Oskar Hey

PODANIA O STAROŻYTNYCH

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

I. PROMETEUSZ.

II. PERSEUSZ.

III. HERAKLES.

IV. TESEUS.

V. WYPRAWA ARGONAUTÓW.

VI. OIDIPUS (EDYP).

VII. SIEDMIU KRÓLÓW POD TEBAMI.

VIII. WOJNA TROJAŃSKA.

IX. DALSZE LOSY ILIONU.

X. POWRÓT ODYSSEUSA.

XI. UCIECZKA ENEASA Z TROI.

XII. ENEAS W ITALII.

PODANIA O STAROŻYTNYCH PÓŁBOGACH I BOHATERACH GREKÓW I RZYMIAN

Hey Oskar

PRZEDMOWA.

Czem wytłomaczyć urok, jaki do dziś dnia w oczach naszych mają znane imiona Zeusa czyli Jowisza, Hery czyli Junony, Pallas-Ateny czyli Minerwy, Apollona i innych, niegdyś potężnych bóstw greckich i rzymskich, mimo że zblakły pod promieniami wiary w prawdziwego, jedynego, wiekuistego Boga? Co nas pobudza do wznawiania legend o dawnych bohaterach: Prometeuszu, Heraklesie, Odysseuszu, legend, budzących uśmiech dla dawnej cywilizacji, która się niemi z naiwnem zadowoleniem karmiła?

Czy nie byłoby lepiej wszystkie te i podobne baśni zostawić pod pyłem niepamięci?

Mają one obrońców i potężnych. Za niemi głos podnoszą nieśmiertelne arcydzieła greckich poetów, rzeźbiarzy, snycerzy i architektów, arcydzieła, któremi duch ludzki nigdy się nie nasyci, a których bez owych baśni wcale nie moglibyśmy pojąć.

W obronie ich stają i poważne badania dziejowe, które pod łupiną bajek odsłaniają ziarna prawdy historycznej, wskazują, jakiemi drogami kroczyły pojęcia ogólne, jak się rozwijały: rodzina, przemysł, handel, sztuka i stosunki ludzkie państwowe i społeczne.

W obronie ich stają nareszcie badania nad umysłowością człowieka, nad rozwojem fantazji i władzy rozumowania, nad rozwojem uczuć człowieka względem Bóstwa, bliźnich, samego siebie, względem zwierząt i nieożywionej przyrody.

Musi w tych podaniach tkwić wielka siła, skoro cała poezja klasyczna od czasów odrodzenia i dawniej jeszcze wplatała chętnie w swe rymy owe mitologiczne postaci, tak dalece, że Dantego zrozumiećby nie można bez nich, że nawet jeszcze Krasicki chętnie uciekał się do nich, a i współcześni malarze i rzeźbiarze radzi tematów poszukują w mitycznym owym świecie.

Nie wszyscy, czytający podania mitologiczne, oddawać się będą pracom artystycznym i naukowym; ale wyniki tych prac są upowszechniane coraz bardziej, krążą niejako w powietrzu, a byłyby zgoła niezrozumiałe dla ludzi nieświadomych nawet ich punktu wyjścia.

Niedość na tem: jak bez cieniów nie ocenialibyśmy dobrodziejstwa światła i nie poznalibyśmy zapewne jego natury, tak nie znając dawnej cywilizacji, nie zdawalibyśmy sobie sprawy z późniejszych jej postępów, nie cieszylibyśmy się nadzieją dalszych, i może nie bylibyśmy nawet zdolni dla tych dalszych postępów dość skutecznie pracować. A praca ta dla cywilizacji udziałem jest nietylko genjuszów i specjalistów. Każdy w swojem kółeczku maleńkiem, przyczyniając się do podniesienia poziomu obyczajów, dokłada szacowną cegiełkę do budowy przyszłości.

Obok uczuć nam dziś przeciwnych, omal że niezrozumiałych, obok namiętności brutalnych i nieokiełznanych, znajdujemy jednak w tych legendach popędy najwznioślejsze, gotowość do ofiar, z jakich i dziś mielibyśmy prawo do zasługi i uznania powszechnego.

Nareszcie z tych wszystkich podań unosi się czar poezji swoistej, obcej naszym czasom i naszym okolicom, ale niemniej przeto zrozumiałej, która tedy rozszerza własne horyzonty nasze.

Nie gardźmy więc prastarą baśnią i ona bowiem

... jak lampa z kryształu,

Ubrana pędzlem w czarowne obrazy,

Chociaż ją zaćmi pył i liczne skazy,

Jeżeli świecznik postawisz w jej serce,

Jeszcze świeżością barwy znęci oczy,

Jeszcze na ścianach pałacu roztoczy

Kraśne, acz nieco przyćmione kobierce.

I. PROMETEUSZ.

Starożytni Grecy wierzyli, że świat powstał z ciemnego bezkształtnego zamętu, który zwano Chaosem. Z nieprzejrzanej ciemności Chaosu ukazały się najpierw dwa bóstwa — "szerokoramienna" Gaja (Ziemia, żywicielka wszelkich stworzeń) i Uranos, który obrał sobie siedlisko na usianem gwiazdami sklepieniu nieba.

Gaja i Uranos mieli liczne potomstwo: olbrzymich jednookich Kiklopów (Cyklopów) i okropnych Hekatoncheirów (sturękich) oraz Tytanów. Pierwsi byli tak przerażająco potworni, że wzbudzili uczucie obrzydzenia i strachu we własnym ojcu, który strącił ich dlatego w otchłań podziemną (Tartaros). Oburzeni tym postępkiem ojca, Tytani, za namową Gai, powstali przeciw niemu, a najmłodszy z nich Kronos zrzucił z tronu Uranosa i sam objął rządy nad światem.

Uranos rzucił klątwę na zuchwałego syna i zapowiedział mu, że taki sam los i jemu zgotowany będzie.

W obawie, żeby go istotnie nie spotkał taki los, jaki on ojcu zgotował, Kronos, według podania, pożerał własne dzieci. Ale małżonka jego Rea ocaliła jedno z nich, podając Kronosowi zamiast dziecka owinięty w pieluchy kamień podobnego kształtu. Kronos go połknął. Ocalony chłopiec, którego karmiła koza Amaltea, wychował się szczęśliwie na wyspie Krecie pod opieką kapłanów Rei i urósł dziwnie szybko, tak, że ledwie rok licząc mógł już stawać do walki z Kronosem.

