki do zwalisk Paszakamaku, tej sławnej świątyni słońca, która tak długo było symbolem władzy Inkasów.

Mało się co z tego zostało; tumuli, wznoszący się w dolinie Mamakona, owe sztuczne wzgórki, pod któremi spoczywają panowie Peru, więcej robią wrażenia na duszy podróżnego, niż rozproszone zwaliska najwspanialszego pomnika, jakim się mogły pochlubić obie Ameryki. Kanonik don Gregorio z podniesioną do kolan, długą czarną suknią, siedząc na siodle swego muła z powagą i godnością, jak kawaler z Cuyp, jechał truchtem, obok młodego przyjaciela swego i nazywał mu wsie, których dzwonnice ukazywały się im wśród drzew. Don Patricio, upojony galopem swego konia, spoglądał z uniesieniem na wspaniałą panoramę, co go otaczała. Na prawo Andy, na których najbliższe kontrforsy słońce prostopadle rzucało promienie, przedstawiały głębokie rozpadliny, niknące w cieniu, gdzie się kryły papugi z dzikiemi krzykami tak podobnemi do wybuchów śmiechu; na lewo morze spokojne i promieniające, tak błękitne jak podzwrotnikowe niebo, które też się w niem odbija, ginęło w nieskończoności. W jakąkolwiek stronę obróciłeś oczy w tej dolinie, przyrodzenie przedstawiało ci widoki wielkie i porywające. Tu pustynia pyłu i piasku, na której rysują się cienie wielkich ptaków drapieżnych, zlatujących z wysokich wierzchołków dla pożarcia zdechłego osła; tam znowu łany trzciny cukrowej skropione kanałami, tak świeże, tak zielone, jak łąka normandzka. Zbliżając się do Limy, widzimy całe lasy ogrodów Miraflory przy których jakże maleje sławna huerta Walencyi i vega Grenady. Góry, morze, kwiaty, owoce, wszystko co nas rozmarza, co pociąga, co się uśmiecha do człowieka i przypomina mu dobrodziejstwa Opatrzności, zawarte tu w jednych ramach. Nakoniec dodaje jeszcze wdzięku tej rozkosznej dolinie i to, że na żadnym krańcu ziemi słońce, ta gwiazda dnia jaśniejąca całem bogactwem swych promieni, nie jest miarkowana powiewem wiatru świeższym i łagodniejszym. Tam też bardziej niż gdziekolwiek, słońce powinno było być czczone, jako bóstwo pełne siły i łaskawości. Indyanie mieszkający koło swej zniszczonej świątyni chociaż ochrzczeni, nie zapomnieli zupełnie zatartych podań. Wierni pamięci Inkasów, synów słońca, żałują tych dawnych władzców; zapewniają nawet, że noszą po nich żałobę. Ci, których dwaj jeźdzcy spotykali w przejeździe, okryci swemi czarnemi ponszami, nie okazywali im ani nienawiści, ani uszanowania. Jak ludzie zrezygnowani, szli dalej swoją drogą i rozpraszali się wkrótce w wklęsłościach gór, gdzie mieli swoje chatki; człowiek, którego nie dosięgła jeszcze cywilizacya, tak mało potrzebuje miejsca!

— Don Patricio, rzekł kanonik, gdy z poza grubych murów Limy zaczęły wyraźniej ukazywać się wyniosłe palmy i wysokie wieże kościołów, oto już trzy wieki i pół jak Pizarro nad brzegami Rymaku, w dzień św. Trzech Króli, wzniósł pierwszą świątynię katolicką w nowym świecie. Jednak szatan, który lubi łagodne klimata, nie może się zdecydować opuścić naszego kraju. Jakież to sidła i ponęty zastawia na cudzoziemców, których nieszczęśliwa gwiazda zaprowadzi na te brzegi.... Pan jesteś rozsądny, mój przyjacielu! ja to mówię nie dla ciebie.....

— A więc dla kogo, zapytał don Patricio; drugi już raz, o ile sobie przypominam, robisz mi pan podobne uwagi, a jeśli nie widzisz mnie w niebezpieczeństwie, są one przynajmniej nie potrzebne.

— To prawda, odrzekł kanonik trochę zakłopotany. Posłuchaj, mój przyjacielu: dwadzieścia lat temu, jeden biedny oficer, zabity w wojnach o niepodległość, zostawił mi córkę; trudny to był ciężar. Dziecko miało lat piętnaście; głowę mi przewracało swemi kaprysami i ciągłem roztrzepaniem. Szczęściem udało mi się wcześniej ją wydać za mąż, za zakrystjana jednej małej parafii, na przedmieściu. Poczciwy chłopiec pokochał ją i nie miał powodu bardzo się na nią uskarżać: ale ta kobieta ma córkę, której zupełnie nie pilnuje i ta, zdaje mi się, więcej mnie nabawi kłopotu, niż jej matka. Nim jej zdołam wynaleźć męża, biega wieczorem po placu, tak swobodnie, tak nierozważnie, że mnie prawdziwie niepokoi__Czy jeszcze pana nie zaczepiła, don Patricio?

Na to niespodziane zapytanie, młody porucznik, z dumą pogardliwą podniósł głowę. — Doprawdy, don Gregorio, te słowa dziwnie brzmią w ustach człowieka z podobnym charakterem jak pan! Albo się mylę bardzo, albo bierzesz mnie za awanturnika, któremu przez zbytek sumienności chcesz dawać rady i uwagi. A nakoniec, pytam się, jakim sposobem tak żywem zajęciem natchnęła cię dziewczyna, która, jak sam przypuszczasz, zdolna jest zaczepić nieznajomego mężczyznę na ulicy?

— Zajęcie, jakie obudza w nas dziecko, igrające z niebezpieczeństwem, odpowiedział don Gregorio. Ta młoda dziewczyna nie jest ani bezwstydną, ani warjatką jak wiele innych z jej stanu i w jej wieku; rzuca się ona za popędem swych rodzących się namiętności w świat, który się jej uśmiecha.... a nakoniec, jest ona nieodrodnem dzieckiem swego kraju! a pan, którego uważam za człeka rozsądnego, . czy pan uważasz? nie znając sideł, które cię otaczają, stałeś się już spólnikiem marzeń, które czarują to młode serce. Już ona dała panu poznać swoje uczucia i odpowiedziałeś na nie... Nie mam ci tego za złe, bo niechcący to zrobiłeś. Na przyszłość atoli zalecam ci więcej ostrożności; nie dawaj nigdy reala, nie widząc, kto rękę do ciebie wyciąga. W najlepszym zamiarze można źle zrobić.

Don Patricio bez trudności znalazł w swojej pamięci wytłómaczenie tych słów, które zrobiły na nim dwojakie wrażenie. Nie bardzo mu pochlebiało zwrócenie uwagi biednej Peruwianki, o złem wychowaniu której i roztrzepaniu mówił otwarcie kanonik. Pomimo to, chociaż wrodzona duma don Patricia stawiała go wyżej nad pewne pospolite ponęty, jednak budziła się w nim ciekawość względem tej młodej, romansowej, śmiałej dziewczyny, która nie znając go, zdawała się śledzić jego kroki i otaczać jakiemś nieokreślonem przywiązaniem. Jednym zwrotem myśli porównał te obyczaje naiwne, rozwolnione z czystemi i pełnemi prostoty obyczajami swego kraju. Szanowna twarz starej matki, czysta i anielska postać młodej siostry, stanęły mu żywo w oczach, że się zarumienił. Mimo woli jednak, inny obraz nasuwał się jego wyobraźni, — obraz Limanki, kótrej nie widział, a jednak pełną wdzięku być marzył. Nakoniec rozpędził te sprzeczne myśli, które zaczynały go niepokoić i podziękował szczerze don Gregoriowi za rady. Rozstając się ścisnął mu rękę, z temi słowami: — Bądź spokojny, pomogę ci do naprowadzenia jej na drogę!

— Wyborny młodzieńcze, odrzekł padre; nie wątpię o twoich szlachetnych zamiarach. Jedną, tylko uwagę pozostaje mi ci zrobić: nie przykładaj do tej pracy za wiele gorliwości.

Wróciwszy do siebie don Patricio, oddał cugle konia staremu murzynowi, który spełniał razem obowiązki odźwiernego, chłopca stajennego, a czasem i woźnicy. Hotel, którego strzegł ten stary czarny sługa, należał do jednej poważnej markizy, zrujnowanej przez swego męża, co rzucał garściami złoto na kartę. Przywiedziona do szczupłego mienia, dobra kobieta wynajmowała część swego obszernego hotelu od ulicy cudzoziemcom. Nie chciała nigdy znać swoich lokatorów i unikała ich z pewną przesadą. Upokarzało to jej próżność i wzniecało jakby żal do gości, co jej dostarczali środki do życia. Można ją było widzieć co dzień siedzącą na kanapie, śród obszernego salonu o dwóch szklannych ścianach, z poza których jaśniały piękne kwiaty, dziobane wiecznie przez roje brzęczących kolibrów. Mury podwórza przez krajowych malarzy wymalowane były w fantastyczne widoki, szeregi portyków i kolumn, przedmioty z życia świętych. Ten rodzaj ozdób, bardzo zwyczajny w Limie, daje domom tego miasta powierzchowność pałaców. Kiedy markiza wyjeżdżała z wizytami, stary murzyn podawał jej rękę przy wsiadaniu do powozu, później siadał na jedynego w zaprzęgu muła i powoził poważnie przez ulice miasta królów swoją wspaniałą, panie.

Tegoż samego dnia, kiedy don Patricio, zmęczony swoją wycieczką do Paszakamaku, powrócił do siebie, stary lokaj wdział długą kamizelkę galonowaną. i włożył na ogromną kędzierzawą głowę kapelusz stosowany, gdyż szlachetna dama, strojnie ubrana, jechała na przechadzkę. Obiema nogami mocno oparty na hołoblach, źle siędząc na siodle obitem srebrnemi goździkami, stary murzyn starał się iak najostrożniej wyjechać, nie zawadziwszy o słupy w sieni, kiedy młoda dziewczyna, oddawna stojąca na straży, skorzystała z tej chwili by wejść. Prześliznęła się pod bramą z pochylona głową przechodząc mimo powozu, aby nie być widzianą od starej markizy i skoczyła na pierwsze wschody; to była Rozita. Im dalej wbiegała na piętro, chód iei stawał się powolniejszym. Porwana niepokonanym pociągiem, który ją naprzód popychał, czuła się jednak wstrzymywaną przez ostatek nieśmiałości i jakąś nieokreśloną obawę. Gdy się znalazła przed drzwiami don Patricio, stanęła aby odetchnąć, serce jej biło gwałtownie.

— Śmiało Rozito, rzekła do siebie, jesteś tu.....nie czas się cofać; odważnie!___Zastukała i drzwi się otworzyły.

— Czy tutaj mieszka cudzoziemiec, porucznik don Patricio? zapytała Rozita, patrząc na niego przenikliwie przez zasłonę.

— Co pani żąda od niego? odpowiedział don Patricio. — Widzieć go i mówić z nim, rzekła młoda dziewczyna, biegnąc usiąść w głębi pokoju.

— Senorita, odrzekł don Patricio, trochę zdziwiony tak swobodnem obejściem, nie mam przyjemności znać jej.

— Pan mnie nie znasz, rzekła żywo Rozita, spuszczajac welon na ramiona; pan nie znasz Rozity Corrizuelo, której przysłałeś sztukę złota? Chcesz wiedzieć, co z nią zrobiłam? Najprzód, kupiłam parę trzewików atłasowych; ładne, nieprawdaż? Patrz pan.....wyciągnęła koniec malutkiej nóżki..... Ach! don Patricio, byłam pewna, że w końcu pan mnie zauważysz; ale, powiedz, jak długo pozwoliłbyś mi biegać za sobą, nie mówiąc do mnie? Spojrzyj, pan umiesz czytać, powiedz mi, jaki to numer na tym bilecie loteryi..... To także kupione za też same pieniądze. Jak ja nierozumna, że go zawsze nosze przy sobie mogłabym zgubić!.....O jakie śliczne pan masz cygara! ognia, jeżeli łaska!.....

I tak prawiąc to wszystko bez związku i ładu, głosem prędkim i żywym, Rozita zaczęła chodzić po pokoju, jak ptaszek oswojony, szczebiocąc, przelatując tu i ówdzie. Ta niespodziana wizyta, zdekoncertowała zupełnie młodego porucznika. Dać uczuć Rozicie nieprzyzwoitość jej postępku i powiedzieć jej raz na zawsze, że nie można wchodzić do młodego człowieka jak do znajomej siąsiadki, bez żadnego wstępu, jedynie dla przyjemności pogawędzenia, zdawało mu się najlepszym sposobem pozbycia się jej; ale nie mówiąc dobrze po hiszpańsku, nie łatwo mógł ułożyć taką przemowę. Gdy on szuka i dobiera wyrazów, Rozita usiadła bez ceremonii przed stołem i otworzyła album.

— Proszę tego nie ruszać, rzekł sucho don Patricio. Doprawdy, nie rozumiem po cóś tu przyszła! Racz wyjść, senorito, ja chcę pisać i mam iść z wizytą.

— Z wizytą?....... do kogo? zapytała młoda dziewczyna.

— Powtarzam pannie, odrzekł don Patricio, abyś wyszła, bo chcę być sam jeden.

— Zaraz.....Powiedz mi, don Patricio, czy włożysz swój mundur oficerski? Jabym tak chciała cię widzieć z galonami i w epoletach! Dla czegoż nie pozwalasz mi patrzeć na te obrazki co tu w tej dużej książce? to pan je malowałeś, nie prawdaż? I przewracała jedną po drugiej kartki albumu. Na oznaki niecierpliwości don Patricia, odpowiedziała: Idę, idę natychmiast, jak przejrzę obrazki; później przypatrywała się im, szepcąc półgłosem: O! jakież to piękne okręta, dzwonice, kawalerowie z lancami, wszystko kolorami! Ach! zawołała raptem dziewczyna, kobieta! Kto ona jest, don Patricio? To twoja rodaczka, bo ma jasne włosy. Jaka płeć świeża, jakie spojrzenie słodkie, pociągające .....Ja bo jestem brunetka, to nie moja wina,u nas wszyscy bruneci. Powiedz mi pan, jak się nazywa ta piękna dama!.......

— To moja siostra, odpowiedział porucznik tonem surowym. I chciał wziąść album z rąk Rozity.

— Proszę poczekać, odpowiedziała; niechże się przypatrze: podobna do pana; te same rysy, tenże sam wyraz!.... bardzo ładna twoja siostra. Daj mi ten portret?

— To iuż za wiele, że pozwoliłem nań patrzeć, rzekł don Patricio, zamykając album. Żeby moja siostra wiedziała, że jej portret był w ręku osoby obcej, nieznajomej.... nigdy by mi nie przebaczyła. "W naszym kraju, senorita, młode panienki, nie pozwalają sobie podnieść oczu na obcego mężczyznę na przechadzce: żyją bardzo skromnie i unikają najstaranniej wszelkiego postępku......

— Jaki śmieszny kraj!..... rzekła Rozita.

--- Kraj, senorito, gdzie matki czuwają nad córkami,a młode dziewczęta nie oddalają się nierozsądnie od nich; wracaj do swojej i nie nadużywaj wolności, którą ci daje; słuchaj rad don Gregoria, to święty człowiek, pełen mądrości i doświadczenia. Wyjdź senorito.

Na te słowa wymówione, poważnie, z pewną uroczystością, Rozita wzniosła na porucznika spojrzenie pełne zdziwienia i wzruszenia zarazem. — Wypędzasz mnie? rzekła półgłosem.....nudzę cię! Cóż chcesz, don Patricio, biedna dziewczyna z przedmieścia nie może mieć tonu i obejścia się wielkiej damy; naucz mnie mówić i prowadzić się jak ty rozumiesz.

— Ja wcale nie wypędzam, ale chcę być sam jeden. Jeżelim się wyraził szczerze, to dla tego, że mnie zajmujesz prawdziwie. Nie chciałem ci zrobić przykrości, ani upokorzyć; owszem, chciałem żebyś sama siebie więcej szanowała,

— O. teraz to co innego, rzekła Rozita prostując się dumą, masz spojrzenie trochę wyniosłe i wyrażenie za suche don Patricio ale jesteś dobry! Będę ci poszłuszną odchodzę. Jak się znowu zobaczymy, nie trzeba mnie nazywać senorita, ale po prostu Rozitą. Żegnam pana, do widzenia.... I pobiegła prędko do drzwi; na progu odwróciła się mówiąc; — Jak pan będziesz pisał do swojej siostry, napisz jej, że ją kocham. — Po jej odejściu, zauważył porucznik, że przy tem pierwszem spotkaniu, już jej za nadto ustąpił: młoda dziewczyna niecierpliwiła go swemi manierami nieprzyzwoitem!, ale czyż zganił jej postępowanie ze stałością? tak, żeby więcej nie śmiała mu się pokazać? czy chciał szczerze więcej jej nie widzieć? Nie przyznając się do tego, zdziwiony był jednak, że znalazł w tej Limance, bez żadnego wykształcenia, jakiś wdzięk wrodzony, co je do pewnego stopnia zastępował. Zapytywał siebie, jakim sposobem, zamiast wyprawienia zaraz tej dziewczyny, pozwolił się ująć i odurzyć jej szczebiotaniem; jak, pomimo niezręczności ruchów i mowy, sprawiała na nim pewne wrażenie; były to pytania trudne do rozwiązania, które długo go zajmowały. Rozita zaś wracając do siebie, rozmyślała nad tem widzeniem się. — Ci cudzoziemcy, myślała sobie, mają dziwne przesądy! Osłaniają się jakąś etykietą, która odbiera odwagę nam prostym ludziom. To wszystko jedno, nie bardzo źle mnie przyjął; jeżeli trzeba wielkich tonów, Rozita potrafi je mieć jak każda inna.

IV.

Jeżeli kanonik don Gregorio miał sobie za obowiązek dawać rady porucznikowi Patrykowi, nie oszczędzał ich również i matce Rozity; ale dobra kobieta, — imieniem dona Mercedes, — wysłuchawszy cierpliwie napomnień kanonika, odpowiadała niedbale i krótko, zawsze w jednym tonie: — Cóż chcesz, żebym z nią zrobiła? czy one wszystkie nie takie same? — Jej mąż, pełniący obowiązki zakrystjana i dzwonnika w małej parafii na przedmieściu Limy, spędzał większą część dnia za domem. Skończywszy dzwonić, opierał się na najwyższem oknie dzwonnicy i spoglądał bez myśli na około. Ludzie żyjący przez długi czas na miejscach wyniosłych, stają się w końcu podobni do jaskułek, co się gnieżdżą w około nich; rzadko zstępują na ziemię. Matka Rozity trzymała maleńki sklepik igieł i nici; handel ten nie był tak ważny, żeby obecność jej córki była często potrzebną; ta też używała zupełnej swobody; powodów do wyjścia nigdy jej nie brakło, a drzwi sklepiku wiecznie otwarte, wzywały nieustannie do nowych przechadzek. Jeżeli czasem jakieś zajęcie nieprzewidziane zatrzymało ją w domu, niezawodnie jaka litościwa sąsiadka wchodziła, mówiąc: — Dona Mercedes, mam dziś dużo chodzenia, pozwolisz Rozicie towarzyszyć mi, nieprawdaż? Ta zaś, nie czekając odpowiedzi, jakby za pociśnieniem sprężyny, w momencie była na ulicy. Przebiegała więc we wszystkich kierunkach Limę, miasto oddane rozkoszy, zbytkom i próżnowaniu; rozmawiała ciągle i słyszała mnóstwo historyi, zdolnych jeszcze więcej rozniecić wyobraźnie młodej głowy; wracała więc do domu z silnem postanowieniem mieć swój własny romans.......

Romans ten był już naszkicowany, jakeśmy to widzieli. Naiwna przy swojej śmiałości, młoda Peruwianka nie wątpiła, że don Patricio musiał ją pokochać. Przyjęcie trochę pogardliwe, jakiego doznała, nie odbierało jej odwagi; przypisywała to wrodzonej dumie kawalera szlachetnego rodu, patrzącego z góry na gmin. Ciągle szpiegując wszystkie jego kroki, wiedziała każdy szczegół jego życia i przyrzekła sobie, korzystając z okoliczności, odważyć się znowu na spotkanie. Ranny jak marynarz, zręczny jak w ogólności mieszkańcy połączonych królestw, do wybrania godziny i miejsca swoich wycieczek, Patricio z pierwszym promieniem jutrzenki, wybiegał z domu, chcąc zwiedzić jako rysownik i naturalista okolice miasta królów. Wiedział - on dobrze, że pod równikiem, gdzie wieczne panuje lato, wiosna zachowała sobie ledwie kilka ulotnych chwil, które oddzielają noc od zupełnego ukazania się słońca, W tej chwili złocona para wznosi się z wierzchołków gór; po ziemi, odświeżonej rosą, miło jest chodzić. Ptaszki śpiewają tak wesoło, że człowiek zapominając o swoich smutkach, rozpogadza się z zaufaniem w obec natury, która pragnie go oczarować. Tej nieocenionej godziny, którą wielu leniwych przesypia, don Patricio używał, albo biegając konno po pięknych aleach, które ocieniają drogę do Kalao, albo błądząc pieszo po pochyłościach gór, których grzbiety wzniesione w amfiteatr, panują nad miastem ód wschodu. Pewnego poranku udał się właśnie w tę stronę i po długiem chodzeniu wdarł się na jeden z tych urwistych wierzchołków. Wspaniała panorama rozwinęła się niespodzianie przed jego oczami: pod nim rozciągała się w tajemniczym półcieniu równina skropiona rosą. Domki białe, pokryte czerwoną dachówką, otoczone łanami trzciny cukrowej i plantacyami bananów, oznaczają wszędzie obecność człowieka w tej szczęśliwej dolinie. Za uprawionemi polami kilka palm, krzaków ciernistych i wierzb ciemnych, ukazuje się na wilgotnych piaskach; dalej rozciąga się żwir żółty, niknący w morzu, tworząc przylądki i półwyspy. Ten widok tak urozmaicony ma za niezmierną granicę jaśniejące bałwany Oceanu Spokojnego, a za tło — ciemne skały wulkaniczne, porozrywane trzęsięniem ziemi. W rozpadlinach tych olbrzymich skał rosną wijące się rośliny, których łodygi, zdobne prześlicznym kwiatem, kryją się w cieniu długich, jak szpady śpiczastych liści.

Namiętny artysta klasnąłby w ręce i podskoczył z radości w takiem cudnem miejscu; ale porucznik Patryk zachował decorum, nawet w tej samotności. Siędząc w cieniu, temperował spokojnie ołówki i zaczynał szkicować uśmiechającą się dolinę, ścielącą się u stóp jego. Prędko oznaczył główne linie na papierze i ustawił grupy drzew. Zadowolniony z tej próby, podniósł głowę dla lepszego ocenienia efektu; wtem mnóstwo drobnych kamyków, toczących się koło niego, przerwało jego uwagę. Młoda dziewczyna zstępowała z wierzchołka góry, a chociaż chód jej był lekki, stawiając jednak nogę na kamienie, zawieszone na pochyłości, posuwała je przed sobą. Ta młoda dziewczyna, zdająca się spadać z obłoków, była Rozita.

— Don Patricio, zawołała rzucając się do niego, ratuj mię!

— Ty tu, odpowiedział don Patryk..... co tu robisz w tej samotności?

— Ratuj mię, zaklinam cię! powtórzyła młoda dziewica, biorąc go za ręce. Patrz, czy nie widzisz tumanów kurzu w wąwozie?... To oni....

— Ależ kto? zapytał Patricio niecierpliwie.

— Rozbójnicy! odrzekła Rozita drżącym głosem. Prędko, składaj swoje papiery i dążmy na równinę.

Na to słowo, rozbójnicy, Patricio wstał i wyjąwszy z kieszeni lornetę, skierował ją na wąwóz, zkąd wychodził tuman pyłu.

Ujrzał tam trzech czy czterech ludzi, uzbrojonych w szable i tromblony, chcących dostać się na ścieżkę, wiodącą w góry. Pochyleni na karki końskie, bodli je ostrogami i galopowali popuściwszy cugle, przez drogę usłaną ogromnemi kamieniami, zwracając raptem to na prawo, tona lewo, jak ludzie ścigani. Przypatrzywszy się im przez chwil kilka, don Patricio wziął znowu ołówek i zaczął 'kreślić z pamięci tę małą grupę uciekających, jako scenę bardzo ożywioną.

— Co robisz? zawołała Rozita, blada z przestrachu, czy nie widzisz, że pędzą tędy? Za pięć minut tu będą.

Kilka wystrzałów pistoletowych rozległo się na równinie i zamknęło jej usta; na wpół omdlała upadła u nóg don Patricia, który pochyliwszy się na skale, patrzał. Nie potrzebując lornety, mógł już sam widzieć wszystkie szczegóły dramatu, kończącego się w jego oczach. Część oddziału ułanów, wysłana w pogoń za rozbójnikami, zwróciła się w góry, dla przecięcia im ucieczki. Obrót ten, dobrze wykonany, spowodował spotkanie. Po małem wahaniu się, bandyci wystrzelili do żołnierzy, nacierających na nich z blizka, później z pochylonemi głowami rzucili się w gęstwinę, pokrywającą boki skał. Kule ich tromblonów raniły lekko kilku ułanów i położyły dwa czy trzy konie; żołnierze odpowiedzieli tejże chwili na ogień nieprzyjaciół. Karabiny ich trafiały celniej niż trabucos łotrów szersze przy otworze; kula strzaskała udo jednemu z uciekających i ten upadł. Inni, zamiast bronienia swego towarzysza zostawili go w rękach sprawiedliwości, biegnąc sami ukryć się w rozpadlinach gór sąsiednich. Raniony nie miał ochoty dać się wziąć żywcem. Oparty o drzewo, klęcząc na jednem kolanie, które go mogło utrzymać, wyzywał ułanów urągliwemi słowy, prowadząc w około siebie rozwartą paszczę swego tromblonu. Czy był nabity, lub próżny, żołnierze nie wiedzieli i żaden z nich nie pragnął tego sprawdzić. Przez kilka minut bandyta, podobny do dzika obskoczonego przez psy, wstrzymywał oblegających; ale wtem jeden wachmistrz, spiąwszy konia ostrogą, utopił swoją dzidę w sercu ranionego i przygwoździł go do drzewa, co mu służyło za podporę. Bandyta upuścił tromblon, oczy jego błysnęły ostatkiem zapalczywośći i zamknęły się wkrótce. Byłto mulat, kolosalnej postaci, składu atlety. Ułani dumni ze swego zwycięztwa, włożyli jego ciało na jednego konia, chcąc go tryumfalnie wprowadzić do miasta. Rzucili go w poprzek na siodło; ręce i nogi, długie, bez życia, trącały o kamienie na drodze, ciernie odrapywały twarz w pyle i krwi zwalaną, a jednak zdającą się jeszcze grozić.

— Teraz, rzekł don Patricio do młodej dziewczyny, droga swobodna, możesz bez obawy iść dalej.

— Jezus Marya! iść ztąd samej! zawołała Rozita; któż wie, może jeszcze będą strzelać. Ja nie pójdę sama. Odprowadzisz mnie don Patricio, nieprawdaż? O! żebyś wiedział, jak ja się boję!

— Jakże się to stało, że bojąc się, sama jedna odważyłaś się na przechadzkę w te góry?

— Posłuchaj, rzekła Rozita tonem poważnym, zbliżając się do porucznika, który chciał odchodzić do miasta; wyszłam dziś rano odwiedzić moją matkę chrzestną, która tu mieszka w małym domku, koło którego, idąc tu, musiałeś przechodzić. Jest ona bardzo złośliwa, zawsze mnie, łaje; żeby nie posłuszeństwo dla mojej matki, nigdy bym jej nie widziała. Gdym już od niej wychodziła, spotkałam mężczyzn uciekających, którzy mówili, że bandyci błądzą w okolicach; przelękłam się.....

— I zamiast wrócić do swojej matki chrzestnej, przerwał don Patricio, znalazłaś, że rozsądniej będzie wieść na wierzchołek tej skały?

— Tak, żeby Pana ostrzedz o niebezpieczeństwie i samej oddać się pod jego opiekę, odpowiedziała dziewica.

— Któż ci powiedział, że ja tu byłem?

— Kto mi powiedział!.... a kto mi powiedział, że wczoraj wieczorem przechadzałeś się do godziny dziesiątej po drodze do Kalao? kto mi powiedział, że pozawczoraj byłeś z wizytą u markizy de **? Wierz, don Patricio, że gdy Limanka zwróci oczy na jakiego caballero, krajowca lub cudzoziemca, wie o każdym jego ruchu, o najmniej znaczącej czynności.

Tak sobie gawędząc, wzięła pod rękę don Patryka, pod pretekstem, że była bardzo zmęczona chodzeniem i wzruszeniami tego poranku. Młody Irlandczyk szedł powoli, nic nie mówiąc; wzrok jego błądził bez celu po obszernym horyzoncie,. który się odkrywał częściami pomiędzy skałami i drzewami na drodze. Z roztargnieniem zbierał kwiaty i obrywał liście po krzakach; twarz jego łagodna i poważna nie zdradzała ani smutku, ani radości; odbijała się na niej raczej jakaś marząca tęsknota, co obejmuje młode serce, dosyć czule, aby uledz wrażeniu, lecz zanadto uważne, aby mu się oddać. Ta romansowa przechadzka pod najcudniejszem niebem na ziemi, sam na sam z młodą dziewczyną, która go kochała, podobała mu się jednak, ale tylko jako ustęp z życia, któryby sam sobie opowiadał w długich godzinach czuwania w nocy na okręcie, Rozita, przeciwnie, z całą naiwnością oddawała się temu pierwszemu promykowi szczęścia. To spotkanie urzeczywistniało jej najgorętsze życzenia, najtajniejsze nadzieje. Zwieszona na ręku don Patricia, prostowała swoją małą figurkę i szła z godnością królowej; za każdym krokiem znosiła na niego swoje czarne oczy, jakby prosząc o u śmiech lub czułe słówko. Cóżby ona dała, gdyby mogła odgadnąć, o czem on marzył i jakie myśli go zajmowały. Z początku znosiła cierpliwie to długie milczenie, nakoniec wrodzona żywość przemogła. — Biegnijmy! zawołała, — i pociągnęła don Patricia. Ścieżka była spadzista w tem miejscu; nie mogąc wstrzymać się, zbiegli prędko aż na dolinę. Rozita zadyszana, polegając ze śmiechu, upadła na trawę na brzegu strumienia, ocienionego pięknemi drzewami.

— Gdzie jesteśmy? zapytał porucznik Patryk.

— Na drodze do Limy, odpowiedziała. Pan nie znasz tej drogi? Wprawdzie nie jest to najkrótsza; ale mniejsza o to. Nie pilno mi wracać do miasta. A Panu?

— Mnie zaś o jedną rzecz tylko chodzi, odrzekł don Patricio, — żeby spotkać jakiego wieśniaka, z którym mogłabyś wrócić do matki.

— Wieśniaka, nosiwodę, nieprawdaż? odpowiedziała Rozita, podnosząc się z dumą; pierwszy lepszy przechodzący może mi towarzyszyć do miasta; ty senor caballero wstydziłbyś się pokazać z biedną Rozitą! Oh! gdybym była wielką damą, prosiłbyś ze złożonemi rękami o pozwolenie towarzyszenia mi na przechadzce. Nudzę cię, męczę; rumienisz się za mnie! Pocóżeś się znalazł na mej drodze wtenczas właśnie, gdy potrzebowałam koniecznie kogoś pokochać? Patrz, widzisz tego kolibra, co ulatuje brzęcząc nad wodą; oderwij go od kwiatów, co go pocieszają, których woń go upaja; rzuć piaskiem na niego, odpędź go, zawsze powróci; ale nie, będziesz miał litość nad nim, nie zechcesz ranić tej wątłej ptaszyny, dla której do szczęścia dosyć jest promienia słońca i widoku kwiatów. Ja,... ja szukałam przez miesiąc, oczekiwałam przez cztery tygodnie na tę chwilę, aby cię znaleźć, być przy tobie, a ty mi mówisz: Idź sobie! I jeszcze odpędzasz mnie wtedy, kiedyś się. dobrze przekonał, że biedna Rozita cię kocha. Nie możesz się nawet wymówić niewiadomością..

Kończąc te słowa, Rozita zakryła sobie twarz obiema rękami i wybuchnęła płaczem; uczucie gniewu poruszyło to serce łatwowierne i usposobione do czułości, jak burza porusza ciche wody najspokojniejszego jeziora. Kosztowało to dużo don Patricia wyznać, a przynajmniej dać do zrozumienia młodej dziewczynie, że dosyć jasno czytała w iego sercu. Nakoniec, byłaby to chwila źle obrana na aby oświecać to dziecko niedoświadczone i nierozważne, że biegło z zamkniętemi oczami przeciw żalom i boleściom. Za całą odpowiedź porucznik Patryk wyciągnął rękę ku dziewicy; ta się uśmiechnęła, i oczy jej wilgotne od łez cudnym zajaśniały blaskiem. Wzięła znowu pod rękę don Patricia i szli dalej ku miastu, ścieżkami pełnemi wonnej świeżości. Małe papugi zielone, z długiemi ogonami, świergotały koło nich na drzewach winnic; z pięknie uprawnych ogrodów, koło których szli powoli, dolatywały rozkoszne wonie kwiatu cytrynowego i ananasów. Zwyciężony tą przyrodą, pełną siły i wdzięku, don Patricio odepchnął od siebie smutne myśli, mogące zakłócić jego spokojność. Rozmawiał wesoło; a smutek, co chwilowo opanował serce Rozity, ustąpił najżywszej radości. Kiedy już byli blizko miasta, młoda dziewczyna zatrzymała się: — Bywaj zdrów, panie kawalerze, rzekła ściskając obie ręce porucznika. Musimy się tu rozłączyć; towarzyszyć mi dalej byłoby słabością z twojej strony; byłabym nierozsądną, gdybym cię o to prosiła. Rozita umie żyć; spuść się na nią, a przyznasz, że ma dosyć rozumu na czternastoletnią dziewczynę.

Kończąc te słowa, zarzuciła zasłonę na oczy, podwoiła kroku i znikła nie odwracając głowy.

V.

Porucznik Patryk nie mówił wcale don Gregoriowi o tem spotkaniu na górze; byłyby w tem opowiadaniu zbyt delikatne szczegóły. Chociaż był on jednym z tych ludzi, co lubią mieć serce swobodne i umieją panować nad jego po-pędami, obraz tej młodej dziewczyny ścigał go na prze-chadzkachi przy nauce, bardziej niżby sobie tego życzył. \Ilekroć wychodził, zawsze spotykał Rozite, osłoniętą welonem, która rzucała mu do ucha: adios, caballeritto; buenas noches, senor don Patricio. Na te słowa przyjazne, wymówione wzruszonym głosem, wpośród obcego miasta, zadrżał zawsze mimo woli. Odpowiadał na nie zwykle kiwnienem głowy, lecz nakoniec tak przywykł do nich, że wracał trochę smutny, gdy przypadkiem ich nie usłyszał. — Kanonik miał racyę, myślił sam w sobie, dziwne awantury zdarzają się w tym kraju! Zresztą, za piętnaście dni moja fregata będzie w Kalao, pojadę i wszystko się skończy! — Myśl o tym prędkim wyjeździe zastanawiała go jednak nieraz; przyrzekał sobie ostrzedz o nim Rozitę, która zdawała się o nim zapominać, czy nie chcieć weń wierzyć. Później wstrzymywany jakąś nieokreśloną żądzą przekonania się, dokąd dójść może szalona miłość tej dziewczyny, odkładał ciągle to ostateczne pożegnanie; dnie mijały szybko a Rozita oddawała się najdziwniejszym marzeniom. Jedna tylko osoba, kanonik don Gregorio, mógł jej dobrych rad udzielić; ale nie była tyle roztropną, aby o nie prosić, ani dosyć rozumną, by za niemi pójść; zresztą, tajemnicę swoją powierzyła jednej Tia Dolores, starej kulawej, której posłannictwo przyjął dawniej don Patricio, nie zrozumiawszy go. Tia Dolores słuchała z pobłażaniem poufałych wyznań młodej dziewczyny; wieleż razy w życiu słuchała podobnych! Ile razy spotykała don Patricia, wyciągała do niego rękę; on zaś przez dobroć serca i niepoznając jej pod mantą, co zakrywała jej czoło, dawał jej zawsze cokolwiek, za co też była ze szczerem uwielbieniem dla tak szlachetnego młodzieńca.

— Ah! moja córko, mówiła jednego dnia do Rozity, proszę Boga codziennie, żeby on jak najdłużej tu pozostał! Nie wiesz, czy prędko wyjeżdża?

— Nic mnie o tem nie mówił, odpowiadała młoda dziewczyna ze wzruszeniem.

— Hem! rzekła stara, ci cudzoziemcy ulatują pewnego poranka jak ptaki, nie ostrzegłszy nikogo. Prawda że i. przybywają tak samo, a gdy jeden znika, zjawia się drugi.

Kończąc te słowa, stara wzięła kij, chcąc się oddalić. Rozita zatrzymała ją za rękę: — Dolores rzekła, don Patricio ma serce, on mnie tak nie opuści. Coż się ze mną, stanie jeżeli on odjedzie? Nieprawdaż Tia, on bedzie miał litość nademną?

Na te słowa, zdradzające głębokie wzruszenie, stara podnsła na nią zdziwione oczy. — Jezusie! moja biedna mała, kochasz go więc na prawdę! zapytała półgłosem.

— Ja ci to powiedziałam zaraz z początku, odrzekła żywo Rozita, i on mnie także kocha! żebyś widziała jak on się uśmiecha, kiedy mu mówie dzień dobry, kiedy przechodząc, dotknę go ręką na spacerze!

__Ah! nina, gdybyś ty nie była tak biedną, gdyby twoi rodzicie mieli więcej znaczenia!

— I coż?

— Możnaby to wszystko ułożyć. Powiedziałabyś, że przyrzekł ci ożenić się z tobą, i w imieniu prawa zabronionoby mu wyjechać.... Ale nie, to być nie może; on jest oficerem, komendant upomniałby się o niego. Musisz o nim zapomnieć moje dziecię; jesteś tak młodą, dzięki Bogu, masz czas na to.

— Nigdy! nigdy! zawołała Rozita.

— Żebym ja miała tyle uncyi złota, ile słyszałam podobnych przysiąg, odrzekła stara, byłabym bardzo bogatą.

— Nigdy! rozumiesz? powtórzyła młoda dziewczyna z uniesieniem. Wiem, że niepodobna go tu zatrzymać; a więc ja za nim pojadę.

— No, no, rzekła cicho stara, nie ma się co sprzeczać z rozgniewałem dzieckiem. Dawaj tu dobre rady upartym, co chcą wszystko robić podług siebie! Nie ma jeszcze lat piętnastu, a nie chce słuchać starych! I poszła dalej ciągać po chodniku swoje ciężkie nogi.

Kilka dni upłynęło, przez które Rozita, niespokojna, biegała po mieście i szukała wszędzie don Patricia, aby się zapewnić, że nie pojechał jeszcze. Wieczorem wymykała się od matki, i biegła do domu, w którym mieszkał porucznik; kiedy gra światła odbijała jego postać na firankach, klaskała palcami jakby kastanietami. Ostrzeżony tym znakiem don Patricio wychodził na balkon i przemawiał do niej uprzejmie, a ona zaś, upojona radością, zaczynała skakać i tańcować na trotuarze; kiedy ukazał się. jaki przechodzień, uciekała krokiem tak lekkim jak ptaszyna ulatująca w ciemnościach. Chwilowe te widzenia się powtarzały się często, wszakże bez sposobności pomówienia z tym, o kim marzyła we dnie i w nocy. Pomimo miłości, z jaką mu się oddała od pierwszego wejrzenia, miłości, która ją zupełnie podbiła, nie mogła ona jednak z nim się spoufalić; mieszała się w jego obecności; jego układ zimny i poważny nakazywał uszanowanie. Za nic w świecie nie ośmieliłaby się, jak pierwej, zastukać do jego drzwi i zrobić krok nierozważny, któryby on zganił.

Było to w początkach Grudnia, w czasie adwentu. Szanując dawne zwyczaje, markiza, w której hotelu mieszkał porucznik, obchodziła ceremonie religijne w dużym salonie, zamienionym na kaplicę. Jakie tylko były w domu wazy, kwiaty, malowidła, kandelabry, służyły do ozdoby sali. Małe dzieci w białych lnianych sukienkach wahały kadzielnicami i śpiewały hymny czystym głosem. Na kolanach na swoim klęczniku, stara, białowłosa markiza kierowała nabożeństwem z prawdziwą godnością. Za nią stali rzędem jej wassale, murzyni, mulaci i metysi; byli to jej sługi, niewolnicy i wolni, pracujący w jej plantacyach. Wezwani na ceremonię, przybywali wierzchem, jedni na mułach wyliniałych, drudzy na chudych koniach, z czołem chustką obwiązanem, w śpiczastych kapeluszach, w krótkich spodniach z szarego płótna, przy stalowych zardzewiałych ostrogach, przywiązanych do nagich nóg za pomocą postronków Służba ta źle odziana i nieliczna, świadczyła o złym stanie interesów markizy, którą zrujnowała rozrzutność rnęża. Jednak lubiła ona ten dwór, który jej przypominał dawną świetność i stare patryarchalne zwyczaje kreolów peruwiańskich. Wszyscy ci słudzy przystępowali do niej z najgłębszem uszanowaniem; widać w nich było ludzi uczciwych, z poświęceniem bezwarunkowem dla swoich panów, których upadek odbijał się na skromnem ich ubraniu. Jak tylko kandelabry zostały zapalone, brama hotelu otwierała się na obie strony. Stary murzyn, pełniący jakeśmy widzieli, trojakie obowiązki, odźwiernego, woźnicy i intendenta, w tym razie, piastował jeszcze urząd szwajcara kościelnego i bedela; on to czuwał, żeby tłum zalegający dziedziniec nie robił za nadto hałasu. Wiele miał biedy, nim urządził jakikolwiek porządek przy wejściu do wielkiego salonu, ponieważ zaś nie miał ani halabardy ani czarnej laski, dzieci i żartownisie wszelkiego wieku umyślnie mu się sprzeciwiali. Liberya jego, w której u nas wziętoby go za jakiegoś handlarza maści do ran, nie dosyć mu nadawała powagi w oczach ciekawych. To też kiedy w oszklonym salonie, markiza, jej dwór i zaproszeni oddawali się modlitwom, na dziedzińcu prowadzono zgiełkliwe rozmowy światowe. Tylko podczas kiedy kapłan (był nim kanonik don Gregorio) udzielał błogosławieństwo, tłum padał na kolana i głęboka cichość zalegała podwórze tak, że słychać było pobożne westchnienia staruszek, przyczajonych w kącikach.

Mieszkając w hotelu don Patricio bywał obecny zawsze przy ceremonii, nie w ubraniu eleganta, tem bardziej nie w mundurze oficera, ale w skromnym stroju kawalera peruwiańskiego. Pewnego wieczora, kiedy ciekawi zaczęli się rozchodzić, on czekał na don Gregoria chcąc mu towarzyszyć do jego mieszkania. Przypadkiem, tego wieczora, markiza zatrzymała kanonika na wieczerzę; don Patricio oparty o mur, patrzył machinalnie na świece woskowe, gasnące jedna po drugiej w kaplicy, gdy drobna rączka schwyciła go za ramie. Odwrócił się i ujrzał Rozite, przytuloną do niego i przypatrującą mu się z czułością i obawą, zdającą się mówić: mam cię!

— Czy nie ma nikogo w podwórzu? zawołał w tej chwili stary murzyn; zamykam bramę, tem gorzej dla tego, kto zostanie; raz w mojej loży, nie odmykam więcej! — Poczekaj, zawołał don Patricio, ja wychodzę!