Zeus — tak chłopcu ocalonemu było na imię — najprzód podstępem zmusił Kronosa do wyrzucenia z siebie połkniętych dawniej pięcioro swych dzieci: Hestję, Demeterę, Herę, Hadesa i Pozejdona, a następnie, wespół z cudownie przywróconem do życia rodzeństwem — rozpoczął walkę z okrutnym ojcem.

Walka toczyła się przez dziesięć lat na górze Olymp w kraju, zwanym później i do dziś dnia Tessalją.

Kronos przywołał na pomoc Tytanów, ale został zwyciężony przez Zeusa i sprzymierzonych z nim Kiklopów i Hekatoncheirów.

Pobici Tytani musieli zstąpić w otchłanie podziemnego Tartaru. Kronos utrzymał tylko władzę na "Wyspie szczęśliwości", zwanej inaczej "wyspą błogosławionych", gdzie przebywali zmarli bohaterowie. Trzej zaś synowie jego podzielili między sobą władzę nad światem. Zeus (Jowisz), jako najpotężniejszy z braci, został "panem nieba", Pozejdon (Neptun) otrzymał władzę nad morzami i wogóle nad wodami, Hades (Pluton) miał rządzić pogrążonem w ciemnościach państwem umarłych.

Powierzchnia ziemi była dotychczas bezludną. W wodach pluskały się ryby, w powietrzu latały barwnie upierzone ptaki, w lasach i na polach żyły dzikie zwierzęta; ale nie było istoty, któraby siłą rozumu opanowała przyrodę i z bogactw jej skorzystała.

Japetos, jedyny Tytan, który Zeusa wspierał w zaciętej walce z Kronosem i pozostałymi synami Gai, miał syna Prometeusza. Przemyślny Prometeusz ulepił z wilgotnej gliny istotę na obraz i podobieńsiwo bogów i włożył w piersi jej złe i dobre skłonności, zapożyczone od różnych zwierząt. Z niebios wziął też trochę ognia, aby nim ożywić tę istotę. Atene, bogini mądrości, zdjęta podziwem dla śmiałego czynu Tytana, przyszła mu z pomocą i wlała w jego utwór swe boskie tchnienie, to jest żywego ducha. Tak według podań greckich powstali pierwsi ludzie.

Wspaniali i silni, jak bogata przyroda, na której łonie żyli, byli wszakże jakby senni; błąkali się po urodzajnych obszarach, nie umiejąc korzystać z darów natury. Brakowało im bowiem zdolności do wynalazków, za pomocą których mogliby obracać na swój użytek wszystkie przedmioty.

Prometeusz, który szczerze kochał stworzonych przez siebie ludzi, postanowił temu zaradzić; nauczył więc ich ścinać drzewa w lasach, wyrabiać z nich belki, ciosać kamienie, wypalać cegłę z gliny. Wkrótce pokryły się morza łodziami i okrętami, a w lasach i na polach gorliwa zaczęła się praca. Oswojono i do jarzma wprzągnięto zwierzęta; ziemię, pokrytą zaroślami i dzikimi chwastami, zmieniono w uprawne, żyzne niwy. Nauczył też

Prometeusz ludzi śledzić bieg ciał niebieskich i z ich obrotu przepowiadać przyszłe wypadki; zapoznał ich z pożytecznemi własnościami wielu roślin, oraz umiejętnością pisania i rachowania.

Bogowie przypatrywali się bacznie pracy młodego rodu ludzkiego, udzielali ludziom wsparcia i pomocy, a w zamian wymagali czci im należnej. Zgromadzili się nawet umyślnie wszyscy bogowie w Sikjonie, na półwyspie Peloponezkim, dla ustanowienia praw, którym ci ludzie powinni podlegać, i obowiązków które mieli nadal ściśle wypełniać.

Tutaj wystąpił znowu Prometeusz, jako opiekun i obrońca ludzi. Chodziło o to: jaką część wołu mogą brać ludzie na swój użytek, a jaką mają składać w ofierze nieśmiertelnym bogom. Mądry Tytan zabił dużego wołu i podzielił go na dwie części. Z jednej strony położył zawinięte w skórę mięso, z drugiej — wszystkie kości i odpadki, które pokrył lśniącym łojem, poczem wezwał Zeusa, żeby zrobił wybór.

Domyślał się wprawdzie "wszechwiedny" Zeus podstępu ze strony syna Japetowego, umyślnie jednak, szukając powodu dla ukarania ludzi, wybrał ' część drugą, która zresztą była większą. Gdy po roztopieniu się łoju ujrzał same kości, okazał straszny gniew, i za karę odebrał tworom przebiegłego Tytana to, co było dla nich najważniejszem, bez czego obyć się nie mogli, mianowicie . ogień. Prometeusz zrozumiał doniosłość kary, zrozumiał, że bez ognia rodzaj ludzki nie będzie się mógł rozwijać i nowego użył wybiegu,

Kiedy po sklepieniu nieba przejeżdżał w płomieniach wóz boga słońca — Heliosa, Prometeusz przytknął do tych płomieni długą łodygę rośliny (zwanej dziś koprem włoskim) i ukrywszy zdobyty takim sposobem ogień w dudce trzcinowej, wrócił pospiesznie ze skarbem swym na ziemię.

Zeus zapłonął straszniejszym jeszcze gniewem i okrutnie ukarał Prometeusza i jego twory. Rozkazał bogowi ognia, Hefaistosowi, ulepić z gliny młodą, piękną kobietę, podobną do bogiń nieśmiertelnych, i obdarzył ją siłą i głosem ludzkim. Wszyscy mieszkańcy Olimpu (tak się nazywała góra w Tessalji, będąca według Greków ulubioną siedzibą bogów) dali tej kobiecie rozmaite przymioty zewnętrzne, czary łagodności i wdzięku, ale napoili jej duszę jadem chytrości i kłamstwa. Tak wyposażona Pandora ("przez wszystkich obdarowana") w towarzystwie "posłańca bogów" Hermesa, syna Zeusowego, zstąpiła na ziemię. Przypatrywali się jej wszyscy z zachwytem, a Epimeteusz, brat Prometeusza, niebaczny na jego przestrogi, wprowadził Pandorę do swego doma. Jako posag dał Hermes Pandorze dużą puszkę, w której, jak mniemała, znajdują się skarby.

Zaledwie Pandora przestąpiła próg mieszkania, otworzyła ofiarowaną jej przez bogów puszkę, a z niej wyleciały i z szybkością wiatru rozprzestrzeniły się po całej ziemi wszelkie cierpienia, troski, niedole, choroby i zarazy, od tej chwili trapiące ludzkość. Złośliwe gorączki grasowały wszędzie, a ponury syn Nocy Tanatos (Śmierć) z opuszczoną pochodnią biegł od domu do domu.

I Prometeusz nie uszedł kary. Zeus rozkazał Hefaistosowi i jego sługom schwycić zuchwałego Tytana i przykuć go żelaznemi łańcuchami do stromej skały nad. przepaścią w górach Kaukazu. Dla powiększenia męczarni skazańca, z rozkazu bogów, orzeł szarpał mu wątrobę. Dopóty miała trwać męka, póki między "nieśmiertelnymi" nie znajdzie się taki, który dobrowolnie zgodzi się umrzeć za Prometeusza.

Przez wieki cale, zawieszony między niebem i ziemią, cierpiał Prometeusz straszne katusze. Promienie słońca piekielnym żarem paliły jego ciało, a sen ani na chwilę nie zmrużył jego zmęczonych powiek. Jednak pomimo najokrutniej szych męczarni spokojnie wisiał Tytan na łańcuchu i cierpliwie oczekiwał wybawienia, wiedział bowiem, że wyzwoli go z więzów potomek w trzynastem pokoleniu pięknej, przez Zeusa ukochanej, Jo (1).

Jakoż istotnie Herakles (Herkules), potomek Jo, w podróży do ogrodu Hesperyd po złote jabłka, przybył do owej skały na Kaukazie i ulitował się nad losem Prometeusza. Zabił orła strzałą, puszczoną z łuku, rozerwał łańcuchy i uprowadził skazańca. Musiał wszakże Prometeusz, na pamiątkę kary Zeusa, dźwigać ciągle jedno ogniwo łańcucha z kawałkiem skały.

Zarazem spełnił się wyrok Zeusa, że Prometeusz może być uwolniony od kary tylko przez dobrowolną śmierć -zastępcy. Nieśmiertelny Kentaur (2) Cheiron, przypadkowo zraniony zatrutą strzałą, poddał się dobrowolnie śmierci, której mógł uniknąć i oznajmił, że zstępuje do "królestwa zmarłych" zamiast Prometeusza.

Z czasem Zeus pogodził się z Prometeuszem, a ludzie, pamiętając o wyświadczonych im dobrodziejstwach, oddawali synowi Japetosa cześć boską.

(1) czyt.: Ijo.

(2) Kentaury (Centaury) były to olbrzymie istoty podobne z całego ciała do koni, z głowy zaś i piersi do ludzi. Niąśmiertelny Cheiron, syn Kronosa, nie należał właściwie do rodu Kentaurów, tylko miał taką samą postać. Był on sławnym lekarzem, wróżbitą i muzykiem.

II. PERSEUSZ.

Perseusz, jeden z najsławniejszych bajecznych bohaterów Grecyi, był, według podania, synem Zeusa i pięknej Danae, córki Akriziosa, króla Argosu.

Wyrocznia przepowiedziała temu królowi śmierć z ręki wnuka. W obawie, żeby się przepowiednia nie spełniła, Akrizios kazał zamknąć córkę w niedostępnej wieży, o spiżowych ścianach; do tej kryjówki nikt nie miał prawa wchodzić, nawet promień słońca nigdy tam nie zaglądał.

W zupełnej samotności spędzała Danae młode lata.. Aż Zeus, zdjęty litością nad jej losem, wszedł do więzienia w postaci "złotego deszczu" i zawarł z nią związek małżeński.

W ciemnej celi urodził się Perseusz, a pierwszy okrzyk, jaki, przychodząc na świat, wydał, był hasłem wyroku śmierci dla niego samego i nieszczęśliwej matki. Usłyszawszy bowiem krzyk niemowlęcia, Akrizios, zaniepokojony i dręczony okrutną obawą, pobiegł do wieży, odtrącił kobietę, stojącą na straży, i wpadł do ciemnicy, gdzie ujrzał córkę pielęgnującą czule synka.

Pamięć na groźną przepowiednię odebrała mu rozsądek i stłumiła uczucie ojcowskie. O własne bezpieczeństwo dbając jedynie, kazał zrobić wielką, skrzynię drewnianą, zamknąć w niej Danae z dziecięciem i wrzucić do morza.

Ale Zeus czuwał nad skazanymi na śmierć: popychana lekkim wietrzykiem skrzynia sunęła się po spienionej powierzchni fal morskich i dopłynęła szczęśliwie do wyspy Serifos, gdzie właśnie Diktys, brat tamecznego władzcy Polidektesa, zarzucał sieci na ryby. Zdziwiony widokiem skrzyni, wyciągnął ją z wody i zaprowadził uratowaną Danae z synem na dwór brata swego.

Polidektes przyjął ich bardzo gościnnie, i w domu jego Perseusz wyrósł na bohaterskiego młodziana, któremu w sile i męztwie nikt w całej Helladzie nie mógł dorównać. Sława Perseusza wzbudziła podejrzenie i trwogę w duszy Polidektesa, który zaczął się obawiać, żeby jego młody wychowaniec nie odebrał mu tronu, a nawet życia. Zaczął więc podniecać jego miłość własną i chęć przygód awanturniczych, aż wreszcie doprowadził do tego, że młodzieniec sam dobrowolnie wyraził zamiar odszukania Gorgony Meduzy i ucięcia jej głowy.