Wyszedł w istocie, prowadząc Rozite, aby murzyn jej nie spostrzegł. Księżyc wschodził, a powiew wiatru od morza, ucichając powoli, szeleścił słabo między drzewami w ogrodach. Skoro wyszli, młody porucznik zatrzymał się chwilę:

— Czego ona chce odemnie? Gdzie idę? — Taka była jego pierwsza myśl, i chciał pożegnać Rozitę; potem jednak przyszła mu ochota przekonać się, jakie postępy zrobiła w sercu Peruwianki ta gwałtowna namiętność, której rozmaite przejścia z zimną krwią obserwował. Ta przechadzka zresztą będzie ostatnią; powie jej kilka dobrych życzliwych słów, które dodadzą jej mocy do zniesienia wiecznego rozstania. Zdawało się, że Rozita. odgaduje, co się w nim dzieje. Uczepiła się jego ręki i ciągnęła naprzód, jakby bojąc się, żeby nie zechciał wrócić. Szli tak aż do wielkiej i pięknej drogi, ocienionej drzewami, prowadzącej z Limy do Kalao. Gwiazdy cudnie błyszczały na tem czystem niebie, oddawna żadną chmurką nie zacienionem; księżyc wznosił się nad górami, oświecał jedne po drugich najwyższe wierzchołki i na niższe pochyłości rozlewał strumienie światła. Z obu stron drogi rozlegają się obszerne winnice, gdzie rosną najogromniejsze drzewa pomarańczowe w całej tej części Ameryki. W pierwszej chwili nocy, owoce ich rozgrzane słońcem wydają tę woń ożywiającą, ten zapach rozkoszny i orzeźwiający, któremu nic nie wyrówna. W polu, z różnych stron, rozlegały się wesołe śmiechy; w tej szczęśliwej dolinie Peru śpiewają zamiast mówić, zamiast chodzić tańczą. Bogactwo znikło, złoto stało się rzadkiem; ale wesołość żyje w powietrzu i w sercach mieszkańców. Nawet cudzoziemcom, jakiś czas tam przebywającym, trudno oprzeć się jej ponętom.

— Jaki cudny klimat! zawołał don Patricio, po kilku chwilach rozmowy, którą młoda dziewczyna starała się ożywić; jaki zachwycający kraj.....a jednak trzeba go będzie opuścić!

— Czy to prawda, że masz wkrótce odjechać? zapytała Rozita.

— Tak, moje dziecię, odpowiedział młody porucznik; fregata nie długo będzie w porcie Kalao: czas już wracać do służby.

— I więcej już cię nigdy nie zobaczę? rzekła dziewica wlepiąc w niego swoje duże, pełne łez oczy. Biedna Rozita zostanie tu sama, opuszczona?

--- Opuszczona! odrzekł, don Patricio, masz tu rodzinę i don Gregoria, który czuwa nad tobą.

Rozita kiwnęła smutnie głową. — Żyłam czternaście lat szczęśliwie przy mojej matce, spokojna, wesoła jak papuga kołysząca się na liściach palmy.....ale czas ten przeszedł! Ty, don Patricio, ty nie możesz być smutnym; czyż nie masz ujrzeć tych, co kochasz?

— Moje dziecię, rzekł don Patricio, biorąc ją za rękę, zgodziłem się na tę przechadzkę dla tego tylko, aby ci zrobić kilka uwag. Posłuchaj mnie; ostatni raz już mówię do ciebie, ostatni raz.....

--- O! nie mów tego, przerwała młoda dziewczyna; nie mów tego!

— Miałem kilka tygodni tu tylko zabawić, i one już upłynęły. Wiedziałaś o tem.....

— Wiedziałam, ale chciałam zapomnieć, rzekła Rozita; a ty sam, gdybym którego poranku przyszła ci powiedzieć: "Jestem bogatą, bardzo bogatą, znalazłam skarb, spadło mi z nieba ogromne dziedzictwo i składam je u nóg twoich, " czybyś nie zapomniał, że tak prędko miałeś jechać?

— Dziecko! odpowiedział porucznik Patryk, po co te próżne marzenia? Przypadek połączył nas chwilowo; teraz trzeba nam się rozłączyć. Nie raz sobie wymawiałem zbyteczną srogość moją względem ciebie; któż wie, może trzeba było być jeszcze więcej surowym.

--- Tak, trzeba było, rzekła żywo Rozita. Trzeba mnie było odepchnąć otwarcie, a nie przebaczać wejrzeniem, gdy ganiłeś słowami. Jeżeli ia iestem dziecko, iak mnie nazywasz, trzeba było mieć litość nademną i śmiać się z mego szaleństwa — Ale nie; po co te wymówki? Jam sama winna don Patricio, pokochałam cię namiętnie, nie wiedząc kto jesteś, nie przewidując.... A ty, czyżeś nigdy nie uczuł do biednej Rozity choć trochę przywiązania? połóż rękę na sercu i odpowiedz szczerze.

Młoda dziewica, zadając to pytanie don Patriciowi, usunęła rękę, którą, on trzymał i stanęła przed nim w postaci Edypa, starającego też przeniknąć zagadkę Sfinksa. Była ona małego wzrostu jak większa część kobiet tego kraju i jak one powabną, pełną, tego wdzięku, donayre, wyłącznego u Limanek, bez względu na klassę do jakiej one należą. Don Patricio trochę zakłopotany tym niespodzianym napadem, zwrócił oczy na czoło Rozity, które księżyc oświecał swemi blademi promieniami i porwany jakąś niepokonaną, siłą, przycisnął do niego swe usta. Ta odpowiedź warta była każdej innej; młoda dziewczyna tryumfująca rzuciła mu się na szyję, z szalonem uniesieniem radości.

— Teraz, rzekła, opanowawszy ten wybuch gwałtowny, mam cię o jedną łaskę prosić.

— Jaką? zapytał troche niespokojnie porucznik irlandzki, czując że zaszedł dalej, niż pragnął.

— Oto, uprzedź mnie o swoim wyjeździe w dniu, kiedy fregata zarzuci kotwicę w porcie.

— Przyrzekam ci to, rzekł don Patricio; dałby Bóg, żeby przybyła jak najprędzej, dodał cichym głosem; trzeba zwaryować w tym dziwnym kraju!

VI.

Nazajutrz don Patricio nie wychodził zupełnie. Gzy to, że się lękał spotkania z tą, naiwną dziewczyną, której już nie miał prawa nie odpowiadać, czy że chciał ukończyć rozmaite rysunki, rozpoczęte dawniej na przechadzkach; pozostał u siebie. Kiedy don Gregorio przyszedł go odwiedzić, znalazł go z ołówkiem w ręku, pochylonego nad stołem. Widok kanonika zakłopotał go trochę z początku; ten to spostrzegł i chciał wyjść, lecz don Patricio powstrzymał go.

— Padre, rzekł, zostań trochę, zaklinam cię. Kilka dni zaledwie pozostanę w Limie, nie chcę jej opuszczać jak kłamca. Dawałeś mi wyborne, ojcowskie rady, ufałeś mi, a jam cię zawiódł. I nie czekając zapytań kanonika, patrzącego nań ze smutkiem, ale bez zdziwienia, opowiedział mu swoje postępowanie z Rozitą; oraz jak on, nie pociągając jej ku sobie, ani też odpychając, miał jakieś upodobanie podtrzymywać jej namiętność, którą w końcu może samby podzielił.

— Nie mówisz mi nic nowego, mój przyiacielu, odpowiedział poważnie don Gregorio. Od miesiąca przypatruje się z uwagą temu kapryśnemu dziecku; unika mie, potrząsa głową, gdy mówię do niej; twarz jej ożywiona radością wcale nie dziecinną. Chciałbym bardzo, żebyś już odjechał.

Don Patricio może i ominął w swojem opowiadaniu odpowiedź trochę za wymowną, jaką dał na pewne zapytanie Rozity; zawsze jednak to wyznanie przyniosło mu ulgę. Rozmawiali dalej o przedmiotach, wywołanych naturalnie myślą prędkiego rozłączenia się. Rozstając się, przyrzekli sobie nazajutrz rano zjechać się konno u bramy miasta i ztamtąd wyjechać do Kalao. Don Patricio użył reszty dnia na upakowanie swoich rzeczy. Nazajutrz ze świtem, w ubiorze kawalera peruwiańskiego, udał się na oznaczone miejsce połączyć się z kanonikiem, który na niego już czekał. Konie, ożywione świeżem powietrzem poranku, harcowały i grzebały nogami. Obydwom jeźdzcom tak było miło jechać powoli, pod cienistemi drzewami, okropionemi obfitą rosą, że nie przyśpieszali kroku swoich wierzchowców. Podróżni, którym było więcej pilno, przejeżdżali koło nich galopem, na wielkich mułach o cienkich nogach; kule u ich siodeł, strzemiona drewniane i główki szpicrut, któremi popędzali, były nabijane srebrem i lśniły się na słońcu.

--- Przodkowie ich mieli te ozdoby ze złota, rzekł don Gregorio do swego młodego przyjaciela, ich następcy a może i oni sami, nosić będą stalowe. Nadszedł dla Peru wiek żelazny. Od chwili, jak mamy szczęście być niepodległymi, piękny nasz kraj stał się pastawą niezgód domowych i nędzy.

--- Przebacz mi moją obojętność, odpowiedział don Patricio; ale nie mogę wierzyć w cierpieniu ludu, który zamiast narzekać, swobodnie oddaje się najhałaśliwszym zabawom. Przyrodzenie obeszło się z Peruwianami, jak z dziećmi zepsutemi. Nic ma tu długich i ciemnych nocy, nie ma zimy. Lima zostawia w duszy podróżnego niezatarte wspomnienia; a my, mieszkańcy zimnych krain, widzimy w niej wyobrażenie raju.

— Lima jest rajem dla kobiet, według starego przysłowia, a piekłem dla osłów, odrzekł don Gregorio. Widzisz te niezliczone mnóstwo oślic, których metysi kolą bez litości ostremi kijami. Grzbiety ich zupełnie odarte ze skóry, popręg od siodła kraje brzuch, a dowcipni przewodnicy poprzeżynali im nozdrza dla ułatwienia im oddechu.

Cały szwadron oślic, o których mówił kanonik, przeszedł prędko koło jeźdzców, jadących ciągle powoli; były to biedne osły, gatunku najmniejszego, z krótkiemi łapami, tak że nogi cholosów, siedzących na nich okrakiem, dotykały prawie ziemi. Wtem, w odaleniu, gęsta chmura pyłu okryła drogę; stado zatrzymała się, powstał nieład w ich szykach, chociaż cholosy wrzeszczeli na całe gardło. Osły zaczęły ryczeć na całej linii; był to ogłuszający hałas.

— Otoż awantura, godna kawalera de la Manche, zawołał śmiejąc się don Patricio. Prędzej, padre, jedźmy zobaczyć nieprzyjaciela!

Popędzili galopem i dziwny widok przedstawił się ich oczom. Ze stu majtków angielskich, którzy musieli zapewne ochładzać się w Kalao i we wszystkich karczmach po drodze, w ściśnionym szeregu, kierowali się ku Limie na najętych koniach. Jeden, wysoki na sześć stóp, zdawało się, że zgniecie swoim ciężarem słabego pony; drugi znowu krótki, przysadzisty, kołysał się na wysokim grzbiecie schudzonej szkapy. Ta improwizowana kawalerya szarpała konie na prawo i na lewo, czepiała się siodła, gubiła strzemiona i obejmowała, szyje wierzgających koni. Dziwaczne te postacie z najśmieszniejszemi ruchami nie śmiały się jednak. Galopując w niezrównanym nieładzie, próbowali gawędzić z sobą z zimną, krwią. Konie zmęczone dźwiganiem tych niewygodnych jeźdzców, stawały dęba, rzucały się w bok i rozmaitemi sposobami starały się wysadzić z siodeł zwinnych marynarzy, jak małpy przyczepionych na kulbakach. Roztropniejsze osły przelękły się na chwilę, widząc tę niesforną kalwakadę, zastępującą im drogę.

— Fregata przybyła, rzekł don Patricio, zapewne dziś w nocy stanęła w przystani. Ci marynarze, biegnący wydać w Limie przez kilka godzin swoją trzymiesięczną gażę, to część służby okrętowej. Galopujmy, padre, aż do Kalao. Chcę ujrzeć mój piękny okręt!

Dwaj jeźdzcy wkrótce ujrzeli fregatę nieruchomie stojącą w porcie; na widok swojej flagi, porucznik Patryk zdjął kapelusz ze wzruszeniem i radością. Czary tego zniewieściałego kraju ustąpiły w momencie przed uczuciem obowiązku; śpieszno mu było wrócić na pokład; przybywszy do Kalao, uwiadomił zaraz listem komendanta, że od jutra znowu wstępuje do służby i przeprasza go, że będąc w ubiorze kawalera peruwiańskiego, nie może mu się zaraz przedstawić. Spiesznie powrócił do Limy; don Gregorio towarzyszył mu i pozostał z nim dzień cały, pomagając mu do odjazdu. Może też padre nie opuszczał swego przyjaciela i dla tego, żeby tym sposobem przeszkodzić Rozicie ostatni raz się z nim widzieć. Tegoż wieczora dwa muły poniosły rzeczy don Patricia na pokład fregaty.

Stu majtków angielskich, rzuconych razem na ulice Limy, musiało sprawić pewne wrażenie. Na imiona Jack, Tom, Bill, Dick, Sam, wymawiane przez marynarzy wołających się nawzajem, mieszkańcy wychodzili do drzwi i wkrótce w najbardziej oddalonych uliczkach wiedziano o powrocie fregaty. Wiadomość ta doszła do Rozity i wzruszyła ją nadzwyczajnie. Kilka razy przechodziła ona koło balkonu don Patricia, ale usłyszawszy gruby głos don Gregoria, prędko znikała. — On przyjdzie, mówiła do siebie; nie pojedzie bez widzenia się ze mną. - I postanowiła czekać we-drzwiach u matki. Godziny przechodziły...... don Patricio nie ukazał się. Zmęczony całodziennem zajęciem się, od rana na nogach, położył się, zaraz po wyjściu don Gregoria, marząc o morzu, fregacie i życiu marynarza, które znowu miał rozpocząć; już on nie należał do ziemi. Sześciotygodniowy pobyt w Limie zacierał się w jego umyśle, jak sen przed rzeczywistością. Zaledwie dzień zabłysnął, kazał staremu odźwiernemu przyprowadzić konia. Murzyn, który tyle razy dostawał od niego na piwo, nie mógł wstrzymać łez, widząc odjeżdżającego swego młodego patrona, jak go nazywał. Z kapeluszem w ręku, ze skrzywioną twarzą, zaczął mu prawić tak dziwaczne komplementa, że don Patricio ledwie się nie roześmiał.

— Dziękuję, dziękuję, mój stary, odpowiedział młody człowiek, wracaj do loży i rzępol na swojej gitarze. Masz oto czem się pocieszyć.

Dał mu sztukę złota do ręki, zręcznie wskoczył na siodło i wyjechał z dziedzińca. Koń jego poleciał jak strzała, zdaje się, że zrozumiał myśl pana i chciał go jak najprędzej złożyć na brzegu. Rozita, dręczona jakąś nieokreśloną, obawą, nie spała noc całą, i raniutko wyszła za miasto. Wchodziła właśnie w ulicę, którą, don Patricio jechał do portu w Kalao; w chwili gdy ten dojeżdżał do pierwszych domów przedmieścia, postrzegł ją i żegnając ją ręką, zawołał galopując:

— Adios, Rozito!

— On nie odjechał, to niepodobna! rzekła do siebie młoda dziewczyna. I pobiegła do hotelu markizy. — Don Patricio, cudzoziemiec, czy prędko powróci z przechadzki? zapytała murzyna, który stroił gitarę i ocierał oczy odwróconą ręką.

— On nie wróci z przechadzki ani dziś, ani jutro, nina, odpowiedział odźwierny. Rzeczy jego wyprawiono wczoraj, pojechał już.

— Na zawsze?

— Czy ja go pytałem, dokąd on jedzie? Cóż cię to obchodzi, nina? Patrzcie, jak te młode dziewczęta ciekawe! Ah! byłto pan wspaniały, uprzejmy, nie dumny, nie wracał nigdy późno, jak tylu innych cudzoziemców, z grubiańskiemi słowami na ustach a zawsze próżną ręką. Ty nie wiesz, co ja tracę na jego wyjeździe..... Ach! mój Boże! zdaje się, że będę płakał jak dziecko.

— Odjechał! odjechał!..... powtarzała Rozita z sercem rozdartem boleścią, nie powiedziawszy słowa na pożegnanie, nie ostrzegłszy mnie, jak to mi przyrzekł!..... Muszę go widzieć, muszę z nim mówić.......

Zadyszana, złamana wzruszeniem, usiadła na chwilę na słupku kamiennym przy bramie, blizka zemdlenia. Wtem zerwała się nagle i zbierając wszystkie siły, zaczęła biedz drogą, którą, odjechał don Patricio. O jakie sto kroków jakiś mulat zastąpił jej drogę.

— Stój Rozito! Dokąd bieżysz tak prędko, moja piękna?

— Puszczaj mnie, odpowiedziała młoda dziewczyna, wznosząc na mulata obłąkane oczy; czego chcesz odemnie? kto jesteś?

— Kto jestem? Nie poznajesz tego, co ci sprzedał za cztery reale najlepszy bilet na loteryę? Co mi dasz za nowinę, jaką ci przynoszę? Od rana szukam cię po wszystkich ulicach Limy; płaczesz, dziewczynko, będziesz sięśmiała, jak ja zechcę.....czterdzieści tysięcy piastrów sątwoje!

— Moje, moje czterdzieści tysięcy piastrów!.....przyprowadź mi powóz, konie, abym go mogła dogonić.....

Czterdzieści tysięcy piastrów, Jezus, Marya! Jak się dowie, że ja taka bogata, ożeni się ze mną., jestem tego pewną.....O! mój Boże! żeby to szczęście wczoraj mnie spotkało. I nie odpowiedziawszy mulatowi, który patrzał na nią. z rozwartą gębą i wyciągał do niej rękę, Rozita rzuciła się na drogę do Kalao. Upojona radością i nadzieią, dręczona niepokojem wzrastającym co chwila, zatrzymywała się, żeby odetchnąć. Trzewiki atłasowe zawadzały jej, zdjęła je i biegła w jedwabnych pończochach, które wkrótce rozleciały się w kawałki. Ci, co ją widzieli biegnąca pieszo po wielkiej drodze zapchanej pojazdami i objuczonemi bydlętami i uśmiechali się rzucając jej sarkazmy, których nie słuchała. Lecz nadaremnie się spieszyła, trzeba było najmniej półtory godziny na przebycie przestrzeni, dzielącej Limę od Kalao. W chwili kiedy stanęła na brzegu, porucznik Patryk wstępował na pokład fregaty. — Mam jeszcze czas, moge się z nim połączyć, nim podejmą kotwicę, myśliła Rozita, i nie tracąc chwili, rzuciła się do pierwszej łódki, jaką spostrzegła, wołając na przewoźnika, żeby ją zawiózł na okręt.

— A ver el dinero, nina, zobaczmy twoje pieniądze, moja panienko? odpowiedział marynarz spokojnie.

Rozita schwyciła koniec szala, w którym zwykła była zawiązywać kilka realów; tego dnia nie pomyśliła o wzięciu pieniędzy.

— Płyń tylko, zawołała na przewoźnika, jest któś na pokładzie fregaty, co ci za mnie zapłaci.....Jedźmy prędzej, prędzej.....nagrodzę cię hojnie za powrotem.

— Tego nie rozumiem, moja dziewczynko, odpowiedział przewoźnik, zakładając ręce, wysiądź i wracaj do Limy po pieniądze, jeśli chcesz.

— Przyrzekam ci uncyę, złota, dwie uncye, będziesz je miał wieczorem; na miłość Boga, wieź mnie.....

— Czemu nie tysiąc piastrów? co to szkodzi przyrzekać złoto tym, co chodzą boso......

Mówiąc to, przewoźnik odwrócił się i zaczął kręcić w palcach cygaretkę. Rozita załamywała ręce z rozpaczy; krzyczała, płakała i wlepiała w fregatę nieprzytomne wejrzenie.

— Co chcesz robić na pokładzie angielskim? rzekł zimno marynarz. Oto już podejmują kotwicę, nikt tam nie ma czasu, ani oficer, ani majtek, mówić o miłości. Patrz, oto przychodzi łódź po komendanta, on jeden jeszcze pozostał na lądzie. Jak przybije do okrętu, podniosą żagle..... i, bądź zdrowa fregato.

— Być tak bogatą i nie mieć czem zapłacić najmniejszego czółna w przystani! wołała Rozita płacząc. Miałabym czas jeszcze; pozostaje mi jeszcze kwadrans, i tego kwadransu użyć nie moge, bo nie mam dwóch czy trzech realów !.....

Kiedy ona się oddawała całej gwałtowności swojego żalu, łódź komendanta z sześciu majtkami i jednym ochotnikiem zbliżała się powoli do brzegu. Rozita bez wahania rzuciła się do niej z wielkiem zdziwieniem wioślarzy i młodego oficera, który im rozkazywał.

— Złożyć tę kobietę na ziemię, rzekł głosem, któremu starał się nadać ton surowy, młody ochotnik angielski, — jasnowłose, dwunastoletnie dziecko. Majtkowie chcieli wykonać rozkaz, ale Rozita uczepiła się ławek łodzi, broniąc się z całych sił, krzycząc że koniecznie chce być na pokładzie. W uniesieniu, mówiła o don Patricio, swojej miłości dla niego, o czterdziestu. tysiecach piastrów; ani midsipman, ani jego majtkowie, nie rozumieli ani słowa po hiszpańsku. Gdyby nawet zrozumieli jej słowa, ani łzy, ani jej rozpacz by ich nie zmiękczyła. Ulegając nakoniec potężnym ramionom, miarkującym swoją siłę, by jej nie zranić, Rozita opuściła ręce, widząc że walczy napróżno; najstarszy z majtków wziął ją na ręce i wyniósł jak dziecko na wybrzeże, i popchnąwszy zlekka w stronę lądu, rzekł: Run, miss; biegnij panienko. Komendant przechodziły Rozita schwyciła go za połę; ten rzucił na nią wejrzenie tak wyniosłe i zimne, że odskoczyła na bok i upadla wycieńczona na brzegu. Majtkowie podnieśli wiosła na powitanie swego kapitana, który zajął honorowe miejsce w tyle łodzi na dywanie. W pięć minut potem, wątła łódka, popychana sześcią długiemi i giętkiemi wiosłami, dotknęła . brzegu fregaty. Okręt rozpuścił żagle z powiewem wiatru; pochylił się naprzód, jakby żegnając rozkoszne brzegi Peru, wyprostował się wspaniale i oddalił ku oceanowi. Pogrążona w ponurem osłupieniu, Rozita przypatrywała się z niewypowiedzianym bólem serca pięknej fregacie, unoszącej don Patricia. Zdawało się jej, że służba okrętowa swemi radośnemi krzykami urągała jej boleści; huk bałwanów nawet zdawał się powtarzać fatalne słowa: Już on odjechał! Pomimo to siedziała jak przykuta na piasku wybrzeża, niczego już nie spodziewając się, ale patrząc ciągle. Tam też kanonik don Gregorio znalazł ją w godzinę po odejściu fregaty. Padre zaczął szukać Rozity; pytał się jej matki, która mniej niż ktokolwiek wiedziała, co się z nią, stało. Wszystkiego obawiając się od tej egzaltowanej główki, siadł na muła i pojechał prosto do Kalao. Skoro postrzegł młodą, dziewczynę, nieruchomą, na brzegu, podszedł ku niej i rzekł łagodnie: Chodźmy, ninita, wracajmy do miasta ....., matka cię czeka.

— Tam, tam daleko odpowiedziała Rozita, nieobracając się; on tam pojechał, pojechał na zawsze!.....

— Chodź, rzekł padre, biorąc ją za rękę, chodź odpocząć, moja córko; ty cierpisz......

— Zostaw mnie, zawołała młoda dziewczyna, ja nie chcę iść za tobą ! Któż wie, może on powróci? Padre, może on powróci, żeby się ze mną ożenić, jak się dowie, że jestem tak bogata? Ah! Patricio, podasz mi rękę na Alomeda.....quarenta mil pesas:

Don Gregorio napróżno chciał do niej mówić; Rozita przerywała mu co chwila, mówiąc z przerażającą, szybkością, słowa bez związku.

Postanowił czekać, dopóki po tym gwałtownym paroksyzmie nie nastąpi znużenie. W istocie, po krzykach puściły się łzy; Rozita pogrążona w ponurem milczeniu, patrzyła ciągle na morze, ale nie widziała go, tak jak nie słyszała hałasu tłumu, co się koło niej zebrał. Na usilne prośby kanonika, żeby wracała do matki, poszła w końcu za nim machinalnie. Don Gregorio wziął powóz i odwiózł ją do Limy.

Pomimo wszelkich starań, jakiemi ją otaczał padre, Rozita nie odzyskała już rozumu. Majątek, spadły na nią tak niespodzianie, posłużył jej tylko do tego, że będąc waryatką, miała więcej wygód w domu obłąkanych, gdzie miała przepędzić resztę życia. Kiedym oglądał ten zakład, don Gregorio, który mi towarzyszył, ukazał mi ją i opowiedział całą jej historyę tak, jak ja ją tu podaję. Rozita, chociaż obłąkana, poznawała zaraz Europejczyków; szła za nimi i przybliżała się z widocznem wzruszeniem. Ile razy mówiono koło niej obcym językiem, zaczynała płakać i pytała cicho, czy wróciła fregata do Kalao. Czasem wyprowadzano ją na brzeg morza. Stanąwszy na nim, wpatrywała się uważnie, później kiwała głową i wracała do swego smutnego więzienia. Piętnaście lat jak tam wstąpiła. Wiełeżto krajów już zwiedził porucznik Patryk, od czasu jak ona przestała liczyć się do żyjących, od czasu iak przestała przebiegać swobodnie kwitnące ścieżki, które się krzyżują na wszystkie strony w tej czarownej dolinie!

— Ah! don Patricio, mawiał często kanonik don Gregorio, rzucając boleśne wejrzenie na Rozitę, mają cię w świecie za uczciwego człowieka; sumienie twoje spokojne.......a jednak to twoję dzieło!

PODRÓŻOMANIA

Komedya w czterech obrazach przez J.Korzeniowskiego

OBRAZ PIERWSZY.

(Wybór z domu.)

Osoby :

Sędzia Małdrzycki.. — Major, brat Sędziego. — Zofia, żona Majora. — Klara, Basia, Nepcio, dzieci Majora i Majorowej. — Karol, starający się. — Mortko, pachciarz. — Jan, lokaj Majora. — Kasia, służąca Majorowej.

(Scena na wsi. Teatr wyobraża salon w domu Majora. W głębi drzwi parapetowe do ogrodu.Z prawej drzwi wchodowe i okno, z lewej drzwi do innych pokojów.)

SCENA I.

JAN, po chwili KASIA.

JAN

(ze szczotką w ręku i ze ścierką na ramieniu stoi przy oknie i patrzy na dziedziniec).

Miał p. Sędzia, brat naszego Pana, przyjechać i coś go nie widać. A rychtyg byłby tu potrzebny. Możeby panicza wyprawili do szkół, nim Pani pojedzie za granicę. Oj! to by dobrze było; nie zbijałby bąków i nie biegałby za Kasią.

KASIA

(która stała w otwartych drzwiach parapetowych, zasłyszawszy ie ostatnie słowa, mówi na stronie.) Proszę! więc p. Jan to postrzegł?

(Podchodzi i cicho ściąga mu ścierkę z ramienia i zaczyna prędko ścierać kurzawę).

JAN

Po co sie do tego wtrącasz? Nibyżto ja nie zrobiłbym tego i sam.

KASIA

(ściera ).

Żle ci, że pomogę, nim Pani wróci od pani Czeczotkowskiej. Co cztery ręce to nie dwie. W usłudze jak w małżeństwie p. Janie! Jak do jednego rozumu przybędzie drugi, to wszystko się lepiej robi.

JAN

A tobie rychtyg tylko małżeństwo w głowie.

KASIA

A tobie nie?

JAN

Nie. Ja wiem, czem to pachnie. Patrzę na naszego Pana, którym Pani obraca jak wrzecionem.

KASIA

A któż mu winien, że jest wrzecionem.

JAN

Tak to wy wszystkie gadacie, i Pani także. A jak się głupstwo jakie zrobi, do którego namówiła go, to wtenczas mu jeszcze dokucza i rychtyg tak mówi: Sameś winien, żeś mnie usłuchał;powinieneś był swój rozum mieć.

KASIA

Alboż tó nie prawda p. Janie?

JAN

Prawda, i Adam miał swój rozum, a jednakowo zjadł jabłko, że aż mu kością w gardle stanęło.

KASIA

Czy to wszystkie kobiety są takie, jak nasza Pani i jak była Ewa?

JAN

(opiera się na szczotce).

A pokaż że mi którą inszą?

KASIA

A starsza nasza panienka, p. Klara?

JAN

Panna Klara? Oho! ta rychtyg taka będzie jak matka. Szkoda dla niej p. Karola, co się o nią stara.

KASIA

A młodsza, p. Barbara?

JAN

No, to teraz jeszcze dobre dziecko, choć jej Pani nie tak kocha jak inne dzieci.

KASIA

A widzisz?

JAN

Ba! Ale któż ją wie, czy będzie taka, jak wyrośnie jak się zapatrzy na matkę i na siostrę? Bo to kiedy kura czubata, to i wszystkie kurki robią się czubate, choć tego z początku nie widać.

KASIA

(z filuteryą)

No, a ja, p. Janie, czym także kurka czubata?

JAN

(spojrzawszy na nią).

E, spytaj się naszego panicza.

(Zaczyna zamiatać).

KASIA

(niby obrażona ).

Cóż to Jan sobie myśli, żebym

ja wdawała się z takim smarkaczem, co ma dopiero piętnasty rok?

JAN

(zamiatając).

Już co ja sobie myślę, to myślę, a co widziałem nie raz i nie dwa, to rychtyg widziałem. I nie bój się, choć on ma dopiero piętnasty rok, ale na to ma już dobry rozum, i wie, które kury czubate, a które nie. Będzie też z niego pociecha, jeśli tak wyrośnie w domu.

KASIA

A czemuż Pan nie oddał go dawno do gimnazyum do Piotrkowa.

JAN

Nibyż to Pan nie chciał? Cóż kiedy Pani nie chce.

KASIA

A na cóż jej słuchać?

JAN

A widzisz, a nie mówiłem, że wy wszystkie rychtyg tak gadacie. A jak potem będzie źle, to zawsze mąż winien.

KASIA

Więc pan Jan nie ożeni się.

JAN

Nie.

KASIA

(z umizgiem przysuwa się)

Nie wierzę.

JAN

(przysuwa się).

Jak sobie chcesz, a ja mówię, że nie.

KASIA

(przysuwa się).

A ja mówię, że nie wierzę.

JAN

(podchodzi).

A ja powiadam, że bardzo wątpię.

KASIA

(przybliża się zupełnie).

A ja powiadam, że nic a nic nie wierzę.

JAN

(chce ją objąć).

A ja powiadam......

(Słychać turkot).

KASIA

(wyrywa się i ucieka ku drzwiom ogrodu)

Aj! co Jan robi? ktoś przyjechał. Może Pani.

JAN

(idzie za nią).

Gdzieby zaś tak prędko.

KASIA

(przesyła mu całusa).

Adju p. Janie.

JAN

Kasiuniu! Kasia. A co? czy kurka czubata, czy nie?

(Wybiega).

SCENA II.

JAN

(sam).

Tfy! A rychtyg człowiek i zgłupiał. Ej! ej! ostrożnie p. Janie! bo może być licho. Ba, dobrze to gadać, ostrożnie! ostrożnie! — A jak przyjdzie co do czego, to człek rychtyg tak, jak komar do świecy. Lata, lata, a tu go ciągnie, i. ani się spostrzeże, jak pss! wpadł w ogień i już po

skrzydełkach. Jak jej nie widzę, to mi się zdaje, że niby mam rozum. A jak wlezie w oczy, jak zacznie mrugać, jak zacznie szczerzyć ząbki, to tak jakoś robi się miękko koło serca, że człeku zdaje się, że jakby jej nie przycisnął i nie przygłaskał, toby go wszyscy djabli wzięli. ( Zamruża oczy i ciągnie palcami kabałę ). Czy ożenić się, czy nie? Ożenić, nie ożenić, nie ożenić, ożenić....

(Sędzia wchodzi i patrzy przez chwilę).

SCENA III.

SĘDZIA. JAN.

SĘDZIA

Co ty kpie robisz?

JAN

Aj! p. Sędzia (skrobie się w głowę).A to rychtyg WPan przyjechał.

SĘDZIA

Przyjechałem, ale ty, ośle, zamiast wyjść do mnie ciągniesz kabałę, czy mi drzwi zamknąć przed nosem, czy nie?

JAN

At, gdzież tam, proszę WPana, Przeciwnie, ja bardzo kontent jestem, że WPan przyjechał, bo myślę sobie tak, że może WPan poradzi na to, co u nas źle jest.

SĘDZIA

A cóż tu u was jest źle?

JAN

A ot naprzykład, co to dobrego, proszę WPana, że panicz nasz siedzi w domu i umizga się do Kasi, która, nie przymawiając, jest bardzo ładna dziewczyna, tak że jak się śmieje, to i mnie przychodzi na myśl, że człeku potrzebna żona (śmieje się).I to rychtyg na to ja tak próbowałem, czy się z nią ożenić, czy nie.

SĘDZIA

Jakto? to ten smerda już bierze się do Kasi.

JAN

A już, proszę WPana.

SĘDZIA

I mój brat jeszcze nie odesłał go do szkół?

JAN

A nie, proszę WPana. Pan to niby chce i ciągle o tem gada, ale cóż kiedy Pani nie chce, i jak nieraz słyszałem powiada, że dla Nepcia u nas szkoły złe, i że Nepcia trzeba wywieźć za granicę, żeby się tam uczył. To też ma go podobno Pani wziąć z sobą, jak teraz pojedzie z panną Klarą.

SĘDZIA

Wiec Pani jedzie za granicę?

JAN

Rychtyg wybierają się, proszę WPana. Ot i teraz Pani ze starszą panną i z paniczem pojechała, jak słyszałem, pożegnać się z p. Czeczotkowską, która także jedzie za granicę, ale ponoś na drugi koniec świata, nie tam gdzie nasza Pani.

SĘDZIA

Czy oni powaryowali z tą zagranicą!

JAN

A jużci, proszę WPana, musieli powaryować, bo co tylko słyszę w około, to wszyscy wyjeżdżają za granicę.

SĘDZIA

Gdzież Pan?

JAN

Wyjechał konno w pole.

SĘDZIA

A Basia?

JAN

P. Barbara w ogródku podlewa kwiatki z p. Karolem, który tu przyjechał wczoraj.

SĘDZIA

A, więc razem podlewają kwiatki. To p. Karol stara się nie o p. Klarę?

JAN

On to proszę WPana stara się niby o p. Klarę, i tak u nas wszyscy gadają we dworze, że się z nią ożeni, ale ja, proszę WPana, coś miarkuję inaczej i wolałbym, żeby się lepiej ożenił z p. Barbarą niż z p. Klarą, co nie będzie gospodarna, tylko się lubi stroić i przyprowadzi p. Karola do tego, że będzie jej musiał słuchać rychtyg tak, jak Pan słucha Pani.

SĘDZIA

(uśmiechając się).

A podobno ty masz rozum, panie Janie!

JAN

A tak WPanie! na takie rzeczy to ja mam rozum, osobliwie co się tycze żony.

SĘDZIA

A jednak chcesz ożenić się z Kasią i głupstwo zrobić!

JAN

Oj! nie. Chyba że WPan namówi naszego Pana, że panicza odeśle do szkół.

SĘDZIA

Postaram się.

JAN

(zaciera ręce).

Oto, to! niech WPanu Bóg płaci.

SĘDZIA

Idź-że, idź! każ konie moje przeprowadzić a kocz upakowany niech stoi przed stajnią, bo ja nie będę nocował ! a każ mi tem także kawy zrobić!

JAN

Idę WPanie.(Odchodząc — do siebie) Rychtyg doskonale, że ten smarkacz pojedzie sobie do szkół.

(Wychodzi przez drzwi na prawo. — Słychać za sceną wesoły tryl).

sędzia. A to głosik Basi! Kochaneż to dziecko. Podobno ten głupiec rna racyę, że Karol lepiejby zrobił, żeby sobie uiął to złote serduszko.

(Idzie ku drzwiom ogrodowym. Kasia wbiega).

SCENA IV.

SĘDZIA i BASIA.

BASIA

Stryjaszek! ach! mój Boże! tak cicho stryjaszek zajechał, żem ani słyszała.

(Całuje go).

SĘDZIA

Boś widać była bardzo zajęta.

BASIA

A co to, to prawda. Podlewałam kwiaty, obrywałam zwiędłe listki, pilnowałam robotników i t. d. i t.d.

SĘDZIA

(patrząc na nią przenikliwie).

I sama jedna tak pracowałaś!

BASIA

To jest nie zupełnie sama jedna (spuszczając oczy).P.Karol, który nie chciał jechać z mamą do p. Czeczotkowskiej, pomagał mi w mojej robocie.

SĘDZIA

A gdzie on?

BASIA

Został jeszcze w ogrodzie i układa bukiet.

SĘDZIA

Dla kogoż to?

BASIA

A dla kogoż? naturalnie dla Klarci, żeby go zastała w swoim pokoju, jak wróci (zamawiając). Ale stryjaszek tak dawno nie był! czy się to godzi? I gdyby stryjaszek był jeszcze o kilka dni spóźnił się, byłby u nas wielu osób nie zastał.

SĘDZIA

A tak! słyszałem, że wyjeżdżacie za granice, bardzo wam to potrzebne, tak jak i wielu innym, co pojechali i jadą.

BASIA

To też nie wszyscy wyjeżdżamy, kochany stryjaszku. Najpierw ojciec zostaje w domu, jako gospodarz, a potem, naturalniej ja.

SĘDZIA

Jako gospodyni.

BASIA

A tak, stryjaszku! tak. Mama z wielką ceremonią oddała mi przed drogą wszystkie kluczyki, i do mnie teraz należą: (liczy na palcach). Ogród, spiżarnia, kuchnia, nabiał i drób ze wszystkiemi kurczętami, kaczętami, gąsiętami etc.

SĘDZIA

(głaszcze ją).

I ciebie to cieszy?

BASIĄ

Nie tylko cieszy, ale jestem teraz bardzo dumna, żem wyszła na taką ważną osobę.

SĘDZIA

(siada).

Tak tedy matka i Klarcia jadą za granicę?

BASIA

I Nepcio także.

SĘDZIA

Pocóż u djabła Nepcio?.

BASIA

Najpierwej dla tego, że mama nie mogłaby być bez Nepcia, a potem, że mama tam podobno dłużej zostanie i Nepcia chce oddać w Belgii, czy gdzieś w Szwajcaryi, już nie wiem do jakiegoś zakładu, do którego p. Czeczotkowska wiezie swego syna, i mówi, że tam młody chłopiec, choćby nic a nic nie umiał, przez jeden rok więcej się. nauczy niż przez siedm lat w Piotrkowie lub w Warszawie.

SĘDZIA

Tak to mówią wszystkie głupie matki jak pani Czeczotkowska, I twoja matka wierzy jej i chce tam oddać swego Beniaminka, żeby za jeden rok wyuczył się tego, czego nie nauczyli go dotąd. Toż będzie djabelnie rozumny.

BASIA

Mama powiada, że będzie rozumniejszy od p. Karola, który tu skończył gimnazyum i instytut w Marymoncie.

SĘDZIA

A tobież jak się zdaje.

BASIA

(spuszczając oczy).

Mnie się zdaje, kochany stryjaszku, że to niepodobieństwo.

SĘDZIA

I ojciec zgadza się na takie nic do rzeczy?

BASIA

Ojciec nic nie mówi, tylko rusza ramionami.

SĘDZIA

(seryo).

To to i nieszczęście, że twój ojciec tylko rusza ramionami, kiedyby powinien się odezwać! Czy i pan Karol jedzie za granicę?

BASIA

(smutna).

Klarcia mówiła, że pojedzie.

SĘDZIA

Hm! toż ja się tu ciekawych rzeczy dowiaduję.

(Wchodzi p. Karol z bukietem w ręku).

SCENA V.

CIŻ i KAROL.

KAROL

Panno Barbaro! proszę przyjąć! ( postrzega Sędziego ). A! pan Sędzia dobrodziej.

(Całuje go w ramie).

SĘDZIA

Jak się masz, kochany chłopcze! dla kogoż to taki piękny bukiet ułożyłeś?

BASIA

(prędko).

To dla Klarci, prawda p. Karolu.

KAROL

(trochę zmięszany).

Tak, to dla p. Klary.

BASIA

Niech mi go pan da, ja postawie go na jej stoliku. Ale może stryjaszek po drodze napije się kawy.

SĘDZIA

Kazałem już Janowi, tylko coś nie przynosi.

BASIA

Zaraz ja pobiegnę sama, i jak spójrzę okiem gospodyni i zadzwonię kluczykami, to wszystko będzie w mgnieniu oka ( do Karola ). A bukiet postawię na stoliku u Klarci.

KAROL

(spuszczając oczy).

Jeżeli pani łaskawa.

(Basia wybiega w boczne drzwi na lewo ).

SCENA VI.

SĘDZIA i KAROL.

SĘDZIA

(n.s.).

Coś tu między niemi jest. (Głośno) Siadajno waszeć, panie Karolu i pogadajmy trochę, nim mi przyniosą, kawę i mój brat wróci z pola.

KAROL

(siadając).

Słucham WPana dobrodzieja.

SĘDZIA

(bierze jego rękę).

Jesteś synem mojego najdroższego przyjaciela, i wierzysz zapewne, że mię wszystko to interesuje, co się ciebie tyczę.

KAROL

(całuje jego rękę).

Kochany p. Sędzio! jakżebym o tem wątpił odebrawszy tyle dowodów łaski i życzliwości od WPana dobrodzieja. Zostałem sierotą, z majątkiem małym i obciążonym; Bóg wie, jakbym się był pokierował, gdybyś WPan dobrodziej nie zajął się mną jak synem. Moje wychowanie, moje położenie obecne, zupełnie zaspokajające, moje nadzieje na przyszłość, wszystko to winienem dobroci twojej, p. Sędzio.

SĘDZIA

No, no, nie ma o czem wspominać. Nie dla tego ci powiedziałem, że mnie interesujesz, abyś mi dziękował za to, com zrobił. Ale chciałbym tylko, abyś był szczerym, wyspowiadał sję i powiedział mi, jak stoisz obecnie. A najprzód co do rzeczy fundamentalnej. Poradziłem ci wziąć wieś w dzierżawę tu w Rawskiem, abyś był bliżej domu mego brata. Usłuchałeś mię, to dobrze. Ale jakże ci idzie? czy gospodarujesz po chłopsku, czy po marymoncku?

KAROL

Trzymam się jednego i drugiego. Radzę się i nauki, jakiej nabyłem, i doświadczenia wieśniaków, którem gardzić nie należy wcale, jak o tem przekonałem się nie raz.

SĘDZIA

I to dobrze. Dzierżawę roczną zapłaciłeś, o tem wiem, ale wieleż miałeś dla siebie?

KAROL

Miałem ze cztery tysiące czystych, po odtrąceniu wszystkich wydatków.

SĘDZIA

No, jak na przeszły rok, który był nie tęgi, to dosyć. Teraz dalej. Wiesz o tem, żem uprzedził mego brata, że życzę sobie, aby córka jego była twoją żoną. Jakże ci idą konkury. Bukiety widzę robisz gorliwie.

KAROL

(spuszcza oczy).

Przyjmują mnie tu bardzo łaskawie, i mam nadzieję, że z pomocą WPana dobrodzieja życzenia moje będą spełnione.

SĘDZIA

Jakież są twoje życzenia? Słyszałem już od Jana i od Basi, że się starasz o p. Klarę. Czy tak jest istotnie? Czy to p. Klara ci się podobała? czyś sie jej podobał?

KAROL

Przyznam się WPanu dobrodziejowi, że z początku piękność p. Klary uderzyła mię i cokolwiek zajęła. Postrzegli to rodzice i panna, i w skutek zapewne listu WPana dobrodzieja, okazywali mi przychylność niezasłużoną. Ztąd jakoś od razu postawiłem się w roli starającego się o rękę p. Klary. A chociaż nie oświadczyłem się wcale i życzenia mego formalnie nie objawiłem, rola ta jednak uznaną została przez osoby interesowane, przez cały dom, nawet przez sąsiedztwo tak dalece, że mówią już o wyprawie i po to podobno jadą za granicę.