Chytry opiekun zgodził się chętnie na zuchwałe postanowienie młodzieńca i puścił go na poszukiwanie potwory, o której Perseusz wiedział tyle tylko, że przebywa gdzieś za Oceanem, na "nocnych krańcach" ziemi.

Starożytni Grecy sądzili, że ziemia jest nieruchomą, wypukłą płaszczyzną, podobną do tarczy, ze wszech stron otoczoną oceanem. Brzegi tej tarczy były podniesione dla stawienia oporu falom morskim. Nad ziemią rozpostarte było sklepienie niebios, podobne do namiotu, opierającego się na owych podwyższonych krawędziach. Codzień rano bóg Helios, zaprzągłszy do wozu cztery dzielne rumaki, wiózł słońce od wschodu ku zachodowi, gdzie wieczorem, na "krańcu nocnym" zanurzało się w Oceanie. Wielcy bogowie przebywali w przestworze powietrznym, między ziemią a sklepieniem nieba, a główną ich siedzibą był wspaniały pałac na szczycie Olimpu w Tessalii.

Pod powierzchnią ziemi, głęboko w jej wnętrzu leżał "świat podziemny", państwo Hadesa, na zachodzie wpadała rzeka, wypływająca z Oceanu. Ta rzeka, zwana Styksem, stanowiła granicę, którą należało przebyć, aby się dostać do świata podziemnego "państwa cieniów".

Meduza, z którą chciał stoczyć walkę Perseusz, była jedną z trzech sióstr Gorgon, córek Forkisa, jednego z bożków morskich i Kety.

Bogini Atene, rozgniewana na Meduzę za znieważenie jej świątyni, zamieniła włosy tej Gorgony w węże. Dwie siostry Steine i Eurjala były nieśmiertelne, trzecia zaś, Meduza — śmiertelna.

Atenę i Hermes czuwali nad Perseuszem i w ciemnościach nocy zaprowadzili go do państwa Grai, zwanych także Forkidami, ponieważ, równie jak Gorgony były córkami Forkisa.

Trzy siostry Graje ("posiwiałe") były istoty potworne, stare od urodzenia, mieszkające w ciemnej jaskini, niedaleko od wejścia do Tartaru. Miały one do wspólnego użytku jeden tylko ząb i jedno oko. Graje były niegdyś niańkami Gorgon i do tajemniczej ich siedziby one jedynie znały drogę.

Ukryty w gęstej trzcinie Perseusz doczekał się chwili, kiedy Graje zasnęły, wślizgnął się do jaskini i zabrał im jedyny ząb i jedyne oko. Z temi skarbami w ręku bohater obudził trzy siostry, i w zamian za oddanie zęba i oka zażądał, żeby mu wskazały drogę do siedziby Meduzy. Graje musiały zgodzić się na to żądanie i nadto zaprowadzić Perseusza do pałacu Nimf, które posiadały oręże i narzędzia potrzebne do walki z Gorgoną.

Nimfy były to młode kobiety, istoty pośrednie między bogami a ludźmi, przebywające na polach, w górach, lasach, rzekach i jeziorach, kochane i czczone przez wszystkich i dla wszystkich życzliwe. Pędziły one życie wesołe. Od Nimf dostał Perseusz hełm, który go czynił niewidzialnym, skrzydlate sandały, które obuwszy, mógł unosić się w powietrze, i worek, spleciony z nici srebrnych. Prócz tego Atene dała mu zwierciadlaną tarczę, a Hermes — ostry sierp djamentowy.

Zaopatrzony w to wszystko, Perseusz wzniósł się w powietrze i wkrótce przybył do krainy, pozbawionej słońca, gdzie mieszkały Gorgony.

Właśnie wszystkie trzy spały, kiedy Perseusz spuścił się na rumaku na ziemię, niewidzialny, dzięki hełmowi, który miał na głowie. Pomny przestróg Ateny, odwrócił się do nich plecami, Gorgony bowiem każdego, kto na nie spojrzał, przeklętą siłą swego wzroku zamieniały w kamień. Zwrócił tylko ku nim swą połyskującą, stalową tarczę, i gdy w niej, jak w zwierciadle, ujrzał te potwory w całej ich obrzydliwości, nawet dzielne jego serce zadrżało. Twarze Gorgon były pokryte łuską smoczą, u nóg miały złote skrzydła, ręce z żelaza, zęby ich podobne były do kłów dzika, języki wywieszone, a na głowach zamiast włosów były sploty jadowitych wężów. Przejęty strachem Perseusz, ze znamion, jakie dali mu bogowie, poznał w tarczy, która z nich jest Meduzą, na chwilę zamknął oczy, poczem, ścisnąwszy mocno rękojeść sierpa, chwycił Meduzę za gadziny, poruszające się u jej głowy, wzniósł sierp i silnem uderzeniem odciął łeb od tułowia potwora. W tejże chwili z tułowia Meduzy wyskoczył koń skrzydlaty Pegaz, uniósł się w górę i znikł w obłokach. Gdy łeb spadł, bohater chwycił go prędko, nie odwracając twarzy, rzucił do worka, i lotem strzały wzniósł się w powietrze, pędząc w tę stronę, gdzie w oddali jaśniało światło dzienne. Warknięcie sierpa rozbudziło dwie śpiące siostry. Z przeraźliwym wrzaskiem, z rozwartemi paszczami, wzlatując na smoczych skrzydłach, rzucały się one na wszystkie strony i szukały zabójcy, aby go rozszarpać jadowitemi szponami. Napróżno jednak przeszywały ciemności nocy oczami, sypiącemi mordercze iskry: niewidzialny pod osłoną hełmu Perseusz uszedł szczęśliwie pogoni. Pośpiesznie przeleciał nad zachodnią częścią Afryki, piasczysta pustynią Libji, a z kropel krwi Meduzy, które sączyły się z worka i spadały na ziemię, powstały jadowite węże, jak wiadomo, bardzo liczne w tych krajach.

W pustyniach afrykańskich Perseusz poczuł się bezpieczniejszym i chcąc trochę odpocząć, spuścił się w odwiedziny do Tytana Atlasa, na którego olbrzymich barkach spoczywał ciężar sklepienia niebios. Władca ten posiadał gaj z drzewami, z których zwisały złote owoce. Uprzedzony jednak źle przez wyrocznię względem syna Zeusowego — odmówił mu gościnności. Perseusz obrażony wyjął z worka głowę Meduzy i wysunął ją przed oczy nielitościwego olbrzyma. Dźwigający niebo Atlas skamieniał, a potężny jego tułów zamieniony został w górę skalistą, której wierzchołek wysoko się wznosi, broda zaś i włosy przemieniły się w lasy.

Lecąc wciąż dalej i dalej, przybył Perseusz do Etjopji. Nagle usłyszał jęki i zobaczył przecudnej urody dziewicę, przykutą do skały nadmorskiej, piękną Andromedę, córkę Kefeusza, zostawioną tam na pastwę morskiego potwora, który otwierał już paszczę, żeby ją połknąć, w chwili, kiedy zjawił się bohater.

Andromeda skazana była przez wyrocznię na śmierć dla przebłagania gniewu boga Pozeidona i nimf morskich Nereid, które matka jej Kassiopea obraziła, porównywając swą piękność z ich pięknością. Widok drżącej i bladej ofiary obudził litość w sercu Perseusza. Wyjmuje z worka głowę Meduzy i zwraca ją twarzą przeciw straszydłu morskiemu; w jednej chwili potwór zamienia się w kamień i tonie w głębinie.

Pełen radości i dumy uwalnia Perseusz z więzów Andromedę, prowadzi ją do domu uszczęśliwionych rodziców i oświadcza, że chce się z nią żenić. Rodzice zgodzili się chętnie i zaczęli robić przygotowania do wesela młodej pary.

Ale gdy już zgromadzili się goście weselni, zjawia się nagle Fineusz stryj Andromedy, z młodzieńcem, który dawniej chciał ją zaślubić. Obaj mieli w ręku długie włócznie i grozili śmiercią wszystkim obecnym, jeżeli córka królewska zaślubi Perseusza. Napadnięci chwycili za broń i zawrzała walka zawzięta. Zauważył jednak Perseusz, że liczba jego przyjaciół wciąż się zmniejsza. Zrazu walczył on dzielnie djamentowym sierpem, ale widząc niebezpieczeństwo, grożące królowi, krzyknął nagle grzmiącym głosem: "kto jest moim przyjacielem, niech się odwróci do mnie plecami!" poczem wydobył z worka głogę Meduzy i pokazał ją swym wrogom, którzy wnet skamienieli, zachowując postać, jaką przybrali wśród zaciętej potyczki.

Gdy Perseusz rzucił okiem na salę, w której tak niedawno brzmiały wesołe okrzyki, zdjął go strach wobec potęgi tej okropnej broni, jaką posiadał. Ofiarował więc później, na dowód wdzięczności, głowę Meduzy opiekunce swej Atenie, która odtąd nosiła ją na tarczy lub na pancerzu osłaniającym piersi. Hełm zaś, sandały i srebrny worek odesłał Perseusz napowrót Nimfom przez Hermesa.

Potem puścił się w dalszą drogę, przybył szczęśliwie z młodą żoną na dwór króla Polidektesa i natychmiast wziął udział w igrzyskach, które ten dla poddanych swoich i gości wyprawił. Krąg metalowy (diskos), rzucony ręką Perseusza, trafił przypadkiem w głowę nieznanego nikomu widza i zabił go na miejscu.

Nie omyliła się wyrocznia, bo jak się później okazało, zabitym był dziadek bohatera, Akrizios z Argosu, ten, który tak okrutnie obszedł się z córką i który jako podróżny przypatrywał się zabawie, nie przeczuwając, co go czeka.

Perseusz długie lata żył szczęśliwie z Andromedą i był ojcem walecznego i dumnego rodu królewskiego.

Po śmierci bohatera, dla uczczenia jego pamięci, nietylko wzniesiono świątynię, ale nawet zbudowano całe miasto (Mikenę), a potomni oddawali mu cześć boską. Bogowie zaś umieścili go wraz z Andromedą pomiędzy gwiazdami, na drodze mlecznej.

Dwóm gwiazdozbiorom nadano imiona sławnego bohatera i pięknej jego małżonki.

III. HERAKLES.

Żaden z bohaterów greckich nie był tak czczony jak Herakles, którego Rzymianie przezwali Herkulesem.

Był on synem Zeusa i Alkmeny, pochodzącej z rodu sławnego Perseusza, a wychowywał się pod opieką krewnego swej matki Amfitrjona, króla Tyrynsu.

Od urodzenia znienawidziła Heraklesa "królowa niebios" Hera i dokładała wszelkich starań, ażeby go zgubić; więc też życie jego było pasmem cierpień i trudów nadludzkich. Ale właśnie przez cierpienia i walki, w których okazywał wielkość duszy, stał się wyższym nad innych śmiertelników. Nienawiść Hery była przyczyną jego sławy i dlatego Grecy nazywali go Heraklesem, co znaczy., wsławiony z przyczyny Hery".

Bohater ten urodził się w Tebach, w Bojotji (Beocji). Jeszcze był niemowlęciem w kolebce, kiedy Hera nasłała na niego dwa okropne węże, które obwinęły się naokoło rącząt i szyjki dziecka. Ani matka, która spała, ani piastunka nie spostrzegły strasznych gadów. Ale maleńki Herakles nie uląkł się, śmiało schwycił oba węże za szyję i udusił je, zanim wystraszona piastunka zdążyła nadbiedz mu z pomocą. Znakomity wróżbita Teirezias przepowiedział wtedy, że chłopię, które takiego czynu dokonało, mieć będzie przyszłość wielką, lecz pełną cierpień.

Skoro Herakles trochę podrósł, powierzono go opiece znakomitych nauczycieli; jednym z nich był późniejszy wybawiciel Prometeusza, Cheiron.

Herakles był pilnym uczniem i wielkie robił postępy. Z trudnością tylko przychodziło mu nauczyć się muzyki na lirze. Kiedy pewnego razu Linos, mistrz muzyki, który uczył go gry na lirze, ukarał go niesłusznie, Herakles wpadł w straszny gniew i tak silnie uderzył Linosa lirą w głowę, że starzec wkrótce umarł. Za karę wysłał Amfitrjon Heraklesa na górę Kitairon i kazał mu tam paść bydło, owce i kozy. W górach wyrósł młody pasterz na najsilniejszego i najpiękniejszego mężczyznę w całej Helladzie: gdy miał lat ośmnaście, miał wzrostu cztery łokcie.