SĘDZIA

I ty dla utrzymania tej roli jedziesz z niemi także.

KAROL

Otóż to właśnie jest rzecz, która mię stawia w największym kłopocie.

SĘDZIA

Dla czegoż to? czy ci na tę podróż nic staje funduszu? Jeżeli doprawdy myślisz o p. Klarze, i uważasz, że masz jej wzajemność, to wypada jechać, gdy już ta nieszczęśliwa moda opętała i moją bratowę. A jeżeli nie masz na to pieniędzy, to ci dam. Cóż milczysz?

KAROL

Doprawdy, że nie wiem, jak to powiedzieć. 0 fundusz tu nie idzie. Zresztą, gdyby mi koniecznie było potrzeba, znam serce WPana dobrod. i ośmieliłbym się poprosić! Aleja....

SĘDZIA

(uśmiechając się).

Ale ty nie chcesz jechać!

KAROL

Tak jest, p. Sędzio! wolę zostać w domu.

SĘDZIA

Żeby podlewać kwiatki z Basia, która także zostaje w domu.

KAROL

(całuje go w rękę).

Rozpatrzyłem się, p. Sędzio! Serce moje i rozum skłaniają się nie tam, gdzie mnie z początku pociągnęły oczy. A tym czasem wplątałem się, jestem starającym się, jestem konkurentem, i nie mam odwagi powiedzieć, co myślę, i dać poznać, co czuję, żeby mi domu nie zamknięto, bo tamta faworytka matki, a to śliczne dziecko niejest cenione tak, jak na to zasługuje. (Składając ręce). Panie Sędzio dóbr. gdybyś raczył wdać się w to.

SĘDZIA

No, no, obaczymy, ale cicho bądź. Basia.

(Basia wbiega, za nią Jan niesie na tacy kawę).

SCENA VII.

SĘDZIA, KAROL, JAN, BASIA, potem MAJOR.

BASIA

Stryjaszku! stryjaszku! Kawa doskonała. Śmietanka, jak naturalnie może być śmietanka z mojego gospodarstwa. Proszę się przysunąć, ot tu, i pić ze smakiem i pochwalić kożuszek.

SEDZIA

(przysuwając się z krzesłem).

Czy koniecznie chwalić.

BASIA

Koniecznie, bo ja jestem bardzo próżna, jak ka- żdy wielki autor, jak każda wielka gospodyni. I jeżeli co dla kogo robię, to chcę koniecznie, aby to było przyjęte z aplauzem

SĘDZIA

Albo tak, jak ty przyjęłaś bukiet, który p. Karol kiedy ja rumienić się już nie mogę.

BASIA

Czyż ja zarumieniłam się?

SĘDZIA

Podobnie jak i teraz.

BASIA

Aj! Stryjaszku! (Major wchodzi). Ale otóż i ojciec powrócił z pola. Patrz-no ojczuniu! jakiego mamy gościa.

MAJOR

Jak się masz p. bracie. Sędzia (powstaje). Jak się masz Krzysztofie.

(Ściskają się).

MAJOR

Tak dawnośmy się nie widzieli. Myślałem, żeś się na mnie rozgniewał i wyrzekł się brata. To też ucieszyłem się serdecznie, jakeś do mnie napisał, że wstąpisz jadąc do Lublina.

SĘDZIA

Możeby i było za co podąsać się na ciebie, panie bracie, ale o tem pomówimy później.

MAJOR

Siadaj-że, Adamie i kończ swoją kawę.

BASIA

A ty, ojczuniu! przespacerowałeś się, może się napijesz także.

(Nalewa).

MAJOR

(głaszcząc ją).

Dobrze, moja gosposiu.

SĘDZIA

Jakimże to sposobem, p. bracie, przyszedłeś do takiej sprawnej gospodyni.

MAJOR

At! zachciałeś!...

SĘDZIA

Cóż tak mówisz, jakbyś z niej był niekontent. Nie sądzę jednak, aby ci z nią było źle.

BASIA

Widzisz, ojczuniu! Jakto stryjaszek zaraz odgadł, że ja jestem wielka gospodyni.

SĘDZIA

(poglądając na nią i na Karola).

Odgadłem ja jeszcze wiele innych rzeczy, które się tu święcą.

BASIA

(opuszcza oczy).

Doprawdy, że nie rozumiem, coś jeszcze mógł odgadnąć, stryjuniu! i dla czego tak jakoś na mnie patrzysz. (Sędzia śmieje się, Basia mówi dalej): Eh! pójdę ja lepiej do mojego gospodarstwa.

(Całuje go i wybiega).

SCENA VIII.

MAJOR, SĘDZIA, KAROL.

MAJOR

Ale ślicznie mi wyglądasz, p. bracie, aż miło spojrzeć.

SĘDZIA

A cóż! zdrów jestem, idzie mi nie źle, nikt mi głowy nie kłopocze, i żyje sobie jakoś w moim kawalerskim stanie spokojnie i wesoło. Ale waszeć, p. Krzysztofie! coś pomizerniałeś, schudłeś, jakiś jesteś podupadły i wymokły, tak że wydajesz się niby starszym odemnie, a tymczasem iesteś o kilka lat młodszym.

MAJOR

At! zachciałeś!

(Ogląda się na Karola, który po chwili powstaje i wychodzi do ogrodu).

SĘDZIA

(przysuwa się do Majora).

Zachciałeś! zachciałeś! Co to u licha za odpowiedź? Czyś chory?

MAJOR

Nie, zdrów jestem.

SĘDZIA

Musisz więc mieć jakieś ciężkie kłopoty, które cię. tak wysuszyły. Czyś w interesach ?

MAJOR

Są i interesa, którym mi ciężko zadość uczynić. Mam cokolwiek długów i towarzystwo niezapłacone.

SĘDZIA

Czy ci w przeszłym roku nie urodziło?

MAJOR

I owszem, urodziło lepiej, niż gdzie indziej.

SĘDZIA

Więc nie sprzedałeś?

MAJOR

I owszem, sprzedałem szczęśliwiej niż inni, ale....

SĘDZIA

Ale co? poszło nie wiedzieć na co?

MAJOR

A poszło. Żona. Córka....

SĘDZIA

(z niecierpliwością).

Co tam u djabła! żona! córka! Czy żona twoja tego nie rozumie, że pierwsze są interesa niż sprawunki, a córce nie mogłeś zamknąć gęby, żeby ci me wyciągała pieniędzy na elegancye?

MAJOR

Mogłem, naturalnie, ale zachciałeś__

SĘDZIA

Ej! fe! p. bracie! zbabiałeś okrutnie. Jaki tam z ciebie był major, tego nie wiem. Powiadają, żeś się kuli że się boisz żony, i córce pozwalasz sobie ciosać Stawie, to widziałem od dawna i teraz widzę.

MAJOR

Z kulami łatwiej, p. bracie! a tu__

SĘDZIA

Tfy! to wstyd, do wszystkich djabłów, żeby mężczyzna był takim mazgajem. Jestto, prawda, u nas powszechna mężowska choroba, ale tak dalece mało kto zapadl, żeby widział oczywiście swoją ruinę i nie położył swe veto tam, gdzie ma do tego prawo i gdzie bez grubiaństwa zrobić to może.

MAJOR

Ja też kładłem, ale zachciałeś......

SĘDZIA

Ślicznie kładłeś, kiedyś wlazł w błoto i tylu nie dopełnił powinności. Miałeś majątek ładny i czysty, a teraz i długi są i towarzystwo nieopłacone. Chłopiec twój wyrósł, bąki strzela w domu, nic nie umie, do dziewcząt, jak słyszę, bierze się, a ty nie posłałeś go dotąd do gimnazyum.

MAJOR

Żona chce go zawieźć do Belgii, do Firlemont, czy gdzie tam.

SĘDZIA

Dla tego, że p. Czeczotkowska wiezie tam swego, i powiedziała jej, że tam mają taką pompę, którą napompowują rozum osłom i nieukom polskim.

MAJOR

Powiadają, że to szkoła lepsza od wszystkich naszych.

SĘDZIA

I ty temu wierzysz.

MAJOR

Ja nie wierzę, ale... zachciałeś!

SĘDZIA

I żeby się zrujnować do reszty, pozwalasz na to, aby żona twoja nie wiedzieć po co jechała za granicę.

MAJOR

Ona powiada, że wszyscy wyjeżdżają za granicę.

SĘDZIA

Więc dla tego, że wszyscy poszaleli, to ty pozwalasz na to, żeby żona twoja była szaleńszą od innych?

MAJOR

Ona powiada, że tego wymaga jej zdrowie, wyprawa Klarci i ulokowanie Nepcia.

SĘDZIA

Czyż twoja żona nie silna, nie czerwona, nie je za trzech i nie chrapie tak że aż się okna trzęsą.

MAJOR

A chrapie, dzięki Bogu.

SĘDZIA

Czyż w Warszawie nie ma magazynów, szwaczek i modniarek, które także potrzebują żyć, i którym obowiązek każe dać pierwszeństwo przed zagranicznemi?

MAJOR

A wiem, są.

SĘDZIA

Czyż p.Karol, który był tylko w szkołach krajowych, nie wykształcił się, jak należy, nie jest przyzwoity, miły i taki, jakimi pewnie nie są ci, których po rozum i obyczaje wozili do Belgii i do Paryża.

MAJOR

A jest, i dla tego podobał się nam bardzo i wydalibyśmy za niego Klarcię.

SĘDZIA

Więc pocóż u djabła jechać?

MAJOR

A nie ma po co, wiem.

SĘDZIA

A jednak pozwalasz.

MAJOR

Zachciałeś!...

SĘDZIA

Tfy! toż już dla ciebie nie ma ratunku. I doprawdy, p. bracie, żałuję, żem do ciebie wstąpił, tak mi nie miło patrzeć na twoją słabość i oczywistą ruinę.

MAJOR

Nie żałuj, kochany Adamie, nie żałuj, gdyż ja jestem w takiem położeniu, że dziękuję Panu Bogu, że cię tą myślą natchnął. I właśnie chciałem cię prosić!...

SĘDZIA

O co? żebym odradził twojej żonie, żeby głupstwa nie robiła.

MAJOR

Nie, p. bracie! żebyś mi na jej podróż pożyczył pieniędzy.

SĘDZIA

(zrywa się).

Co? co? chciałbyś, żebym ja twój brat, który cię kocham i żałuję, przywiązywał nowy kamień do twojej szyi i pomagał topić cię bez ratunku? Kto ci u djabła taką myśl podał?

MAJOR

Moja żona powiada, że jako stryj Klarci i opiekun i dobroczyńca p. Karola powinieneś nam dopomódz do tej podróży, bez której małżeństwo to nie byłoby zupełnie szczęśliwe.

SĘDZIA

Nie byłoby szczęśliwe ? a toż dla czego ?

MAJOR

Dla tego, że Klarcia nie miałaby zagranicznej wyprawy.

SĘDZIA

Czyś ty oszalał?

MAJOR

Moja żona powiada, że wszyscy teraz tak robią, to i ona musi.

SĘDZIA

(z gniewem).

I ty także przekonany jesteś, że ona -musi?

MAJOR

Ja, nie, ale... zachciałeś.

SĘDZIA

A niech-że to piorun trzaśnie! to już nic do wytrzymania; bywaj zdrów, p. bracie! nie prędko mię tu obaczysz

(Bierze czapkę i idzie ku drzwiom wychodowym).

MAJOR

(za nim).

Zaczekaj, p. bracie, nie gniewaj się na mnie, nie opuszczaj mie.

(Słychać turkot).

SĘDZIA

(wraca się sapiąc).

Co to jest?

MAJOR

(idzie do okna).

To moja żona przyjechała. Zmiłuj się, p. bracie! nie zdradź mie, że ja tak nie myslę jak ona. Dasz pieniędzy, nie dasz, jak sobie zechcesz, ale nie kompromituj mię, proszę cię.

SĘDZIA

(z uśmiechem politowania).

O biedaku! biedaku.

(Idzie ku drzwiom parapetowym).

MAJOR

Dokąd-że idziesz, p. bracie.

SĘDZIA

Pójdę do ogrodu wysapać się trochę, bo możebym teraz jakie głupstwo powiedział, a nie chcę być niegrzecznym.

(Wychodzi).

MAJOR

To ja idę za tobą, p. bracie.

(Wychodzi za nim. — Drzwi wchodowe otwierają się i słychać za sceną głos Majorowej).

Janie! Janie! wołaj ludzi i znieście tu do pokoju te kufry podróżne, które Mortko przywiózł z Warszawy. Prędzej!

(Wchodzi Majorowa, wystrojona, w piórach na głowie, w jednej ręce paszport, w drugiej dwa worki podróżne; Klara także wystrojona, w jednej ręce książeczka podróżna, a w drugiej worek; Nepcio w kurteczce, z kołnierzem od koszuli wyłożonym a l'enfant, w kaszkieciku na głowie, z torbą skurzana, przewieszoną przez ramie).

SCENA IX.

MAJOROWA, KLAKA, NEPCIO.

MAJOROWA

Jest więc paszport.

KLARA

Niech-no mama pokaże.

NEPCIO

Pokaż mnie, mama!

(Majorowa oddaje im).

MAJOROWA

Otóż to teraz, aż miło! posłaliśmy kilka dni temu pięć rubli i jest. Pojedziemy więc za granicę.

KLARA

Bo też to był wstyd, żeśmy dotąd nie były za granicą.

NEPCIO

(skacze).

Pojedziemy, pojedziemy za granicę! za granicę! trarara! trarara.

MAJOROWA

A jakie doskonałe sac de voyage kupił mi Mortko. Patrz, po trzy przegródki w jednym i w drugim.

KLARA

(ogląda swój).

Mój lepszy, mamo, bo ma cztery.

NEPCIO

Nie prawda, moja torba najlepsza, ma aż pięć!

MAJOROWA

Ale czemuż kufrów nie przynoszą.

(Chce iść ku drzwiom).

NEPCIO

(chwyta ją za połę i zatrzymuje).

Mama, a dla mnie kazałaś kupić osobny kuferek?

MAJOROWA

Kazałam, mój Nepunciu! kazałam.

(Głaszcze go).

KLARA

Potrzebny mu osobny kuferek.

NEPCIO

(krzyczy).

Ty! Klara!

MAJOROWA

Nie sprzeciwiaj-że mu się Klarciu! a ciesz się lepiej, że nareszcie nie będziemy musiały spuszczać oczów przed p. Czeczotkowską, gdy wraca z za granicy i rozkłada wszystkie sprawunki zrobione we Wrocławiu.

KLARA

Ja zapowiadam mamie, że nie wszystko chcę mieć z Wrocławia. Pani Czeczotkowska radzi tylko płótna wrocławskie, a reszta wyprawy powinna być z Drezna lub z Paryża.

MAJOROWA

Obaczymy, obaczymy. Ale cóż tych kufrów nie przynoszą.

(Idzie ku drzwiom).

NEPCIO

(chwyta ją za połę).

Mamo! a ja będę miał swoje osobne pieniądze w Paryżu?

KLARA

Ciekawa jestem na co? -

NEPCIO

Ty! (do matki) mów-że mama, czy będę miał swoje pieniądze, czy nie?

MAJOROWA

(głaszcząc go).

Będziesz miał mój aniołku.

NEPCIO

(pokazuje siostrze figę).

Aha! masz. Otóż będę miał pieniądze w Paryżu i kupię sobie laseczkę ze złotą gałką i pejczyk z jedwabnym końcem, zapalę sobie cygaro i będę trzaskał na ulicy, paf! paf!

MAJOROWA

(śmieje się).

Jaki on przedziwny (głaszcze go). Oj! ty! ty!

KLARA

W Firlemont nie będzie ci potrzebny pejczyk i cygar ci palić nie pozwolą.

NEPCIO

Aha! nie pozwolą! będę się ich o to pytał. Jak me pozwolą, to sobie pojadę do Paryża i tam się będę edukował i wrócę rozumniejszy od twego pana Karola; " prawda mamo ?

MAJOROWA

(głaszcze go).

Prawda, mój synku, prawda, ale jacyż om nieznośni z temi kuframi. Pójdź-no Klarciu!

KLARA

(ruszając ramionami, zaczyna przepatrywać podróżną książkę).

Ja muszę przejrzeć naszą marszrutę. Niech Nepcio pójdzie.

NEPCIO

Aha! Nepcio! otóż nie pójdę, nie chcę. Ja pójdę, swoja torebkę pokazać Kasi.

MAJOROWA

Gdzież jest Basia? Że też to żadnej posługi nie ma z tej dziewczyny (idzie do drzwi). Janie! Janie! a dawajcież już te kufry.

(Jan z drugim sługą wnoszą ogromny kufer podróżny, parobek z dziewką Wnoszą drugi, chłopak z kuchni z żydem Mortką wnoszą trzeci, Kasia niesie parę pudełek na stroiki, inni słudzy wychodzą zaraz).

SCENA X.

CIŻ, JAN, KASIA, MORTKO.

JAN

Rychtyg już niesiemy. Ależ to kuferki! no, jak się to wszystko napakuje, kto to udźwignie.

MORTKO

(obcierając pot z czoła).

Czemu nie ma udźwignąć! oni lekki jak piórko.

MAJOROWA

A klucze są?

MORTKO

(oddaje).

Jakżeby oni byli bez klucze! A jaki jeszcze klucze! aj! oni taki sztuczny, że jak się zgubi, to już nikt nie otworzy. To bardzo doskonałe taki zamek na komorę u nas. Powiedzieć, że się klucze zgubił, to oni przepuszczają, bo nie mogą otworzyć!

MAJOROWA

A prawda, masz racyę, (oglądając duży kufer). To ten będzie dla mnie.

KLARA

(otwiera drugi).

A ten bedzie mój.

NEPCIO

Nieprawda, ten sobie weź, a ten ja wezmę dla siebie.

KLARA

Nie wiedzieć co! potrzebny ci taki duży kufer z tylu przegródkami.

(Odsuwa go od kufra).

NEPCIO

(odpycha ją, zamyka kufer, siada na nim i wybijając nogami krzyczy)

No, ty! Klara! idź sobie! to mój!

MAJOROWA

Moja Klarciu, dajże mu pokój, ja mu potem wyperswaduje, (do Jana): Gdzie jest Basia?

JAN

P. Barbara rychtyg pilnuje, jak krowy doją.

KLARA

(z grymasem).

Potrzebne to, jak dziura w moście. Udaje wielką gospodynie.

MAJOROWA

Więcej też do niczego niezdatna i nie ma poco brać ją za granicę. Zawołaj-no jej Kasiu!

KASIA

Zaraz pani.

NEPCIO

(zrywa się i mówi cicho do Kasi).

Kasiu! ja pójdę z tobą.

KASIA

(cicho do Nepcia).

Ani się panicz waż, bo krzyku narobię.

(Wychodzi przez drzwi na prawo).

KLARA

(do Jana).

Czy p.Karol pojechał?

JAN

P. Karol jest z Panem i p. Sędzią w ogrodzie.

MAJOROWA

Więc p. Sędzia przyjechał? a to w porę. Pójdź-że Janie, poproś tych panów. Powiedz, żem już powróciła od p. Czeczotkowskiej.

JAN

Idę, proszę W Pan i (na stronie), a ten smarkacz 'już coś szepnął Kasi. P. Sędzia doskonale mówi, że jak się ożenię, tę głupstwo zrobię.

(Wychodzi do ogrodu).

MAJOROWA

(prowadzi Klarę i Nepcia na przód sceny).

Teraz moje dzieci! proszę bardzo grzecznie ze stryjaszkiem, to będą i pieniądze na drogę.

KLARA

Alboż to ojciec swoich nie ma?

MAJOROWA

Paszport jest i kuferki są, a pieniędzy nie ma. Ale to mniejsza. Stryjaszek da. Jużci nie darmo przyjechał. Dla tego trzeba go ująć! Nam nie wypada, ale ty Nepciu biegnij na przeciw stryja i pocałuj go w rękę.

NEPCIO

Kiedy on zawsze mówi, żeby mnie do szkól oddać. Ja nie chcę.

MAJOROWA

Nepciu! kiedy mama każe! Nepcio. Aha! każe! jutro rano.

(Wybiega na prawo).

MAJOROWA

(śmieje się).

Jaki on przedziwny!

MORTKO

Taki wesoły panicz, a jaki on ma rozum! ach!

MAJOROWA

Obaczysz, niech-no powróci z zagranicy. Ale ale, Mortku! a co kosztują te sprawunki, któreś nam porobił.

MORTKO

At! bardzo mało.

MAJOROAWA

Pewna jestem, że to wszystko za bezcen. Co teraz podróż znaczy? Do Paryża jak nic, za paręset złotych. Dawniej do Częstochowy więcej kosztowało. Wieleż jednak? czytaj-no!

MORTKO

(czyta).

Za paszportów na trzy osoby 15 rublów. Za trzech worków podróżnych po 10 rublów za każdego, 30 rublów srebrnych. Za eleganckie torebkę dla panicza 15 rubelków. Za ten duży kufer ze sztuczne zamki 25 rublów srebrnych. Za tych dwóch mniejszych kuferków po 18 rublów za każdego. Za tych dwóch pudełków po 7 rublów za każdego. To już wszystkie sprawunki, a teraz moje drogę tam i na powrót, z ekspensem za przywożenie tych rzeczów 25 rublów srebrnych. Razem tego wszystkiego wyniesie 160 rublów, nie rachując moje fatygę, za które już co będzie łaskę WPani.

MAJOROWA

Ale to coś dużo, Mortku!

MORTKO

Jakto dużo? proszę WPani — no prawda, są kufrów i tańszy, ale kto ich kupuje? at! jakie tam naczelnikowe lub sekretarzowe, co oni teraz wszystkie jadą do Paryża. Jak ja miałem takie dla WPani kupować? żeby pod złote gęsi we Wrocławiu, gdzie wszystkie nasze grafy i książęty zajeżdżają, powiedzieli, że WPani jakie niebąć sekretarzowe! Niechże Pan Bóg broni.

MAJOROWA

(chwiejąc piórami).

Dobrze zrobiłeś, Mortku! Słuszna, obywatelka powinna się odróżniać od jakiejś tam urzędniczki; aleś drogę swoją i ekspens policzył za wiele. Wszak miałeś i tak jechać, żeby wziąć paszport dla siebie, bo i ty jedziesz za granicę.

MORTKO

Nu to prawda, i ja jechałem dla siebie, po paszportu do Salzbrun, gdzie wszystkie nasze żydowskie choroby kurują się, bo te wody są najbliższy i tam jest tanio, ale żeby ja nie miał tych sprawunki, to jaby sobie pojechał swoje biedkę, a tak ja musiałem najmować wielki brykę i trzy konie. To cóż tu jest za drogo?

MAJOROWA

Tak, ale zawsze to wiele.

KLARA

(do matki).

Niechże się mama nie targuje, to nie wypada, za granicą nikt się nie targuje.

MAJOROWA

Masz racyę, pani Czeczotkowska mówiła, że tam wszystko jest prifix. Trzeba się do tego przyzwyczaić! zresztą, stryj ma więcej jak milion majątku, to nie ma o czem gadać. No, idź! idź Mortku, będziesz zapłacony.

MORTKO

Dla czego ja nie mam być zapłacone; niech WPani mnie tego rachunku podpisze.

MAJOROWA

(podpisawszy oddaje).

No bywaj zdrów Mortku! może obaczemy się we Wrocławiu. A hotele są tam wygodne?

MORTKO

Ach! jakich tam hotelów są, to jak pałace, a jakich grzecznościów robią, a jak kto przyjedzie? U nas gubernatora tak nie przyjmują w powiatowe miasto; a w które hotele WPani stanie?

MAJOROWA

Nie wiem jeszcze; pani Czeczotkowska powiada, że najlepiej pod złotą gęsią i za bezcen. Czy to prawda Mortku?

MORTKO

Czy tam jest tanio, to ja tego nie wiem, a tego wiem WPani, że tam wszystkie panowie zajeżdżają, i same grafy i książęty, i zobaczy WPani ile to tam tego jest. Aj waj! żeby ja miał tyle krów w swojego pachtu, ile tam, pod te złotą gęś, jest naszych Jaśnie Wielmożnych paniów, co oni wszystkie chore i jadą do wód, to ja byłby bardzo bogaty. Szcześliwe drogę WPani życzę (wychodzi).

MAJOROWA

Jakże tu nie jechać, kiedy wszystko tam tafcie dystyngowane (oglądając się). Ale gdzież u Pana Boga jest ojciec i stryj? Żeby choć raz ten stary sknera był za granicą, toby był grzeczniejszym. Godziłoby się przecie przyjść prędzej i przywitać gospodynię domu.

KLARA

Ale i p. Karol także! musi przecież wiedzieć, żem przyjechała i siedzi tam, to bardzo nie ładnie.

MAJOROWA

Zwyczajnie, tutejsza edukacya! Nepcio będzie nie taki, jak wróci z Paryża. (Patrzy w ogród). Ale cóż to? ojciec idzie tylko sam.

(Wchodzi Major z pochyloną głową.)

SCENA XI.

MAJOR, MAJOROWA, KLARA.

MAJOROWA

A gdzież twój brat?

KLARA

A gdzie p. Karol papo!

MAJOR

Mój brat miał coś do mówienia z Karolem i został z nim w ogrodzie.

MAJOROWA

A to ładnie? zamiast przyjść przywitać się ze mną; (z ironią) w Jakimże humorze p.Sędzia dobrodziej?

MAJOR

Nie w najlepszym, ale__zachciałaś.

MAJOROWA

Czyż mu się to nie podoba, że tak dobrze przyjmujemy wychowańca?

MAJOR

I owszem, z tego kontent. Ale__

(Patrzy na kufry i kiwa głową. )

MAJOROWA

Ale co? może z tego niekontent, że jedziemy za granicę ? Chciałby zapewne, żebyśmy tak, jak on pleśniały w domu, kiedy wszyscy jadą? Nic z tego. Patrz! paszport już jest.

KLARA

I kuferki już są papo! bardzo pakowne.

MAJOR

Widzę, widzę. A pieniądze macie?

MAJOROWA

To twoja rzecz, mój kochany. Kto się żeni i bierze żonę z obywatelskiego domu, to powinien wiedzieć o tem, że będzie musiał dostarczać pieniędzy na jej nieodbite potrzeby.

MAJOR

Na nie odbite, prawda.

KLARA

Alboż podróż za granicę, papo, nie stanowi dziś nie odbitej potrzeby?

MAJOROWA

Posłuchałbyś jak p. Czeczotkowska o tem mówi.

MAJOR

Pani Czeczotowska musi mieć leżące pieniądze.

MAJOROWA

Wcale nie; pożyczyła a jedzie, kiedy wszyscy jadą.

MAJOR

To chyba i ty pożyczysz, kiedy chcesz koniecznie jechać dla tego, że wszyscy jadą. Bo ja nie mam.

KLARA

Jakto papo! i na moją wyprawę nie masz.

MAJOR

Gdybyście miały rozum i siedziały w domu, to w iesieni znalazłoby się może na szlacheckie oporządzenie.

MAJOROWA

Szlacheckie? kiedy ma milionowego stryja, który jest bezdzietny? Czyś oszalał?

KLARA

Miałabym robić wyprawę w Warszawie, nie za granicą? wyperswaduj to sobie papo! To dobre dla Basi, ale nie dla mnie. Ja wolę wcale nie iść za mąż.

MAJOROWA

Widać, że ci już p. brat podbił bębenka; proszę! zkądże się to znowu wzięło?

MAJOR

Ztąd się wzięło, że ja pieniędzy nie mam, a mój brat zapewne nie da.

MAJOROWA

Mówiłżeś mu, żem ja chora?

MAJOR

On powiada, żeś ty zdrowa. Majorowa. Gbur.

KLARA

Mówiłże mu papa, że jabym poszła za p. Karola, gdybym miała wyprawę zrobioną za granicą. Major. On powiada, że p. Karol nie potrzebuje wyprawy zagranicznej, tylko żony roztropnej, kochającej i gospodarnej.

KLARA

Proszę!

MAJOROWA

Mówiłżeś mu, że Nepcia trzeba oddać do Firlemont, gdzie p. Czeczotkowska wiezie swego.

MAJOR

On powiada, że p. Czeczotkowska nie ma spełna rozumu w głowie, kiedy dziecko swe wychowywać chce za granicą, i że Nepcia trzeba było dawno oddać do Piotrkowa, nie do Firlemont, ani do Paryża, bo i tam z jęczmienia nie robią ryżu.

MAJOROWA

I ty śmiesz to wszystko powtarzać, co to jest?

MAJOR

(błagalnie).

Ale moja kochana żono! kiedyż mój brat....

MAJOROWA

Twój brat jest nieokrzesany i sknera. I ty nie-umiałeś z nim gadać!. I to zawsze tak; najmniejszej rzeczy nie zrobisz dobrze. Byłeś miał swoje wygody, byle cię o nic głowa nie zabolała, to nie chcesz nawet gęby otworzyć jak się należy, choćbym ja i umierała i córka twoja chodziła w gałganach. Wstydź się! to nieuczciwie, nieludzko

KLARA

To prawda, papa nas nie kocha.

MAJOROWA

I o syna swego nie dbasz, chcesz żeby wyrósł bez edukacyi, bez pronuncyacyi, bez manierów, żeby wyglądał między ludźmi-jak parobek. Jesteś ojcem niedbałym, nie kochającym.

KLARA

Jużto co w tem to mama ma racyę, papie wszystko jedno, czy ja mam czy nie mam w czem pokazać się między ludźmi.

MAJOR

(bierze się za głowę).

Ale na miłość boską.....

MAJOROWA

Ja wystarałam się o paszport, ja sprowadziłam kuferki.....

KLARA

Ja ułożyłam marszrutę....

MAJOROWA

Wszystko zrobiłyśmy same, wszystko gotowe, tylko idzie o te głupie pieniądze, a i tego nie zrobiłeś. I ja będę musiała siedzieć w domu, kiedy wszyscy jadą za granicę, kiedy p. Czeczotkowska jedzie, — maszże ty sumienie? (płacze).

KLARA

Doprawdy papo, że to się nie godzi. Papa jest bez serca. (Płacze).

MAJOR

Ale cóż u djabła chcecie, żebym zrobił! to pomówcie same z moim bratem, może wam da pieniędzy, których ja nie urodzę.

MAJOROWA

Jakbyś wiedział, że pomówię z nim sama, i obaczysz, że da, (zrywa się i mówi mu do ucha) i przekonam cię, żeś mazgaj, żeś niedołęga, jak we wszystkiem tak i w tem.

(Major strzepnąwszy rękami idzie ku drzwiom. Jan wchodzi i oddaje mu kurteczkę)

SCENA XII.

CIŻ i JAN, POTEM NEPCIO.

MAJOROWA

(do Jana).

Co to jest?

JAN

A to proszę WPani karteczka od p. Sędziego, który się strasznie rozgniewał, wydarł z pularesu ten papier, napisał coś na nim, żeby to oddać "WPanu, a sam kazał konie zaprzęgać i poszedł za bramę z p. Karolem.

MAJOROWA

(do rnęża).

Cóż to ma znaczyć? Czytajże.

MAJOR

(czyta z alteracyą).

"Przepraszam cię panie bracie, że wyjeżdżam bez pożegnania się i biorę z sobą p. Karola, ale gdybym cię teraz obaczył, możebyś usłyszał to, czegobym potem żałował, tak byłem zmartwiony i rozgniewany. Nie oddałeś swego syna do szkół przed pięciu laty, jakem radził i nalegał, a teraz już on mędrszy od nas obudwóch. Powiedz to swojej żonie i powinszuj, że go tak wychowała. Na dokończenie tej edukacyi niech go sobie wiezie za granicę, wróci on ztamtąd jeszcze rozumniejszy niż jest, ale ja na to pieniędzy nie dam. " (Mówi) Teraz macie! róbcie sobie co chcecie, siedźcie albo jedźcie, ja od wszystkiego umywam ręce, pieniędzy nie mam, a z próżnego i Salomon nie naleje.

(Rzuca kartkę i wychodzi na lewo).

KLARA

Cóż teraz będzie mamo!

MAJOROWA

A cóż, paszport jest, kuferki są, trzeba jechać.

KLARA

Kiedyż ojciec mówi, że nie ma pieniędzy, to cóż zrobić?

MAJOROWA

Wielka rzecz! tak zrobić, jak inni robią, jak p. Czeczotkowska zrobiła, pożyczyć a jechać, kiedy wszyscy jadą. " (Do Jana) pójdźno, zawołaj mi tu Mortka. Ale, ale, za co to p. Sędzia rozgniewał się na Nepcia?

JAN

A to rychtyg tak było, proszę WPani; p. Sędzia szedł z p. Karolem i coś rozmawiał, aż tu biegnie Kasia, a panicz. za nią i nie widzą p. Sędziego za porzeczkami; Kasia niby ucieka, niby broni się, a panicz ją dogania i całuje. I tak wpadli na p. Sędziego. Wtedy Sędzia krzyknął; Kasia jakoś uciekła; a panicza p. Sędzia złapał i wytargał porządnie za uszy, jak rychtyg należało.

MAJOROWA

(z mocą).

Wytargał za uszy! Nepcia! za takie głupstwo! O mój Boże! moje dziecko! gdzież on?

JAN

A ot idzie proszę WPani.

(Wchodzi Nepcio przez drzwi parapetowe, płacząc).

MAJOROWA

Nepciu, Nepciu! moje złote dziecko, skrzywdzili, cię i za nic, pokaż no!

NEPCIO

No ty! mama, nie rusz! boli ucho.

MAJOROWA

O ja nieszczęśliwa! a wszystkiemu to ten mąż mój winien.

(Wychodzi za mężem).

KLARA

Dobrze ci tak, że przez ciebie i stryj się rozgniewał i p. Karol pojechał, smarkacz!

(Wychodzi do ogrodu).

NEPCIO

Ty! Klara! dam ja tobie.

(Biegnie za nią).

JAN

A to proszę WPaństwa, rychtyg tak wypadło, jak mówiłem. -Wszystkiemu mąż winien! Nie, nie głupim żenić się, a jednakowo natrę uszów Kasi.

(Wychodzi. — Zasłona spada).

OBRAZ DRUGI.

(Za granicą)

Osoby:Majorowa. — Klara. — Nepcio. — Mortko. — Emeryt. — Młody lekarz. — Dwie gruppy podróżujących mężczyzn: w 1-szej trzech, w 2-giej dwóch. — Gruppa podróżujących kobiet:

2 panie, panna i panienka. — Kupczyk. — Kelner.

(Scena we Wrocławiu. — Teatr wyobraża ulicę we Wrocławiu przed sklepem Immerwara. — Po obu stronach rozmaite szyldy na magazynach. — Emeryt stoi na ulicy i ogląda się, z lewej strony nadchodzi młody lekarz i Nie miec przechodzący).

SCENA I.

EMERYT. LEKARZ.

Lekarz (zatrzymuje się postrzegłszy Emeryta).A! i pan Radca dobrodziej we Wrocławiu!

EMERYT

Jak się masz p. Józefie! Ot! jak widzisz, i ja tu z wami. Dokądże to? zapewne ekskursya medyczna?

LEKARZ

Pozwolono mi kształcić się dalej za granicą. Objadę więc naprzód wody niemieckie, a potem pouczę się z rok w Paryżu. Ale i pan dobrodziej dałeś się skusić i zaraziłeś się powszechną naszą podróżomanią.

EMERYT

Bóg mi dał doczekać niezłej emerytury, moge więc sobie pozwolić.

LEKARZ

(z uśmiechem).

A takim zawsze pan dobrodziej byłeś nieprzyjacielem podróży zagranicznych.

EMERYT

O! nie jestem ja i nie byłem nigdy nieprzyjacielem bezwarunkowym podróży. Są tacy, którzy mają do niej istotne powody, są. cele nauki, jak pański, które pochwalam, jest rozumna ciekawość nawet bez specyalnego celu, której nie ganię; są wymagania zdrowia, które ratować należy i tym sposobem, gdy można; są wreszcie inne racye handlowe, przemysłowe, a często i familijne, które nawet pewne wysilenia majątkowe usprawiedliwiają. Ale jestem nieprzyjacielem mody, która nas ogarnęła, choroby, która nas trawi i wyniszcza do szczętu, głupstwa i małpiarstwa, które nas gubi i wprowadza często w takie kłopoty, w których później nie jeden resztę życia kawęczy. Obacz pan, ile to tu nas jest w tym żydowskim Wrocławiu, który jest dopiero progiem zagranicy. Przyjechałem dopiero wczoraj; na wszystkich ulicach słyszę polski język i niegodziwą naszą francuzczyznę. Wszystkie hotele zapełnione są Polakami. I tak jest we wszystkich miastach, we wszystkich wodach, którem widział. Jak bociany ciągną za morze, gdy nadchodzi zima, tak Polacy ciągną za granicę, gdy nadchodzi lato, to jest pora, gdzie właśnie każdy Polak powinienby być w domu i pilnować tego, z czego chleb je. Postójmy tu chwilkę, a obaczysz pan. O! patrz-no pan!

(Wychodzi lsza grupa podróżnych Polaków. Dwóch z jednej strony, jeden z drugiej).

SCENA II.

CIŻ i PODRÓŻNI.

JAN

Patrzno! to Władzio.

PAWEŁ

A prawda, (wola) Władziu!

WŁADYSŁAW

(ogląda się).

A! to pan Paweł! Jaś! (zbliża się). Jak się macie!

JAN

Zkąd jedziesz Władziu?

WŁADYSŁAW

Niestety! dopiero z domu. Spóźniliśmy się, ale sobie za to wynagrodzimy. Mamy roczny paszport. A wy już wracacie?

JAN

(głośno).

O! quelle idee! a po co? żniwa obejdą się i bez nas, to rzecz ekonoma.

PAWEŁ

(jeszcze głośniej).

My jedziemy do Wiednia, a, ztamtąd do Włoch. A ty dokąd?

WŁADYSŁAW

Dobre pytanie! naprzód do Wiesbaden, potem do Hamburga, c' est selon! a potem... do Ostendy.

PAWEŁ

A ztamtąd naturalnie do Paryża. ( Wszyscy razem bardzo głośno). Rozumie się, rozumie się.

WŁADYSŁAW

A gdzie stoicie?

JAN

Pod Gęsią.

WŁADYSŁAW

A ja pod Orłem. Dużo tam pod Gęsią?

PAWEŁ

Pełniuteńko. A table d'hóte słychać tylko polski i francuzki język. Niemcy wynieśli się prawie. Zagłuszyliśmy tych szołdrów.

(Śmieje się głośno).

JAN

Chodźcie z nami. Władysław. Allons!

(Biorą się pod ręce i wychodzą).

NIEMIEC

{przechodzący).

Aber sie schreien! das ist doch dumm!

EMERYT

Widziałeś pan, po co ci panowie przyjechali?

LEKARZ

Niestety!

EMERYT

I słyszałeś pan jak nas Niemcy nazywają?

LEKARZ

Niestety!

EMERYT

Obróćże się pan teraz na prawo.

LEKARZ

Te panie, wychodzące z tego magazynu, muszą, być także Polki.

EMERYT

Naturalnie, kiedy tyle nakupiły.

(Ze sklepu Immerwara wychodzi gruppa pań i panien, za niemi kupczyk wynosi mnóstwo towarów).

SCENA III.

EMERYT, LEKARZ, GRUPPA PAŃ I PANIEN I KUPCZYK.

PIERWSZA PANI

(do córki).

Ernestine, dites lui, gdzie ma zanieść.

PANNA

(do kupczyka).

Im Goldene Ganz Nr. 42. Gräfin Tryndalska.

KUPCZYK

Jak! ja Gräfin Tryndliski! Tryndlecki, pfuj.

(Śmieje się i wychodzi. — Zaglądają do różnych magazynów).

EMERYT

Słyszysz pan! tak wszędzie wyśmiewają nasz język, nasze nazwiska. Idzie tylko o pieniądze.

LEKARZ

Niestety!

PIERWSZA PANI

(do drugiej).

Pani już do siebie?

DRUGA PANI

O nie, jeszcze pójdę do Adolfa Sahsa. Panie dziś wyjeżdżają?

PIERWSZA PANI

Jeszcze zabawimy przez jutro. Potrzeba mi jeszcze niektórych rzeczy.

PANNA

Maman! obiecałaś mi mantylkę.

PIERWSZA PANI

O prawda, to pójdziemy razem, avec ces dames, do Adolfa Sahsa.

DRUGA PANI

On ma prześliczne rzeczy, i ja paniom służę. Pani do Ems?

PIERWSZA PANI

Nie, ja do Spa.

DRUGA PANI

A my do Hamburga.

MAŁA PANIENKA

Czy tam się dobrze bawią? Mamo?

DRUGA PANI

Doskonale! Sale przepyszne, gdzie mnóstwo panów gra w ruletę.

PANIENKA

Co to ruleta? Mamo!

DRUGA PANI

Ja ci to potem wytłómaczę, moje dziecko.

PIERWSZA PANI

(do innych).

Obaczymy się w Ostendzie.

DRUGA PANI

Comme de raison. Chodźmy.

(Wychodzą).

EMERYT

Widzi pan, dopiero wyjechały z domu, a co tu już sprawunków.

LEKARZ

(śmiejąc się).

Co to będzie z powrotem! Czy uważałeś pan, że kupczyk jakąś panię Tryndalską nazwał Gräfin.

EMERYT

To nic, że ją kupczyk tak nazwał, bo zna słabość naszych pań i naszych szlachcianek. Ale córka niegodziwą niemczyzną powtórzyła to samo. Jest-że tu rozum choć za grosz"!

LEKARZ

A taż dziewczynka, taka ciekawa.

EMERYT

Od dziecka o to jej idzie, czy się tam bawią, dokąd jedzie. Bo my, panie kochany, bawimy się, gdy trzeba pracować, bawimy się, gdy trzeba się modlić, bawimy się, gdy trzeba płakać.

(Wchodzi dwóch podróżnych mężczyzn).

SCENA IV.

CIŻ i PODRÓŻNI.

PIERWSZY

Gdzie jesz obiad?

DRUGI

Pod Orłem, tam trochę lepiej jak pod Gęsią.

PIERWSZY

Najlepiej u Sejdlitza.

DRUGI

Fi donc! tam obrzydliwie.

PIERWSZY

Jak te Niemcy jedzą, niech ich piorun trzaśnie.

DRUGI

No, już ci zawsze lepiej jak u nas. A cygara gdzie kupujesz?

PIERWSZY

Znalazłem doskonałe. Chodźcie, pokażę wam.

DRUGI

Będziecie dziś w teatrze?

PIERWSZY

Muszę, kupiłem lożę dla moich pań. Wszystko tu nudzi mię. Chciałbym już być w Baden-Baden.

DRUGI

Ale wstąpimy i do Hamburga.

PIERWSZY

Rozumie się. Patrz, patrz, co tu naszych pań idzie, a prezesowa na czele.

DRUGI

Szukają pewnie Immerwara. Chodźmy, żeby nas nie widziały. Nieznośne baby!

PIERWSZY

(patrzy przez szkiełko).

Przecież zwróciły się w inną stronę, ani jednej ładnej. Allons.

(Biorą się pod ręce i wychodzą).

EMERYT

Otóż to młodzież chora, która wyjeżdża dla zdrowia.

LEKARZ

I dla korzyści własnej i kraju.

EMERYT

I nie grzech-że to, proszę pana, że my zdrowi i silni, pod pozorem choroby marnujemy czas i pieniądze? Nie grzech-że to, że my ubodzy nędzarze, w porównaniu z innemi narodami, bogacimy bogatych, odejmujemy swoim istotnym potrzebom, aby ci, co nas obdzierają, szydzili z nas, rachując nasze, talary? nie grzech-że to, że obciążamy się długami, nie oddajemy cośmy winni, zostawiamy swoje wioski w ruinie, nasze dzieci bez wychowania, nasze sługi bose i obdarte, aby się pochwalić, żeśmy byli za granicą, aby przyjechawszy tu, nie patrzeć nawet na to, co dobre i warte widzenia, ale udawać bogatszych niż jesteśmy, kupować fraszki i gałgany, zgrywać się w Wisbaden i w Hamburgu, i płacić dukatami za to, że nas kupczyk ze sklepu, lub kelner z hotelu, śmiejąc się i drwiąc, nazwie hrabią lub księciem. Nie mówię już o naszych wielkich panach. Ale godziż się, aby szlachta wędrowała po świecie, kiedy ma tyle do czynienia w domu, aby ludzie miernych funduszów lecieli do wód dalekich, kiedy mają swoje; aby takie panie, coby powinny pilnować kuchni swej i dzieci pędziły do Paryża,aby tam wydać ostatni grosz w paradnych magazynach, które są wcale nie dla nich. Dokąd nas to doprowadzi, tego nie wiem, widzę tylko, że od tego czasu jak wszyscy prawie jeździmy, nie postąpiliśmy ani na włos w niczem tem, czego nam brakowało. Nie jesteśmy ani zdrowsi, ani roztropniejsi, nie przylało nam ani wiedzy, ani przemysłu. W rachunkach tylko stoimy coraz gorzej, długów tylko mamy coraz więcej i żydzi coraz głębiej trzymają rękę w naszych kieszeniach. Przyjdzie do tego, kochany panie, że nie jeden będzie musiał wyruszyć w świat nie wagonem i parą, lecz pieszo i bez butów,z kijem w ręku i z torbą dziadowską na plecach.

LEKARZ

Za nadto czarno pan dobrodziej te rzeczy widzisz. Tak źle nie będzie.

EMERYT

Chyba, że na tę grzeszną chorobę naszą wymyślicie jakie lekarstwo, w rodzaju emetyku, jak na pijaństwo.

LEKARZ

Czas, to najlepszy lekarz na choroby wieku.

EMERYT

Tak, dla młodych i rosnących, ale nie dla tych co dogorywają w suchotach i dobijają się sami. (Ściska jego rękę). Bądź pan zdrów, życzę ci szczęśliwej drogi. Ja wracam do domu, mam już dosyć. A pan ruszaj dalej i ucz się, abym mógł powiedzieć ludziom rozsądnym, którzy mnie zapytają, com widział, żem na, parę tysięcy ziomków naszych, którzy pojechali nie wiedzieć po co, spotkał przecież jednego, który pojechał w celu użytecznym i rozumnym.

(Rozchodzą się).

SCENA V.

(Teatr wyobraża duży salon w hotelu pod Złotą Gęsia. W środku drzwi wchodowe, przy których wisi taśma do dzwonka. Z prawej strony spektatorów drzwi do pokoju sypialnego, z lewej dwa okna na ulicę. Na wszystkich meblach leża suknie, gorsety, krenoliny, materye i inne sprawunki. W kącie stoją kufry pootwierane i pełne. Nepcio w kaszkieciku na głowie wchodzi przez drzwi wchodowe paląc cygaro i wymachując i trzaskając pejczykiem ).

NEPCIO, później KLARA, później MAJOROWA.

NEPCIO

(otwiera drzwi na prawo).

Mama! bilety na teatr.

MAJOROWA

(za sceną).

Dobrze, dobrze, połóż tam na stole.

NEPCIO

Mama! wziąłem dwa talary od portiera na cygara, a trzeciego zapłacił dorożkarzowi, którym jeździłem sobie po mieście.

MAJOROWA

Dobrze! mój aniołku! dobrze.

NEPCIO

Trarara! trarara!

(Kładzie bilety i idzie do okna).

KLARA

( wychodzi z sypialnego pokoju w negliżu z żelazkiem w ręku ).

Nieznośne Niemcy, żadnej usługi ( dzwoni ). Już trzeci raz dzwonię i nie przychodzi, ( siada ). O Boże! ręki nie czuję od tego prasowania, a tu jeszcze tyle do roboty. Nepciu, pójdź, powiedz tej dziewczynie, żeby mi przyniosła gorące żelazko.

NEPCIO

Aha! powiedz! kiedy ja nie umiem po niemiecku.

KLARA

Co to wielkiego? powiedz jej: hejs bigelejsen — albo weź to zimne żelazko i pokaż jej, to ona zrozumie.

(Słychać za oknem duży dzwon).

NEPCIO

( obraca się do okna ).

Pójdź sobie sama. Ja nie mam czasu. Patrz! patrz! znowu ktoś przyjechał. Jak wszyscy wyskakują z hotelu, witają, kłaniają się i wysadzają, z powozu. Patrzaj Klara! i ci panowie co przyjechali, mówią także po polsku, a wszyscy z ogromnemi wąsami i każdy czerwony, jak burak, trarara!

KLARA

A nie ma tam między nimi p. Karola?

NEPCIO

Aha! będziesz ty widziała p. Karola jak swój nos.

KLARA

Coraz większy gbur się robisz.

NEPCIO

(krzyczy).

Ty! Klara!

MAJOROWA

( wychodzi prędko z sypialnego pokoju z zakasanemi rękawami, z mokrym kołnierzykiem, który wyprała, i który przetrzepuje ).

Cóż bo znowu, Klarciu! zawsze się sprzeciwiasz biednemu chłopcu.

KLARA

(w złości).

Ależ moja mamo! kiedyż bo to już nie do zniesienia. Żadnej usługi, wszystko musimy robić same, a ten drymblas gapi się na ulicę z cygarem w gębie, i nie chce nawet pójść zawołać mi dziewczynę, która gdzieś przepadła.

NEPCIO

Co to ja twój lokaj, żebym ci usługiwał.

MAJOROWA

Ma racyę, na to jest dzwonek. No, no, nie gniewaj się, mój złoty chłopcze.

(Chce go pogłaskać).

NEPCIO

(odpycha jej rękę).

No! Mama! mokre masz ręce.

(Odskakuje ku drzwiom wychodowym).

MAJOROWA

(śmieje się).

Jaki on przedziwny! Nie bój się, nie powalam cię, jużem wyprała sobie kołnierzyk i chusteczki i ręce czyste, patrzaj.

NEPCIO

Aha! czerwone, jak u praczki. W domu było trzy służące, które prały i nie mogły nastarczyć; a tu mama pierze sama, a Klara prasuje sama — trarara!

(Wychodzi śmiejąc się).

SCENA VI.

MAJOROWA, KLARA, POTEM KELNER.

MAJOROWA

Bo też to za granicą. Tu miło i wyprać sobie samej i usłużyć.

KLARA

Niech sobie mama mówi, co chce, doprawdy, już ja sił nie mam. Jedźmy już ztąd. Ci Niemcy grzeczni są i usłużni tylko wtedy, kiedy kto przyjeżdża. A jak kto u nich posiedzi, to nie można się szklanki wody doprosić. Co tu już robić w tym brudnym Wrocławiu! Jedźmy do Paryża.

MAJOROWA

Pojedziemy, pojedziemy, tylko odbiorę list z pieniędzmi. Już dziesięć dni jak pisałam do ojca, żeby mi przysłał weksel na tysiąc talarów.

KLARA

A jeżeli ojciec nigdzie nie dostanie i nie przyszłe.

MAJOROWA

To mi da Mortko, którego ściągnęłam tu z Saltzbrunn i który poszedł starać się o pieniądze.

KLARA

Doprawdy mamo, to będzie bardzo nie ładnie, jak się dowiedzą, w hotelu, że już prawie nic nie mamy.

MAJOROWA

Cóż znowu! zkąd się mają dowiedzieć. Zresztą mam jeszcze cokolwiek. A im pewnie nie wiele się należy. Tu wszystko za bezcen. Dobrze p. Czeczotkowska mówiła, że taniej jak w domu, (słychać pukanie) herein! To pewnie Mortko.

(Wchodzi Kelner z listem).

KELNER

Ein Brief.

(Wychodzi).

KLARA

Czy od ojca?

MAJOROWA

(rozpieczętowawszy, obraca list w ręku).

Od ojca, ale wekslu nie ma.

(Czyta cicho).

KLARA

Nie ma! a to ładnie.

MAJOROWA

(przeczytawszy).

Otóż macie! ten mój mąż, to zawsze taki.

(Siada zafrasowana).

KLARA

Niech no mama pokaże (czyta). " Kochana Zosiu! Zmartwienia i kłopoty z okazyi twego wyjazdu usposobiły mię tak, żem dostał mocney gorączki. Było już koło mnie źle dosyć, ale jakoś dzięki Bogu i staraniom Basi, wygrzebałem się. Od dwóch dni dopiero wstaję z łóżka, z tego powodu spóźniłem się z odpowiedzią. Nie odpisałem zaraz także dla tego, żem chciał koniecznie dogodzić twemu życzeniu i przesłać ci zasiłek, o który piszesz z takiem naleganiem, co, powiem ci prawdę, mocno mnie zadziwia. "

MAJOROWA

(na stronie: osioł).

Jego to zadziwia, że jak kto jest za granicą to potrzebuje pieniędzy.

KLARA

(czyta).

"Ale mimo usiłowań i starań, na jakie stan zdrowia mego dozwalał, nigdzie pieniędzy dostać nie mogłem. Wszyscy sąsiedzi i znajomi, którzyby mię mogli zaratować, wyjechali także za granicę, każdy wziął z sobą cały zapas, jaki miał. Herszko Rawski, który mi dał pięć tysięcy na drogę dla ciebie, więcej już pożyczyć nie chciał.

Nadto z towarzystwa kredytowego odebrałem awizacyę, w której powiedziano, że jeżeli nie zapłacę na termin, to mi wieś sprzedadzą. Kontentuj się więc tym, coś wzięła z sobą. Mówiłaś mi, że droga koleją prawie nic nie kosztuje, że życie i mieszkanie w miastach jest za bezcen. Sądzę więc, że pięć tysięcy, to będzie dosyć na odbycie kuracyi, jeżeliś doprawdy chora. O ulokowaniu Nepcia za granicą nie ma już co i myśleć, a wyprawa dla Klarci zrobi się i w domu. Pan Karol dla pewnych względów już nie pojedzie; poczciwyż to chłopiec. Pilnował mię w chorobie całem sercem. "

KLARA

(kładzie list).

Zamiast tu przyjechać! bardzo ładnie i delikatnie ze strony p. Karola! Cóż teraz będzie mamo!

MAJOROWA

A cóż będzie, przyjdzie Mortko z pieniędzmi i pojedziemy.

KLARA

A jeżeli nie przyjdzie.

MAJOROWA

(powstaje).

Nie kłopocz no mi głowy, bo zapomnę, com jeszcze miała kupić do twojej wyprawy.

KLARA

Na cóż mi wyprawa, kiedy p. Karol wyraźnie wykręca się. Widziałam jego obojętność jeszcze i w domu. Gdyby mię kochał, toby już tu był dawno i miałybyśmy przynajmniej jakąś pomoc i posługę.

MAJOROWA

Eh! Choćby cię nie kochał, to jak obaczy twoją wyprawę zrobioną zagranica to cię pokocha, nie bój się. Oni wszyscy tacy. A zresztą, nie będzie ten, to będzie drugi (z pychą). Panna, która była za granicą i ma wyprawę robioną, we Wrocławiu, znajdzie prędko rnęża (pukanie) herein!

(Wchodzi Mortko).

SCENA VII.

CIŻ i MORTKO.

MAJOROWA

Przecież jesteś Mortkuniu! no dawaj! dawaj!

(Pokazując na dłoń, jak się liczą pieniądze).

MORTKO

Nu, co ja mam dawać, kiedy nie ma co. Majorowa. Jakto, nie dostałeś pieniędzy? Mortko. At! co ja dostałem, to dla WPani jest tak dobrze jak nie.

KLARA

Otóż macie! A cóż teraz będzie. Doprawdy, że też ta mama", to zawsze doprowadzi nie wiedzieć do czego.

(Wychodzi nadąsana do sypialni).

MAJOROWA

Gadaj - że coś zrobił ?

MORTKO

(siada).

Przeproszę Wpanie, że usiądę. Tak schodziłem się za te przeklęte pieniądze, że mnie już nogów nie wystarczy.

MAJOROWA

(siadając).

Siadaj, siadaj i mów.

MORTKO

Co tu powiedzieć, kiedy nie ma co! A miała WPani listu od Jegomości.

MAJOROWA

Tylko com odebrała, ale żal się Boże, zwyczajnie mój mąż. Pisze mi, że nigdzie nie mógł dostać głupich tysiąc talarów, o które go prosiłam.

MORTKO

Tysiąc talarów! ce! ce! ce! Tysiąc talarów, proszę WPani, to oni nie sa wcale głupie jak ich trzeba pożyczyć! Ja teraz przekonywałem się jakie oni mądre są i jakich to trudnościów znajdują się i tu, kiedy komu potrzeba. A to powiem WPani, że jeszcze większych jak u nas. I żeby nie ten mój krewny, Herszko Rawski, co jego tu wszyscy znają i co on mi zrobił kredytu jak ja tu jechałem, to jaby był nigdy nie dostał.

MAJOROWA

Ale masz!

MORTKO

At, trochę jest, ale to na takie wielkie procenty oni tu dają, że nasze żydki powinniby tu przyjechać uczyć się, jak majątku robić.

MAJOROWA

Naturalnie, za granicą wszystko doskonalsze jak u nas. Wiele żeś dostał?

MORTKO

Tylko trzysta talarów, i to powiem Wpani sumiennie, że musiałem zapłacić po dziesięć za sto na miesiąc, i zapłaciłem za trzy miesiące z góry.

MAJOROWA

To wieleż to wyniesie.

MORTKO

WPani mnie odda 390 talarów, nie rachując moją fatygę i te stratę czasu, że ja nie pije wodę w Salzbrun i moge przez to ponosić uszczerbku na swoje zdrowie; co także coś wyniesie.

MAJOROWA

Już ja ci to wynagrodzę, a o procent mniejsza. Dawaj. Musze jeszcze dokupić niektóre rzeczy, które mi brakują do wyprawy Klarci.

MORTKO

Nie wiem czy WPani będzie mogła co kupować za te pieniądze.

MAJOROWA

Czemu? Trzysta talarów to przecież blizko dwa tysiące.

MORTKO

No, tak, to jest duża summa, ale WPani zapomniała tego, że mi kazała zapłacić w hotelu, co się od WPani za 20 dni należy, i co ja już zapłaciłem.

MAJOROWA

Wieleż to tam? Pewnie z pięćdziesiąt kilka talarów. Przecież p. Czeczotkowska mówiła mi, że tu taniej jak w domu.

MORTKO

Je nie wiem, może dla pani Czeczotkowskiej taniej jak w domu, ale ja tu mam rachunek z hotelu, a tu stoi okrągłe summę.

MAJOROWA

Pokaż. 230 talarów i 10 silbergroszów za 20 dni! Bój się Boga! za cóż to?

MORTKO

(bierze rachunek).

Ja WPani zaraz wytłómaczę, niech tylko WPani posłucha (czyta). "Logis po 2 talary na dobę — 40 tal.; świece 15 silbgr. na dobę do każdego pokoju — 20 tal.; table d'hote na trzy osoby po 20 silbgr. couvert — 40 tal.; śniadanie i herbatę w wieczór z maszyne i masło — 45 tal.; usługę po 10 silbgr. od osobe — 20 tal.; gotowe pieniądze co oni dawali dla WPani i co panicz wziął — 25 tal.; list 10 silbgr.; biletów do teatru co oni płacili — 20 tal. To razem wszystkiego wyniesie 230 tal. 10 silbgr.

MAJOROWA

Ależ to okropnie wiele.

MORTKO

Proszę WPani, to się tak wydaje, w domu wszystkiego jest, i mieszkanie i stół, i usługę i światło i kary te jest swoje, to nic nie kosztuje, a tu wszystkiego trzeba zaraz zapłacić brzęczące monete. Oni są bardzo grzeczne i wszystko dają, to się jakoś chce brać i ekspensować! a potem wydaje się bardzo wiele. At! proszę WPani, ja biedny pachciarz, a żeby WPani wiedziała, co ninie kosztuje te Salzbrunn, choć mówili, że tam wszystko tanio! ach!

MAJOROWA

(chodząc zafrasowana).

To bardzo źle, bardzo źle. I wieleż mi tam zostaje?

MORTKO

(rachuje półgłosem po niemiecku).

300 taler, ich — 230 und 10 sgr., bleibt 69 tal. 20 sgr. und noch 10 tal. ab — bleibt 59 tal. 20 sgr. (głośno). Zostaje się WPani 69 tal. i 20 silgber., ale z tych ja sobie za moje koszta, co ja tu przyjechałem z Salzbrunn i za życie tu, co tu jest tak drogo, porachuje tylko 10 tal., to tu, proszę WPani będzie resztę 59 tal. i 20 silbgr. ( kładzie na stole ); a tu jest kwitek na 390 talary, które WPani będzie łaskawa podpisać.

MAJOROWA

(podpisując).

Za cóż ja pojadę do Paryża?

MORTKO

(biorąc rewersik).

At! co tu myśleć o Paryże, kiedy WPani ledwie wystarczy, żeby wrócić do domu.

MAJOROWA

(po chwili kiwając głową).

Masz racyę, ledwo wystarczy, i nie ma co robić, trzeba wracać do domu.

MORTKO

I to jaby radził WPani, żeby zaraz dziś jechać.

MAJOROWA

Kiedyż nie wiem, czy się tak prędko upakuję.

MORTKO

(oglądając się na około).

Zapewne rzeczów jest dużo (uśmiechając się). A jak to będzie na granice? Oni tam na komorę bardzo szukają" a WPani musi mieć dużo kontrabandów. Za pięć tysięców, które WPani wyekspensowała, to można dużo nakupować.

MAJOROWA

To też mam prześliczne rzeczy. Obaczysz jak przyjedziemy do domu. Naczelnikowa za głowę się weźmie, jak obaczy, że Klarcia będzie miała zagraniczną, wyprawę.

MORTKO

Ale jak tego przewozić?

MAJOROWA

(konfidencyonalnie).

Spódnice pofastrygowane, płótno pokrajane na wielkie prześcieradła i poznaczone, materye na staniki poobszywane koronkami, niby jak mantylki i chustki, a niektóre najdroższe rzeczy weźmiemy na siebie. Zresztą powiem, żem kluczyki zgubiła i basta; jużci nie będą śmieli zamków odbijać.

MORTKO

Widzi WPani, jak to teraz się przydali tych sztucznych zamków, co ja ich kupiłem! a WPani mówiła, że drogo. Nu, życzę szczęśliwe podróże WPani.

MAJOROWA

A ty wracasz do Saltzbrunn.

MORTKO

Nu, ja jeszcze nie wiem, może wrócę, a może także pojadę do domu, obrachuje się z mojem ekspensem.

MAJOROWA

To bądźże zdrów Mortku! a schodząc, zawołaj tam Nepcia, powiedz mu, żeby tu przyszedł i pomógł mi pakować.

MORTKO

Ja akurat widziałem jego na kurytarzu, on tam droczył się z te ładne dziewczynę, co tu usługuje i pokazywał jej z daleka talarka. Ce! ce! ce! rozumny panicz!

MAJOROWA

Jakiby on jeszcze był, żebym go mogła wyedukować w Paryżu?

MORTKO

At! co to już tego gadać! on byłby wtedy mądrzejszy od samego Salomona. Upadam do nóżek WPani.

(Wychodzi).

MAJOROWA

(sama).

Jak tu tym biednym dzieciom powiedzieć, że trzeba wracać! jak oczy pokazać w sąsiedztwie, gdzie się zaraz dowiedzą, żem nie była w Paryżu (załamuje ręce). O Boże! Boże! żebym mogła była choć na dwa dni jechać do Ostendy, i powiedzieć p. Czecaotkowskiej: otóż i ja kąpałam się w morzu!

(Wchodzi do sypialni — zasłona spada).

OBRAZ TRZECI.

(Komora)

Osoby:

Majorowa. — Klara. — Nepcio. — Mortko. — Podróżni.Naczelnik. — Rewizor. — Dwóch strażników. — Konduktor. — Posługacze.

(Scena na granicy. — Teatr przedstawia wielką izbę rewizyjną na komorze. Z boku stół, na nim papier, pióro i kałamarz; w kącie kilka pak i kufrów, para prostych stoików. Z lewego końca tylnej kurtyny wielkie drzwi wchodowe, z prawego wielkie drzwi wychodowe; z prawej strony z boku jednę drzwi do kancellaryi, nad któremi napis "Kancellarya. " Bliżej sceny drugie drzwi z okienkiem, nad któremi napis "Przedaż biletów. " )

SCENA I.

DWÓCH STRAŻNIKÓW.

PIERWSZY

(ziewając).

Już zaczynają wracać bociany do gniazda.

DRUGI

(ziewając).

A już chwała Bogu, to może człek co oberwie. A dużo ich jechało do wód? bo ja tu nie byłem wtedy.

PIERWSZY

(ziewając).

Ba, ba, co nie miara. Jak bywało uderzy dzwonek i pociąg warszawski przychodzi, to ja zaraz ot, w te drzwi, na galerye i nuż ich rachować. Raz narachowałem pięćdziesiąt, znowu ośmdziesiąt, znowu wieczornym cugiem czterdzieści, znowu rannym sto, znowu wieczornym siedmdziesiąt, znowu rannym dwieście, wreszcie jak zaczęło być coraz więcej, plunąłem i dałem pokój.

DRUGI

Toż musieli wywieźć pieniędzy! żeby to człek miał choć z połowę.

PIERWSZY

Oho! żebyś miał choć połowę tyle groszy ile oni wywieźli rubli, to byś sobie dobra kupił, i sam potem jeździłbyś za granicę..

DRUGI

Czy to ja głupi, albo chory, czy co? Djabliby mi kazali tłuc się po drogach i walać się po karczmach, kiedyby mi dobrze było i w domu.

PIERWSZY

Jakbyś był panem, toby cię djabli ponieśli tak, jak i ich niosą. Czy to oni dla tego jadą, że chorzy? ani jednego nie widziałem chorego, a pojechało ich ze trzy tysiące i więcej.

DRUGI

A po cóż jeżdżą?

PIERWSZY

At! tak to już w nich coś wstąpiło, że jak przychodzi lato i najpilniejsza robota około gospodarstwa, to oni wtedy feit z domu za granicę, a tam sobie ekonom gospodaruje jak chce.

DRUGI

A podobno pań to zawsze dwa razy tyle co panów.

PIEWSZY

Eh! na te nie ma co gadać. Te przynajmniej nakupują za granicą różnych rupieci, i jak powysiadają z wagonu i poznoszą ich kufry takie wielkie, żebyś sam się w nie schował, to zaraz obstąpią człeka jak wrony, ta prosi, inna się uśmiecha i mruga oczkami, a nie jedna wścibi człeku w rękę rubelka, żeby nie bardzo przetrząsał ich manatki. A co z panów to nie ma żadnej pociechy. Każdy wraca goły, iak święty turecki, tak ich tam gdzieś Niemcy i Francuzy obierają do czysta. Chyba, że który przekrada trochę cygar, to się oberwie od nich jaką dwuzłotówkę.

DRUGI

Więc trzeba najwięcej pilnować Imości?

PIERWSZY

Zwłaszcza, kiedy która tak jakoś bardzo gruba i strasznie się kręci koło swego kufra, i przysięga się na męczy i dzieci, że nic nie wiezie.

DRUGI

To ta ma kontrabandę?

PIERWSZY

Ta pewniusieńko ma, choć żadna bez jakiej takiej kontrabandy nie wraca, bo one po to tylko i jadą.

DRUGI

Cicho! p. Naczelnik!

(Wchodzi Naczelnik i Rewizor).

NACZELNIK

(ziewając).

Nie ma jeszcze sygnałów?

PIERWSZY STRAŻNIK

Zaraz WNaczelniku, w Szczakowej już dzwonili.

NACZELNIK

Panie Rewizorze! Czy to prawda czy nie, co panu mówiłem, tego nie wiem. Dosyć, że się niektóre osoby skarżyły. Proszę być ścisłym ale grzecznym. Łatwo jest bardzo poznać z fizyonomii tych, co nie wiozą. Nie należy więc pez potrzeby przerzucać kufrów do samego dna i miąć i targać rzeczy ułożone.

REWIZOR

Proszę W. Naczelnika, to też się tego nie robi, chyba że jest podejrzenie lub denuncyacya.

NACZELNIK

A teraz nie ma żadnej denuncyacyi?

REWIZOR

Jest tu jakiś żyd z pod Rawy, który przyjechał wczorajszym cugiem z zagranicy i mówił mi, że chciałby W. Naczelnikowi coś powiedzieć.

NACZELNIK

Może to jaki łajdak i łgarz, który nam napróżno narobi ambarasu i przykrości podróżnym.

REWIZOR

Przepraszam W. Naczelnika, że ośmielę się ostrzedz, aby z nim pomówił. On nie ma wcale miny łajdaka. Owszem, zdaje się z żydów majętniejszych. Napomknął mi, że ma ważną depozycyę do złożenia. Boję się więc, aby jej nie poniósł wyżej, jeśliby W. Naczelnik nie chciał go wysłuchać!

NACZELNIK

Gdzież on?

REWIZOR

Czeka w kancellaryi.

NACZELNIK

Każże go pan zawołać.

REWIZOR

(do strażnika).

Malecki, zawołaj tu tego żyda.

(Pierwszy strażnik wchodzi — słychać dzwonek).

NACZELNIK

Otóż sygnał (patrzy na zegarek). Idź, niech posługacze znoszą prędko kufry podróżnych. Pociąg spóźnił się, mało mamy czasu.

(Strażnik drugi wychodzi w drzwi główne z drugiej strony. Mortko wchodzi ze strażnikiem pierwszym, który się oddala).

SCENA II.

NACZELNIK, REWIZOR, MORTKO.

MORTKO

(kłania się).

Upadam do nóg WNaczelnika.

NACZELNIK

(do Rewizora).

Notuj pan. (Rewizor bierze papier, pióro i notuje). Jak się nazywasz?

MORTKO

Mortko Ser, pachciarz z Gruszówki z pod Rawy.

NACZELNIK

(surowo).

No gadaj, tylko pamiętaj o tem, że jeżeli kłamiesz i nic się nie pokaże, to będziesz ukarany.

MORTKO

(troche zalękniony, jąkając się).

Proszę WNaczelnika, to nie jest żadne kłamstwo, kiedy ja tego na własne oczy widziałem, że z różne materye są porobione spódnice, że inszy są pokrajane na mantylki i chustki i obszyte z koronką, że płótne są pokrajone na wielkie prześcieradło; i słyszałem także na własne uszy, jak te pani mówiła, że resztę, co najdroższe rzeczy, to ona weźmie na sobie i córka tyż weźmie, i synek, ot taki już duży panicz, tyż weźmie, a od kufre, ona powi, co zgubiła kluczy.

NACZELNIK

Któż jest ta pani?

MORTKO

To jest niejaki pani Majorowa Małdrzycka, co oni koło Rawy mają dobra, gdzie ja pacht trzymam, dziewięćdziesiąt krów dojnych, co oni mi dobry dochód dają chwalić Boga, i im także dają.

NACZELNIK

Co mi tam do twego pachtu — do rzeczy,

MORTKO

Co się tyczę do tich rzeczy, co te pani Majorowa wiezie, to ich jest bardzo dużo. Ona za u ich wydała blizko pięć tysięcy we Wrocławiu, gdzie ona siedziała dwadzieścia dni i codzień kupiła co innego.

NACZELNIK

Kiedyż ta pani przyjedzie?

MORTKO

Ona miała przyjechać wczoraj, ale nie mogła się upakować! To ona pewnie teraz przyjedzie, bo już nie ma pieniędzy, żeby dłużej siedzieć i jeszcze kupić, gdyż ja je pożyczyłem 300 talarów na zapłacenie hotelu i na drogę do domu.

NACZELNIK

Jeżeli to nie prawda, to się znajdziemy. Ruszaj sobie.

MORTKO

Proszę W. Naczelnika, jakby ja śmiał mówić nie prawdę przed takie sprawiedliwe osobę. I mnie bardzo żal, że muszę oskarżyć żonę swojego dziedzica, który jest bardzo dobry człowiek, ale on biedny z te żonę, które jemu marnuje pieniądze. Ja tego robię przez przywiązanie do pana Majora i przez sumienie, żeby JWkomore nie była oszukane, i nie naraziła się na odpowiedzialności.

(Słychać dzwonek).

NACZELNIK

Pociąg nadchodzi. Zaczekaj tam w kancellaryi, jeżeli się co znajdzie, będzie otaksowane i odbierzesz część prawem przepisaną.

MORTKO

(kłania się z umizgami).

Otóż to jest właśnie tego co ja chciał W. Nacżelnik bardzo prosić, żeby był łaskaw. nie zapomniał.

NACZELNIK

(n. s.).

Łajdak!

(Wchodzi do kancelaryi, Mortko za nim. — Słychać świst lokomotywy, po chwili posługacze wnosić zaczynają kufry i tłomoki. Przez drzwi z lewej strony wchodzą podróżni z workami w rękach, od których Rewizor odbiera paszporta. Na ostatku wchodzi Majorowa, niezmiernie gruba, dźwigając dwa worki, za nią Klara także opakowana, z workiem, Nepcio w wielkim paltocie, gruby i opakowany, z workiem).

SCENA III.

REWIZOR, MAJOROWA, KLARA, NEPCIO, DWÓCH STRAŻNIKÓW, PODRÓŻNI,POSŁUGACZE.

REWIZOR

(oddając pasporta pierwszemu strażnikowi).

Odnieś to do p. Naczelnika, (pierwszy strażnik wychodzi, się — Posługacze niosąc kufry wołają). Za pozwoleniem proszę nie cisnąć.

INNI POSŁUGACZE

Niech panowie się nie cisną, bo nie ma miejsca.

DRUGI STRAŻNIK

(na stronie).

Ależ ta pani gruba! i córeczka także, i synek nie źle wygląda (do Majorowej). A gdzie pani kufer?

MAJOROWA

(ciężko wzdycha i obciera pot z czoła).

Zaraz pokażę. Jest już dwa. Ot jeden, a ten, ten wielki, to drugi. A jeszcze jest dwa. (Cicho i wsuwając mu w rękę). Tylko proszę mi nie gnieść rzeczy, bo tak dobrze upakowane, a zakazanego nie mam, jak dzieci moję kocham.

DRUGI STRAŻNIK

Dobrze, dobrze, zrobimy jak trzeba,

MAJOROWA

Oto, oto jeszcze niosą moje. Niech postawią razem.

PIERWSZY STRAŻNIK

(wróciwszy — do posługaczy).

Tu postawcie, przy tych.

PIERWSZA PODRÓŻNA

(do Rewizora).

Proszę pana, to mój kuferek, a oto klucze. Tam nie ma nic.

REWIZOR

Obaczymy, niech pani otworzy. (Podróżna otwiera, Rewizor przerzuca). Zamknij pani.

PIERWSZA PODRÓŻNA

Dziękuję panu.

DRUGA PODRÓŻNA

Panie Rewizorze, oto moje klucze. A, a gdzie mój kufer? ot! ot! jest. Niech pan mój pierwej obaczy.

PIERWSZY PODRÓŻNY

(głośno i z grubiaństwem).

Za pozwoleniem, mój bliżej stoi.

DRUGI PODRÓŻNY

(jeszcze głośniej i z gniewem).

Ale przepraszam pana, dla czego pan Rewizor ma przeskakiwać, kiedy mój ma pod ręką.

PIEWSZY PODRÓŻNY

Cóż pan tu tak głos podnosisz.

DRUGI PODRÓŻNY

A pan czego hałasujesz!

REWIZOR

(głośniej).

Proszę się uspokoić i nie cisnąć. Wszystko się zrobi z kolei, niech każdy otworzy kufer i odstąpi na bok.

(Wszyscy otwierają).

DRUGA PODRÓŻNA

I worki także otworzyć, tam nie ma nic p. Rewizorze.

REWIZOR

I worki proszę pootwierać i złożyć tu porządkiem. (Do strażnikowi). Przepatrzeć! (Rewizor i dwaj strażnicy przepatrują prędko kuferki i worki, tymczasem. podróżni cisną się, odpychają jeden drugiego i dąsają się na siebie). {Rewizor po chwili ukazując na kufry Majorowej). A to czyje kufry?

PIERWSZY STRAŻNIK

To tej pani.

(Ukazuje na Majorowe).

REWIZOR

Niechże pani z laski swojej otworzy.

MAJOROWA

(szuka kluczy).

Gdzie moje klucze? miałam je w tym woreczku. Niemna! A to ładna rzecz! czy zgubiłam, czy co?

(Słychać dzwonek).

REWIZOR

Niech się pani śpieszy, bo wkrótce pociąg odejdzie.

MAJOROWA

Cóż ja zrobię? gdzieś..... nie ma —Klarciu! nie masz ty kluczyków?

KLARA

Nie mam. Mama je wzięła.

MAJOROWA

Może ty masz Nepciu!

NEPCIO

Aha! masz! i tak mnie mama różnemi rzeczami to wała, jeszczebym klucze dźwigał.

(Majorowa daje mu znaki. Strażnicy śmieją się).

REWIZOR

Niech pani zwolna szuka, to się znajdą, (Do podróżnych). Panowie ci, którzy odbyli rewizyę, niech ekspedyują, rzeczy i biorą, bilety, bo się spóźnią.

(Ogólne zamięszanie, zamykanie kufrów, przenoszenie, ciśnienie się do okienka, gdzie przedaż biletów).

MAJOROWA

Widzisz Nepciu! jaki ty! a prosiłam cię, żebyś udawał, że klucze zgubiłam.

NEPCIO

Daj mi tam mama pokój, ja ledwie oddycham.

KLARA

Smarkacz! naraził nas na śmiech i ambaras i jeszcze się dąsa,

NEPCIO

Ty! Klara!

(Wszyscy oglądają się i śmieją się).

MAJOROWA

Cóżbo znowu! Klarciu! dajże mu pokój! biedny chłopiec.

REWIZOR

Więc nie ma kluczów?

MAJOROWA

(szuka).

Nie mogę znaleźć.

REWIZOR

To wątpię, żebyś pani mogła tym pociągiem jechać.

MAJOROWA

A cóż ja tu będę robić!

REWIZOR

{Ruszając ramionami).

Alboż ja wiem? będziesz pani szukać kluczyków.

(Dzwonią drugi raz. — Wchodzi Naczelnik z pasportami w ręku).

SCENA IV.

ClŻ i NACZELNIK.

NACZELNIK

(Oddając Rewizorowi pasportu oprócz pasportu Majorowej).

Rozdaj pan.

REWIZOR

Panowie, pasporta!

(Podróżni odbierają, swoje pasporta. — Posługacze wynoszą kufry i pakunki przez drzwi wielkie z prawej strony kurtyny. — Wszyscy biorą swoje worki).

MAJOROWA

A mój pasport! mój pasport p. Rewizorze.

REWIZOR

Ja jego nie mam.

MAJOROWA

A gdzież on? Jakże można zatrzymywać mi pasport. Wszystkie rzeczy już wynoszą., a moich nie. Czemu moich nie biorą.

REWIZOR

Nie rewidowane.

MAJOROWA

Ale kiedyż kluczyki mi się zarzuciły?

REWIZOR

A cóż ja na to poradzę? Niech się pani uda do p. Naczelnika.

MAJOROWA.

(Niespokojnie kręci się).

A któryż tu jest p. Naczelnik?

REWIZOR

Ten co tam z tym łysym panem rozmawia.

MAJOROWA

{Zbliża się).

P. Naczelniku! jak to być może? wszyscy już jadą" a mnie nie oddali pasportu i rzeczy moich nie ekspedyują.

NACZELNIK

A któż pani jesteś?

MAJOROWA

Majorowa Małdrzycka, obywatelka z pod Rawy, wracam z kuracyi i nic z sobą nie wiozę, jak męża i dzieci moje kocham.

NACZELNIK

A, to pani jesteś pani Majorowa Małdrzycka, właśnie mam pasport pani w ręku.

MAJOROWA

To proszę go oddać!

NACZELNIK

Za pozwoleniem. P. Rewizorze! Czy kufry tej pani już przejrzane.

REWIZOR

Ta pani nie daje kluczyków.

MAJOROWA

Ależ kiedy mi się gdzieś zarzuciły, czy zgubiłam.

NACZELNIK

To pani tym pociągiem nie pojedziesz.

MAJOROWA

A toż znowu co? Słuszną obywatelkę, która wraca z zagranicy, panowie zatrzymujecie?

NACZELNIK

Nie nasza wina.

(Dzwonią poraz trzeci).

MAJOROWA

Ale już dzwonią p. Naczelniku!

NACZELNIK

Słyszę.

KONDUKTOR

{We drzwiach).

Panowie, proszę siadać.

(Wszyscy wychodzą, słychać świst lokomotywy, potem hurkot odjeżdżającego pociąga).

MAJOROWA

Ależ już pojechali p. Naczelniku.

NACZELNIK

Wiem pani, wiem.

MAJOROWA

{Siada na kuferku).

O ja nieszczęśliwa, cóż : teraz będzie?

NEPCIO

Mama! czy już można się rozebrać? bo mnie gorąco.

KLARA

Cichoż bądź, smarkaczu.

NEPCIO

Ty! Klara! nie sprzeciwiaj się.

MAJOROWA

Ale moja Klarciu! dajże mu pokój.

NACZELNIK

Cóż nie znalazłaś pani kluczów?

MAJOROWA

Skądże je wezmę, kiedym musiała zgubić.

NACZELNIK

Ha! to bardzo mi przykro, że mię pani stawisz w takiej konieczności, ale będę musiał kazać odbić zaniki. {Do strażnika). Małecki! pójdź po ślusarza.

KLARA

{Do matki).

Niechże już mama odda, bo może być gorzej.

MAJOROWA

Zaraz, zaraz — a, a, znalazłam; zasunęły się. w woreczku — oto są.

NACZELNIK

Proszę pootwierać kufry i worki.

MAJOROWA

{Obciera pot z czoła, do córki).

Klarciu pootwieraj.

(Siada zafrasowano, Klara otwiera).

NACZELNIK

P. Rewizorze, przejrzyj pan ściśle wszystkie rzeczy, i jeśli się co znajdzie, odnieść do kancellaryi do otaksowania. A panie niech będą łaskawe pofatygują się do te pokoju i raczą się rozebrać.

MAJOROWA

Jakto? mamy się rozbierać? to panowie obchodzicie się z damami?

NACZELNIK

Szanujemy damy, które szanują siebie sanie i zachowują, przepisy krajowe. Paniom nie uchybimy także, ale musimy wiedzieć, co panie macie na sobie, bo wasza otyłość jest nienaturalna. Przytem, mamy doniesienie, że panie wieziecie kontrabandę

MAJOROWA

A to pięknie! mam się rozbierać przy strażnikach? Ja na to nigdy nie pozwolę. Czy to słychane rzeczy? A gdzie obyczajność. Cóż to pan sobie myślisz, że ja jestem jaka niebądź urzędniczka, czy co? Ja jestem słuszna obywatelka, mój panie, kobieta z edukacyą i która była za granicą.

NACZELNIK

Pozwoli pani sobie powiedzieć, że słuszne obywatelki kontrabandy nie przewożą, lub jeżeli co wiozą, to deklarują i opłacają, ale nie okładają się towarami i kluczów nie gubią. Co się zaś tyczy obyczajności, o to panie możecie być spokojne. W tym oto pokoju są tylko kobiety, które panie rozbiorą i ubiorą napowrót.

MAJOROWA

(proszącym tonem).

Ale kiedyż ja nic nie mam, panie Naczelniku dobrodzieju, jak męża mego kocham !

NACZELNIK

Jeżeli pani nic nie masz, to ja panią najuniżeniej przeproszę za przykrość, jaką jej z obowiązku mego zrobić-muszę, a denuncyant będzie ukarany. Służę paniom'.

(Ukazuje im drzwi pokoju rewizyi).

MAJOROWA

(n. s. ).

O ja nieszczęśliwa! mam tylko kilkanaście rubli w kieszeni.

KLARA

Niechże już mama idzie. Co to już pomoże gadać i załamywać ręce. Trzeba było jechać do Paryża, a nie siedzieć w tym przeklętym Wrocławiu, —a teraz stało się.

MAJOROWA

Chodźmyż! a Nepcio! a moje dziecko.

NACZELNIK

Tego kawalera rozbiorą gdzie indziej. (Majorowa i Klara wychodzą). Małecki, zaprowadź tego młodzieńca do kancellaryi i opatrz go tam dobrze.

(Wchodzi do kancellaryi).

PIERWSZY STRAŻNIK

(do Nepcia).

No, chodź-no paniczu ze mną i zrzuć z siebie ten brzuszek.

NEPCIO

Oho! mnie jeszcze i lepiej. Te szale, co mnie mama niemi okręciła, takie gorące, że aż pot się ze mnie leje.

(Wychodzi za strażnikiem, tymczasem Rewizor i drugi strażnik odłożyli wszystkie kontrabandy z kufrów Majorowej).

SCENA V.

REWIZOR i STRAŻNIK.

REWIZOR

(powstając od kufrów, wyciąga się i prostuje).

Zdaje się, że już wszystko.

DRUGI STRAŻ

Już wszystko p. Rewizorze, reszta rzeczy stare i noszone.

REWIZOR

Alboż i tego mało? nieborak mąż będzie kontent, jak mu Imość wróci bez sprawunków i bez grosza.

DRUGI STRAŻ

A jeszcze, proszę p. Rewizora, będzie musiała zapłacić z paręset rubli kary.

REWIZOR

Któż jej winien. Trzeba było deklarować. Taryfa nie wielka, byłaby zapłaciła z paręset złotych nie więcej.

DRUGI STRAŻ

Kiedy to, proszę p. Rewizora, kobiety już tak p. Bóg stworzył, że im zawsze milsze to co zakazane, jak to co wolno.

REWIZOR

Daj - no temu pokój, a bierz to wszystko i nieś do kancellaryi.

DRUGI STRAŻ

(do posługacza).

No! żwawo Jakóbie, bierzmy i nieśmy.

(Zabierają wszystkie sprawunki i wynoszą).

REWIZOR

Co ona sobie myślała, że nie chciała od razu oddać kluczów. Dużo już tu widziałem nierozsądnych kobiet, ale takiej zapamiętałej jeszcze mi się spotkać nie zdarzyło. Głupi mężysko! puszczać taką szaloną babę za granicę. No, prawda, wiem ja i sam, jak to z kobietą trudno, ale jużci takim mazgajem nie byłbym nigdy.

(Wychodzi Majorowa i Klara, obie cienkie i zasmucono. Po chwili z kancellaryi wyskakuje Nepcio w kurteczce).

SCENA VI.

REWIZOR, MAJOROWA, KLARA, NEPCIO, potem MORTKO.

NEPCIO

Mama! patrzaj jak mi teraz lekko. Wszystko to coś mi napakowała, zabrali. Ale i ty, mama, teraz taka cienka! ha! ha! ha! i Klara także jak kijek wygląda! ha! ha! ha!

KLARA

Cicho bądź!

NEPCIO

Aha! cicho! otóż nie będę cicho, kiedy mi teraz lekko i dobrze, trarara, trarara,

REWIZOR

Oto są klucze pani, można już resztę rzeczy poskładać i pozamykać.

(Wychodzi).

MAJOROWA

(zagląda do kufrów, biegajcie od jednego do drugiego i Załamując ręce).

A to nieszczęście, i ztąd wzięli, i ztąd także, i tu nie ma nic! Co tu składać, co tu zamykać! wszystkie mi sprawunki zabrali! O ja nieszczęśliwa! moje sprawunki? moja wyprawa, gdzie oni to podzieli? Żeby choć nie przepadło. (Idzie ku drzwiom kancellaryi, z których wy chodzi Mortko). A to ty Mortku! dobrze że tu jesteś! wyobraź sobie! przewrócili mi wszystko do góry nogami, zabrali mi moje sprawunki i gdzieś ponieśli.

MORTKO

Ce! Ce! Ce! aj waj!

MAJOROWA

Co oni z tem zrobią? powiedz mi.

MORTKO

Alboż ja wim, co oni z tego zrobią,

MAJOROWA

Byłoby się wszystko udało, żeby nie jakiś łajdak, który mię zadenuncyował. Rozbierali nas do koszuli.

MORTKO

Proszę WPani, czy to takich hunewotów mało, co oni tam po sklepach we Wrocławiu chodzą i przypatrują się, jak naszę panie kupują różny towary, a potem dają tu znać przez te druty, co to oni o sto mil gadają.

MAJOROWA

Takiego zmartwienia nie spodziewałam się.

MORTKO

Oj waj! to wielkie jest zmartwienie. Co to Jegomość na to powi.

MAJOROWA

Eh! o to, mniejsza, żeby mi tylko oddali moje sprawunki. (Ogląda się niespokojnie). A tu jak na złość nikt nie wychodzi. Pójdź-no tam Mortku, dowiedz się.