Pewnego dnia, gdy siedział zadumany, pilnując trzody, stanęły przed nim dwie nieznajome kobiety. Jedna była pełna godności i powagi, skromnie odziana; druga — zachwycająco piękna, strojna, obwieszona klejnotami.

— Synu Zeusa — zawołała ta druga, uprzedzając swoją towarzyszkę — chodź ze mną, weź mnie za przyjaciółkę. Długie życie uczynię dla ciebie jednym dniem rozkoszy, nie napotkasz żadnych przeszkód na twej drodze, nie zaznasz żadnych przykrości, trosk i trudów, ani pracy, ani wojny. Będziesz miał najsmaczniejsze potrawy i napoje, wszystkie zmysły twoje zachwycać się będą, bom ja jest Rozkosz, uszczęśliwienie ludzkości.

— Przychodzę do ciebie, Heraklesie — rzekła pierwsza — bo mam nadzieję, że złączony ze mną, dokonasz: wzniosłych i pięknych czynów. Nie przyrzekam ci łatwych przyjemności, gdyż moje dobra osiągnąć tylko można w ciężkim trudzie. Jeżeli wytrwasz, pozyskasz prawdziwe zadowolenie i sławę. Twoja droga — dodała, zwracając się do towarzyszki — prowadzi do upadku i zwątpień, moja — do szczytnej nieśmiertelności, bo ja jestem Cnotą.

— Bądź moją przewodniczką! — zawołał Herakles.

A gdy obie kobiety znikły, powstał raźnie i przysiągł sobie, że pójdzie przez życie drogą, wskazaną przez cnotę. Postanowił oswobodzić ludzkość od wszelkiego rodzaju jej wrogów, czy to złych łudzi, czy też od dzikich zwierząt. Z drzewa oliwnego sporządził sobie ciężką maczugę, której używał jako broni.

Wkrótce potem wykonał pierwszy czyn bohaterski: zabił lwa, który w górach Kiteronu, rozciągających się między Beocyą i Attyką, porywał bydło i owce Amfitryona. Skórą tego lwa Herakles odtąd się odziewał. Kiedy zaś nieprzyjaźni sąsiedzi napadli na miasto Teby i odpierający ich król Tirynsu, Amfitryon, poległ w walce, Herakles rzucił pasterstwo, pośpieszył na obronę miasta rodzinnego, pobił wrogów i zdobył stolicę ich, Orchomenos.

Sława tej bohaterskiej wyprawy wprawiła w podziw całą Helladę, bogowie zaś obdarzyli go cennemi darami. Atene dała mu pancerz, Apollon strzały, Hefaistos dał złoty sajdak na strzały, a Hermes przypasał mu miecz. W nagrodę za uwolnienie go od nieprzyjaciół, król tebański Kreon dał mu swą córkę Megarę za żonę.

Zeus pragnął, żeby Herakles panował w Mikenie, i jeszcze przed przyjściem jego na świat przysiągł, że dziecię z rodu Perseusza, które się oznaczonego z góry dnia urodzi, będzie władcą tego kraju. Tymczasem mściwa Hera sprawiła, że w oznaczonym dniu urodził się Burysteusz, także potomek Perseusza, a Herakles dopiero nazajutrz. Więc nikczemny i tchórzliwy Eurysteusz został królem, a bohaterski Herakles musiał mu podlegać. Napróżno próbował uniknąć poniżającej dumę jego zależności; odwołał się do bogów, ale ci oświadczyli, że powinien spełniać rozkazy swego pana. Po tej odpowiedzi zgnębiony Herakles wpadł w szał, który zawzięta jego nieprzyjaciółka Hera chytrze w nim podniecała. Nieszczęśliwy szaleniec w napadzie obłąkania pozabijał własne dzieci.

Straszną była rozpacz jego, kiedy wkrótce potem szał przeszedł. Powtórnie zapytał bogów, co ma czynić, ale udał się teraz z prośbą o radę do sławnej wyroczni w Delfach, Przepowiednie głosił tam przez usta wieszczbiarki Pytyi (1) Apollon, zwany inaczej Foibos (Febus), syn Zeusa.

W obrębie świątyni była szczelina w ziemi, z której wydobywały się odurzające wyziewy, "tchnienie Matki-Gai". Nad tą szczeliną sadzano na trójnogu Pytyę, która w odurzeniu wygłaszała wyrazy, uważane za słowa samego boga. Otóż bóg oznajmił stanowczo Heraklesowi, że powinien udać się do Mikeny i spełniać wszelkie rozkazy Eurysteusza. Ten zaś wyznaczył bohaterowi dziesięć prac do wykonania, dziesięć czynów nadzwyczajnych.

Pierwszym czynem miało być zabicie ogromnego lwa. który pustoszył okolice świątyni w Nemei. Lew ten nietylko wielkością i siłą był straszny, ale skórę miał tak twardą, że niepodobna było zadać mu rany. Kiedy Herakles po długich poszukiwaniach spotkał lwa, strzelił do niego kilkakrotnie z łuku, ale wszystkie strzały odskoczyły od skóry, Wtedy rzucił się na zwierza z maczugą, wpędził go do jaskini, uderzeniami maczugi powalił go na ziemię, leżącego chwycił za szyję i po ciężkiej walce zdusił. Skórę zdartą z tego lwa okazał Eurysteuszowi, potem sporządził z niej sobie nowy płaszcz i hełm; więc łeb lwa okrywał mu głowę, łapy na piersiach związane przytrzymywały płaszcz, a pozostała część skóry osłaniała mu plecy. Kiedy tę skórę Eurysteusz zobaczył, tak się jej widokiem przeraził, że schował się przed bohaterem w podziemiu, w żelaznej beczce. Na przyszłość zaś rozkazał, żeby Herakles nie wchodził do miasta, lecz zatrzymywał się przed bramą, tam składał dowody spełnienia poleceń i wysłuchiwał nowych. W moczarach Lernejskich, w pobliżu miasta Argos, żył straszny potwór, wąż o dziewięciu głowach, z których jedna była nieśmiertelną. Wąż ten był potomkiem Tyfona, stugłowego syna Gai, który, jako sprzymierzeniec Kronosa, przeciw bogom powstał i którego Zeus pokonał i do Tartaru wtrącił. Potwór, zwany hydrą lernejską, nie chciał opuścić kryjówki, w której przebywał, i dopiero rzucaniem zapalonych strzał zmusił go Herakles do wyjścia. Ale zaledwie odciął hydrze jedną głowę, na jej miejsce wnet dwie nowe wyrastały. Kiedy rozmyślał, jakimby sposobem zgładzić potwora, na pomoc hydrze zjawił się olbrzymi rak, który kleszczami silnie ścisnął nogę bohatera.