MORTKO

Ot p. Naczelnik idzie, to on zapewne W Pani powi.

SCENA VII.

CIŻ i NACZELNIK.

(Z papierem w ręku).

NACZELNIK

Oto jest spis towarów i rzeczy, któreś pani utaiła, i które zostały otaksowane. Według przepisów należy od pani kary 187 rs. k. 43 1/2

MAJOROWA

187 rs. Jezus Marya! p. Naczelniku! bójże się pan Boga! czy można mnie tak krzywdzić.

NACZELNIK

(ruszając ramionami).

Samaś pani sobie winna. Należało deklarować. Byłoby bez porównania mniej.

MAJOROWA

Ależ ja takiej summy nie mam.

NACZELNIK

To pani dobrodz. tu zaczekasz, dopóki jej nie nadeszlą z domu. Mamy tu oberżę dość wygodną.

KLARA

A to ładna rzecz.

NEPCIO

(skacze).

Trarara! kupię sobie cygar od konduktorów.

MAJOROWA

(załamuje ręce).

A mój Boże! mój Boże! co ja nieszczęśliwa zrobię.

MORTKO

Niech W Pani będzie spokojne, a ja te summę dostane i zapłace, a W Pani odda mnie w domu z maleńkie procenty, o które umówimy się.

MAJOROWA

Dziękuje ci mój Mortku! już nie turbuj się o procent (n. s.); ha! oddycham; przynajmniej będę mogła pokazać w sąsiedztwie moje; sprawunki. (Do Naczelnika). P. Naczelniku, on za mnie zapłaci, a pan rozkaż mi wydać moje rzeczy, ażebym je upakowała.

NACZELNIK

Jakie rzeczy? Wszak tu je pani oddano.

MAJOROWA

(przelękniona).

Ale te sprawunki, moje sprawunki p. Naczelniku, któreście panowie zabrali.

NACZELNIK

Sprawunki? to kontrabanda pani dobrodziejko. Te ulegają konfiskacie.

MAJOROWA

(z krzykiem).

Kon... kon-fiskacie! oh! oh! Słabo mi. (Mdleje — zasłona zapada).

OBRAZ CZWARTY.

(Powrót do domu. )

OSOBY:

SĘDZIA. — MAJOR. — MAJOROWA. — KLARA. — BASIA. — NEPCIO. — KAROL. — MORTKO. — JAN. — KASIA.

(Scena na wsi w domu Majora. — Teatr wybraża ten sam pokój co w pierwszym obrazie. )

SCENA I.

BASIA (sama).

BASIA

(wchodzi zwolna przez drzwi parapetowe, po chwili podnosi głowę).

O Boże! Boże! co ja zrobię? Ojciec jeszcze chory, ledwie chodzi i gadać nie chce, stryjaszka nie ma, a tu p. Karol łazi za mną krok w krok, i tak jakoś do mnie mówi, i tak patrzy, że mi się czasem płakać chce. Co to będzie, co to będzie, jak mama wróci, jak Klarcia przyjedzie? Gdzie ja oczy podzieje? gdzie ja się wtedy schowam? Klarcia pewna, że ją p. Karol kocha, a ja to widzę dobrze, że to nieprawda. Mania przywiezie wyprawę dla Klarci, a p, Karol powie, ja nie chcę p. Klary. Wtedy mama się zapyta: a kogoż pan chcesz? a on powie: ja kocham p. Barbarę. O! bo on tak pewnie powie, bo ja to widzę, że on mnie kocha, choć mi tego wyraźnie nie powiedział. A wtedy mama krzyknie: Co? tę? A Klarcia spojrzy na mnie i krzyknie: Co? ją? I obiedwie zapytają mnie: Cóż ty na to? smarkata? a cóż ja wtedy na to? Mamże powiedzieć, że ja nie chcę p. Karola? kiedy to nie prawda; mamże powiedzieć, że ja nie kocham p. Karola, kiedy to jeszcze większa nieprawda. O Boże! Boże! co tu począć? Żeby choć ojciec był zdrów zupełnie i odważył się powiedzieć, że ja nie mogłam nie pokochać p. Karola, który był taki dobry i pilnował ojca w chorobie, jak własny syn. Ale gdzie tam! ojciec zalęknie się i powie: zachciałaś! A tu jak na złość stryjaszek nie przyjeżdża, choć ojciec do niego pisał i prosił go, aby przyjechał. (Patrzy w okno). Otóż macie! znowu p. Karol idzie. Niedawno wyiechał, i znowu wraca. To tak już czwarty dzień robi. Doprawdy, że pójdę, schowam się, niech tu sam siedzi. Tak, schować się, kiedy mi serce bije i kolana się uginają.

(Siada zasmucona. — Karol wchodzi).

SCENA II.

BASIA, KAROL.

KAROL

(przystępuje do niej zwolna).

Panna Barbara smutna.

BASIA

Wcale nie jestem smutna, ale.... ale zła.

KAROL

Czy na mnie?

BASIA

Może i na pana. Niedawnoś pan wyjechał i znowu wracasz.

KAROL

Więc uprzykrzam się p. Barbarze.

BASIA

Ja tego nie mówię, że się pan uprzykrzasz. Ale ojciec jest jeszcze znękany i chorobą i smutkiem, że nie może z panem mówić! A ja nie mam czasu bawić gości.

KAROL

Czyż panna Barbara uważa mię za takiego gościa, którego trzeba bawić? Czyż panna Barbara tego nie wie, że dla mnie dosyć jest być tu, i wiedzieć, że p. Barbarę obaczę i głos jej usłyszę, aby mi było dobrze, i lepiej, o! sto razy lepiej jak w domu, gdzie wytrzymać nie mogę.

BASIA

Cóż panu z tego przyjdzie, że mnie zobaczysz i mój głos usłyszysz, kiedy....

(Zatrzymuje się).

KAROL

Kiedy co?

BASIA

Kiedy tak nie dobrze, kiedy tak być nie powinno, kiedy Klarcia wkrótce przyjedzie.

KAROL

A cóż mi do tego, że p. Klara przyjedzie, kiedy to dla mnie rzecz zupełnie obojętna.

BASIA

Czyż się tak godzi? kiedy wszyscy myśleli, żeś się pan o nią starał, kiedy mama była pewna, że się z nią chcesz ożenić, kiedy ona była pewna, że pan za nią. pojedziesz za granicę, a pan tymczasem tu siedzisz i gadasz takie rzeczy, że jak mama wróci i Klarcia przyjedzie, to ja będę musiała pana oskarżyć.

KAROL

Mnie oskarżyć?

BASIA

A tak, będę musiała powiedzieć, żeś pan nie chciał za niemi jechać, a codzień tu przyjeżdżał, czasem dwa razy na dzień, żeby tylko być tu, gdzie ja jestem i głos mój słyszeć.

KAROL

A jeżeli ja powiem mamie, że p. Klara jest dla mnie za wielka pani, że jej nie kochałem nigdy, i nie mógłbym kochać takiej żony, która myśli tylko o strojach, która chce mieć więcej rozumu od męża, która woli jeździć za granicę niż pilnować domu; jeżeli ja potrzebuję żony dobrej, miłej, wesołej, gospodarnej, słowem takiej jak p. Barbara i upadnę do nóg mamie i powiem: ja p. Barbarę kocham, nie p. Klarę i proszę o rękę p. Barbary!

BASIA

(drżąc).

To wie pan, co z tego będzie?

KAROL

A cóż ma być, kiedy stryj pani tego chce, a ojciec także nie będzie miał nic przeciwko temu.

BASIA

O! panie Karolu! z tego będzie to, że ja będę bardzo, bardzo biedna.

KAROL

(bierze jej rękę).

Czemuż to? czy pani mnie nie chcesz?

BASIA

O! nie dla tego, nie dla tego, ale dla tego, że mama nie zechce i Klarcia mnie znienawidzi.

(Płacze).

KAROL

(ściska obie jej ręce).

Droga p. Barbaro! powiedz tylko, że chcesz, że mnie kochasz.

BASIA

(szlochając).

Cóż ztąd, że ja bardzo chce, że bardzo kochani, kiedy to wszystko napróżno.

KAROL

(całuje jej ręce).

Nie napróżno mój aniele! nie, tak być musi, tok będzie, jeśli tylko ty chcesz, i kochasz mnie. Nie oświadczyłem się formalnie, nie prosiłem o rękę twojej siostry ani ojca ani matki. Tak im się wydało, może dla tego, że im się chciało jechać za granicę i robić wyprawę. Widziały więc więcej w moich staraniach, niż było w rzeczy samej. Bądź więc spokojna droga p. Barbaro, los nasz rozwiąże się jeszcze dziś.

BASIA

Dziś? a to jakim sposobem.

KAROL

Jadąc tu teraz, spotkałem za wsią Mortka, waszego pachciarza, który wrócił już z Salzbrunn i mówił mi, że widział mamę we Wrocławiu, a potem na granicy, i że mama dziś przyjedzie.

BASIA

(przestraszona).

Dziś! dziś! o mój Boże! mój Boże! Widzisz pan, do czegoś mię przyprowadził. Mama wraca, a ja niegodziwa córka nie ucieszę się z tego, tylko drżę cała i chciałabym się pod ziemię schować. Ale cicho! któś przyjechał, może to już mama!

KAROL

(biegnie do okna).

Nie, to p. Sędzia. O! chwała Bogu!

BASIA

(uradowana).

Stryjaszek! o! chwała Bogu!

KAROL

Widać, że Pan Bóg tego chce, kiedy nam taką. pomoc zsyła. Chodźmyż na przeciwko p. Sędziego.

BASIA

Nic, nie, ja wstydzę się jemu pokazać! on zaraz wszystko na czole mojem wyczyta. Idź pan sam, przyjmij stryjcia, a ja pobiegnę, powiem ojcu, że przyjechał, i że mama dziś wraca.

(Wybiega we drzwi na lewo).

KAROL

Słodkie dziecię! a tamta? O! Pan Bóg strzegł mię od wielkiego nieszczęścia.

(Idzie ku drzwiom na prawo. — Sędzia wchodzi).

SCENA III.

KAROL — SĘDZIA,

SĘDZIA

A! pan Karol! (Karol całuje go w ramie). Jak się ma mój brat?

KAROL

Znacznie lepiej, już wstaje i wychodzi do tego pokoju, ale jeszcze mocno osłabiony i znękany.

SĘDZIA

Spodziewam się. Interesa w najgorszym stanie, długów pełno, zdrowia nie ma,. parządku w domu nie ma, a Imość poleciała za granicę. Było u wszystkich djabłów od czego zachorować.

KAROL

Jakto szczęśliwie, że p. Sędzia dobrodz. przyjechał.

SĘDZIA

A jakże u licha nie miałem przyjechać, kiedy mi ten biedak napisał taki desperacki list, że mi łzy stanęły w oczach. Ale twoja twarz w promieniach, jakiś jesteś dziwnie rozradowany. Czy to mój przyjazd tak cię ucieszył?

KAROL

O! przyjazd WPana dobrodz. cieszy mię niezmiernie, ale i z innego względu jestem nad wszelki wyraz szczęśliwym.

SĘDZIA

Cóż się to stało? czy mogę wiedzieć?

KAROL

A komuż pierwej, jeżeli nie W Panu dobrodz. któryś był zawsze dla mnie ojcem, winienem wyznać, co mi serce przepełnia radością. Panie Sędzio dobrodz. ! Basia kocha mię! dziś dopiero wymogłem na niej o wyznanie. Jakże moja radość nie ma być wielką, kiedy oprócz tego szczęścia, które mi Bóg daje, zesłał mi jeszcze WPana dobrodz. — którego pomoc nie była mi nigdy potrzebniejsza.

SĘDZIA

Czy chcesz, żebym pomówił z moim bratem?

KAROL

Nie idzie tu o Majora, p. Sędzio!.. Ale p. Majorowa wraca dziś z zagranicy z córką i synem.

SĘDZIA

Już powraca? tam do djabła; cóż się to stało? czyby się zreflektowała. Tegobym nie myślał.

KAROL

Nie wiem jaka przyczyna, że tak prędko wraca, wiem tylko, że dojechawszy do Wrocławia, siedziała tam blizko trzy tygodnie, że ztamtąd pisała do męża list naglący o pieniądze, i że zmartwienie, jakie mu to dało, że nie mógł dogodzić jej życzeniu, pogorszyło znacznie jego chorobę. Ztamtąd tedy powraca, jak mi mówił pachciarz tutejszy, który także był w Salzbrunn, widział ją na granicy i dziś przyjechał.

SĘDZIA

Musiała Imość wyekspensować wszystkie pieniądze, że nie było za co jechać dalej. Toż przyjedzie tu w bardzo złym humorze.

KAROL

Otóż to właśnie mnie niepokoi, żeby ten zły humor nie spadł na biedną Basię, tem bardziej, gdy się pokaże, że ja wykręciłem się od podróży z niemi, żeby tu zostać przy niej. Ona kocha więcej starszą swą córkę niż młodszą, i gotowa się sprzeciwić, aby Basia szła, pierwej zamąż niż p. Klara, której ja nie chcę i za nic w świecie ręki jej mojej nie podam. W tym to względzie interwencya WPana dobrodz. bedzie mi bardzo potrzebną, i cała nasza nadzieja polega na mocy charakteru WPana dobrodz. i przywiązaniu jego do nas.

SĘDZIA

Cóż wy u djabła chcecie, żebym ja z tą babą wojował.

KAROL

O! gdybyś WPan dobrodz. widział był, jakiemi łzami zalała się biedna Basia, gdy wspomniała o tem, że matka nigdy na to nie zezwoli.

SĘDZIA

Więc płakała?

KAROL

Bardzo.

SĘDZIA

I pewny jesteś, że cię kocha?

KAROL

Bardzo.

SĘDZIA

I chcesz koniecznie się z nią ożenić?

KAROL

Bardzo.

SĘDZIA

A tamtej nie chcesz?

KAROL

Bardzo, bardzo p. Sędzio.

SĘDZIA

(śmiejąc się).

No, jeżeli wszystko tak jest in superlativo, to obaczy my.

KARO

(całuje jego rękę).

O mój dobroczyńco! wracasz mi życie.

SĘDZIA

Poczekaj no, poczekaj, nie tak bardzo polegaj na mnie. Wprawdzie mają oni dla mnie wiele względu, nie dla tego, żeby mię kochali lub szanowali, ale dla tego, żem bezdzietny i nieubogi. Ale mój kochany, kobieta, gdy się w czem uprze i chce koniecznie na swojem postawić, to na żadne względy nie uważa. Miałeś dowód niedawno. Zechciało się jej jechać za moje pieniądze. Ja pieniędzy nie dałem, ona jednak wyrzekła się powinności gospodyni, obowiązku żony, pokoju domu, pożyczyła i pojechała. Teraz chce się jej pierwej wydać starszą córkę, gotowa więc skwasić obiedwie, a młodszej nie wyda przed starszą, choćbym pogroził, że starszej nic nie dam.

KAROL

Ach toż byłbym bardzo nieszczęśliwym.

SĘDZIA

No, no, daj-no pokój, nie desperuj, obaczymy, powiadam, obaczymy. Ale otóż i mój brat. Biedak! jak on wygląda! a dopilnować go nie ma komu. Imość za granicą.

(Wchodzi Major w szlafroku blady i mizerny, wsparty na ramieniu Basi).

SCENA IV.

SĘDZIA, KAROL, MAJOR, BASIA? poźniej JAN.

MAJOR

Jak się masz kochany bracie!

(Podają sobie ręce i Major siada).

SĘDZIA

Ja mam się dobrze, ale ty?

MAJOR

At! zachciałeś!.

SĘDZIA

No, ale przecież już lepiej.

BASIA

(całuje w rękę stryja, który ją całuje w czoło).

O daleko lepiej, kochany stryjaszku, już i apetyt niby jest, i siły wracają po trochę.

MAJOR

A wracają.

SĘDZIA

(siada).

A tak mię listem swym przestraszyłeś.

MAJOR

Bo mi było bardzo źle; myślałem, że już umrę i nie zobaczę cię.

BASIA

Ach! biedny ojciec bardzo był chory, stryjaszku!

SĘDZIA

Chwała Bogu, że to tak jakoś przeszło, widać że miano staranie.

MAJOR

A oni poczciwi pilnowali mie.

(Całuje Basie i wyciąga rękę do Karola).

SĘDZIA

Widzisz p. bracie! jak to i w biedzie jest za co dziękować Panu Bogu. Przekonałeś się, że masz dobre dzieci (z uśmiechem). Ot dla twojej miłości i p. Karol tu tak często przyjeżdżał, a może i nie wyjeżdżał wcale i poczciwa Basiunia, widząc że znosisz jego obecność, także go cierpiała, choć ją nudził.

BASIA

(cicho).

Fe stryjaszku! nie gadaj tak, bo ucieknę. Major. Co ona ci mówi?

SĘDZIA

E! nic, pyta się, czy nie chcę kawy.

MAJOR

Kochana moja gosposia, tamta nie taka.

BASIA

(do Karola).

Widzisz pan, jużeś musiał wszystko wygadać stryjaszkowi.

KAROL

(do Basi).

Jakżeż nie miałem powiedzieć, kiedym miał serce taką radością przepełnione.

BASIA

Gniewam się.

(Idzie ku drzwiom porapetowym, Karol za nią; tam z sobą mówią przez chwilę, potem usuwają się do ogrodu.)

SCENA V.

MAJOR, SĘDZIA, potem JAN.

MAJOR

Powiem ci nawet pod sekretem p. bracie, żebym wolał, żeby ten poczciwy chłopiec wziął Basię nie Klarę. On spokojny człowiek, lubi dom i gospodarstwo, i miałby w tej dziewczynie prawą rękę i serce zupełnie fraszkami niezajęte. A Klarę matka zepsuła i głupstwem nabiła jej głowę.

SĘDZIA

A ja ci znowu powiem p. bracie także pod sekretem, że i jabym tego życzył, bo mnie szczęście tego chłopca interesuje, a on Klary nie chce i dla tego nie jechał za granicę.

MAJOR

Doprawdy? to szkoda.

SĘDZIA

Dla czego szkoda?

MAJOR

A moja żona? Jej chce się wydać tamtę.

SĘDZIA

Alboż nie jesteś ojcem i nie możeż postanowić, jak ci się zdaje?

MAJOR

Zapewne, że mogę, ale... zachciałeś!

SĘDZIA

Widzę p. bracie, że cię nie poprawił i kłopot, na który cię słabość twoja naraziła i choroba, której się z tego powodu nabawiłeś, nie dodała serca. Jak od dawna poświęcałeś majątek i pokój domowy zachceniom twojej żony, tak i teraz gotówbyś jej poświęcić i szczęście twego dziecka, które jednak warte, abyś za nie łba nadstawił.

MAJOR

O! wierz mi p. bracie, i dziś poszedłbym dla jej miłości na bateryę.

SĘDZIA

A na fochy żony nie śmiesz się narazić.

MAJOR

Zachciałaś.

SĘDZIA

Otóż, jeśli ty nie śmiesz, to ja się odważę, Pozwolisz mi działać.

MAJOR

Działaj panie bracie — zdejmiesz mi kamień z serca; bo jako człowiek sumienny, widzę to dobrze, że Basia bedzie lepszą żoną niż Klara, choć obie są moję córki.

SĘDZIA

Więc zgoda. I zaraz dziś interes ten ubijemy. Wszak twoja żona wraca dziś.

MAJOR

Tak słyszę.

SĘDZIA

Cóż to za powód, że tak prędko sprzykrzyły się jej zagraniczne delicye.

MAJOR

Zasiadła widać we Wrocławiu robić wyprawę dla córki i musiała się od razu wyszeptać, bo przed kilkunastu dniami pisała do mnie o pieniądze. Ale ja wtedy z łóżka ruszyć się nie mogłem, i zkąd wreszcie dostałbym pieniędzy, kiedy i te" pięć tysięcy, które jej dałem na drogę, były także na wielki procent wyproszone od żyda, który o dalszej pożyczce i słuchać nie chciał. Odpisałem więc, że jestem chory, że pieniędzy nie mam, i że radzę wracać. Może się zreflektowała.

SĘDZIA

Naturalnie, że się musiała zreflektować, kiedy nie było o czem dalej brnąć, dla pokazania tym waryatkom, które poleciały za granicę nie wiedzieć po co, że i ona nie ma spełna rozumu w głowie. Oj panie bracie! wiele klęsk Pan Bóg na nas zesłał, wielu epidemicznemi chorobami trapi nas, ale i ten szał, któremu nas teraz poddał, jest także nie małą plagą, przez którą objawia się gniew jego.

MAJOR

Prawda p. bracie, wielka prawda! nikt tego więcej nie czuje jak ja.

(Jan wchodzi).

JAN

Proszę WPana! rychtyg tu Mortko jest w przedpokoju i prosi, ażeby mógł się z W Panem widzieć.

MAJOR

A wołaj go.

JAN

On mówi, że widział W Panię i że Pani powinna zaraz nadjechać.

SĘDZIA

To wołaj-że go nudziarzu!

JAN

{otwiera drzwi).

Chodź wasan p. Mortko, rychtyg WPan wasana woła.

(Mortko wchodzi. — Jan oddala się).

SCENA VI.

SĘDZIA, MAJOR, MORTKO, na końcu JAN.

MORTKO

(kłania się).

Upadam do nóg WPana. Jakże zdrowie? Słyszę, nie było bardzo dobrze, jak WPani pojechała za granicę. Aj! aj, nawet WPan bardzo zmizerniał. Ny, ale teraz już WPan przychodził do siebie.

MAJOR

Trochę, trochę. Cóż mi powiesz. Tylko coś przyjechał.

MORTKO

Ja tylko co przyjechałem z Salzbrunn, gdzie piłem wody z insze nasze zidki, które tam biło dużo. Choć powiem WPanu, że i tam strasznie drogo, to i ja wróciłem się prędko. A WPani jeszcze nie ma? Ny, ona powinna zaraz nadjechać!

MAJOR

Więc widziałeś moją żonę?

MORTKO

Jakto nie widziałem, kiedy WPani napisała do mnie do Salzbrunn taki naglący list, żeby ja koniecznie przyjechałem do Wrocławia, gdzie ja i przyjechałem i porzuciłem swoje kuracye.

MAJOR

Cóż moja żona robiła tak długo we Wrocławiu?

MORTKO

WPani tam siedziała pod Złote Gęsi, gdzie wszyscy panowie zajeżdżają, i gdzie ich przyjmują tak, proszę WPana, że zaraz w wielkie dzwony dzwonią, i wszyscy wiskakną z hotelu i kłaniają się i podają ręki, co nasze WPaństwo bardzo kontentuje.

SĘDZIA

Więc to te grzeczności p. Majorowę zatrzymały?

MORTKO

WPani tam sobie spodobała i siedząc pod te Złotę Gięsi, kupowała we Wrocławiu różni rzeczy, na wyprawa dla córki i dla swoje ubranie. Ach! śliczni rzeczy tam WPani nakupiła i bardzo dużo. Ale jest przeszło kilkanaście dni, to napisała do umie, coby ja przyjechał i poratował ją, bo już nie miała pieniędzów, żeby daléj jechać.

MAJOR

( z gniewem ).

I dałeś jej?

MORTKO

Proszę WPana, jak był nie dać, kiedy w hotelu należała się wielka summa, a WPani już nic nie miała. Ja sam także nie miałem, bo w Salzbrunn bardzo drogo jest, ale nie mogłem WPani tak zostawić, żeby jej zrobili jakie przykrości, i pożyczyłem na wielkie procenty i dałem WPani 300 talarów.

MAJOR

Otóż masz dodatek do wszystkich kłopotów.

MORTKO

Wtedy ja poradziłem WPani, żebi ona jechała do domu.

SĘDZIA

Usłuchała cię?

MORTKO

Jak nie miała usłuchać, kiedy WPan napisał, że pieniędzów więcéj nie poszle, a jak zapłaciłem w hotelu, to zostało się tylko pięćdziesiąt kilka talarów.

MAJOR

O Boże! o Boże!

SĘDZIA

Nie martw się p. bracie, stało się. Co ci przeznaczono, to cię nie minie.

MORTKO

Potém ja znowu widziałem WPani na granice, gdzie ona miała wielkie zmartwienie.

MAJOR

Jakież znowu zmartwienie mogła mieć na granicy?

MORTKO

Proszę WPana, tych wszystkich pięknych rzeczów, co WPani nakupiła we Wrocławiu, znaleźli na komorze i zabrali co do nitka.

MAJOR

(klaszcząc w ręce).

Jezus Marya! a toż już klęska prawdziwa! pieniądze jak w błoto wrzucone.

MORTKO

Jeszcze WPani musiała zapłacić kary 187 rublów srebrnych, kopiejków 43 1/2.

MAJOR

(biorąc się za głowę).

A niechże to piorun trzaśnie, to już nie do zniesienia.

SĘDZIA

Nie alteruj się p. bracie! pamięta] o swojém zdrowiu. Trzeba było tak krzyknąć przed wyjazdem, toby była siedziała w domu. Teraz już nie czas.

MAJOR

Zkądże u wszystkich djabłów wzięła te 187 rubli?

MORTKO

Proszę WPana, ja widząc takie wielkie alteryacye WPani, nie mogłem je zostawić bez ratunku. Nie miałem swoje pieniądze, ale na szczęście WPani, zdarzył się żydek znajomy, który jechał za towarem, do Lipska, to ia u niego pożyczyłem na wielki procenty, i zapłaciłem za WPani, bo inaczej chcieli je przyaresztować!

MAJOR

Wszystko to w grób mię wpędzi (z gniewem). Ileż ci się wszystkiego należy?

MORTKO

Oto są, wszystkich rachunków, proszę WPana. Ja przeczytam, bo to niewyraźnie pisano, zwyczajnie po żydowsku.

MAJOR

No, czytaj, czytaj!

MORTKO

(czyta).

"Za paszportów i sprawunków przez drogę, jakoto kuferków, torbów dla panicza 160 rs.

SĘDZIA

Ładnie.

MORTKO

(czyta).

"Na zapłacenie hotelu pod Złote Gęsiów i na drogę 300 talarów, a na procentów za nich po 10 za sto na miesiąc, czyni razem za trzy miesiące czasu i z lażem 390 rublów srebrnych.

SĘDZIA

Bardzo ładnie, użytecznie wydana summa.

MORTKO

(czyta).

"Kary na komorze 187 rublów 43 1/2 kopiejków, a procentów za pożyczenie ich, po 25 za sto, rublów 47 kop. 40.

SĘDZIA

Doskonale! Sumienna lokacya pieniędzy.

MORTKO

Wszystkiego razem wyniesie 784 rublów kopiejków 92 1/2.

MAJOR

(powstaje, trzęsąc się ze złości).

Pokaż tu te rachunki.

MORTKO

(oddaje).

Proszę WPana.

MAJOR

(drze, mnie w ręku i rzuca).

Idźże teraz do djabla, nie prosiłem cię, żebyś to forszusował.

(Pada na krzesło).

MORTKO

Ny, co to jest? Dla czego ja mam chodzić do djabła, kiedy ja pójdę do sądu i będę WPana pozywać! Co mnie do tego, że WPan pod pantoflem siedzi i daje gospodarować żonie? kiedy ona tu gospodaruje, to ona musi mieć prawo gospodarować, to ona ma prawo pożyczyć i rewers dać, które ja mam wszystki u siebie. A kiedy ona rewers dała i wzięła pieniędzów, to ona musi zapłacić! Aj waj!. bardzo się boję, że WPan podarł moi rachunki. Ja napisze drugi rachunki i postawie koszta za moje fatygę, co ja miał, za moje nieskończone kuracye, co ja je przerywał, żeby WPani nie przyaresztowali we Wrocławiu. Ja mam chodzić do djabła za moich pieniędzów i za moi litości, że ja żonie WPana widobiwał z błoto! Hast du gesehen! At!

(Wychodzi).

SĘDZIA

Masz więc i proces p. bracie, który ci zrobiła za granicą.

MAJOR

Czy to będzie jeden? Ten żyd, co mi dał pięć tysięcy, pozwie mię także, bo nie mam zkąd oddać, inni którym winienem, o co się już z naleganiem upominają, rzucą się ze swej strony do sądu, nareszcie Towarzystwo ogłosi licytacyę, bo nie oddam na termin, bo nie mam zkąd, bom biedak, żebrak, dziad z torbą i basta.

(Zakrywa oczy. — Słychać hurkot).

SĘDZIA

Otóż podobno i twoja żona przyjechała. Właśnie w dobrem jesteś usposobieniu na jej przyjęcie, postawże się mężnie, w razie potrzeby i fuknij, tak, jakeś kiedyś fukał przed frontem. Trochę to prawda niegrzecznie, ale skutecznie. Wymóż tylko powagę swą, żeby żona twoja nie sprzeciwiała się zamęźciu Basi, a reszta się jakoś załatwi.

JAN

(wpada).

Rychtyg pani przyjechała.

(Wychodzi).

MAJOR

(zmięszany).

Panie bracie, mów ty sam, bo ja.... ja jestem nadto zalterowany.

SĘDZIA

(uśmiechając się — na stronie).

Pan Major stchórzył.

SCENA VII.

CIŻ sami BASIA I KAROL. (wchodzą z ogrodu).

BASIA

Mama przyjechała! (do Sędziego tuląc się). O! Stryjaszku! cała drżę tak, że ledwie utrzymać się mogę na nogach.

SĘDZIA

(głaszcząc ją).

No, no, jakoś to będzie.

(Basia całuje go w rękę).

KAROL

(składa ręce).

Panie Sędzio! nie opuszczaj nas.

SĘDZIA

(śmieje się).

Cóż u djabła, więc ja tu za wszystkich mam łeb nastawić! (seryo). Otóż-to, jaką, radość, iakie szczęście wnosi do domu powrót pani z za granicy.

(Wchodzi Majorowa, Klara, Nepcio. Jan z workami, Kasia z workami).

SCENA OSTATNIA.

SĘDZIA, MAJOR, BASIA, KAROL, MAJOROWA, KLARA, NEPCIO, JAN, KASIA.

MAJOROWA

(do sług).

Po cóż to tu wnosić, tam tylko stare rzeczy i brudy. Zanieść to do garderoby.

KASIA

A kufry, proszę pani, gdzie wyprawa p. Klary, także do garderoby?

MAJOROWA

(machnąwszy ręką smutno).

Także do garderoby.

SĘDZIA

(n. s.).

Wyprawa p. Klary została na komorze.

JAN

Rychtyg, jakem zdejmował, to mi się wydały te kufry niby leksze niż były pierwej.

MAJOROWA

Idźcie sobie.

(Słudzy wychodzą. — Klara wita się z ojcem i kłania się Stryjowi. — Nepcio z ojcem).

MAJOROWA

Jak się masz mężu, wcale dobrze wyglądasz. A, p. brat dobrodziej, jakże zdrowie?

SĘDZIA

Dobrze, dziękuję.

MAJOROWA

Nepciu! przywitajże się ze stryjaszkiem. (Nepcio nadąsany całuje go w rękę). I p. Karol tu? witam.

KAROL

Całuję rączki pani dobrodziejki.

MAJOROWA

(Basta drżąc wita matkę).

Jak się masz? coś pobladłaś.

SĘDZIA

Pilnowała chorego ojca.

MAJOROWA

Więc doprawdy byłeś chory mężu?

SĘDZIA

Czyż pani myślałaś, że żartował? wszak pisał o tem, że chory.

MAJOROWA

Dla czegóż p. brat za niego odpowiada.

SĘDZIA

(do Majora).

No, gadajże, bo wsiądzie na ciebie-

MAJOR

(do Sędziego).

Mów ty p. bracie.

MAJOROWA

Co to jest takiego? Osobliwsze jakieś przywitanie. Zamiast radości żem wróciła, widzę wszystkich zmieszanych, szepcących, patrzących na mnie jak na raroga. Czyście państwo nie kontenci z naszego powrotu?

KLARA

(patrząc na Sędziego).

Ja, myślę.

SĘDZIA

(do Majora).

Odezwijże się.

MAJOROWA

A co tego, tom się nie spodziewała; więc nie zapytasz nawet o moje zdrowie, jak jeździłam, gdziem była; nie uściskasz dzieci, których nie widziałeś kilka tygodni? (Do Basi). Ty także stoisz jak trusia i nie możesz słowa znaleźć dla siostry i brata. A i p. Karol spuścił głowę, może ze wstydu, że miał przyjechać za nami i nie przyjechał.

KLARA

O! dla czego mama te wymówki robi p. Karolowi (z ironią). P. Karol musiał mieć ważne powody, że nie przyjechał.

KAROL

W rzeczy saméj, że miałem, i wkrótce się pani o nich dowiesz.

KLARA

(z nadąsaniem).

Czyż pan myślisz, żem bardzo ciekawa je poznać? Za nadto pan sobie pochlebiasz.

MAJOROWA

(siadając w złości.)

Doprawdy, że tego wszystkiego nie rozumiem. Może mi pan Sędzia tę zagadkę rozwiąże i wytłómaczy, dla czego mnie mąż i córka tak obojętnie przyjmują. Bo jużci musi tu być ktoś, co jest tego przyczyną. W zwyczajnym trybie mego domu, nie spotkałoby mię to nigdy.

SĘDZIA

(do Majora).

Czy mam mówić?

MAJOR

Mów p. bracie, a ja pójdę.

(Chce wychodzić).

SĘDZIA

O nie! zostań, zostań! i nie bój się.

MAJOROWA

Nie bój się. Czyż mój mąż, który jest panem domu, ma tu kogo bać się?

SĘDZIA

Otóżto widzi pani, wszystko złe ztąd pochodzi, że nie jest panem w domu. Bo gdyby tak było, tobyś pani była nie jeździła za granicę, dla tego, że wszyscy jadą,i że pani Czeczotkowska pojechała; nie byłabyś rnęża przyprawiła o chorobę; nie byłabyś narobiła tyle długów; nie byłabyś doznała za granicą tyle kłopotu, a na granicy tyle wstydu, teraz zaś, nie słyszałabyś odemnie tej gorzkiej prawdy, za którą panię przepraszam, nie musiałem ją powiedzieć, boś sama żądała, abym ci wytłómaczył to przyjęcie, jakiego doznajesz.

MAJOROWA

(zmieszana — po chwili).

Zkądże p. Sędzia wiesz o moich długach, o kłopotach jakich doznałam za granicą i o wstydzie, jaki mię spotkał na granicy.

SĘDZIA

Wiem pani bratowa dobrodziejko, bom tu właśnie był świadkiem rozmowy Mortka z mężem pani, i dowiedziałem się, żeś straciła pięć tysięcy złotych na sprawunki we Wrocławiu; żeś pożyczyła u Mortka 300 talarów, na zapłacenie hotelu we Wrocławiu; że sprawunki te przepadły na komorze, a nadto zapłaciłaś sztrafu sto ośmdziesiąt kilka rubli, które także Mortko pożyczył. Słowem, że podróż pani kosztuje tysiąc kilkaset rubli, które poszły z dymem, o które Mortko upomina się i grozi mężowi pani procesem.

MAJOROWA

(wzburzona).

Sądzę, że nie pan Sędzia zapłacisz ten dług, tylko mój mąż; dla tego nie widzę, dla czego rai pan to mówisz w moim własnym domu. ( Wstaje w gniewie ). Wyjdźcie ztąd dzieci.

SĘDZIA

Owszem, niech zostaną, bo tu będą potrzebne, a pani z łaski swojej usiądź i posłuchaj mię, do końca, albo ja wyjadę ztąd natychmiast i nie obaczycie mię tu więcej.

KLARA

(n. s.).

A to ładne rzeczy!

BASIA

(n. s.).

O Boże mój! Boże!

MAJOROWA

(po chwili zreflektowawszy się).

Niech więc pan brat mówi.

(Siada).

SĘDZIA

Chciałem powiedzieć tylko to, że kiedy były i są długi, kiedy Towarzystwo było i jest nie zapłacone, to pani musisz dobrze wiedzieć, że mąż pani nie będzie miał zkąd pokryć tej ostatniej straty, jaką przez próżność i uleganie nieszczęśliwéj modzie poniósł, i że nikt inny nie przyjdzie mu tu w pomoc tylko ja, który go kocham, i radbym, aby na starość miał cokolwiek pokoju i skończył życie bez troski.

MAJOR

(wyciąga do niego rękę).

Poczciwy, kochany bracie!

MAJOROWA

Dziękuję p. bratu.

SĘDZIA

Nie dziękuj pani za wcześnie, bo ja przychodzę wam z tą przysługą pod pewnemi warunkami, na które jeżeli nie przystaniesz, cofam się, i róbcie sobie co chcecie.

MAJOROWA

Niech p. brat mówi. Widzę ja to i sama, że położenie nasze jest złe, i jeżeli p. brat nam nie dopomoże, to się może bardzo pogorszyć.

SĘDZIA

Cieszę się, że pani bratowa to widzisz. Otóż najpierwéj zapłacę dług Towarzystwa kredytowego, ażebyście nie zostali bez dachu i przytułku; powtóre: zapłacę najpilniejsze długi, za które grozi już proces i które wynoszą podobno czterdzieści kilka tysięcy. Wszak tyle?

MAJOR

(wzdychając).

Tyle, p. bracie!

SĘDZIA

Nakoniec zapłacę tych obu żydów, którzy p, bratowej pomogli do wyjazdu za granicę, abyś się nauczyła, jakie to są zagraniczne roskosze, jaka to tam taniość, jakie to trzeba mieć czoło, żeby przewozić kontrabandy.

MAJOROWA

(wzdycha).

KLARA

(n. s.).Że też mama to wszystko znosi.

NEPCIO

(do matki).

Mama, mnie nudzi się, ja pójdę obaczę swego konia (n. s.) i Kasię.

MAJOROWA

(głaszcze go).

Potem mój chłopcze, potem.

SĘDZIA

(surowo).

Co ty tam szepczesz, milczeć i słuchać. Będzie tu mowa i o tobie. (Nepcio cofa się). Warunki zaś moje, p. bratowo, są następujące: Naprzód, że ci już nigdy nie przyjdzie chętka jechania za granicę. Bo, jeżeli bez względu na to, czegoś doznała teraz i co mąż twój ucierpiał, jeszcze raz pojedziesz, całym majątkiem moim inaczej rozporządzę, niż dotąd myślałem.

MAJOROWA

Nie p. bracie! Już więcej nie pojadę. Za nadto wiele mię to kosztowało (z powstrzymywanym gniewem) i za nadto wiele kosztuje mię to teraz.

SĘDZIA

(uśmiechając się).

Rozumne postanowienie, które ci da wiele pokoju i oszczędzi wiele wstydu. Powtóre: nie dopuściłaś, aby ojciec oddał tego panicza do szkół, kiedy była pora, teraz już za późno oddawać go do pierwszej klassy, bo by go wyśmieli. Oddasz mi go więc całkiem, abym go ulokował tak, żeby go nauczyli czytać i pisać, a oduczyli biegać za dziewczętami.

MAJOROWA

Ależ, p. bracie, ja chciałam...

SĘDZIA

Chciałaś go edukować za granicą., jak edukują dzieci swoje panowie. Panom to wolno, a nam nie. Dla nas szlachty obyczaje krajowe i język krajowy powinny być święte.

NEPCIO

(płacząc).

Mamo! ja nie chcę jechać ze stryjem. Ja wolę zostać w domu.

SĘDZIA

Cicho bądź, będzie tak, jak ci każą.

NEPCIO

Aha! będzie, otóż nie będzie, kiedy ja nie chcę.

(Wychodzi do ogrodu zanosząc się od płaczu).

SĘDZIA

Widzisz p. bratowa.

MAJOROWA

(powstaje).

Nic to, nic, ja mu to poźniej wyperswaduję.

SĘDZIA

Wy perswadujesz mu? O! p. bratowa, kiedy matka nie rozkazuje chłopcu ale go prosi i perswaduje mu, to ten chłopiec, jak wyrośnie, rozkazuje matce i świszcze, kiedy ona płacze. Na to ja nie pozwolę. Ale przystąpmy wreszcie do ostatniego warunku.

(Ogląda się z uśmiechem na panny i Karola).

KLARA

(n. s.).

Cóż tam jeszcze.

BASIA

(n. s.).

Serce we mnie zastyga.

MAJOROWA

Mów p. bracie!

SĘDZIA

Przysłałem wam tu mego wychowańca, młodzieńca pełnego zalet i serca, co mu mówię w oczy, abyście go przyjęli za zięcia. Postrzegłem już, że nie macie nic przeciw temu. Proszę więc teraz dla niego o rękę waszej córki, której jako posag tymczasowy, przeznaczam sto tysięcy.

MAJOROWA

(uradowana)

O! p. bracie! przyjmujemy ten warunek z wdzięcznością.. Klarciu! podziękuj-że stryjowi.

(Klara idzie ku niemu).

SĘDZIA

Za pozwoleniem, nie o p. Klarę tu idzie. Panna Klara niech się, kontentuje tem, że była za granicą. Ja proszę o rękę Basi dla p. Karola.

MAJOROWA

A toż jak, p. bracie, więc dla tego, że wyprawę Klarci zabrano na komorze, p. Karol jej nie chce?

KAROL

O wyprawę mi nie idzie, pani dobrodziejko, ale o przymioty serca, o przywiązanie, o to zamiłowanie domu i cichego życia, którego mi potrzeba, a którego w p. Klarze nie widziałem. Dla tego —

KLARA

(przerywa w złości).

Niech się pan nie rozwodzi. Dosyć na tem. Teraz ja pana nie chcę i wracam panu jego słowo.

KAROL

Ja słowa pani nie dawałem.

KLARA

Kłamiesz pan, wszyscy to widzieli, żeś się pan starał o mnie, nie o tę smarkate, którą, sobie weź i bądź z nią szczęśliwym. Nie wiele widać panu potrzeba do szczęścia.

(Wychodzi).

SĘDZIA

Pani bratowo, zleś pani ulubione dzieci swe wychowała.

(Majorowa milczy w passyi i siada).

Ja powtarzam moje zdanie i czekam odpowiedzi.

MAJOROWA

A ja panu powiadam, że nadużywasz swego położenia i obchodzisz się ze mną. nie po bratersku. Trzymaj więc sobie swoje skarby, a mnie pozwól rządzić się swoją, głową. Ja młodszej córki przed starszą nie wydam; Basia nie będzie żoną p. Karola. To moja odpowiedź.

SĘDZIA

Ha! jeżeli tak, to róbcież sobie, jak chcecie. Chodź Karolu! połowa fortuny mojej należy do ciebie, reszta pójdzie dla biednych. Bywaj zdrów bracie! nie umiałeś komenderować, idź-że teraz za front.

BASIA

(pada do nóg stryja).

Stryjciu drogi! zatrzymaj się, nie opuszczaj ojca! Ja się wyrzekam ręki p. Karola, chociaż Bóg widzi jak go kocham; ale wolę być nieszczęśliwą, niż żeby ojciec i mama cierpieli. Stryju! na miłość Boską, podaj im teraz rękę, kiedy oni tak bardzo pomocy twojej potrzebują, a o mnie zapomnij zupełnie.

SĘDZIA

(wzruszony).

Czy pani widzisz teraz, dla czego p. Karol wolał Basie niż Klarę.

MAJOR

Chodź tu do mnie moje dziecko.

(Ściska ją).

MAJOROWA

(po chwili poglądając na męża i na córkę).

No, no, niechże już tak będzie, jak chcecie.

BASIA

O mamo najdroższa!

KAROL

O pani!

(Padają jej do nóg oboje. Na to wchodzi Jan i Kasia. Gdy Major ściska Sędziego, a potem Sędzia Basie i Karola, — Jan mówi do Kasi.)

JAN

Patrzno, stało się coś, jak ja mówiłem. Żeby to jeszcze i panicza sobie wzięli.

KASIA

Tobym ja nie była kurka czubata p. Janie.

JAN

Kto-to wie, może by to i dobrze było.

(Wyciąga do niej rękę).

KASIA

(z filuteryą).

No, no, nie bój się, będzie dobrze.

SĘDZIA

Więc tedy zgoda na wszystkie moje warunki pani bratowo?

MAJOROWA

Zgoda, panie bracie! tylko nie zapomnij o tamtej, która z mojej winy takiego zmartwienia doznała.

SĘDZIA

Nic to, nic, niech się trochę umartwi. Nie będzie z takim zapałem rwać się za granicę. Lekcya przyda się i jej i wyjdzie może na pożytek tym wszystkim, którzy się o umartwieniu jej dowiedzą. Bo niebezpieczna to rzecz kochać więcej obce kraje jak swój, a hotel więcej jak dom. Można zostać bez kraju i bez domu, bez pieniędzy i sprawunków, bez wyprawy i kawalera.

MIŁEGO GROSZA

Komedja w trzech aktach przez Apolla Korzeniowskiego

OSOBY:

Pan Karol, były porucznik wojsk Napoleona, półkownik w dymissyi,obywatel; lat 65. — Anna, jego córka, — panna; lat 23. — Pan Henryk,lat 40. — Józef Staropolski, przyjaciel Henryka; lat 30. — Adam Muchowski, młodzik bogaty. — Szlachcic. — Książe. — Hrabia. — Fan. — Lokaj półkownika Karola.

(Rzecz dzieje się w Kijowie na kontraktach. — Czas najnowszy. )

AKT PIERWSZY.

(Mieszkanie Henryka w Kijowie. )

SCENA I

HENRYK i JÓZEF

HENRYK

Siarniczku!

JÓZEF

To nieprawda!

HENRYK

Szmermelu! Petardo!

JÓZEF

A! to trzeba by było okryć wszystkich wzgardą!

HENRYK.

Iskro! Prochu leszczńyski!

JÓZEF

Lub w łeb strzelić sobie!

HENRYK

A któż tobie przeszkadza? — Ja tego nie zrobię.

No! w kipiątku nielada musiano cię kąpać.

W rozmowie muszę z tobą jak po żarze stąpać;

Bo wzlatujesz w powietrze za najlżejsze słowo.

Cóż to? mówię-ż ci jakąś rzecz szczególnie nową?

Nie byłeś tu, więc nie wiesz: jak czas zmienia wszystko;

Jakie z naszego ducha dzieje się igrzysko;

Jak idee upadły, a rzeczy wyrosły;

Jak uczucia pogasły, rachuby się wzniosły;

Jak ogół ............................

Za byle jakie bzdurstwo. gdy ono wygląda

Z paryzka lub londyńska, 1 nawet z żydowska.

To ostatnia zaguba! Jakaś kara Boska

Na poczciwy ród szlachty! — Choć jarmułek niema,

Wszystko z Zakonem Starym ścisły sojusz trzyma!

Choć cebula nie swędzi, od krost czyste ciało,

Ale krosty na duszy! Na nic się nie zdało,

Że to szlachecką zacność poniża i hydzi:

Dziś prawie, jak nas widzisz, wszyscyśmy tu żydzi,

Z jarmulkami lub bez nich. ,

JÓZEF

Ale - ż.....

HENRYK

Nie ma ale !

Dałem ci rys społeczny, mierząc nie na cale,

Lecz na mile rozległe, okolice całe,

Na wsie, miasta, pałace i dwory wspaniałe!

Masz serce ? — Będziesz parją w naszych ludzi gronie,

Co znani prawie wszyscy w cudzoziemskiej stronie,

Jak spokojni handlarze, dziedzice, panowie,

Lubiący dziś przed wszystkiem, słowem: postępowi.

JÓZEF

A! niech - że ich i ciebie razem djabli biorą!

HENRYK

Widzę żeś nieznajomy z milą nam pokorą.

JÓZEF

A gdzież taka pokora, która to wytrzyma?

Zkąd ją dostać?

HENRYK

Za złoto, nie trudnego nie ma.

I pokorę ci kupię.

JÓZEF

Przynajmniej nie u mnie! —

HENRYK

Zyj z nami, pomów z nami, a wkrótce tak dumnie Zaprzestaniesz rozprawiać.

JÓZEF

Cóż zmusić mię może?

HENRYK

Zysk — miłość — lub głód prosto.

JÓZEF

O! mój wielki Boże!

Ja twojej mizantropji nie dam zabić siebie.

Powracałem do kraju, a w kraju — do ciebie.

Tęskniłem do mej braci, a, pośród tej braci,

Do twej duszy miłośnej, szlachetnej postaci.

Ta tęsknota mi kłamać nie mogła — bo święta.

Serce me ciebie dawnym, otwartym pamięta.

Choć twa dusza się skryła pod zgorzkniałe słowa;

Choć mówisz że tu w kraju postać rzeczy nowa,

Dziwnie jakoś okropna; a ziomkowie — ludzie

Zrobaczeli paskudnie w przemysłowym brudzie:

Czuję, że nie zawiodła mię moja tęsknota!

Wierzę, że w nich i w tobie, żywe jeszcze — cnota,

Zapal, wiara, nadzieja, miłość, poświęcenie,

Ofiara bez rachuby, na oślep.

HENRYK

Złudzenie!

JÓZEF

Daj pokój! Daj odetchnąć przeziębniętej duszy!

Nie mów mi tych słów gorżkich, od których się kruszy

Każda lepsza nadzieja i każda chęć Boża.

Ja od wczoraj w Kiowie. Dalej jak z za morza

Powracam cały drżący, stęskniony, spłakany.......

HENRYK

Prawdziwie nie wiem, czemciś taki sfrasowany

I po co powracałeś? — .........

JÓZEF

Mój Henryku, miej trocha litości!

Nie odzieraj mię z wiary: z całej tej ludności

Ziomków znanych mi dobrze, chociaż jedna dusza

Tak samo jak i dawniej wznosi się, porusza?

Choć jedno serce bije dawnom uderzeniem?

Choć jedna myśl przejęta świętem przeświadczeniem,

Ze życie......

HENRYK

(przerywając).

Bez pieniędzy nie warte nic wcale!

Lecz dajmy temu pokój — wiem to doskonale,

Że widząc, dotykając, nie uwierzysz może;

A tem bardziej na słowo.

JÓZEF

Jednakże otworzę

Przed tobą mych nadziei osobistych cele.

HENRYK

Mów. Braterskiem uczuciem wszystko twoje dzielę.

Choć nie lepszy od innych, pomagać nie mogę

I nie chcę, lecz przynajmniej rozjaśnię twą drogę.

Znam każdego i wszystkich od A do Z prawie.

Powiem ci co kto myśli? Jak działa na jawie?

Dam ci rys jego duszy, serca i postaci:

Wystaw sobie, że jestem bióro informacji.

JÓZEF

I to przydać się może. Znasz pana Karola?

HENRYK

O! jak złego szeląga.

JÓZEF

Otóż jego wola

Na los mój wpłynąć może.

HENRYK

Los nie do zazdrości.

JÓZEF

Daj - że pokoj tej swojej wiecznej złośliwości.

Zawsze żartem bolesnym......

HENRYK

A nie dziw się proszę:

Że nie mogę wytrzymać, by moich trzy grosze

Nie wtrącić. Bo wiedz bracie, trzy lata, czy cztery,

Jak już z nikim nie jestem otwarty i szczery.

Zmieniłem się w żart wieczny: zginąłbym inaczej.

Tu trza śmiać się z wszystkiego, albo być w rospaczy:

Więc się śmieję. Mów dalej: — jakie twe nadzieje?

JÓZEF

Smutne, lecz pełne życia, przebyłem koleje;

Znasz je, a więc nie o nich mówić mi przychodzi.

— Pan Karol, z moim ojcem, kiedy byli młodzi,

Służyli w jednej broni. Zażyłość wojskowa

Złączyła ich przyjaźnią, chociaż majątkowa

Dzieliła ich pozycja pan Karol bogaty.

A mój ojciec był biedny. Stosunki te z laty,

Po śmierci mego ojca, w spadku przeszły na mnie;

Pan Karol był życzliwy i przyjazny dla mnie;

A jego względy były nadziej mych istnieniem;

Bo pan Karol miał córkę.....

HENRYK

(z udanym przestrachem).

Annę?!

JÓZEF

Z przerażeniem

Ty wymawiasz jej imie ? —

HENRYK

Nie uważaj, proszę.

Ja stary — znam już wszystkie nędze i roskosze;

A więc drżę gdy kobiece przyjdzie wspomnieć imie:

Bo kto wie jaki duch zły w dźwięcznych głoskach i

Nuż zbudzi się wezwany i życiem zamąci,

Zaprowadzi na szczyty i w przepaść potrąci.

JÓZEF

Ja i tak nad przepaścią. Anna w tym przedskonie,

To gałęź, którą moje pochwyciły dłonie

Ostatniem wysileniem. Anna — to blask słońca

W sierocych moich uczuć tej nocy bez końca.

Nie prorocz mi że gałęź zerwie się i pryśnie,

Lub tylko ostre ciernie w dłonie moję wciśnie!

Nie prorocz mi, że słońce moje zgasnąć może;

Bo cóż mi pozostanie?

HENRYK

Jeśli tak: mój Boże!

Dla twojego spokoju, przyznam że kobiety,

Że Anna, nie galązka a dąb niespożyty,

Którego nić nie skruszy: — losów niepogoda,

Burza, pioruny, dżumy nawet, — nawet moda!

Że nie tylko jest słońcem bez skazy: — to mało!

Lecz, że lampą gazową może zwać się śmiało;

A wiesz, że taka lampa jaśniejsza od słońca.

No! ale niech wysłucham wyznań twych do końca.

JÓZEF

Kochałem ją....

HENRYK

Czas przeszły?

JÓZEF

I dziś kocham jeszcze.

Nadziei mi nie wydrą twe słowa złowieszcze.

Bo te moje uczucia wyrosły w niedoli;

Złączyłem z niemi wszystkie godności mych holi,

Wszystkich ciężkich kolei, i nędz i męczarni.

Gdym upadł na duchu w probierczej ofiarni,

Wznosił mię szmer słów Anny, dawny i daleki:

"Jedź ufny; będę czekać choćby całe wieki. "

— Za ufność mam nagrodę, bo dożyłem chwili,

W której i ku mnie niebo nareszcie się chyli:

Wróciłem; wiem że Anna wolna — wiec czekała....

HENRYK

Może nikt się nie trafił? może przebierała? —

Zreszto nic mi do tego. Z twej ognistej mowy,

Pojmując ją prostemi, wyraźnemi słowy:

Wzajemną tobie Anna była w owej dobie

I rodzaj przyrzeczenia zrobiliście sobie.

Ale-ż to dawne lata! Ich, aż sześć, niestety!

Sześć lat długich — wiek cały dla serca kobiety.

Ty tam — biedny, samotny, złamany, strudzony;

Ona tu — piękna, świetna jako kwiat wpleciony

W uciech wieniec. Więo jakaż to wspólność istnienia

Łączyła wasze dusze, serca i marzenia? —

Ty — łza; ona — śmiech pusty; ty — ból, roskosz — ona;

Twa nadzieja w łachmanach; jej dola — złocona;

Ty zwiesz się jutro, przyszłość; ona dziś, użycie.

Cóż mogło wiązać wasze rozerwane życie?

Ale i to mniejsza. Anna ci jest wierna,

To jeszcze między wami jest przepaść niezmierna:

Fałsz, sobkostwo i głupstwo, chciwość zbójcy w lesie;

To są klepki tej beczki, co Karolem zwie się;

A pan Karol jej ojciec! — Jakież twoje cele?

Jakie są środki twoje?

JÓZEF

O! środków niewiele,

A wszystkie w pracy tylko. Jedynym mym celem

Jej miłość: ona — wiarą, życiem, przyjacielem.

Pójdę śmiało, bo wierzę; przed Anną uklęknę,

Przypomnę jej te chwile przeczyste i piękne;

I te uczucia nasze jak gwiazdy i kwiaty,

I słowa jej przyrzeczeń, co przez całe światy

Smutku i ciężkiej nędzy, wiodły mię we wierze.

Takie ku Annie prośby i takie pacierze,

Takie modły zaniosę, że mi Boże spłynie

W to moję biedne życie. A w owej godzinie

Moje jutro i przyszłość zaczną się prawdziwe.

Zaświta wszystko zacne, ofiarne, poczciwe,

Pozmierałych nadziei znowu zejdą, słońca

I tak już będzie zawsze, bez końca, bez końca!

HENRYK

(tłumiąc wzruszenie).

Mego życia historja! I tobie tak skłamie,

Jako mnie już skłamała; i siłę twą złamie.

I ty kiedyś mieć będziesz, jak ja, suche oko

Choć ockną się uczucia, śpiące gdzieś głęboko.

I ty tak śmiać się będziesz, jako ja się śmieję!...

— Słuchaj. Jeśli to twoję już wszystkie nadzieje,

Niebogato wyglądasz. — Lecz po tej rozmowie

Już mi brak na rozsądku i zniechęceń słowie;

Sam, nic ci już nie powiem.

(Patrzy na zegarek).

A! druga godzina.

U mnie zwykle w tej porze zbiera się drużyna

Wszystkich kontraktowiczów. — Oglądnij te dziwy.

A i pan Karol będzie, ten — tobie życzliwy. —

Próbuj, badaj, patrz ściśle, nic nie pytaj u mnie,

Bo ja ci tylko radzić potrafię rozumnie:

To jest powrót do pustyń. — Tobie uczuć trzeba!

(Słychać dzwonek u drzwi).

Zaczyna się processja. — Szukaj serca — chleba:

Jeszcze niech cię uścisnę.

(Całuje Józefa z rozrzewnieniem).

Wiedz, żem tobie bratem,

Za chwilę mię nie poznasz: ja inny przed światem.

Biorę maskę, choć brzydka — im, i tego szkoda.

(Widać zbliżającego się Adama).

Otóż masz! To chodząca anglomanji moda.

Koniec wersji demonstracyjnej.

SCENA, II

CIŻ SAMI. ADAM MUCHOWSKI, później SZLACHCIC, KSIĄŻE, HRABIA i PAN.

ADAM

(z głębi sceny).

Zasłyszałem o Anglji?

(Ściska rękę pana Henryka).

Miło że nas przecie

Obchodzi co się dzieje na szerokim świecie,

(Spoglądając po sobie z zadowolnieniem).

I nie obce nam różnych narodów zwyczaje.

HENRYK.

Nie dziw że do dobrego wnet dobre przystaje.

Proszę cię: gdzie kupujesz swoje kołnierzyki

I kto ciebie tak goli ? — Wąsy paskudniki

Tak mi już szlacheckością, obmierziły siebie,

Że gdyby mi kto zlizał twarz tak, jak u ciebie,

Pozbyłbym się ich chętnie.

(Wchodzą: szlachcic, książe, hrabia i pan).

A! Panowie mili,

Witam, witam, siadajcie. Gdzieżeście dziś byli?

Na sali kontraktowej? —

HRABIA

E! tam żydzi sami.

HENRYK

A więc ztamtąd idziecie. — Cóż z interesami?

Kto co zrobił? Jak zrobił? — Ten ruch przemysłowy

Jedyną teraz myślą mojej biednej głowy.

PAN

O! za mało, za mało; nie szczerze, nie szczerze

Bierzemy się do handlu. Ja jeszcze nie wierzę

W postępowość tutejszą. Cóż to za różnica?

Wracam z Dubna; tam, jeśli kto komu pożycza, __

Przyjaciel, nie przyjaciel, brat, nie brat, — to jedno:

Procent, dwadzieścia cztery. W Kiowie tu — biedno,

Skromnie jakoś: — jak który osiemnaście schwyci,

To mniema — że przemyślny.

SZLACHCIC

Bo my za to bici,

By lichwą się nie bawić.

PAN

Lichwa! Lichwa! — Słowo.

Moje dobra dziś puszczam w dzierżawę na nowo;

Warte są one milion, a rocznej tenuty

Dają. rai dwakroć czystych. Gdy mam być wyzuty

Ze czci za takich nędznych procentów dwadzieścia:

Wolę niech zwą lichwiarzem, a dadzą trzydzieści.

HENRYK

Jak się nazwać pozwolisz gdy więcej się zdarzy?

PAN

(śmiejąc się).

Szelmą nawet!

HENRYK

Bądź Panem, to ci tak do twarzy.

HRABIA

(do księcia).

Wie Książe, że pan Szczęsny, już parę miesięcy,

Zrobił aferę gładką. Pięć albo i więcej

Milionów mu przybyło. — -Cóż Książe powiada?

KSIĄŻE

Ze o tym panu Szczęsnym, Książe nic nie gada;

Bo małemi rzeczami zabawia się rzadko. —

Ze ma kilka milionów, gładko czy nie gładko

Cóż mię to ma obchodzić? Rzecz za nadto nowa.

Moja córka ponowić mu harbuz gotowa,

Jak już to uczyniła.

SZLACHCIC

Święte Księcia słowa!

Bo ta kradziona szlachta, Bóg świadkiem, nie potem:

Klejnotu nie zdobyła bólem ani potem.

By był dokrym szlachcicem, nie dadzą miljony;

A znowu na magnata — za nadto kradziony.

ADAM

(do Księcia).

A ja dziwię się Księciu. Człek dystyngowany,

Dobrego towarzystwa; a w Warszawie miany

Za niepospolitego dyplomatę wcale,

Pan Szczęsny bez miljonów byłby już bez ale;

Tem bardziej z miljonami. Chłód dobrego tonn

Wieje zeń; sądzić można że syn Albionu. —

Może o panu Szczęsnym ja sądzę fałszywie,

Ale jeszcze powtarzam — ja Księciu się dziwię.

KSIĄŻE

Dziw się pan, podziwienie przystoi młodości.

Co zaś do tego pana zimnej układności

I Londyńskiej maniery; to wyznaję szczerze,

Że z całej angielszczyzny tylko w wyżły wierzę,

I cenię je. — Lecz ludzi pomałpionych widzieć,

To ocenić ich trudno, — a można się brzydzić.

HENRYK

Przepraszam że tak ważną przerwę dysertację;

Ale niech Książe wierzy, Pan Adam ma rację:

Niech się nam tacy Szczęśni rodzą na kamieniu,

A możem być spokojni. Będziem wiecznie w cieniu,

W ciszy, jakby za piecem; możemy handlować,

Iść po drodze przemysłu, sprzedawać, kupować,

I tak spędzić to życie, że w skonania chwili

Nikomu myśl nie przyjdzie, żeśmy nawet żyli. —

Miałbyś porządek rzeczy chodzący w tem życiu.

(Do Adama).

Panu zaś powinszuję, że tak śmiało Księciu

Wypowiedziałeś prawdę w zasad twych zapale;

To cywilna odwaga — tak, tak. — Ale, ale,

Powiedz proszę: kto ciebie goli tak wytwornie?

(Do wszystkich).

Lecz, panowie, gospodarz znalazł się wybornie:

(Biorąc za rękę Józefa).

Pozwólcie, niech wam wszystkim przybysza przedstawię:

Pan Józef Staropolski.

(Wszyscy kłaniają się z daleka).

Niedawno, łaskawie

Uwolniony; powraca z kończyn Europy. —

HRABIA

(przerywając).

Słychać że uwolnieni mają być i chłopy. —

HENRYK

Wraca ż pustyń; z tych krajów, co my tylko we śnie

Widzimy, śród gorączki — idąc spać zawcześnie

Z przeciężonym żołądkiem i bolącą głową....

PAN

(przerywając).

Ja zawsze utrzymuję, że to jest nie zdrowo. —

HENRYK

Nacierpiał się, natęsknił, śród obcych, w niedoli...

ADAM

(do Józefa).

Gdyśmy prezentowani, spytać Pan pozwoli

Czy tam cywilizacja? Czy tam są fabryki?

I czy tam dolatują.......dzienniki ?

JÓZEF

Tam na stepu płaszczyznach, wicher gazeciarzem.

HENRYK

Trzebaż być nudziarzem,

By bez końca wspominać Anglja i bifsztyki.

Lepiej byś mi powiedział, gdzie te kołnierzyki

Kupujesz? Pragnę takich.

(Do wszystkich).

A! moi panowie,

Co pan Józef wycierpiał nie zawrze się w słowie.

Oddalony od kraju, w ubóstwie i nędzy....

HRABIA

O! to jest wielka prawda, że źle bez pieniędzy.

HENRYK

Sześć lat całych — nie żarty! Sześć lat udręczenia,

Sześć lat jak wyrzuconych z rachunku istnienia,

Nareszcie wrócił do nas i pośród nas stoi....

SZLACHCIC

Teraz przynajmniej serce stęsknione ukoi.

HENRYK

Bez......, przyjaciół....

SZLACHCIC

A my, proszę Pana?

JÓZEF

(ściskaiąc rękę Szlachcica).

O! poczciwe uczucie! to jałmużna dana

Sierocemu istnieniu; i te proste słowa

Moja dusza do grobu w pamięci zachowa.

HENRYK

Odjeżdża! będąc biedny, wrócił w nędzy prawie:

Pozwólcie że wam mały projekcik przedstawię.

PAN

(do Hrabiego z cicha).

Do kieszeni nam lezie.

HRABIA

(do Pana tak samo).

A, jest na to rada.

(Głośno do Henryka).

Projekt Pański spóźniony. Już była narada.

Dla wracających będzie znaczny zbiór funduszy:

Po piętnaście kopijek z każdej skaskowej duszy.

SZLACHCIC

Szlachecka dusza nadto jeszcze cóś dać może.

(Do Księcia).

Książe Pan mego zdania, o to się założę.

KSIĄŻE

A lak, a naturalnie. O czem to mówili?

Nie uważałem jakoś....

SZLACHCIC

Ja zaraz, w tej chwili

Opowiem....

HENRYK

(przerywając).

Czego, nie wiem. — Ta szlachecka dusza

Zawsze się nierozsądnie zrywa i porusza!

Zaraz jej świta w głowie i zaraz ofiara,

Poświęcenie, gotowość! — A! to Boża kara!

Nic nie wie, a już serce i kieszeń na dłoni;

Pozwól że mi dokończyć. Gości mi rozgoni

Swojemi zapałami. — Znam was, wy mnie znacie:

Nigdy was do ofiary nie nęcę w mej chacie,

Mój projekt wcale inny. Pan Józef, człek nowy,

Z innych stref: to ciekawość! Przyszło mi do głowy

By urządzić wieczory na jego przybycie.

Raz, że się zabawimy razem należycie,

A później, on nam rzeczy ciekawe opowie:

To tak dobrze — jak koncert.

(Do Hrabiego).

Hrabina w Kiowie?

HRABIA

Jest — prosto z za granicy.

HENRYK

(do Księcia).

A Księżna i miła

Księżniczka Mimi: — są tu?

KSIĄŻE

Księżna tu przybyła

Po pasport; bo ztąd dalej jedzie — do Paryża.

HENRYK

(do Pana).

A Pani?

PAN

Zapytanie żonie mej ubliża.

Jakże by moja żona tutaj być nie miała,

Gdy jest Księżna, Hrabina, Księżniczka i cała

Klassa dystyngowana.

HENRYK

No! to wyśmienicie!

A więc dać po wieczorze państwo się godzicie?

HRABIA

Zgoda.

KSIĄŻE

Zgoda.

PAN

O! zgoda.

HENRYK

Lecz nie dosyć na tem.

W kraju takim rozumnym, przemyślnym, bogatym,

Niech by zabawa wyższych, miała wyższe cele,

O których w Europie można wspomnieć śmiele. —

Czy tak nie dobrze będzie? Wieczory proszone,

Aby mieć od gawiedzi na pewno ochronę;

Lecz damy i panowie niech po dwa dukaty

Zapłacą za przyjemność. — Takowe intraty

Odeszłemy do Rzymu. Rzymska bazylika

Rozpękła się u góry; lecz ani fenika

Nie ma na jej naprawę. — Czyż nie pięknie będzie,

Jak o tej naszej składce będą mówić wszędzie?

PAN

(przerażony).

I to pewna wiadomość? —

HRABIA

(tak samo).

Ani mi się śniła

Tak wielka katastrofa! —

HENRYK

Mnie o tem mówiła,

Z gorzkiemi łzami w oczach, pani Prezesową,

Która w Rzymie swe córki od zepsucia chowa.

KSIĄŻE

(z boleścią).

To rospacz!

HRABIA

(także).

To nieszczęście!

PAN

(także).

Serce się rozdziera! —

HENRYK

(do Szlachcica).

Co Pan taki zdziwiony do koła spoziera? —

SZLACHCIC

Nic. Ja słucham.

PAN

(do Józefa).

Pan zgadza się być bohaterem

Świątobliwych wieczorów?

JÓZEF

Ażeby być szczerym...

HENRYK

(przerywając).

O! ja za niego ręczę. — On tak rozczulony,

Słyszycie, jako łzami ma głos przytłumiony.

KSIĄŻE

(do Józefa).

Spodziewani się, Pan przyjmie moje zaprosiny?

JÓZEF

A! z chęcią.

HRABIA

(do Józefa).

Moje?

JÓZEF

Także.

ADAM

(do Henryka).

Pan Henryk jedyny

Poradzić nam, jak zrobić byśmy znani byli.

HENRYK

(na stronie).

Bezemnie już was znają: źli, głupi i zgnili!

JÓZEF

(do Szlachcica).

A Pan, do tych wieczorów?

SZLACHCIC

Mam inny frasunek,

Takiż, tylko skromniejszy muszę nieść ratunek.

W kościółku parafialnym dziury w dachu wszędzie;

Kryty słomą, a dawno: trza poszyć go bedzie.

HENRYK

(do Szlachcica).

Widzę, nikt cię z ciemnoty już nie wykuruję,

Ta szlachta jak na dżumę, na swój kąt choruje.

SZLACHCIC

Bo już nas ta obczyzna do reszty rozproszy,

Lub ten przemysł cukrowy, co tylko panoszy

Kilka frantów, schowanych pod zasłoną celną.

HENRYK

Cóż to za filipiką?

SZLACHCIC

I jeszcze z bezczelną

Śmiałością, biorą tytuł dobroczyńców kraju!

Kraj odzierać nie było w szlacheckim zwyczaju.

Prosta loika: — tanność bogactwo wyradza,

Kto drożyznę sprawuje, ten, Panie, kraj zdradza.

Niech by tylko cło znieśli; połowa pieniędzy

Wydrwionych nam za cukier, byłaby dla nędzy,

Dla biedy, dla nauki prostej klassy ludzi.

Nie dość tego! wiadomo jak rozpustę budzi,

Do czego doprowadza, to życie fabryczne!

A jakie to choroby straszliwe, rozliczne

Z tych waszych cukrowarni powstały w prostocie,

Którą zyskiem nęcicie gnić i ginąć w błocie!

PAN

Wartoż tutaj pracować; trwonić siły, myśli,

Aby taką mieć wdzięczność? Gdy każdy z nas kreśli

Nowe drogi do bogactw, dochody podwaja,

Budzi w ludzie potrzeby...

SZLACHCIC

A czy zaspakaja?!

PAN

Gdy każdy z nas się sili dla dobra ludzkości,

Nawet kredyt nam trudny szlachecki. Z litości

Żydzi nas podtrzymują. — A! naukę dałem:

Przeczytaj, co w Kronice o tem napisałem

W roku pięćdziesiąt szóstym. — H. L. podpisano.

SZLACHCIC

Mydlarstwo i kwita,

Po prostu człek ze wstrętem takie rzeczy czyta.

PAN

Kronika miała piękne, głębokie zadanie.

SZLACHCIC

Zpańszczyć nas i zszachraić. Nic z tego, mój panie.

HRABIA

Dobrego towarzystwa ludzie winni sobie

KSIĄŻE

(do Adama).

O co idzie tym Panom ? —

ADAM

Małe uchybienie;

Brak dystynkcji i tonu.

PAN

(patrząc na zegarek).

Już obiadu pora.

Kto ze mną?

HRABIA

Służę Panu.

KSIĄŻE

(żegnając Henryka i Józefa).

A więc do wieczora?

HENRYK

Będziem służyć.

(Książe odchodzi).

PAN

(do Adama).

Zapewne i pan Adam z nami?

ADAM

Ja — w hotelu Angielskim. Tam bifsztyk z truflami

Tak dają, jak jadałem, kiedym był w Londynie.

(Podaje rękę Henrykowi).

HENRYK

(żegnając Adama).

Powiedz, kto cię tak goli, bo sekret zaginie.

ADAM

(odchodząc).

Jarceur! Va.

(Wychodzi).

PAN

(do Henryka i Józefa).

Zejdziemy się u Księcia jeszcze.

Żegnam. Zaraz mej Pani wieczorek obwieszczę.

(Do Józefa).

A, i Pana obiecam.

(Odchodzi).

SCENA III.

HENRYK, JÓZEF, SZLACHCIC.

SZLACHCIC

(patrząc za odchodzącymi).

Jak wyniósł, — z kretesem!

A tak się trzeba żegnać, jak po zchadzce z biesem.

(Do Henryka).

Cóż to Pan myślisz sobie, że ja, prosty człowiek,

By zajrzeć w duszę pańską nie podniosę powiek?

O! mnie tak zbyć nie można wieczorem nabożnym.

Mydl im oczy; bądź z nimi jako chcesz ostrożnym.

Mnie na dudka wystrychnąć nie godzi się może,

Gdy me serce otwarte, gotowe.... Mój Boże!

Spostrzegłem żeś o panu inaczej chciał radzić:

Pochwalam dumę, która umie się nie zdradzić

W obec serc pół-przegniłych. Lecz mówcie, panowie:

Potrzebna wam ma rada, pieniądze, czy zdrowie?

JÓZEF

Już od pana przyjąłem, co wziąść mogłem — wszystko!

HENRYK

Ależ mój, panie" bracie, czegoż jak ognisko

Wnet buchasz płomieniami. Dziękuję ci szczerze,

Lecz nic nie potrzebujem.

SZLACHCIC

Nie wierzę, nie wierzę!

(Po chwili).

Milczycie? do tajemnic nigdy się nie wdzieram;

Ale patrzcie, jak prosto ja na was spozieram;

Czytajcie w moich oczach, bo to samo w duszy.

(Po chwili).

Milczycie? Wasza skrytość chęci mych nie zgłuszy.

(Do Henryka).

Żegnam. Daj no mi rękę.

(Ściska mocno rękę Henryka).

Uścisnąć przyjemnie

Dłoń gorącą, poczciwą, stateczną. Masz we mnie

Przyjaciela, co umie czcić cię i poważać.

(Do Józefa).

Natarczywością nie chcę więcej cię obrażać;

Ale pamiętaj proszę, że w każdej potrzebie,

Jam sługa twój.

(Odchodzi).

SCENA IV.

HENRYK, JÓZEF.

HENRYK

A co?

JÓZEF

O! milcz, proszę ciebie.

Niech mi w sercu zostaną tego człeka słowa;

Niechaj mi wiarą błyszczy ta poczciwa mowa.

O! mój kącie rodzinny!

HENRYK

Co tak się robaczy

W żydów i przemysłowców?

JÓZEF

Co to wszystko znaczy? —

Moje czucie pod wpływem serdecznym się łzawi:

Kiedyś przed sądem Bożym, on wszystkich ich zbawi!

Taka dusza obudzi życic, choćby w grobie!

HENRYK

A! może i ja lepszym stanę się przy tobie. —

(Ściska Józefa. W tej chwili wchodzi Karol).

SCENA V.

JÓZEF, HENRYK, KAROL.

KAROL

Sapristi! mój pan Henryk w uściskach — i basta!

To pewno za męsczyznę przebrana niewiasta?

Mille bombes! Cóż to ja widzę? Pan Józef? widziadło!

Rewenant! A! to na mnie jakby z nieba spadło! —

Zkąd? — wiem już i nie pytam. Ale kiedy przecie?

To jak syn marnotrawny, jak zgubione dziecie!

Ale słuchaj-no, powiedz, tak otwarcie, szczerze:

Z tobą można rozmawiać? — Bo wiesz, że w tej mierze

Ostrożność zawsze dobra. Trzeba żyć rozumnie,

Mam córkę — obowiązki....

HENRYK

Ale-ż Józef u mnie:

Możesz być pan. spokojny. Przecie jestem znany,

Że nie lubię być wcale skompromitowany.

KAROL

Pod słowem honoru?

HENRYK

O! to mi wielka pewność. Może wiarę zyskam

Klnąc ci się na majątek.

KAROL

(do Józefa ściskając go).

Niech że cię uściskam,

Kiedy mogę spokojnie!

JÓZEF

Witam sercem całem.

Świadkiem Henryk: o pana najpierwej pytałem.

KAROL

Syn poczciwego ojca! Bon sang! to rzecz znana.

Juk też to będzie rada Anusia kochana.

JÓZEF

A więc pamięta o mnie?

KAROL

Za mąż iść nie chiała,

Bo śmiejąc się mówiła, że ci obiecała,

Że ty koniecznie będziesz u niej na weselu;

A było ich, a było i jest bardzo wielu.

Odjechałeś ją dzieckiem, dziś anioł dziewczyna,

I kto raz na nią spojrzy, już nie zapomina.

Zobaczysz.

JÓZEF

Aż się boję.

KAROL

Mille bombes! Bo jest czego.

Stracisz głowę.

HENRYK

A w końcu nie będzie nic z tego.

KAROL

Naturalnie! Lecz z Józiem żartów się nie boję.

Wie, że my go cenimy, ale że ich dwoje

W parze chodzić nie mogą, — chybaby w przyjaźni.

JÓZEF

Widzę dobrze.

HENRYK

A jeśli w Panny wyobraźni

Barometr się na pana Józefa podniesie ? —

KAROL

Anusia moja w świecie żyje, a nie w lesie;

Wie co można i trzeba, a co się nie godzi.

Kochani pana Józefa, lecz to nie dowodzi,

By mógł być moim zięciem. Sam to dobrze widzi.

Anna tak Wychowana, że nędzą się brzydzi.

Ale cóż to ja bredzę? — ty swojemi słowy,

Sacré Dieu! napędziłeś mi zamęt do głowy.

Przebacz panie Józefie; ja weredyk stary,

Un vieux de la vieille, nie zna wprawdzie miary.

Kocham ciebie, szanuję: boś już uwolniony.

Nawarzyłeś, wypiłeś. Nie bądź że szalony

I siedź mi cicho teraz. Te wasze zapały

Prowadzą tylko na to, by cierpiał kraj cały.

W czynach wielkich — sędziami, nous autres qui en

Avons fait des miracles avec le grand homme.

A mówię ci, siedź cicho, zbieraj groszy wiele,

To najlepsi krewni, bracia, przyjaciele;

A reszta nic nie warte.

HENRYK

(całując Karola).

Niech uściskam Pana!

Takiej głowie jak Józef, dobra rada dana,

To więcej jak majątek.

KAROL

No! cieszę się szczerze,

Że pan Henryk mych zasad partyzant w tej mierze.

A ty panie Józefie, przebaczasz szczerotę?

JÓZEF

Nie gniewałem się wcale.

KAROL

Wiem, masz serce złote.

To serce ja i Anna wielce szanujemy;

Proszę cię, bywaj u nas: zawsze cię pragniemy.

(Do Henryka).

Spotkałem Księcia, Hrabię; nie wiem już tam który

Plótł mi że będą jakieś tu rzymskie wieczory.

J'en suis, sacré Dieu! Gdy będą podobne

Do tych, co spędzaliśmy gdy włoszki nadobne

Nawiedzały nasz obóz. A! to mię odmłodzi!

Lecz widok szpetnych kobiet memu zdrowiu szkodzi:

Spodziewam się że pięknych nazbieracie siła.

Do widzenia, poczciwce.

(Odchodzi).

SCENA VI.

HENRYK i JÓZEF.

JÓZEF

(zamyślony do siebie).

Próżno się łudziła

Dusza moja.

HENRYK

Świat prędko złudzenie ukróci!

Ale to groch na ścianę. Ciebie to nie smuci.

Ty w czcigodnym staruszku oglądasz prostotę,

Trochę obozowości, zreszto — serce złote.

Złote — tak: wielka prawda!

JÓZEF

A! szyderstwa słowa,

To twojego współczucia, już najczulsza mowa?

Gdy ja cierpię, to on śmiać się może

I zamiast dać mi radę.....

HENRYK

Ja? radę? — broń Boże!

Niech pierwej oniemieję. Sam powiedz mi szczerze:

Czy nie wszystko stracono?

JÓZEF

Nie! bo w Annę wierzę.

HENRYK

Wierzysz? wierzysz? Ty — wierzysz?! to czysty idiota!

A gdy cię Anna zdradzi? uwierzysz że cnota

We mnie mieszka. Ja zdradzę — ty uwierzysz w kota!

Kot zdradzi — w psa uwierzysz! pies zdradzi — ty wiarę

Włożysz w stół, w krzesło, w biórko, w cybuch, w bóty stare,

W kalendarze, w nagrobki! — Ty, w mroźne zawieje

Bez futra musisz jezdzić: — bo cię wiara grzeje!

JÓZEF

Daj radę.

HENRYK

Masz dukaty?

JÓZEF

Nie mam.

HENRYK

Masz bilety?

JÓZEF

I tych nie mam.

HENRYK

To pece?

JÓZEF

Nie mam ich niestety!

HENRYK

To dusze, byle chłopskie?

JÓZEF

Ledwo czuję swoją.

HENRYK

To fabryki cukrowe?

JÓZEF

Ani mi się roją.

HENRYK

To podłość?

JÓZEF

A ! mój bracie!...

HENRYK

Nikczemność?

JÓZEF

Co tobie?

HENRYK

Więc top się albo wieszaj, lub w łeb wypal sobie;

Choć od pierwszego katar, — drugie pospolite, —

A trzecie nadto głośne.

JÓZEF

Rady wyśmienite,

Lecz pierwej chciałbym wiedzieć, co Anna tni powie;

Bo że ty za nią mówisz.....

HENRYK

Oto co się zowie

Upor nad uporami!..

(Po chwili).

Może prawda twoja?!

Może wiara twa lepsza, niźli nędza moja,

Nędza ciężkich doświadczeń!!. Słuchaj. Jeśli ona,

Ta Anna, twoja gwiazda, jeszcze niezgubiona

Przykładem ojca, ciotki; jeżeli w jej duszy

Głos inny niż brzęk rubli uczucia poruszy;

Gdy dobre towarzystwo, w którem się dziś mieści,

Choć cień w niej zostawiło zacności niewieściej,

A ja upewnię siebie, że twojej istności

Ona nie struje w fałsze, zdrady, nikczemności

Ogładzone, światowe: — śmiało idź w tę drogę, —

Ojca biorę na siebie....

JÓZEF

A to jak?

HENRYK

Bo mogę.

Dość ci na tem, że ręczę.

JÓZEF

Lecz bez twojej straty?

HENRYK

Nie bój się — mam sposoby: nie moje intraty

Kupią nam półkownika.

JÓZEF

W domysłach się gubię.

HENRYK

Czy się zgubisz, — dopiero powiesz mi po ślubie.

(Zasłona zapada).

AKT DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II.

ANNA, P. JÓZEF, SŁUŻĄCY.

SŁUŻĄCY

(anonsując).

Pan Józef Staropolski.

(Odchodzi).

ANNA

(słodkim a radośnym głosom).

Ach! ach! — Witam pana

Z radością.

JÓZEF

Ja szczęśliwy, żem już u nóg pani.

ANNA

(podając mu rękę).

Witam, witam, serdecznie.

JÓZEF

Lecz czy pożegnanie

Wpływa na witań słowo?

ANNA

Wszak pan tego pewny?

Czyż może być inaczej?

JÓZEF

(do siebie).

Ach! jaki głos rzewny!

Ona — ta dawna ona.

(Głośno).

Niech pani przebaczy

Człowiekowi co długo był w smutku, w rospaczy;

Że w chwili gdy mu życie zaczyna się maić

Słów swych nie chce krępować, myśli swoich taić.

ANNA

Lecz taić piękne rzeczy, byłoby to grzesznie.

JÓZEF

Przebacz pani że szczerze, a może zawcześnie

Odkrywam moją duszę. Zawsze mi przytomne

Te lata dawne nasze, proste a wymowne. —

Pani — ledwie dziewczynką; ja ledwo młodzieńcem;

Wspomnienia te mą duszę otoczyły wieńcem. —

Obraz pani — mey myśli był świętym obrazem.

Wygnany, oddalony, byłem z panią razem;

Tak, — że gdy dziś ją witam: to rozłąki lata

Mierzchną — bledną — i giną.....

ANNA

To nie wieka strata!

Zapomnij o nich prędzej. Ja pomogę szczerze.

Proszę wziąść mnie do spółki.

JÓZEF

Któż szczęścia nie bierze?!

Dzięki pani za słowa jej takie poczciwe.

ANNA

To pewna, że serdeczne — przyjazne — życzliwe

I —

JÓZEF

I?

ANNA

Szczere, najszczersze!

(Po chwili milczenia).

Ach jak się źle stało,

Że memu ojcu na bal jechać się zachciało

I mnie za sobą ciągnie.

JÓZEF

Bal — to miejsce pani.

Światło, muzyku, kwiaty: to stworzone dla niej;

Tłum cały, który wielbi....

ANNA

Cóż pocznę z mą duszą,

Którą nigdy te piękne rzeczy nie poruszą. —

Wyrosłam jakoś w tęsknocie — i, dobrze jej znana,

Z nią mam chwile najlepsze. — Bedęż widzieć pana

Na tym balu?

JÓZEF

Tam jadę.

ANNA

Jakże lubię bale!

JÓZEF

Jak pani dobra dla mnie.

ANNA

Dobra — o! nie wcale.

Lecz radosna, radosna ale to jak dziecię,

Bal, tłum, kwiaty, — harmonja, — i wszystko na świecie

Piękne mi i wesołe, — i duszę mą mamią,

I serce moje nęcą, i tęsknotę łamią.

Nie dobra — nie! Lecz pamięć umiem chować wiernie.

SCENA III.

CIŻ SAMI, KAROL.

KAROL

(wchodzi spiesznie).

Sacre Dieu! Czyś gotowa? spóznim się niezmiernie!

(Spostrzegając Józefa).

A! Józio! — To poczciwie żeś nie zwlekał wcale

Odwiedzić nas. Jedź z nami. Wszak te wszystkie bale

Z twej łaski.

JÓZEF

(uśmiechając się).

Z nabożeństwa.

KAROL

Do djabła i świata.

ANNA

Papo zawsze ze wszystkiem zaraz piekło swata.

A jednakże z tych zabaw duch niewinny wieje

I niebo na nie patrzy.

KAROL

A djabeł się śmieje.

JÓZEF

Bo odwieczny szyderca.

KAROL

Ależ szydzić musi,

Że gdy przestał świat kusić — świat sam siebie kusi.

Gdy wszystkie Magdaleny, pas trap repentantes,

S'acltarnent à s'affubler des rertus brillantes.

I nie mogąc już zdobyć jednostek miłości,

Zagorzały szczególnym ogniem dla ludzkości

Mienią się w apostołki, w aktorki w sutanie,

W proboszcze w krynolinach, w dobroczynne panie.

JÓZEF

Czegóż powstając na nią, pan modzie pomaga?

KAROL

Bo pozycja ma w świecie dziś tego wymaga.

JÓZEF

Cóż robić? kto chce znaczyć, musi nieść ofiary.

KAROL

Lecz złość bierze, gdy jaki odstawny piec stary,

W którym, Sacre Dieu! sam Lucyper pali,

Wzdycha extazją zdjęty; kazania mi wali;

Lubieżne niegdyś oczy przewraca mistyeznie

W apostolskiej konwulsji; i gładko, i ślicznie

Wydziera mi pieniądze, i grube — a na co ?

Na, jakieś nawrócone niby to ladaco,

Lub na jaką grzesznicę — co grzeszyć nie może.

ANNA

A sam papo nam prawi kazanie; mój Boże!

Dla czego? cóż my winni? a wieczór stracimy.

KAROL

Ale, sacre Dieu...

ANNA

Naprzód się godzimy

Na wszystko, co nam papo wypowiedzieć raczy:

Ale czas moglibyśmy przepędzić inaczej.

Ja już w balowym stroju — jak żołnierz pod bronią.

La consigne avant tout.

(Słychać dzwonek w przedpokoju. — Na stronie).

Otóż u drzwi dzwonią.

Znowu nas ktoś zajechał.

SCENA IV

CIŻ SAMI, ADAM.

Aonjour — zgadnąć proszę

Et je vous donne en mille — jaką wieść przynoszę?

Rzecz naglą, — bez przykładu, — dziwna, — niespodziana, —

Nielogiczna, — szczególna, — nieoczekiwana.....

KAROL

Nasz Napoleon wielki z grobu powstał może?

ANNA

Czy nie krój niepodobny w kobiecym ubiorze?

Może pan Janusz książkę przeczytał przypadkiem?

Ale wierzyć nie będę — chybaś pan był świadkiem.

ADAM

Nie — nie, — nie, — proszę zgadnąć.