Ciężka była walka przeciw dwóm na raz potworom. Herakles uderzeniem maczugi zgruchotał wreszcie raka, a siostrzeńcowi swemu Jolaosowi, który mu w tej wyprawie towarzyszył, kazał rozżarzyć wielką głownię; skoro tylko Herakles zetnie głowę hydrze, ten miał natychmiast przypalać skrwawioną szyję. Sposób był dobry, bo istotnie po przypaleniu ran, głowy już nie odrastały. Pozostała tylko ostatnia, nieśmiertelna, którą bohater przydusił do ziemi i przywalił olbrzymim odłamem skały, żeby potwór nie mógł się poruszyć. Herakles strzały swoje umoczył w jadzie hydry, przez co pozyskał straszną broń, gdyż rany, temi strzałami zadane, były nieuleczalne.

Do wykonania trzeciej pracy trzeba było wielkiej zręczności i wytrwałości, chodziło bowiem o schwytanie żywcem "świętej" łani ze złotemi rogami i miedzianem! nogami, przebywającej na górze Kerynei, a należącej do surowej bogini Artemidy (Dyany), siostry Apollona, która za najmniejsze uchybienie sobie, a zwłaszcza za znieważenie poświęconych jej obszarów srogo śmiertelników karała. Przez cały rok upędzał się Herakles za łanią, gonił ją aż do najdalszych krańców Północy i dopiero gdy ją napowrót zapędził do Arkadji, udało mu się zranić zwierzę w nogę, a następnie schwytać.

Zaniósł ją Eurysteuszowi, a ponieważ działał z jego rozkazu, któremu z woli bogów musiał być posłusznym, przebaczyła mu Artemis porwanie ulubionej łani.

Nie odpoczął jeszcze po tych trudach, kiedy Eurysteusz polecił mu znowu, żeby schwytał żywcem dzika z Erymantosu w Arkadji.

Wyruszył bohater na wyprawę, ale w drodze spotkała go nowa przygoda. Kentaur Folos, do którego Herakles wstąpił, chcąc godnie przyjąć tak znakomitego gościa, wytoczył beczułkę starego wina, które bóg Dionysoz, inaczej Bakchos, wesoły opiekun pijatyki i uciech, darował wszystkim Kentaurom; ci więc napadli na ucztujących Folosa i Heraklesa, chcąc im odebrać beczułkę, jako swą wspólną własność. Wszczęła się krwawa walka; Herakles zatrutemi strzałami pozabijał wielu Kentaurów, lecz na nieszczęście, i gościnnego gospodarza śmiertelnie ugodził, i zranił swego starego nauczyciela Cheirona, który się między Kentaurów zamieszał. Po tym smutnym wypadku pośpieszył Herakles do Erymantosu, i odszukawszy w lesie dzika, zaczął tak przeraźliwie krzyczeć, że wystraszony zwierz pomknął w góry i tam ugrzązł w głębokim śniegu, skąd go bohater wydobył i związanego mocnemi postronkami do Mikeny przyniósł.

Piąte zadanie polegało na tem, aby Herakles w ciągu jednego dnia oczyścił stajnię, a właściwie oborę, należącą do Augiasa, króla Elidy. Obora od lat wielu niebyła oczyszczana; a stało w niej 3, 000 sztuk bydła. Skąpy Augias śmiał się z zamiaru Heraklesa i przyrzekł mu żartem dziesiątą część stada, jeżeli pracy tej dokona. Herakles poradził sobie w ten sposób, że skierował do obory bieg dwóch poblizkich strumieni — Alfejos i Penejos, których wartkie wody szybko wszystek nawóz uniosły. Stajnia była przed wieczorem oczyszczoną, ale Augias, dowiedziawszy się, że bohater wykonał tę pracę z rozkazu Eurysteusza, nie chciał mu dać przyrzeczonej nagrody. Eurysteusz zaś nie chciał znowu policzyć tej pracy Heraklesowi, ponieważ ten wykonał ją za przyrzeczoną sobie zapłatę.

W Arkadji, na jeziorze Stymfalijskiem, w miejscowości odludnej położonem, gnieździły się osobliwe ptaki, zwane Stymfalidami. Miały one żelazne dzioby, którymi najgrubsze zbroje przebijały, i żelazne szpony, a upierzenie składało się ze strzał, które mogły ciskać na znaczną odległość, Otóż ptaki te miał Herakles wytępić. Gdy przybył nad jezioro Stymfalijskie, otoczyło go groźne ptactwo, tak, że nie wiedział jak sobie dać radę. Pomogła mu w tem bogini Atene, dając mu dwie grzechotki przeraźliwe, które sam Hefaistos, bóg kowali, w kuźni swej na Olimpie zrobił. Głośnem grzechotaniem wypłoszył bohater całe stado Stymfalid i przeszył ich mnóstwo w locie zatrutemi strzałami, reszta zaś uciekła i zginęła bez śladu. To była szósta praca.