JÓZEF

Dajmy za wygranę:

Tyle rzeczy dziwacznych. Takie niespodziane,

Takie nienaturalne u nas w modzie teraz,

Ze choć tu urodzony, pytam siebie nie raz:

Gdzie jestem?

ADAM

Prawda, prawda: że postęp nie lada?!

Ale nie oto idzie.

ANNA

Ależ nie wypada

Trzymać naszą ciekawość w takiem natężeniu.

ADAM

Proszę zgadnąć? o zakład!

ANNA

Ja w balu imieniu

Zaklinam pana, powiedz już ową tajemnicę.

Do kościoła przyjeżdżać, aby gasić świece,

Ujdzie jakoś, lecz na bal taki świątobliwy

Opóźniać się nie godzi.

ADAM

Dżentelmen prawdziwy

Zawsze na zakład myśli, i mówi, i robi.

JÓZEF

I tak wszystko w swem życiu celem wyższym zdobi.

ADAM

Więc kto o zakład idzie?

KAROL

Dziewięć rubli stawię.

ADAM

Trzymam, proszę zgadywać.

KAROL

Ja się nie zabawię:

Nie zgadnę, zatem płacę.

ADAM

A! to wcale nowe!

KAROL

Wolę dać 10 r. niźli łamać głowę.

SCENA V.

CIŻ SAMI, HENRYK.

HENRYK

To istne marnotrawstwo.

(Pokazując na p. Adama).

Jakaż to myśl pana

Warta dziesięciu rubli?

ADAM

Zagadka nieznana,

A nie myśl żadna moja.

HENRYK

Pan widzę zdziwiony,

Że o myśl najniewinniej byłeś posądzony;

Przepraszam — więc zagadka.

ADAM

Raczej tajemnica.

HENRYK

Którą światło plotkarskie już zewsząd oświeca?

ADAM

Ja wiem pierwszy.

HENRYK

Ja drugi.

KAROL

Cre nom! wyśmienicie.

A więc zakład do djabła.

ADAM

Lecz to pospolicie

Tak bez żadnego celu powtarzać ciekawe.

HENRYK

Ja nie kramarz,

KAROL

Więc darmo opowiesz tę sprawę.

HENRYK

Bez zakładu i płaty.

ANNA

Niech pan opowiada.

HENRYK

Czy pani tak ciekawa?

ANNA

Nie! lecz bardzom rada,

Że się to raz już skońcy. Tu bal na nas czeka;

A pan Adam nie puszcza i wyjaz odwlekaa.

Trzeba albo mu — płacić, — albo łamać głowę;

Albo z nim tę bez końca prowadzić rozmowę.

HENRYK

Każda rzecz dość niemiła.

ANNA

Naj — najnieznośniejsza.

ADAM

Dziękuję.

ANNA

Niema za co.

JÓZEF

Ale najpilniejsza

Wiedzieć tę tajemnicę. No! mówże Henryku.

HENRYK

Balu dzisiaj nie będzie.

ANNA

Nie będzie?!

HENRYK

W tym krzyku

Pełnym żalu — o! wiele odgłosów się mieści!

Niedościgłych tryumfów glos wielkiej boleści;

Później smętnie skarżący głos modnego stroju,

Który utracą cele; — pełen niepokoju

Tęskny szelest krynolin, plącz blondyn, jęk kwiatów....

ANNA

A serce milczy.

HENRYK

Czasem. Bo z tych aparatów

Nieraz ono się składa i całe swe życie

Jak tylko mową mówi.

ANNA

A! to wyśmienicie!

Więc me serce — zalotność, moda i blondyny ?

HENRYK

Do siebie bierzesz pani, wcale bez przyczyny,

Ogólnik z doświadczenia.

JÓZEF

Czyż go nie znasz pani?

On wszędzie złe spostrzega i wszystko tu gani —

Maszyna do robienia nagany, parowa.

Gdybym chciał tu powtórzyć Henrykowe słowa,

Któremi otruł wszystko miłe mi i drogie,

A którym dziś, jak mniemam, zaprzeczyć już mogę....

HENRYK

Czy tak?

JÓZEF

Tak, mizantropie.

ANNA

Powiedzcie, panowie,

Ciekawam tej rozmowy.

JÓZEF

(pokazując na Henryka).

Niech on sam opowie.

HENRYK

(do Anny)

Opowiem wolnym czasem.

KAROL

Dajcie pokój temu.

Raczej mów co się stało — i powiedz nam czemu

Bal dzisiejszy przepada?

ADAM

Tak jak ja słyszałem

Rzecz ważna dla Hrabiostwa, zawichrzyła całem

Przedsięwzięciem.

JÓZEF

Cóż, proszę — im się przytrafiło ?

ADAM

Przybyli do Kijowa, ale że niemiło

Rozstawać się z naszemi nam nawyklościami,

Zabrali się więc z kuchnią, — kredensem, — sługami;

Słowem z całym swym dworem. Lecz fatalność chciała,

Że służba swej liberji w domu zapomniała.

ANNA

Więc cóż to ma do balu?

ADAM

A! dziwne pytanie!

Jak przyjmować bez tego?

JÓZEF

Lecz jakieś ubranie

Wszakże miała usługa?

ADAM

Pół-liberja — była;

Lecz liberji uie było.

HENRYK

Rzecz bardzo niemiła.

Prawdziwie gdy kto godność tak umie zachować,

Zasługuje na wdzięczność i może przodkował

Towarzystwu, którego jest istnym wyrazem.

ANNA

Pan Henryk to pochwala?

HENRYK

Cieszę się tym wskazem

Żywotności społecznej.

JÓZEF

I pani mu wierzy?

ANNA

(do Henryka).

Nigdy nie wiem jak słuchać słów pańskich należy:

Mieć je za żart — lub prawdę?

HENRYK

Mieć za brzmienie mowy

Bez echa, za dźwięk próżny, blady, salonowy.

Bo innych słów wymawiać wcale się nie godzi

W towarzystwie, co z dawna bez celu się rodzi,

Istnieje bez przyczyny, umiera przypadkiem

I jest wszelkiego życia nieruchomym świadkiem.

KAROL

Więc celów dla nas nie ma?

HENRYK

Macie i wspaniałe!

Ot i teraz naprzykład. Towarzystwo całe,

Po poronionym balu, bardzo niespokojne,

Nie wiedząc gdzie dziś podzleć swe osoby strojne,

Swe wszystkie konwenanse, swoje toalety,

I sercowe przywary, i ciała zalety,

I uśmiechów nieszczerość, i spojrzeń ułudy,

I czczość rozmów i, słowem, swój fałsz i swe nudy,

Umyśliło z teatru zjechać się do ciebie,

Niby na stypę jaką po balu pogrzebie.

KAROL

Jakto? do mnie?

HENRYK

To pozór — ale, mówiąc szczerze.

Przybędą na twe lody, wino i wieczerzę,

Do twych mebli wygodnych, na twoje cygara.

KAROL

Tak — nagle?

HENRYK

Po teatrze.

KAROL

A to Boża kara!

ADAM

Władnie byłem wysiany by uprzedzić pana.

KAROL

A! mości dobrodzieju, rzecz niedarowana;

Dwie godzin jak tu siedzisz — nie mówisz mi słowa,

Zakładasz się, targujesz.

ANNA

Rzecz byłaby nowa,

Żeby taki angloman pośpieszyć chciał kiedy.

Ale teraz — co począć ?

HENRYK

Nie ma wielkiej biedy.

KAROL

Ale jest wielki kłopot.

HENRYK

Masz dwie godzin czasu:

We dwie godzin dać wieczór można pośród lasu,

A cóż dopiero w mieście?

KAROL

Mille bombes — prawda twoja;

Chodź Józiu — pomóż w biedzie.

(Bierze pod rękę Józefa i odchodzi).

HENRYK

(do Anny).

Moie pomoc moja

Pani przyda się na co?

ANNA

O! pomoc — nie tyle,

Ale rozmowa — bardzo.

ADAM

Ja żegnam na chwilę.

ANNA

I po co pan odchodzisz? — Zaczniemy we troje

Nasz wieczór.

ADAM

Radbym bardzo — lecz zasady moje

Nie pozwalają na to. Człowiek przyzwoity

Inny ubior dla balu, inny dla wizyty

Mieć musi: to stanowi życia umiejętność.

ANNA

Ja przebaczę to panu.

ADAM

Taka obojętnośćNa moją dobrą sławę — smuci mnie i rani;

Chcesz mnie widzieć zgubionym na honorze, pani.

ANNA

Broń Boże — niech pan jedzie. Ale do widzenia.

(Adam odchodzi).

SCENA VI

HENRYK i ANNA

HENRYK

(patrząc za odchodzącym Adamem).

Walny chłopak! z honorem! pełen ukształcenia!

(Do Anny).

Pani teraz ubrana, ja zawsze ubrany,

Godni jesteśmy zacząć ten bul niespodziany.

Więc początek — rozmowa: niech pani usiądzie,

Ja skłonię się; — z ukłonem nie wiem jak to będzie,

Bo najmniej zawsze tego jakoś się uczyłem;

Ale pani przebaczy.

ANNA

Gdy pan będzie miłym,

I grzecznym i posłusznym.

HENRYK

Wszak to me zwyczaje

ANNA

Nie zawsze.

HENRYK

Lecz dla pani?

ANNA

Dla mnie, jak się zdaje,

Pan tylko pobłażliwszy.

HENRYK

Z przyczyny?

ANNA

Bo kocha.

HENRYK

Ja — panią?

ANNA

Tak, mnie!

HENRYK

Bardzo?

ANNA

Nie! tak — trocha, —

Niby wspomnienie jakieś.

HENRYK

Zkądże taka pewność?

ANNA

Ztąd, że we wzroku pana zawsze dla mnie rzewność;

Że gdy pan patrzy na mnie długo i głęboko,

To tak mi się wydaje — jakby pańskie oko

Po za mną czy nademną — postać nie tej ziemi

Pieściło, lecz mięszało z rysami mojemi.

Może to nie dość jasne?

HENRYK

Jaśniejsze od słońca!

Cóż dalej?

ANNA

Dalej ?

HENRYK

Tak jest.

ANNA

Ja nie lubię końca

Tych zapatrzeń się pana.

HENRYK

Mogę wiedzieć czemu?

ANNA

Bo albo mi żal pana — lub mam za złe jemu.

Bo spojrzenie się kończy w jakiś ból niezmierny;

I pan wtedy milczący, smutny i mizerny;

Albo oko rozbłyśnie szyderstwem szatana,

Pan mówisz by najęty, ale słowa pana

Jak sztylet chłodne, ostre, jako żar palące,

Jak trucizna zabójcze, jak zmora dręczące.

HENRYK

Panno Anno, przestrzegam, wydajesz się pani.

ANNA

Z czem, proszę?

HENRYK

Z ciekawością.

ANNA

Bom stworzona dla niej.

HENRYK

I z tem, że tę ciekawość ja ukoić mogę.

ANNA

To prawda.

HENRYK

Czemuż zaraz uboczną brać drogę?

Chcieć mnie pierwej rozczulić — skrępować w marzenia,

Z siły wyzuć.

ANNA

Cóż robić? takie przeznaczenie:

Nam kobietom jest dano broni tylko tyle

Przeciw tyranji mężczyzn, ich olbrzymiej siły,

Ich mocy niespożytej. Ja nią walczę z nimi,

O ile tylko umiem.

HENRYK

Jakto ze wszystkimi?

ANNA

Dopóki sama jestem — miody czy przeżyty

Mężczyżna, jest wróg dla mnie jawny lub ukryty.

Wojna — to moje hasło.

HENRYK

Lecz będąc za mężem?

ANNA

To znów z nim trzeba walczyć tym samym orężem.

HENRYK

Niestety! tak gruntowne pani przekonania

Odbierają odwagę.

ANNA

Do?

HENRYK

A ! do — wyznania,

Które chciałem uczynić.

ANNA

Od siebie?

HENRYK

Nie — wcale:

Od innych.

ANNA

Nie chcę słuchać. Ale, ale, ale,

A ta rozmowa którą miałeś pan powtórzyć!

HENRYK

Zmieniona rzeczy postać; — nie mogę nią służyć.

ANNA

Dla czego?

HENRYK

Bo się łączy właśnie z tem wyznaniem.

Lecz mnie pani zmięszałaś wyjawionem zdaniem,

I nie śmiem nic powiedzieć.

ANNA

Zastaraszony, może?

Myślisz pan że mu wierzę?

HENRYK

Bynajmniej — broń Boże!

Któż posądza o wiarę pannę na wydaniu?

ANNA

A! pan okropny człowiek! Lecz gdy w mojem zdaniu

O przeznaczeniu kobiet, nastąpi przemiana......

HENRYK

Ta zmienność mnie nie zdziwi.

ANNA

A ośmieli pana?

HENRYK

Będę śmiały jak..

ANNA

Jak-że?

HENRYK

Jak... pyszna głupota.

ANNA

To może nadto będzie?

HENRYK

Salonowa cnota

Nie powinna by straszyć....

ANNA

Mnie wzrosłą w salonie.

HENRYK

Ja nie mówiłem tego.

Do siebie?

ANNA

Głośno; lecz na stronie ?

HENRYK

O! ja z sobą rozmów nie prowadzę.

ANNA

Zaczynam już nie wierzyć tej pysznej odwadze.

HENRYK

Dla czego — wszak nie blednę ?

ANNA

Ale w koło krążę.

HENRYK

Bo obchodząc najrychlej zajdę tara gdzie dążę.

ANNA

Dobrze, żem uprzedzona.

HENRYK

Nigdy się nie strzeże

Ten — kto jest uprzedzony

ANNA

Lecz ja nie uwierzę,

Aby pan mnie podstępem chciał wywodzić w pole.

Wolę zaufać panu.

HENRYK

A! i ja to wolę.

ANNA

Więc czekam.

HENRYK

O tak szczerze: kogo pani kocha?

ANNA

Papę — ciocię — kuzynków — zresztą wszystkich trocha.

HENRYK

Ale bardzo?

ANNA

Jedynie?

HENRYK

Tak — jedynie.

ANNA

(śmiejąc się).

Siebie.

HENRYK

Trudno przedmiot piękniejszy znaleść nawet w niebie,

(Do siebie).

Baz udam — dla Józefa — może ją poruszę,

Może w tych krynolinach znajdę czystą duszę.

ANNA

Pan milczysz?

HENRYK

Nie; — rozmyślam i winszuję szczerze.

Taka miłość dla siebie — wszystkie cuda zbierze

Z życia rzeczywistości i z ułudy marzeń,

I ze szlachetnych zasad, i z wiar wyobrażeń,

Z dziewiczego natchnienia i z jego lubości,

I ten wieniec — koronę — w całej jej czystości

Własna dusza na własne czoło pani złoży,

Gdy dziewica w niewiastę kiedy się przetworzy.

ANNA

A potem?

HENRYK

Potem — bardzo ktoś szczęśliwy będzie.

ANNA

Ale kto?

HENRYK

Pytam właśnie.

ANNA

Nic nie wiem w tym względzie.

HENRYK

Więc proroczmy?

ANNA

A papa?

Papa najniższy sługa.

HENRYK

Ostróżność bez miary:

ANNA

A tak: sługa stary.

Co rządzi swoim panem.

HENRYK

On nam nie zaprzeczy.

ANNA

I bez cioci?

HENRYK

Tem lepiej — więcej będzie rzeczy,

A mniej słów zawsze próżnych.

ANNA

Ale pełnych echa.

HENRYK

Zatkniem uszy.

ANNA

Ta rada i mnie się uśmiecha.

Ale jakże proroczyć i bez zdania — świata?

HENRYK

Trza przyznać w opiekunów pani dość bogata:

Cóż pani światem zowie?

ANNA

A, nasz świat składają

Osoby, które z nami jedne prawa mają

Rodu i wychowania. Już pan nie zaprzeczy,

Ze dobre towarzystwo....

HENRYK

Dobre — w samej rzeczy.

Dobre! By chrześcian dzielić na pogańskie kasty,

Lalkę zrobić z dziewicy, a damę — z niewiasty,

I z obydwóch modniarki kształcić wyśmienite;

A mężczyzn poprzehańbiać w trupy przyzwoite.

Dobre! więc co dobrego u nas zeń wykwita?

Czy miłość w niem, ubogich bratniem sercem wita?

Czy wiara w niem nad nędzą trzyma swój krzyż boży,

Co błogosławi boleść i zbawienie mnoży?

Czy w błocie tam nie tonie nadziei kotwica?

Dobre — farbować fałszem zbezwstydniałe lica!

Dobre — sprowadzić karę którą Bóg wymierza!

Dobre — zawsze do śmiechu, często do pręgierza.

ANNA

Jak ja pana nie lubię — w te nieznośne chwile.

Tylko co pan rozmawiał tak dobrze i mile:

Raptem miotać szyderstwa i straszno spozierać....

HENRYK

Przepraszam kiedym winien. Lecz możnaż wybierać

Na opiekuna sobie, tak brzydką, poczwarę

Jak dobre towarzystwo ? — To przechodzi miarę

Najświętszej cierpliwości.

ANNA

Więc wróżmy bez niego.

HENRYK

I bez papy i cioci?

ANNA

Nie! to co innego:

To są moje puklerze.

HENRYK

Pani chce wojować?

ANNA

Bynajmniej; — lecz mieć prawo za niemi się schować,

Przed proroctwem gdy ono mi się nie podoba.

Ostrożność — to rozsądnej odwagi ozdoba.

HENRYK

Więc zaczynam.

ANNA

A z czego pan prorok proroczy?

HENRYK

Trzy są rzeczy do wróżby: — dłoń — postać — i oczy.

ANNA

Więc naprzód dłoń.

(Podaje rękę Henrykowi).

HENRYK

(Trzymając rękę Anny i patrząc na dłoń).

A dobrze; — dłoń słaba z pozoru,

Lecz stałego rysunku i mocnego wzoru.

Linie jej ryte ostro — jak stalowe nici;

Więc dzielnie trzymać będzie, gdy raz co pochwyci,

Przeszkód czy przecięć nie ma, — długo więc i silnie

Dłoń taka rządzić może — i umie nie mylnie.

ANNA

Zatem na niewolnika kogoż będzie miała?

HENRYK

A tak, na niewolnika: trza wielkiego ciała

A maluczkiego ducha. — Bo w olbrzymiem ciele

Dosyć zapasu życia, aby dźwigać wiele;

A pokorna duszyczka w bunt się nie zawichszy.

Kto więc głosem huczniejszy, a myślami cichszy;

Kto mnie sztaby żelazne; z książką się nie brata;

Wesół zawsze, zdrów zawsze; — natura bogata;

Na czole mu wyryte — pień rodu licznego:

Pan Jan.....

ANNA

Piękne proroctwo: — dziękuję.

HENRYK

Dla czego?

Mąż taki, to dla żony — paź, hajduk i sługa —

Komisarz — rządca włości....

ANNA

Litanja za długa

Obowiązków. —

HENRYK

Mężowskie nic nie stracą na tem,

Przytem z rodem — z majątkiem — ze stryjem bogatym

A bezdzietnym i starym.

ANNA

Nie; dłoń nieszczęśliwa:

Niech Pan wróży z postaci.

HENRYK

Postać się wyrywa

W świat udań, w świat pozoru i w świat omamienia,

Dla niej nigdy dość światła sztucznego — promienia

Lamp balowych; i blasków jedwabi i złota;

I kamieni świecących — tych gwiazd z ziemi błota.

Postać księżnej — królowej — chcącej świecić wszędzie...

ANNA

A więc jej satellitą zapewne król będzie.

HENRYK

Tak, król bez zaprzeczenia — choć ze ślepych kraju.

Ślepych państwo ogromne i w naszym zwyczaju

Idzie przodem — dla tego ciągle tłuczem głowy.

Gdy można bez odrazy, spójrz w stek salonowy:

Nie jeden tam króluje świetny jednooki

W myśli i duchu płytki — a w formie głęboki;

Pięć swych zmysłów rozwija dla uciechy własnej;

Myśl o sobie mu kwitnie zawsze w głowie ciasnej;

Krajem mu — urodzenie, stosunki i włości;

Cnoty on nie wymaga — lecz przyzwoitości;

Królowanie z nim lekkie; panującą wiarą

Zadowolnienie siebie, — a godności miarą

Wzdęcie ciała; oświatą — małpiarstwo obczyzny; —

Życiem — zwierzęcość młodych, — idiotyzm — siwizny;

Potrzebą duszy — pieniądz. — Niech Pani wybiera:

Książe Jiś, hrabia Lolo, fabrykant Kozera

Pan wielki; bo trza wiedzieć, wszyscy są Panowie,

Nakoniec....

ANNA

No, któż taki, niech Pan już dopowie.

HENRYK

Pan Adam.

(Po chwili).

Pani milczysz?

ANNA

Kręci mi się w głowie.

Wybierać! ? — Cóż za prorok co wybierać każe?

Jak jednego wybiorę — to innych narażę,

A żyć potrzeba z nimi: Pan zaraz rozpowie. —

Prorocz Pan dalej jeszcze, może Pan się dowie

Z moich oczu co więcej? — Oto me spojrzenie.

HENRYK

Niepotrzebnie uprzedzać. — Ono jak natchnienie,

Czujemy je nie widząc. — O! te Pani oczy

To świat cały, świat Boży, świat ducha uroczy.

One tak często w niebie, że kiedy ich blaski

Ku ziemi się pochylą — to jak wszystkie łaski

Niebieskie dobra — piękna, płyną na nas ludzi. —

Zamarłe z mogił wstaje; a śpiące się budzi;

Cierpienie uśmiech znajdzie; wesołość łzę rzewną,

Nędza — marzenie szczęścia; a zwątpienie pewną

Drogę w tych oczach. —

ANNA

(Z przymuszonym uśmiechem.)

Kogóż mara uszczęśliwić niemi.

HENRYK

Kogo? — Jeśli spotkałaś Pani na tej ziemi

Człowieka, który życiem świadczył prawdzie Bożej;

Kochał wielu i za to przecierpiał najsrożej,

Wolał łachmany dobra — niż złego byt złoty,

A niż ucztę odstępczą — głodną śmierć swej cnoty. —

Jeśli Pani spotkała takiego człowieka,

A on od Pani szczęścia, jak zbawienia czeka,

A serce jej nie przeczy....

ANNA

To hołdy mu złożę;

Lecz miłość potrzebuje poezji.

HENRYK

Mój Boże!

A gdzież większa, wznioślejsza, prawdziwsza, jedyna,

Niż ta, którą świat gnębi, którą świat wyklina

Kramarskiemi ustami? — Co pieśni swe kreśli

Zgłoskami własnych czynów z rymem Bożej myśli?

ANNA

Pan uczucia me rzuca, jakby w jakie słońca,

Ja'm olśniona zupełnie; lecz myśl ma się trąca

O zawady. — Tu Papo....

HENRYK

Cóż Papo?

ANNA

On powie,

Że śmierć z głodu choć w cnocie — głupotą się zowie.

Tu Ciocia___

HENRYK

Miła Ciocia.

ANNA

Tak dystyngowana. —

Ona zblednie, — zemdleje na wzmiankę łachmana

I powie słodkim głosem: — moje biedne dziecię,

Łachman choćby anielski, to nieprzyzwoicie!

A wie Pan co oznacza w jej ustach to zdanie?

Lepiej zbrodnię popełnić niż zasłużyć na nie.

HENRYK

Józefowi te same powiedziałem słowa.

ANNA

Cóż pan Józef tu robi?

HENRYK

Właśnie ta rozmowa,

Która Pani ciekawość przed chwilą budziła

I o którą pytałaś....

ANNA

Taką. samą była?

HENRYK

Tej-że treści.

ANNA

To dziwnie. —: Cóż pan Józef na to?

HENRYK

Wszak mówił, że mi przeczy. — On z wiarą bogatą

W moc przyrzeczeń. — Ma jakieś z lat młodych wspomnienia,

Kilka dźwięków słów próżnych, i jakby w zbawienie

Tak w nie wierzy. — Lecz wracam na moje pytanie, —

Papy, Cioci — wiem zdanie; — ale Pani zdanie ?

ANNA

(na stronie)

Widać, że mu pan Józef wypaplał rzecz całą;

Miła sprawa. —

(Głośno)

Me zdanie tak waży w tem mało.

HENRYK

Przeciwnie — bardzo wiele. —

ANNA

Przed Papą — cóż znaczę?

HENRYK

Niech Pani powie słowo — a ja przeinaczę,

Przetworzę Papę — prędko.

ANNA

Ale to żart może?

Nie żart — cóż Pani mówisz ?

ANNA

Ja powiem: daj Boże!

HENRYK

I nic więcej.

ANNA

A jeszcze powiem, że me oczy

Tak na świat mogą patrzeć, jako pan proroczy,

I że pamiętam...

HENRYK

Pewno?

ANNA

Ze trza gości bawić

I żem nadto wzruszona by zaraz się zjawić.

Dla tego proszę pana, idź ta do salonu.

HENRYK

Ja łam szepnę że pani spazniasz się dla tonu,

Tak pozmylam domysły: — uczynek litośny.

ANNA

Idźżo pan, mów co zechcesz. Idź — jaki nieznośny!

(Henryk odchodzi).

SCENA VII.

ANNA

(sama).

Nareszcie! — do pozłoty zawsze męzka głowa;

Mniemał że mnie tak łatwo oplatać w sieć słowa

I odgadnąć: — przepraszam! — Lecz w tem sztuka cała,

Że on mnie żądał zbadać, a jam go zbadała;

Wyszedł ztąd i sam nie wie jak o mnie dziś trzyma;

A ja wiem wiele rzeczy. A najprzód, — że nie ma

Męzczyzny, który mógłby równać się kobiecie;

Po drugie, że mam wszystko, co ludzi na świecie

Mamie może: rząd w dłoni, — poezję we wzroku,

A w postaci blask wszelki ziemskiego uroku;

Po trzecie: że p. Adam — książę Iiś — graf Lolo,

Pan Jan i pan Kozera, innie nad inne wolą.

I mą osobą, życie ozdobie by chcieli;

Po czwarte: że pan Józef mniema, że anieli

Na nagrodę mu, tylko zstępują tu z nieba

I wierzy memu słowu; — a więc wybrać trzeba.

(Po chwili).

A jużci, jeśli doznać mam kiedy miłości,

To dla niego z nich wszystkich mogę bez śmieszności

Obarczyć się tem uczuciem. Lecz to wielka bieda?

Walczyć z ojcem, z mą ciocią — a on sam mi nie da

Panować! Praca będzie pewno mym udziałom,

Więc chwilkę uniesienia płacić życiem całem

Nudów — trudów — mierności — umartwień i cienia,

A za całą ozdobę mieć blask poświęcenia,

A za całą rozrywkę spędzać chmury z czoła

Choć najukochańszego... o! temu podoła

Każda prosta niewiasta i cicha i rzewna,

Lecz ja bez świata zginę, jestem tego pewna!

Dla. jego szczęścia nie chcę dzielić jego doli.

Ofiarę z marzeń zrobię... Jednakże to boli

Czegokolwiek się wyrzec.

(Po chwili)

A wiedzieć bym chciała

Czem pan Henryk na ojca mojego podziała?

Zna go, więc wie że środkiem jedynem — pieniądze

Ach! ach! czyżby pan Józef.

(Zamyśla się).

Z mą ofiarą sądzę

Trzeba się trochę wstrzymać: bo bardzo być może

Zwykła kobiet ofiara, prawdziwą, broń Boże!

Stanie się. Jeśli Józef przypadkiem bogaty?

(Po chwili).

Jakto w niewieściej duszy coraz nowe kwiaty

Cudzych marzeń się tworzą. Jak uczucie pierwsze

Zawsze jakoś najtrwalsze, najświętsze, najszczersze!

(Po chwili).

Nad Henrykiem urządzam nadzór bardzo ścisły

Jak nad kopalnią jaką. Gdy moje domysły

Są prawdziwe — jak zresztą i sądzić wypada....

(Po chwili).

Zdaje mi się pan Józef serce me posiada.

— Zresztą gdy niebogaty — jeszcze mi posłuży,

Tamci prędzej przemówią. Czekać nie chcę dłużej.

(Służący wbiega).

SŁUŻĄCY

Pan prosi.

ANNA

Zaraz idę.

(Służący odchodzi).

(Anna odchodząc powoli zamyślona).

A! postać i oczy....

Jemu — oczy; — im — postać: bo myśl ma w zamroczy,

I kiedy nic z pewnością nie wiem doskonale

Wszystkich trzymać przy sobie, rzecz nie trudna wcale.

(Wychodzi. — Zasłona spada).

AKT TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA I.

KAROL sam

KAROL

Ah! sacré nom de noms! dostałem migreny,

Ledwo łażę: a z czego? bo wszystkie pekeny

I wszystkie krynoliny sobie uroiły

Najechać dom mój wczoraj. Już nie staje siły.

Ha! córka na wydaniu: to jak boska plaga!

Jedź; przyjmuj; baw; rób bzdurstwa, których świat wymaga,

A Anna?!

(Po chwili).

Jakby na złość; jakby namówiona;

Wspomniałem o Adamie, wzruszyła ramiona:

— Piękne bo ma ramiona bestjalska dziewczyna: —

Ale mię to już nudzić i gniewać poczyna.

Pan Adam mi wyraźnie oświadczył się wczora;

Jeszczem mu nic nie odrzekł, aż tu znów przekora.

Pan Henryk, — jakby żądał przeszkadzać w tej mierze,

Przerywa nam rozmowę, na stronę mię bierze:

— Musiał podsłuchać bestja: — i prosi gorąco

Abym zbył konkurenta jakoś nieznacząco;

Bo z rana cóś mi powie, a bardzo ważnego

I dla mnie, i dla Anny. Cóż jemu do tego?

Brat, swat, opiekun, czy co? Lecz jestem ciekawy.

Napiszę, by przychodził: — dowiem się tej sprawy.

SCENA II.

PAN KAROL,ANNA.

ANNA

(wbiega — zatrzymuje się i chce wracać).

A! papo jest zajęty......

KAROL

Nic, nic, moja droga;

Poczekaj - no, chodź bliżej. A cóż to, dla Boga,

Co to znaczyły wczoraj Cré nom! te spojrzenia

Na Józefa? Z nim szepty? I doń przymilenia?

Cały świat nasz zdziwiony był tem tak widocznie;

Że pięć, albo sześć osób — z daleka, ubocznie,

Lecz wyraźnie mi dały to do zrozumienia.

ANNA

Ale mój drogi papo.....

KAROL

Nie lubię zgorszenia!

ANNA

Cóż z tego?

KAROL

A! co złego ? o! skromnie niezmiernie!

Sacré Dieu! weź tam książkę. Czekaj tu. Obszernie

O tem muszę pomówić! Mille bombes! bardzo staie;

Tylko listu dokończę.

ANNA

Ale...

KAROL

A! bez ale!

Siadaj! czytaj! milcz! czekaj'

ANNA

(na stronie).

Co to mu się stało?

(Głośno).

Czekam papo.

KAROL

Sapristi! Tak pannie przystało!

(Anna usiada na szezlongn; udaje że czyta; Pułkownik listy kończy i pieczętuje).

ANNA

(do siebie).

Pan Józef jest bogaty, jakiem przewidziała;

Lecz sam o tem nic nie wie. Tajemnica cała

W ręku pana Henryka. Nie mogłam dójść czemu

Tak skryty ze wszystkimi, a wczoraj ją temu

Gburowi szlachcicowi zwierzył na wieczorze.

A! gdybym nie słyszała, wątpiłabym może.

Probuje mię widocznie. To mi się nazywa

Przyjaźń pieczołowita. Żem wcale nie chciwa,

Każdy z nich dziś przysięgnie. (Po chwili).

Zapłaci mi za to

Papo, że śmie się dąsać. Tak będę bogatą,

Ale nadręczę papę.

(Karol dzwoni. — Służący wchodzi).

KAROL

(do służącego).

Obadwa te listy

Wyszlij, podług adresu.

(Służący odchodzi).

(Do Anny).

A! to oczewisty

Żart ze mnie i z mój władzy. Sacré dieu! do licha!

Co to znaczyło? powiedz? — Ona się uśmiecha?!..

ANNA

Bo chce rozbroić papy gniewy bez przyczyny.

KAROL

Cré notn! Mnie nie stumanią twoje słodkie miny.

ANNA

Ja na twą dobroć, papo, na czułość twą liczę.

KAROL

(szydząc).

Więc pan Józef pozyskał to serce dziewicze?

ANNA

(spuszczając oczy).

Tak papo.

KAROL

I na wieki?

ANNA

Tak papo.

KAROL

I stale?

ANNA

Tak papo!

KAROL

(zniecierpliwiony).

Papo! papo! Cré nom! doskonale!

Czemuż nie tato jeszcze? Może boli wowa?

Panna, co w pełnoletność wdzięki swe dochowa,

Zaraz zacznie przemawiać jak z pieluszek dziecie!

I jakież to dowody miłości tej przecie?

ANNA

Ależ najlepszy dowód, że chce mię za żonę.

KAROL

Prawda, prawda! Logicznie rzeczy dowiedziono.

Ale Sapristi! wiedz to, że człowiek ubogi

Nie może umieć kochać; bo czas jego drogi:

Musi ciągle pracować. Ale zresztą — zgoda:

Wydam cię za Józefa.....

(Anna całuje ojca w rękę z radością).

Nie dziękuj — bo szkoda.

Ot posłuchaj rozsądnie; zastanów się chwile.

Nie macie ani grosza. Ja nie dam i — tyle.

Jakaż po mądrym szlubie będzie przyszłość cała?

Czy pomyślałaś o tem?

ANNA

Wszystkom przemyślała.

KAROL

A! wszystko!.. Jak na pannę, to trochę za wiele.

Tu dieu! To teoretka!.. No! ale mów śmiele

Jak ojcu; to przyjaciel, a dobry na wiarę.

Co zamyślacie robić?

ANNA

Kochać się nad miarę.

KAROL

Miłość więc wam z kołczana wnet obiad zastawi?

I cugi wam posprzęga? Powozy wam sprawi?

I dom wasz umebluje? Da pieniądze, włości?

ANNA

Niska strzecha wystarczy dla naszej miłości.

KAROL

Może dwa worki plewy?

ANNA

On umie pracować.

Znajdzie miejsce. On zbierać; ja będę pilnować.

(Na stronie).

Podobno to tak mówią wszystkie gąski tkliwe.

(Głośno).

Na co nam tego świata ułudy fałszywe!

Zresztą i nędzę zniosę, ale z tem istnieniem,

Które kocham miłością, szacuję sumieniem.

O! mój Józef zdobędzie pozycyę na świecie.....

KAROL

(przerywając).

Ojca kilkorga zdrowych, ale głodnych dzieci,

Które swojemi krzyki znudzą litość samą;

I także wrzeszczeć będą, jak ty: papo, mamo!

Ale w ważniejszej trochę od twojej potrzebie,

Bo* z głodu. I cóż poczniesz potem, pytam ciebie?

Ty mi romans małżeństwa, a ja ci z litości

Historję jego daję.

ANNA

Wszystko dla miłości

Zniesiemy, poświęcimy.

KAROL

Ale, ale, ale!

Józef wio, że masz posag?

ANNA

O pieniądzach wcale

Nie mówiliśmy z sobą.

KAROL

To rozumne dzieci!

No! darmo tracić słowa; a tu mi czas leci.

Ruszaj i do Józefa napiszesz odemnie,

Że go proszę do siebie.

Więc się zgadzasz?

ANNA

Nie dręcz mię daremnie.

KAROL

Byś żoną, Adama została.

Abyś dusz dwa tysiące zamiast pracy miała.

I, chociaż człowiek wielki ten twój ukochany,

Lecz, że nie jest płacony, ani też uznany,

Wolę byś była prosta pospolitą panią.

ANNA

Nie wiesz, jak słowa twoje, mój papo, mię ranią.

KAROL

Wygoisz się, nie w chatce, a w dworze wygodnym,

Nie w schludnym perkaliku, lecz we stroju modnym.

ANNA

Pana Adama żoną nigdy być nie mogę.

KAROL

Potrafisz!

ANNA

Nie, mój papo.

KAROL

Ja ci dopomogę!

Sacré dieu! Milion djabłów! Co ty myślisz sobie 'i

Zemną walczyć? Mów zaraz!

ANNA

(pokornie).

Jak każesz — tak zrobię.

KAROL

Wierz, nie ma w nędzy szczęścia; jak również majątek

Nawet w hańby przepaści już pociech początek.

Zapytaj ciotki, spytaj u naszego świata;

Każdy ci to powtórzy. Dość tego — u kata!

Idź, pisz mi do Józefa. No! obrót na prawo!

Później czekać w salonie. Cré nom! tylko żwawo!

Przyjm tam pana Adama, jak ja sobie życzę.

ANNA

(odchodząc do siebie).

O! za to wszystko jeszcze z papą się policzę.

SCENA III

KAROL, później ADAM.

KAROL

(sam).

Ot! posłuszna, pokorna: trza krzyknąć — nic więcej!

Lecz niech mi prosto idzie, bo do kroć tysięcy

Fur beczek....

ADAM

(wchodząc).

Półkowniku!

(Kłania się).

KAROL

Dobry dzień! to miło,

Ze nie lubisz odkładać: wczoraj się mówiło,

A dziś już się i robi.

ADAM

Tak najlepiej dla mnie;

Bo jestem dość nie śmiały.

KAROL

Nie widać bynajmniej.

Sądzę że znasz swą wartość.

ADAM

Tak; dość siebie cenię.

Lecz w tem... Ot wie Półkownik, dla czego się żenię?

Bo nie umiem się starać o kobiece łaski.

KAROL

A wyrosł taki wielki! wstyd! o! to nie fraszki,

W takim razie nie mogę dać mej córki tobie:

Zawód obywatelce.

ADAM

Nie! dam radę sobie,

Lecz chce wiedzieć czy miłość ma nieodepchnięta?

KAROL

A! lubisz iść do szturmu gdy forteca wzięta.

Nie ma co mówić, prawda: nie jesteś odważny.

ADAM

Ależ tę nie to wcale. Mam umysł poważny,

A pan mnie z tropu zbijasz ciągłemi żartami.

KAROL

Więc cóż plecież na siebie?

ADAM

To, że z kobietami

Nie mogę się zrozumieć. Myśl moja nie zgadnie,

Kiedy ich nie, tak znaczy, lub tak w nie wypadnie.

Do zgadywania szarad nie jestem stworzony,

A będąc realistą — śmiało szukam żony.

Na dwóch tysiącach duszach wspieram mą odwagę;

Bo to w świecie ma wziętość i pewną powagę.

Zwłaszcza gdy długów nic ma, a są kapitały;

Dom — nie, pałac! z komfortem pyszny i wspaniały.

Żonie, prócz jej wyprawy, nic nie trzeba wcale;

Bo po mej matce jeszcze, mam koronki, szale...

KAROL

Więc i o posag mniejsza?

ADAM

Posag — co innego

Kobiety — dumne. Każda lubi mieć co swego.

Miłość własna mej żony nic pozwoli na to,

By tylko moim kosztem miała być bogatą.

— Więc kiedy mam to wszystko, to półkownik wyzna,

Że zaloty moralne wszystkie świat mi przyzna

Jakich tylko zapragnę. Zresztą, na tytule

Mi nie brak. Bo po ojcu znalazłem w szkatule

Hrabiostwo Galicyjskie.

KAROL

A! czyż w ciemie bity,

By zapierać się rodu. Ojciec pracowity

Był wolarz, i sam pędzał woły do stolicy.

Uczciwy, bardzo godny, w całej okolicy,

Pod skromną nazwą muchy od wszystkich tu znany...,

ADAM

Był to człowiek rozumny i dystyngowany.

KAROL

A tak w swojem rzemiośle.

ADAM

Miewał myśli nowe:

Dla świetności imienia, żądał na mą głowę,

Majorat ustanowić. Lecz przeszkody były.

KAROL

Spodziewam się, do licha! No mój zięciu miły,

Niech sobie tam się pełnią twe chęci gorące.

I gdy za bydło ojca masz dusz dwa tysiące,

Niech cię inne bydlęta, dla majątku twego,

Uczczą i honorują tytułem hrabiego.

ADAM

Panna Anna uręczam, że ceni te rzeczy.

KAROL

A jeżeli Anusia temu nie zaprzeczy....

Ze mnie śmiać się nie będą; kieszeń ma nie traci;

Zatem nic mi do tego. No! mój majoracie,

Idź do Anny, mów śmiało. Tam w salonie ona.

ADAM

Iść na pewno.

KAROL

A już-ci; bo to rzecz skończona,

Zresztą, cię odprowadzę; a sam muszę wrócić,

Bo tu z jednym pekenem mam się trochę skłócić.

(Wychodzą obydwa. — Józef w tejże chwili wchodzi do gabinetu Karola).

SCENA IV.

JÓZEF, później KAROL.

JÓZEF

(sam.)

Nigdym tak nie drżał jeszcze. Lecz przyjdzie odwaga:

Bo gdy mnie Anna kocha, to niebo pomaga.

KAROL

(wchodząc z głębi sceny).

Pan kochasz moją córkę?

JÓZEF

Kocham ją nad życie.

KAROL

Ona wierzy biedaczka. Bo pan wyśmienicie

Umiałeś w nią to wmówić.

JÓZEF

Półkowniku, wnoszę

Ze pojmujesz dla czego od pana to znoszę,

Co krzywdzi moją miłość.

KAROL

Nie krzywdzę ją. Ale

Mam ja inne pojęcia o uczuciach wcale.

Ty się łudzisz. Nie takiej potrzeba ci żony.

Wyznani, żem nigdy nie był ojciec zaślepiony.

Sapristi! Anna piękna lecz wątła i słaba,

Za lat parę, trzy, cztery, — będzie stara baba.

A przytem jej kaprysy....

JÓZEF

Kto ? ona — kapryśna ?

KAROL

Jako sfora dewotek. Dręcząca, wymyślna,

Gwałtowna.

JÓZEF

Sama słodycz.

KAROL

Jak Leśla karmelki

To frazes oklepany. A przytem trzpiot wielki.

JÓZEF

Lecz przysięgi pamięta. Nie znasz pan jej wcale.

KAROL

Ojciec nie zna swej córki ? A! to doskonale!

Cré coquin! Znam z kościami!

JÓZEF

Lecz i ja znam przecie.

Prostą a piękną duszę uwielbiam w kobiecie,

Kocham Annę! Przed ojcem wyznaję to śmiele.

KAROL

Jako Ojcu, honoru robisz mi za wiele.

Widzę sam jesteś rodzic jakiejś miłej Anny;

Z którą, chciałbym się poznać. Ciężko jesteś ranny,

Kiedy slepniesz.

JÓZEF

Mój Boże! Szyderstwa wyrazy,

Więc pan nigdy nie kochał?

KAROL

Owszem tysiąc razy;

Aż mi siły zabrakło.

JÓZEF

Nasza miłość inna.

Jedna, a tylko z życiem skończyć się powinna.

Święta, czysta, urocza; Stróż-Anioł istnienia;

Upięknia wszystkie chwile....

KAROL

Oprócz chwile jedzenia.

JÓZEF

Niech pan z nas nie żartuje.

KAROL

(poważnie).

Chcesz Annę za żonę?

JÓZEF

O! błagam!

KAROL

Mimo przeszkód?

JÓZEF

Czyż te już zwalczone

Być nie mogą?

KAROL

I tak mniemasz? Tak'eś przekonany?

Słuchaj panie Józefie! jestem zrujnowany!

JÓZEF

Zrujnowany ?

KAROL

Zupełnie! Nie będę ci srogi,

Bierz Annę, ona twoja. Choć jesteś ubogi.

Zawsze mojemu dziecku lżej będzie przy tobie,

Niźli przy starym ojcu w takiej ciężkiej dobie.

JÓZEF

Jak to? co to ma znaczyć? To jak sen mój Boże!

KAROL

Zrujnowany! Bez grosza!

JÓZEF

Ach! czy to być może?

KAROL

Ach! Gdyby być nie mogło? Sacré Dieu! Do licha!

JÓZEF

Bez ratunku? O! biedni!

KAROL

(na stronic).

Miłość widzę zdycha

Jak szczur od tej trucizny.

(Głośno).

Czyżbym robił żarty?

JÓZEF

Dziękuję, że pan ze mną szczery i otwarty!

KAROL

Więc mój drogi Józefie!!...

JÓZEF

O, tak! Jeszcze więcej

Dziś kocham pannę Annę.