Teraz postanowił Eurysteusz, żeby Herakles przyprowadził mu ziejącego ogniem byka z wyspy Krety. Etyka tego królowi kreteńskiemu Minosowi posłał bóg Pozeidon, pod warunkiem, że poświęci go na ofiarę całopalną. Tymczasem król warunku nie spełnił i byka sobie przywłaszczył, wcielając go między trzody swoje, a Pozeidonowi ofiarował innego. Obrażony i rozgniewany Pozeidon zesłał na byka szał okrutny i straszne zwieszę szerzyło na Krecie, po której biegło, niesłychane zniszczenie. Herakles schwytał tego byka, siadł na niego, jak na wierzchowca, przejechał przez morze, przybył do Mikeny i oddał go Eurysteuszowi. Król puścił wolno byka, który wprędce uległ znowu napadom szału i dopiero Tezeusz, bohater, o którym później będzie mowa, oswobodził od niego Grecję.Ósmym czynem bohaterskim było uprowadzenie czterech klaczy Diomedesa, króla Bistonów, narodu, zamieszkałego w Tracyi. Klacze te odznaczały się niezwykłą siłą, do żłobu przykuwano je grubemi, żelaznemi łańcuchami. Diomedes karmił tę swoją czwórkę mięsem nieszczęśliwych cudzoziemców, którzy do kraju jego przybywali. Herakles pokonał straż, pilnującą stajni, a samego Diomedesa, jako bezbożnego gwałciciela świętych praw gościnności, oddał na pożarcie tym klaczom, poczem szczęśliwie je uprowadził. Eurysteusz ofiarował później te klacze Herze.

Według podań greckich był za morzem kraj wojowniczych kobiet, Amazonek. Przedsiębrały one wojenne wyprawy nawet do dalekich krajów, a znane były wszędzie z nieustraszonej odwagi. Królowa ich Hippolita miała pas przecudnej roboty, otrzymany w darze od Aresa boga wojny. Pas ten chciała mieć córka Eurysteusza, i Herakles musiał zdobyć go jakimkolwiek sposobem. Na wyprawę wziął z sobą kilku towarzyszów, między którymi był sławny później bohater Tezeusz.

Po wielu przygodach przybył Herakles do stolicy Amazonek Temiskyry. Amazonki gościnnie przyjęły drużynę bohaterów i zdawało się, że sprawa będzie załatwiona pokojowo, gdyż Hippolita, ujęta powagą i męztwem Heraklesa, chciała mu dobrowolnie ofiarować pas żądany. Lecz przeszkodziła temu zawistna Hera, przyjąwszy bowiem postać jednej z Amazonek, podburzyła towarzyszki przeciw bohaterom, mówiąc im, że Herakles chce porwać Hippolitę i zawieźć do swojej ojczyzny. Amazonki zawrzały gniewem i rozpoczęły zaciętą walkę. W niej część towarzyszów Heraklesa już uległa męztwu wojowniczych niewiast i trzeba było niezmiernych wysileń syna Zeusowego, ażeby nie być pokonanym. Sama królowa Hippolita poległa, a pas jej stał się łupem Heraklesa.

Wracając do domu, zatrzymał się Herakles w pobliżu miasta Troi, której władca Laomedon prosił go o pomoc. Laomedon był wielce przebiegły: oszukiwał on nawet bogów.

Przy budowie murów, otaczających miasto, pomagał mu bóg Pozeidon, za co miał otrzymać sowitą nagrodę. Chciwy król nie dotrzymał obietnicy. Wtedy Pozeidon, uniesiony słusznym gniewiern, zesłał potwora, który pustoszył miasto i całą okolicę. Wyrocznia zaś orzekła, że oddanie temu potworowi córki królewskiej na ofiarę ocali Troję od dalszego zniszczenia. Za wybawienie córki obiecał zrozpaczony, Laomedon dać Heraklesowi parę cudownych rumaków, które sam Zeus dał niegdyś jego ojcu. Kiedy bohater potwora zabił, pogrążając miecz w jego paszczęce, król wyparł się swoich słów. Grożąc mu zemstą w przyszłości, odpłynął Herakles do ojczyzny.

Widząc, że bohater zwycięzko wszelkie przeszkody pokonywa, Eurysteusz wymyślał coraz cięższe prace. Dziesiątą, ostatnią pracą miało być przepędzenie do Mikeny trzód Geryonesa. Sam Geryones, straszliwy olbrzym, mający trzy zrośnięte z sobą ciała i trzy głowy, oraz sześć nóg, mieszkał na najdalszym zachodzie na krańcach ziemi; nie pasł on licznych trzód swoich, ale dozór nad niemi zlecił innemu olbrzymowi i psu dwugłowemu. Eurysteusz, wyprawiając Heraklesa, miał nadzieję, że nienawistny mu syn Alkmeny nie podoła temu zadaniu i sam zginie.

Bohater udał się naprzód na wyspę Kretę, gdzie mu wdzięcznie pamiętano wybawienie od byka; dobrał sobie kilku towarzyszów i z nimi przeprawił się morzem do Libji (w północnej Afryce) i zaszedł aż tam, gdzie obecnie jest cieśnina Gibraltarska, bo wtedy Europa łączyła się z Afryką przesmykiem. Tam stanął do walki z olbrzymem Antajosem (Anteuszem). Stara Gaja, ubolewając nad losem synów swych Tytanów, w Tartarze dręczonych, zbuntowała przeciw bogom innych swych potomków, olbrzymów czyli Gigantów, z których jednym był właśnie Antajos. Nikt pokonać go nie mógł, gdyż skoro padł na ziemię, powstawał natychmiast silniejszy niż poprzednio, bo każde zetknięcie ze swą matką (Ziemią) nowych mu sił dodawało i w jednej chwili cudownie leczyło jego rany. Herakles w ten sposób go zwyciężył, że chwyciwszy olbrzyma w swe muskularne ramiona, podniósł go wysoko w górę i na powietrzu zadusił.

Walka z Gigantami, czyli Gigantomachia skończyła się zwycięztwem bogów, którzy całemi wyspami ciskali na olbrzymów i przywalali ich niemi. Jeden z Gigantów leży pod wyspą Sycylją, a szamocząc się z gniewu, wstrząsa ziemią i przez krater Etny ogniem bucha.

Z Libji poszedł Herakles ku zachodowi, aż do krańca Afryki, gdzie Ocean oblewa brzegi pustyni. W tem miejscu Herakles rozdarł obie części świata, tak, że odtąd morze