KAROL

(gwałtownie).

A! do stu tysięcy.

(Miarkując się).

Jak mówisz? Co takiego?

JÓZEF

Wiem że jej potrzeba,

Mą. siłą, mem staraniem zdobytego chleba!

Więc nie tylko miłością mą będzie szczęśliwa,

Lecz życie jej umai i wdzięczność poczciwa,

Za mą pracę, me trudy, poniesione dla niej.

KAROL

(na stronie).

A to wściekły epnzer!

(Głośno).

Później, albo raniej

Możesz żałować tego: bo to ciężkie próby.

JÓZEF

Nigdy!!

KAROL

(z gniewem).

A! nigdy: proszę! Nie chcę waszej zguby:

Oświadczam więc wyraźnie, dobitnie i stale:

Że mej córki za żonę mieć nie możesz wcale!

Cóż, Sacré nom! Do djabła! Ojca prawo przecie,

Nie pozwolić, by głodem marło jego dziecię!

Mniemałem ci osłodzić tę moją odmowę,

Lecz twój upór....

JÓZEF

Trwa dotąd.

Milles bombes!

KAROL

A! to rzeczy nowe!

JÓZEF

Mam przyrzeczenie.

KAROL

Czyje?

JÓZEF

Córki Pana,

Choć mnie smuci odmowa od niego doznana;

Mniemam, że serce córki zmiękczy jogo wolę.

KAROL

Sapristi! Na to głupstwo nigdy nie pozwolę.

JÓZEF

Szanując moją miłość, a więcej sto razy

Uczucia córki pańskiej; jej tylko rozkazy

Mogą w nicość obrócić te moje zamiary,

Bez niej nie mogę robić z niej samej ofiary.

(Kłania się i odchodzi).

SCENA V

KAROL; poźniej SŁUŻĄCY i HENIEK.

KAROL

Juki pewny!? Zobaczym do miljon kartaczy....

(Dzwoni; wchodzi służący niosąc na tacy list).

SŁUŻĄCY

Od pana Muchowskiego.

Kto przyniósł ?

KAROL

Cré nom! Co to znaczy?

SŁUŻĄCY

Nikt,

KAROL

Jak to nikt?

SŁUŻĄCY

A tak Jasny Panie;

Sam oddał gdy odchodzil ?

KAROL

Ruszaj, precz bałwanie.

(Służący odchodzi, Karol czyta półgłosem).

"Szanowny Półkowniku. Pomimo zapewnień, panna Anna mi jakby

"odmówiła; poważny mój charakter na ten żart nie zasługiwał wcale.

Co to jest? jak być może?

(Dzwoni, służący wbiega).

Ruszaj tylko żwawo,

Do pana Muchowskiego. Przejdź teatr; na prawo

Dom piąty. Proś tu do mnie.

SŁUŻĄCY

Słyszę, Jasny Panie.

KAROL

Powiedz, że bardzo proszę.

(Służący odchodzi).

To Boże skaranie!

Wieża Babel! To istna zarwańska ulica!

Cre nom! Do wszystkich djabłów! Proszę! Ta spódnica

Śmie mi tak figle płatać! A! moja kochana!

Nauczę posłuszeństwa.

HENRYK

(wchodząc).

Był Józef u Pana?

KAROL

(z humorem).

Wolałbym żeby nie był.

HENRYK

Cóż to Półkowniku,

Pioruny na twem czole?

KAROL

Mój panie Henryku!

Nie wiesz w jaką mnie wściekłość to wszystko wprowadza!

HENRYK

Co ? wszystko ?

KAROL

Mille tonneres! Własna córka zdradza!

HENRYK

Bo i córka — kobieta.

KAROL

Wyobraź pan sobie:

Widocznie chce mnie widzieć szalonym lub w grobie I

Przyrzekam Adamowi; jej to wbijam w głowę;

Posyłam jego do niej; oświadczyny nowe,

Głupie pana Józefa, w jej własnej obronie,

Niszczą, tutaj z kretesem; a ona — w salonie

Harbuza Adamowi palnęła i kwita!

HENRYK

(sentencjonalnie).

Jako fala wód morskich zmienna jest kobieta!

KAROL

Ależ mi obiecała?

HENRYK

Lecz Józefa kocha;

Mówiła to wyraźnie.

KAROL

Gdzież tam, ani trocha!

I komuż to mówiła?

HENRYK

A! mnie. Pan zdziwiony?

KAROL

Cóż u djabła! Wrzeszczała swą miłość z ambony?

Że wszyscy o niej wiedzą?

HENRYK

Więc miłość istnieje?

KAROL

Sapristi! Pan mnie łapiesz? Może swe nadzieje

Józef powierzył panu? Chcesz mnie skłonić może,

Abym oddał mu córkę?

HENRYK

Uchowaj mnie Boże!

Czyż to podobne do mnie, bym dał radę taką?

O biednych, mam opinię wcale ladajaką.

I to już z urodzenia. Pokąd biedny byłem,

Jak mnie widzisz, sam sobą najszczerzej gardziłem,

Bo goły na wisielca zawsze kandydatem.

Niedarmo ospiwiałem z wami i ze kwiatem,

Zasady wasze dla mnie — artykuły wiary;

Bo widzę, że wam dobrze.

KAROL

No! przebacz, ja stary

I nie lubię wybiegów. Chwytasz mnie za słowa,

Myślałem, że karystja jaka na mnie nowa.

HENRYK

Zresztą; gdybym miał radzić... Obaj ci panowie...

KAROL

Józef — z pustką w kieszeni.

HENRYK

Adam — z pustką w głowie

I w sercu. Józef zacny; lecz bierność Adama

To właśnie kwintessencja towarzystwa sama;

Ona stała się życia mądrą umiętnością,

I choć głupia moralność zwie ją nikczemnością,

Przeto ona nie mniejsze przynosi korzyście:

Więc Adama bym radził.

KAROL

Prawda?

HENRYK

Oczewiście.

Ale mniejsza tam o nich.

KAROL

A! dla mnie nic mniejsza!

HENRYK

Wszakże mnie tu przywiodła rzecz trocha ważniejsza.

Czy półkownik ma kopię testamentu żony?

KAROL

Mille tonnerres! Mam ją. Na co?

Oryginał w mych rękach.

HENRYK

Formalnie stwierdzony

KAROL

A! bardzom szczęśliwy!

Sapristi! Więc to pan to, ten człowiek uczciwy,

Któremu moja żona zwierzyła tajemnie

Swój formalny testament?

HENRYK

Bardzo mi przyjemnie

Żeś pan już uprzedzony.

KAROL

Wspomniała nawiasem,

Nie mówiąc mi nazwiska. Co to proszę czasem

U bab w głowie? I po co ta komedja cala?

HENRYK

Kobiety lubią skrytość. Rzecz to zresztą mała,

Jak już sam wiesz pan z kopji, która jest u pana.

KAROL

(półgłosem).

Mała! Sapristi! Mała!

HENRYK

Bo i cóż za zmiana?

" Że gdyby panna Anna już za mąż iść miała"

KAROL

(przerywając).

Słyszałeś pan: harbuza Adamowi dała

I nie pragnie iść za mąż.

HENRYK

"Albo jeśli miną"Jej lat dwadzieścia i trzy, staje się jedyną"

/ pełna właścicielką majątku swej matki. "

— Lecz cóż to Półkowniku? Lat twoich ostatki

Upłyną pod najczulszą twej córki opieką,

Lub jej męża. Wszak dzieci ojca się nie zrzeka

I wyznaczą ci pewno obfite intraty....

KAROL

Bagatela! czy myślisz żem z siebie bogaty?

Nic nie mam.

HENRYK

To ma córka.

KAROL

Sapristi! przyjemnie!

(Po chwili).

Nikt i Anna nic nie wie....

HENRYK

Dowie się odemnie;

Bo właśnie termin przyszedł.

KAROL

A mówie jej na co?

Jużci ja jej fortunę przysporzę mą pracą;

A co zbiorę, to dla niej: nie wezmę do grobu.

Tak lepiej.

HENRYK

Wiem że lepiej, lecz nie ma sposobu;

Potarguj się pan z zięciem.

KAROL

Mille bombes! Cóż pomoże,

Gdy Anna wiedzieć będzie?

HENRYK

To prawda, mój Boże!

Dostatecznie jest przykre pańskie położenie.

Zwłaszcza że znam Adama i mocno go cenię,

Iż zdrowo rzeczy bierze, a poezji nie ma.

Prawe mógłby opuścić, lecz prawne — zatrzyma.

KAROL

A! djabli mi nadali! A! do kroć tysięcy;

Więc sądzisz że pan Adam...

Zapragnie najwięcej, —

Wszystko.

KAROL

Wszystko!

HENRYK

Gdy można, to się tak należy!

KAROL

A! Sacre nom de noins! Do kroćset moździerzy!

Milczeć nie chcesz?

HENRYK

Nie mogę.

KAROL

No! to radź, do licha!

HENRYK

Cóż radzić? była rada, lecz pan ją odpycha.

Gdyby Józef....

KAROL

A! Józef...

HENRYK

Miał być zięciem pana,

Rzecz byłaby nie trudna. Figura mi znana,

Poczciwy, biedny bardzo, więc dowód że głupi,

Jednem słówkiem serdecznem każdy go zakupi.

A to nic nie kosztuje. " .

KAROL

Ale pewność jaka?

HENRYK

Ja ręczę, bo co zechcę, to wmówię w biedaka.

KAROL

Wiesz co? (Sacré tonnerre! w głowie mi się kręci....

A córka?...

HENRYK

(z uśmiechem).

W pierwszych chwilach spełni męża chęci.

KAROL

Prawda! więc trza spróbować! jedź do Józia ze mną....

Taką mu niespodziankę zrobimy przyjemną;

Ze na razie na wszystko zapewne przystanie.

HENRYK

Służę panu.

KAROL

(zatrzymuje się).

Lecz jeszcze jedno zapytanie?

Gdzie ten sławny testament?

HENRYK

Tu, w Kijowie, u mnie.

KAROL

Muszę go pierwej widzieć.

HENRYK

To bardzo rozumnie.

KAROL

Przebacz mej wątpliwości kochany Henryku;

Zajedziemy do ciebie.

HENRYK

A! mój Półkowniku!

Szacowałem cię zawsze, dziś więcej sto razy

Za tę twoją rozwagę.

(Biorąc kapelusz).

Jestem na rozkazy.

KAROL

Więc w drogę...

HENRYK

(kończąc)

Po majątek.

KAROL

A Anusi radość

Za nic liczysz? no! dobrze, że stanie się zadość

Jej chęciom: bo go kocha, kocha jak szalona!

Szczęście córki dla ojca, rzecz tak upragniona..,

(Odchodzą).

SCENA VI

ANNA, później SZLACHCIC.

ANNA

(sama śpiesznie wchodząc).

Nic dosłyszeć nie mogłam, prócz słowo złowieszcze

Henryk rzekł: "Józef biedny. " Aż mi zimno jeszcze.

Jeśli tak, to tu klnę się na ziemię i nieba

Nie liczyć już na spryt mój, — aż gdy będzie trzeba!

No! pięknie wyjdę na tem. O! czasu!.. Godzinę

Rozmowy z którymkolwiek koniecznie. Bo zginę!...

Biedny?!— Może moralnie? — Ach! nie tak to brzmiało:

Wyraźnie tchnęło nędzą, ubóstwem jęczało

I trzęsło się jak żebrak w podartym łachmanie!...

SZLACHCIC

(wchodząc).

Przepraszam...

ANNA

(z radością).

Pan dobrodziej!

SZLACHCIC

W domu ojciec pani?

ANNA

(na stronie).

O! będę miała pewność! — Losie! dzięki tobie!

(Głośno).

Jest... nie... nie ma, lecz wróci...

SZLACHCIC

Subjekcji nie robię?

ANNA

Najmniejszej. Owszem proszę. Niech pan raczy siadać.

A może przy kominku?

(Przysuwa mu do kominka fotel. — Na stronie).

Jak go tu wybadać?

(Głośno).

Musi być bardzo zimno?

SZLACHCIC

(siadając)

Brzydka aura, — słota.

Dla starego kominek, jak dziecku pieszczota.

(Na stronie).

A jaka to uważna! a jaka poczciwa!

ANNA

Pan z sali kontraktowej zapewne przybywa?

SZLACHCIC

Z kościoła, bo zaczynam mc sprawy od Boga,

Poźniej dopiero z ludźmi.

ANNA

To najlepsza droga;

Wszakże dziś nie tak bywa; osobliwie w czasie

Kontraktów; w targów szmerze, w zabiegów hałasie.

Bóg, świątynia, modlitwa — to są dla nas drogi.

Dla nas kobiet, co w sercu nieraz mamy trwogi,

Zawsze słabość, a często smutki do ukrycia:

I dla ludzi, co znają zdawna wartość życia;

Długich lat swych wędrowce, wiedzą, że cel bliski,

Że Bóg czeka z nagrodą za wszelkie uciski,

Wszelkie trudy, zawody, — lecz ogół ludności

Idzie tylko ku zyskom. Zamiast Opatrzności,

Wzywa.....

SZLACHCIC

Żyda faktora! z radością prawdziwą,

Słyszę, z młodych ust pani, tę mowę poczciwą.

Wszakże widzimy dobrze, jak często zysk — traci;

Jak służą Panu Bogu, tak Pan Bóg im płaci:

Mają życia wytworność, nie mają godności!

Zresztą nie traćmy wiary, nadziei, miłości;

Bo przecie wierzch społeczny kraju nie stanowi.

Statecznie patrzmy tylko: wszędzie ludzie nowi

A poczciwi powstają. W Uniwersytecie

Mam syna, i nie przeto że to moje dziecie

A inni mu koledzy; — niech mi pani wierzy,

Kraj może mieć otuchę z tej naszej młodzieży.

Są i starsi niektórzy.

ANNA

Nie znam ich, — prawdziwie.

(Na stronie).

Mój Boże jak tu zacząć?

SZLACHCIC

Spojrz pani życzliwie,

Tylko serdecznie — znajdziesz. Nie dalej jak wczora,

Na wieczorze u państwa. Dla mnie tańców pora

Już przeszła; w karty nie gram: szukam przeto ludzi.

Naliczyłem ich kilku.

ANNA

(żywo).

Gdy pan się nie łudzi,

Kogoż, proszę?

SZLACHCIC

Wyliczyć nie trudnoby było.

Ale że wspomnę tylko: — bo czy mi się śniło,

Czy i pani rac zdanie podzielasz w tym względzie:

Pan Józef Staropolski.

ANNA

(na stronie).

Teraz koniec będzie.

(Głośno).

Pan Józef...

SZLACHCIC

(z uśmiechem).

Ton co z panią tańczył ciągle prawie,

Owoż, gdy przed sumieniem szlacheckiem go stawię,

To cała mą fortunkę, grosz krwawo zebrany,

Oddam z chęcią.. Sam wezmę na siebie łachmany,

A w rękę kij żebraczy i będę szczęśliwy: —

Byle mój syn, jak Józef, był godny, poczciwy

I zacny w swem ubóstwie.

ANNA

(nagle).

Pan Józef — ubogi ?

SZLACHCIC

Dla Boga? co to pani?

ANNA

Ach! mój panie drogi!

Powiedz, wszak wiesz z pewnością?

SZLACHCIC

Jak Hiob!

ANNA

Mój Boże!

To szczęście, wielkie szczęście.

SZLACHCIC

Cóż tu cieszyć może,Że któś biedny?

ANNA

Pan nie wie, o! pan nic uwierzy,

Jak mi wiele, jak wiele mi na tem zależy.

Wczoraj pan i pan Henryk.... Do mnie doleciało

Słów kilka ich rozmowy, z której mi się zdało,

Że pan Józef bogaty, choć nic nie wie o tem.

Okropnie się zmartwiłam, aż płakałam — potem.

SZLACHCIC

Proszę się uspokoić, co pani słyszała,

To nic o tym Józefie.

ANNA

Rzecz kobieca, mała;

Wstyd mi teraz za siebie.

SZLACHCIC

Kiedy nic rozumiem.

Przebacz pani, lecz pojąć zupełnie nie umiem,

Jak to dola Józefa, taka opłakana,

Może być szczęściem pani?

ANNA

Tak szacuję pana,

Że nie chcę skrywać przed nim kobiecej słabostki.

Wszak naszem życiem, szczęściem, najczęściej drobnostki.

Pan Józef się oświadczył....

szlachcic.

O panią?

ANNA

A o mnie.

SZLACHCIC

(z radością).

Niechże Bóg błogosławi

ANNA

Może to nieskromnie,

Co powiem; lecz oddawna serce me posiada.

Pan się dziwi, że panna tak mu się spowiada:

Lecz pańskie siwe włosy i dusza cnotliwa

Są tłómaczeniem mojem. — O! byłam szczęśliwa!

Myślałam że on biedny; że, dając mu siebie,

Będę mu sercem, duszą, życiem, a w potrzebie

I tym chlebem codziennym, który on z zacnymi

Przełamie, jako pierwej łamał życie z niemi.

A w tem rozmowa panów, część marzeń mi bierze.

Spłakałam się jak dziecko. Niech pan powie szczerze

Miałam prawo się smucić? Mogę być szczęśliwa:

Kiedy wiem że on biedny?

SZLACHCIC

To mi się nazywa

I zacnie i miłośnie! Piękną w życiu chwilę

Zapiszę z łaski pani. — Daj wam Boże tyle,

Tyle dobra, jak wiele mam w sercu rzewności,

Na widok takiej pięknej, poczciwej miłości —

ANNA

I biednej —

SZLACHCIC

Jak to biednej?

ANNA

Bieda czuwa wiecznie!

Są przeszkody. I teraz — trzeba mi koniecznie

Widzieć Pana Józefa....

SZLACHCIC

(zrywa się).

A mów że tak pani!

Zaraz lecę i szukam. Dla niego i dla niej

Niechaj się stary przyda choć taką usługą.

(Żegna się i wychodząc):

Wynajdę go; nie będziesz czekać pani długo.

(Wychodzi).

SCENA VII

ANNA później ADAM,

ANNA

(sama).

Spełnię niesmaczny kielich: inaczej nie można.

Wykręcę się z przyrzeczeń; byłam nieostrożna.

Jak to udatnie zrobić? kobieta niegminna

Nawet łamiąc przysięgi piękną być powinna.

(Siada w fotelu i zamyśla się. — Adam wchodzi).

ADAM

(Niewidząc Anny).

Przysłał prosie; sam wyszedł i tak bez pozoru

Za kogo on mnie bierze? Tu słowo honoru,

Stary furfant,

(Spostrzegając Annę).

A pani....

ANNA

(smutnie).

Rzecz niespodziewana

Dla pana ma obecność; dla mnie — widok pana.

ADAM

Czy przykry?

ANNA

Nadt'om smutna by doznać przykrości.

Przykrość — tylko szczęśliwym wznosi wdzięk istności.

Ale kto zapoznany, kto jest niepojęty,

Ten tak swoją goryczą i smutkiem przejęty,

Że nie czuje przykrości.

ADAM

Mnie pani nie może

Zarzucić że'm nie pojął odmowy....

ANNA

Mój Boże!

Chciałeś pan tak to pojąć.

ADAM

(z radością).

Więc się omyliłem?

ANNA

Nie chciał się pan domyśleć, jak kobiecie miłem

Jest to przeczucie serca, które, wbrew słów brzmieniu,

Słucha dźwięku uczucia, ukrytego w cieniu

Nieśmiałości niewieściej. —

ADAM

(biorąc ją za rękę).

Panno Anno, droga....

ANNA

Niewdzięczny!

ADAM

A więc pani nie byłaś mi sroga ?

ANNA

Niepojętny!

ADAM

(klękając przed nią).

Sam nie wiem jak mogłem inaczej

Wytłómaczyć to sobie....

SCENA VIII

CIŻ SAMI, KAROL — a poźniej HENRYK.

KAROL

A to co się znaczy?

Sapristi! Widzę przyjdzie stracić całkiem głowę!-

ANNA

(na stronie).

Trza nadrobić śmiałością.

(Głośno).

Dla papy to nowe?

Spełniłam papy,

(Pokazując na Adama który otrzepuje kolana).

Pańskie i mc chęci własne.

Papo chciał...

KAROL

Chciałem, ale...

ANNA

No! to dosyć jasne:

(Pokazując na Adama).

Pan błagał, — ja pragnęłam —

ADAM

(do Karola).

Przez pana wezwany....

ANNA

(ściskając Ojca).

Więc kontent jesteś z córki, mój papo kochany?

KAROL

(przytrzymując ją w objęciach ściska).

A Józef?

ANNA

(z cicha).

Milcz-że papo.

KAROL

On zaraz tu będzie.

ANNA

Ja sama sobie radzić potrafię w tym względzie.

ADAM

Mój panie Półkowniku, miałem pańskie słowo!

ANNA

Ja życzenie papine

KAROL

(na stronie).

No podrwiłem głową"

Nie umiałem się wcześnie dobrze wytargować.

Bezinteresowności chybaby spróbować........

ADAM

Czekamy jego woli... Karol.

Mój panie Adamie,

Un vieux de Ia vielle słowa ci nie złamie. —

(Do Anny).

A ty moja Anulko — •w twoje rozrządzenie

Oddaję posag matki —

(Z przyciskiem).

Całe nasze mienie: !

Bo tak chce jej testament. — Ukryć to przed wami

Mógłbym dla dobra twego. — Lepiej niż wy sami

Potrafiłbym dla was-że składać te dochody;

Bo wy młodzi, a zawsze rozrzutny, kto młody.

Choć mi nic nie zostaje....

ANNA

A! papo kochany.......

ADAM

A! panie Półkowniku.......

(Chwila milczenia. Pułkownik jakby słuchał co dalej powiedzą. Anna i Adam zaambarasowani).

KAROL

(do siebie).

Ha! jestem złapany!

Wykrzykniki — nic więcej....

(Bierze za ręce Adama i Annę i łączy ich dłonie. Oni stoją przed nim pochyleni. — Henryk wchodzi i zdumiony patrzy na tę gruppę. — Głośno, trzymając nad córką ręce jak do błogosławieńtwa).

Błogosławię szczerze!Że będziecie szczęśliwi chcę wierzyć i wierzę....

(Na stronie).

Jak w to, że byłem głupi i jestem skradziony,

Chyba procesem zwalę testament mej żony.

(Głośno).

Ale dość rozczulenia....

(Adam i Anna podnoszą głowy i wszyscy spostrzegają Henryka).

ANNA

Pan Henryk?

HENRYK

(z wyrzutem).

O! Pani!

(Do Karola).

Półkowniku ?

KAROL

(zmięszany).

Powinszuj przecie mojej Ani,

I mnie, i Adamowi.

HENRYK

Winszuję, winszuję!

(Do Anny).

Najprzód pani, — a z serca. Pani to pojmuje,

Jakie uczucie teraz mojem sercem włada!

Nie doznaj nigdy w życiu, co bezczelna zdrada,

Jak sama nie zdradzałaś! — Jako byłaś wierna,

Tak niechaj wiarołomstwa pogarda niezmierna

Nie otruje ci duszy! Niech pani Wybrany

Będzie w jej życiu godny, zacny, niezbrukany,

Jako były jej myśli i słowa i czyny!

Bądź mu zawsze jedyną — jak on twój jedyny!

Niech ci uczuć nie zdepce w niecnej poniewierce,

Jako ty pani nigdy, na niczyje serce

Nie nastąpiłaś nogą. —

ANNA

(zmięszana).

O! Panie Henryku!

HENRYK

(Odwraca się od niej i mówi do Półkownika i Adama).

Tobie panie Adamie, tobie Półkowniku,

Także życzenia składam.

(Do Adama).

Ale najprzód sobie,

Na medal honorowy zasłużyłeś sobie,

Boś ocalił człowieka od zguby wspaniałe,

Wyrwałeś go z topieli. —

ADAM

Ależ nigdy — wcale!

Nie pojmuję słów pańskich, i co się w nich kryje.

HENRYK

Sam się o tem przekonasz. Uczy się — kto żyje.

Zresztą żona ci moje słowa wytłómaczy. — (Do Półkownika).

A tobie Półkowniku, winszuję inaczej;

Bo błogich chwil dla ciebie dziś wiąże się wątek.

Dałeś szczęście swym dzieciom; oddasz im majątek

I zejdziesz na ich łaskę i czułość jedynie!

Jak u Boga za drzwiami, niech życie ci płynie.

Zacznij zbierać owoce, najmilsze na świecie,

Z zasad, które wszczepiłeś w twe jedyne dziecie

To dla Ojca dzień piękny....

KAROL

(na stronie).

Niech go piorun trzaśnie!

(Głośno).

Dziękuję ci, dziękuję, — Mojej Ani właśnie

Oświadczyłem o woli nieboszczki mej żony.

HENRYK

A! musisz być niezmiernie tem uszczęśliwiony?!

A więc gdyście szczęśliwi — pożegnam się z wami

KAROL

Ależ panie Henryku, zostań przecie z nami.

Uczyńmy jak czynili to nasi przodkowie:

Młodej pary koniecznie trzeba wypić zdrowie.

(Do Adama i Anny, którzy rozmawiają na drugiej stronie sceny)

No! dzieci — do salonu. Każ dać wina Anio;

Bo w mym domu ty teraz samowładną panią.

(Adam podaje ręce Annie i wychodzą przodem. — Półkownik z Henrykiem za niemi).

HENRYK

(przy drzwiach).

Jak to ten drogi Józef, jak będzie szczęśliwy!

KAROL

(wracając się).

A propos! gdzieś go podział?

HENRYK

Jaki pan poczciwy

Żeś wspomniał o biedaku. On zaraz tu będzie.

KAROL

Mille tonnerres! piękna sprawa! ależ miej na względzie,Że to mu przykrość sprawi.

HENRYK

(na stronie).

A wam kłopot — myślę!

(Głośno).

Pozwól niech ztąd słów parę do niego nakreślę.

(Siada, pisze — pieczętuje i do siebie mówi).

Zostanę tu; bo jeśli list z nim się rozminie,

A on przyjdzie; przynajmniej w tej ciężkiej godzinie

Będzie mnie miał przy sobie.

(Do Karola dając mu list).

Masz list wyszlij.

KAROL

(wołając).

Janie!

(Służący wchodzi).

Panu Staropolskiemu.

SŁUŻĄCY

Słyszę Jasny Panie.

KAROL

A tylko co tchu, żwawo.

(Służący odchodzi).

(Do Henryka).

No! oni czekają!

Chodźmy. Ania z Adamem ślicznie wyglądają.

Nie prawdaż: piękna para.

HENRYK

Jak pec z assygnatą.

KAROL

A żart zawsze gotowy. Lubię ciebie za to!

HENRYK

Dowcipkuję z radości, że twoje wnuczęta

Będą, jak ruble nowe.

KAROL

(biorąc go pod rękę).

Przyznaj, że rzecz święta

Związek, który posiada mennicze zalety.

HENRYK

(odchodząc z Karolem).

Byle Adam się ustrzegł fałszywej monety!

(Wychodzą).

SCENA IX.

(Scena jakiś czas zostaje próżną. Józef wchodzi z listem otwartym w ręku ).

JÓZEF

(sam — uderzając po liście).

Tak się kończą marzenia uczciwego człeka!

— Cierpi się, tęskni, męczy, ufa, wierzy, czeka....

Jak w obłędzie, wciąż depcąc w te same koleje,

Z nadziei — do rospaczy, z rospaczy — w nadzieję,

Nareście błysło światło... Przecie! Obłęd minie!

Bieży bez tchu — i widzi zbójecką jaskinię!

(Po chwili).

Półkownik prosi. Ona — przez Szlachcica wzywa....

Konająca nadzieja w mem sercu odżywa...

Niebo otworem... lecę... Złe, ból przeszło — znika —

A w progu?... Nóż, trucizna, piekło, — list Henryka,

O ten list, ten zabójczy!! A! byłem szalony,

Ey o ten grób robactwa, chociaż wyzłocony,

Który jest dla nich światem fałszu i próżności

Roztrzaskać resztki wiary, nadziei, miłości!

O ten świat, w którym każdy ku nowej Kolchidzie

Po złoto runo bieży, lub pełznie, lub idzie!

Na drodze serce — depce! Uczucie — potrąci!

Poświęcenie — wyśmieje! Wiara fałszem zmąci,

Cnota — oplwa! I rad swej zmyślności zwierzęcej,

Śmieje się głupim śmiechem — bo ma rubla więcej.

(Po chwili).

Na co czekam? i czego stoję jak wkopany?

Wypiłem do dna kielich pełny! Jestem pijany,

Pijany najcięższem czuciem! Chęć zemsty szalona

Pali mnie, dręczy, szarpie!

(Spostrzegając Annę).

Nareście to ona!

(Anna wchodzi prędko, — zmieszana idzie prosto do Józefa i bierze go za rękę).

SCENA X.

JÓZEF i ANNA.

ANNA

O! czekałam na pana, jak na śmierć skazany

Ułaskawienia czeka! Jak głodem znękany

Czeka kawałka chleba! Pan nie wiesz jak we mnie

Serce drży niepewnością.

Zażądasz pani — zrobię.

Takiej okropnej rzeczy?

JÓZEF

Co tylko odemnie

ANNA

Mam żądać tak wiele!

JÓZEF

O! mów pani śmiele....

Mnie los słał nieszczęściami nędzną, życia drogę,

Wszystko przenieść potrafię, wszystko zrobić mogę,

Może z męką i z bólem, ale bez zdziwienia.

Mów pani.

ANNA

Daj mi cnotę twoją poświęcenia,

Daj mi siłę ofiary: bo nie ma ich we mnie,

Tak szczerze się modliłam! Daremnie! Daremnie!

Bez ciebie, nie mam woli!

(Po chwili).

Kochasz mnie? jedynie?

Nad wszystko?

JÓZEF

Pani pytasz?

ANNA

Chcę w ofiar godzinie,

Mieć talizman przy sobie: twej miłości słowo!

Tak w mojem biednem sercu czarno i grobowo,

Że sam się ulitujesz?! Ja wzywam imienia

Tej miłości, by błagać twego poświęcenia!

Wyrzecz się mnie Józefie!

JÓZEF

Ja, wyrzec się pani?

ANNA

O! na śmierć najstraszniejszą rozerwanej doli,

Bez wspólnych marzeń, uczuć i szczęścia i boli....

— Mój ojciec i ja — w nędzy!

JÓZEF

Lecz szczęście ubogie

Będzież przeto mniej godne? Będzież nam mniej drogie?

Czyż strach biedy uczciwej, rozłączyć nas zdoła?

ANNA

O nigdy... Za trud krwawy, za pot twego czoła,

Kupisz mi ciche szczęście, skromny byt uroczy....

Tymczasem obok raju, który nas otoczy,

Mego biednego ojca wnet piekło się zacznie.

JÓZEF

Dla czego ?

ANNA

Co on winien, to przechodzi znacznie

Całą jego fortunę. Gdy my, w naszej wiośnie,

W godności pracy naszej, żyć mamy radośnie;

Jemu przyjdą dni zimy, smutne i zhańbione!

Starzec, kaleka, nędzarz, długi niespłacone,

Czcią zdeptaną opłaci! O! tak w ciebie wierzę,

Że grosz twój choć ostatni wzięłabym w ofierze,

Gdyby on mógł wystarczyć. Lecz to kropla w morze!

O! mój najszlachetniejszy! Przebacz mi! Mój Boże!

Okropność!... tylko moje bogate zamęście

Może go wyrwać hańbie....

JÓZEF

(z goryczą).

Ależ twoje szczęście!

ANNA

Ojcu daję... Bo więcej nie nic "mam na świecie!

Pierwej niż twą wybraną, byłam jego dziecie!

Chcesz-że, bym ja, ta twoja — bez żalu, litości

Kupiła hańbą Ojcu niebo twej miłości?!

Słuchaj drogi! Sumienia własnego się spytaj...

JÓZEF

(gwałtownie).

Nie zmyślaj, nie kłam, nie bluźń, nie przecz!

(Rzuca na stół list Henryka ).

Na! masz! Czytaj!

wszystko!...

ANNA

Ach! mój Boże....

JÓZEF

Boga?! Nadaremnie!

Bóg nie zstępuje w życia zbrukanego ciemnie!

Więc to dama salonów, światowa dziewica?

Nieskazitelność w oku; wdzięk duszy jej lica

I jej postać owionął w urok tak pogodny,

Że drżysz, nie śmiesz się zbliżyć i nie wiesz czyś godny

Kraj szaty jej całować!... Idź bliżej! Idź śmiało!

Próżno duch twój się korzył, a serce twe drżało!

Ta wierna, z swą przysięgą złamaną, w proch wbitą!

Ta niewinna, — ze zdradą na czole wyrytą!

Ta biała, — z czarną duszą!... Ta niebianka — z błota

Dobrego towarzystwa, i za garstkę złota,

Jak wąż we sploty fałszu zwinie się i złamie:

Wstyd niewieści, wdzięk, cnotę, wiarę, i myśl skłamie!

ANNA

(wyciągając do niego ręce).

Panie Józefie! Czuję....

JÓZEF

(odstępując).

O! miej litość pani!

Nie dotykaj mej ręki! Złoto plami, rani,

Pali rękę nędzarza!

ANNA

Ach! Jakże ja biedna!...

Ja szczęśliwy? nieprawdaż? — Rozpacz jest bezwiedna!

Chciałem zemsty i mam ją. Twe jasne spojrzenie

Zlękłe, upadło na dół, w pył ziemi, w jej cienie!

Tam pełznie; nie śmie wznieść się i spojrzeć w około!..

Mgłą niemocy pokryte twoje blade czoło

Chyli się pod brzemieniem nikczemnego grzechu;

Gniew usta ci wykrzywił, i w miejscu uśmiechu,

Przylgnął jak straszna maska do rysów twej twarzy!

Na licach nic rumieńce, lecz płomień się żarzy

Wstydu, wykrytej zdrady!...

(Po chwili).

Nie wiedziałem, Boże,

Że zemsta boleśniejszą od śmierci być może!...

Nie chcę jej...

(Po chwili).

Przebacz pani! Wznieś ku mnie twe oczy!

Spójrz na mnie; jam się wyrwał z piekielnej zamroczy

Osobistego bolu!... Anno!.., Między nami

Przepaść... Co było — nie jest. Wszystko starte łzami,

Pogrzebane w rozpaczy... Ja nic nie słyszałem,

Nic nie wiem!... oprócz tego że sam tu zostałem,

A ty odeszłaś, znikła!... Serce me zamknięte

Bedzie wiecznie, a usta w milczenie zaklęte!...

Ale pamiętaj Anno, żem ja kochał ciebie

Taką świętą, miłością!... Ocknij się! Spojrz w siebie!..

I, jeśli nędza moja warta jest litości,

Idź w życie w dawnej twojej uroczej piękności.

Kochaj — kogo wybrałaś! Domu twego — cnotą

Bądź niczem nieskalaną! Bądź wdziękiem, prostotą,

Zacnością! A w tej cudnej niewieściej wszechmocy,

Bądź wszystko, co zamarło, lub zagasło w nocy

Zapomnienia, odstępstwa i obojętności,

I rachónków obmierzłych i niecnej chciwości!

Ja zaś....

Tyle Bóg krzyży zesłał w me istnienie:

Że znam drogę pociechy, ona: — przebaczenie!

(Odchodzi).

SCENA OSTATNIA.

(ANNA sama — zamyślona — stoi czas niejaki milcząca ).

ANNA

Odszedł... Ale nademną, we mnie — jego słowa!

Ja jak ze snu! ja inna, ja młodsza — ja nowa!

Nie — ja dawna, lecz wzięta z wytwornej mej nędzy!

Więc jest jeszcze na świecie coś oprócz pieniędzy?

Ach! jakie było piękne jego uniesienie,

Jaki zacny i rzewny! — Teraz me istnienie

Jemu.... A mąż mój przyszły?!...

(Milczy chwilę — z rozpaczą).

Jakże w duszy ciemno.

Ja go kocham, mój Boże — zmiłuj się nademną !

(Zasłona spada).

KONIEC.

Pisano w Nieruszku, na Podolu.

HANZA NAD DŹWINĄ W VIII WIEKU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA II,

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENAV.

(Druga izba w chacie. Czarniecki złożony na łożu, u stóp jego stoi smutnie ze zwieszoną głową młody jego synowiec Stefan. Ks. Dąbrowski wchodzi)

KS. DĄBROWSKI

(wskazując na drzwi któremi wszedł).

Już są.

CZARNIECKI

Dzięki ci! lżej mi jest umierać,

Gdy mi Bóg przez cię dał poczuć, że praca

Ludzka na ziemi, jest siać, a nie zbierać,

I że robotnik, gdy do Pana wraca,

Ubliża Panu, gdy sie sam zbyt troska

O swą zapłatę, lub o los swej niwy.

Wierze, że światem rządzi wola Boska:

Co głowa zbroi, serce w niej naprawi.

A duch jest święty! — w nim Bóg wszystkich zbawi.

(Wchodzą Tetwin, Pasek, Piasoczyński, oficerowie i towarzystwo).

CZARNIECKI

(wyciągając ku nim rękę).

Zbliżcie sie! bracia moi! przyjaciele!

Przez was mi przyszły wszystkie dary Boga,

Zasługa, sława: — gdym na waszem czele

Stał, a Bóg przez was dał zwyciężać wroga. —

Wspólna otucha krzepiła nas w znoju,

Że przyjdzie pora, że chocia w spuściźnie,

Gdy Bóg nas samych wezwie do pokoju,

Zostawim pokój ziomkom i Ojczyznie.

Dziś, ja odchodzę — a straszniejsza burza,

Niż wszystkie dotąd, czerni się nad krajem.

Wiem, że przed wrogiem wy jego przedmurza.

Lecz gdy brat z bratem zwaśni się nawzajem,

Gdy zamęt sprzecznych zdań, uczuć, i chęci,

Najprawszym nawet zaćmi prawdy drogę:

Na ten raz, bracia! do serc i pamięci

Przyjmcie ostatni mój glos i przestrogę.

I dzieje nasze — to wciąż bój a proba

Cnót chrześciańskich i pokus szatańskich.

Szatan przez cudze przykłady i słowa

Mąci w nas miłość, i głos wiary głuszy.

Lecz dość, niech wielka cnota narodowa

Widomie w jednej zapali się duszy;

Blask jej wnet tuman rozprasza zdradziecki,

Naród wnet sobą — i tuż w nim cud Boży

Staje się przezeń. To sprawił Kordecki,

To niech półk mego imienia powtórzy.

Są w Polsce mądrzy, cnotliwi i święci,

Jest sejm, jest senat: — ci z prawa niech radzą.,

Jak rozjąć spory, jak uśpić niechęci.

Jak władzę z prawem, prawo zgodzić z władzą.

Wy, każdy tylko pilnujcie swych znamion.

Lecz wierni Panu, co go Bóg namaści,

Służcie mu tylko, jako pierś bez ramion,

Za tarcz obrony, nie za miecz napaści.

Przed bracią stańcie, jak posąg Janusa,

Strażą i znakiem granic powinności;

Rozwińcie ręce, jako krzyż Chrystusa,

By nie dopuścić starcia namiętności.

A jeśli niebios zaślepieni karą,

Na wspak was pojmą król i bracia wasi:

Grzech ich okupcie krwi waszej ofiarą,

A krew ta święta, wybuch piekła zgasi.

TETWIN

(przyklęka i palce na krzyż składając, z zapałem).

Wodzu nasz! jeśli zapomnim twej rady,

Niechaj tam do nas twój duch się nie przyzna!

Jeśli sie gwałtu dopuścim lub zdrady,

Niech nas potępi i Bóg i Ojczyzna.

WSZYSCY

(przyklękając).

Amen!

CZARNIECKI

(wyciągając ku nim rękę).

Dzięki wam, dzięki! teraz mogę

Odejść w pokoju.............

Dość, gdy jest Mojżesz, coby wskazał drogę,

Wody rozdzieli Bóg.

(Do Tetwina).

Panie Tetwinie!

Ty wiedź chorągiew! Duch mój będzie z tobą. —

Rad pana Paska zasięgaj w potrzebie.

On człek nie jedną doświadczony próbą,

Z czcią wywiódł z każdej i drugich i siebie

(Pasek odwraca się i ociera oczy).

(Do ks. Dąbrowskiego).

Ojcze Dąbrowski! ty ich nie odstąpisz,

Ich, trzodki twojej, coś ją strzegł od młodu.

Ty natchniesz, wesprzesz — i ty mnie zastąpisz

W ojcowstwie jemu — z ducha, choć nie z rodu.

(Wskazuje na młodego Piasoczyńskiego i daje mu znak aby się zbliżył).

Przystąp młodzieńcze! wiesz żem cię miłował.

Ojciec twój poległ walcząc w mej obronie,

Jam cię od dziecka — półk cię mój wychował,

Tyś syn nasz wspólny — tobie, po mym zgonie,

Przeznaczam cały mój oręż i zbroje.

(Do reszty towarzystwa, wskazując na Piasoczyńskiego).

Bracia! przez pamięć dla mnie, afekt bratni

Miejcie ku niemu! — i w nim przyjmcie moje

Błogosławieństwo i uścisk ostatni.

(Piatoczyński łkając głośno rzuca się na kolana przed łożem. Czarniecki kładzie mu ręce na czole i ściska go ze wzruszeniem).

PIASOCZTŃSKI

(całując z uniesieniem jego ręce).

Wodzu mój! ojcze! ty mi uproś w niebie,

Bym żył i umarł — jak syn godny ciebie.

(Chwila ogólnego milczenia).

(Szmer u drzwi — wchodzi Jarosz stajenny i szepce do ucha jednemu z towarzyszów).

TOWARZYSZ

(opryskliwie).

Co tobie w głowie? poszedł precz gamoniu!

CZARNIECKI

(zwracając się ku drzwiom).

Co tam? kto?

TOWARZYSZ DRUGI

Jarosz.

CZARNIECKI

Precz go chcą odegnać?

Niech i on przyjdzie ze mną się pożegnać.

(Jarosz zbliża się, klęka i składa ręce jak do pacierza).

CZARNIECKI

Bądź zdrów, Jaroszu! czuj wżdy o mym koniu.

Na chleb i obrok zostawiam wam obu,

JAROSZ

(płacząc).

Ach! jasny panie! jaż właśnie przychodzę

Mówić, że biedny nasz deresz u żłobu,

Tak rży, tak stęka, tak miota się srodze,

Że już dać rady nie umiem inaczej,

Jak chyba, myślę, kiedy was zobaczy.

CZARNIECKI

O! idź, idź! przywiedź go!

(Jarosz wychodzi).

Mości panowie!

Zwierz mię zawstydził. Jam zapomniał o nim,

A on — mój dobry! mój wierny! — o! kto wie,

Ile tajemnic, których nie odsłon im,

Jest snać w naturze i życiu zwierzęcia? —

Ja wiem najlepiej, ile razy w bitwie

On mnie, nie jam się uchronił od cięcia;

On mną, nie ja nim kierował w gonitwie.

I jam na niego spuszczał się w tej wierze

Że on snać widzi Tego co mnie strzeże.

(Jarosz wprowadza konia, który zahaczywszy się o próg, potyka się przez izbę,i upada na obie przednie przed łożem).

CZARNIECKI

(Obejmując go oburącz za szyję i tuląc twarz do jego grzywy).

Sługo mój wierny!

TOWARZYSZE

(jeden do drugiego, wskazując na Czarnieckiego).

Czy widzisz? on płacze!

CZARNIECKI

(odwracając głowę, daje znak ręką Jaroszowi).

Wiedz go! wiedź! nie szczędź starannej opieki!

(Jarosz wychodzi z koniem).

CZARNIECKI

(tłumiąc wzruszenie, do otaczających).

Z wami, wiem jeszcze, że się tam obaczę,

W nim proch i ziemię żegnałem na wieki.

(Upada na łoże. Po chwili).

Ojcze Dąbrowski! śpiesz się! śmierć się zbliża.

Błogosławi — Bądźcie zdrowi! — Jak mi ciemno!

(Przyciskając do ust krucyfiks, który ks. Dąbrowski podaje).

Jezu mój! Zbawco! przez moc Twego krzyża —

Tyś Bóg, jam grzesznik — Zmiłuj się nademną!

(Umiera).

(Ks. Dąbrowski i wszyscy obecni rzucają się na kolana).

Antoni Edward Odyniec.

KONIEC

ZIMOWY DOŚWITEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

HRYĆ

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej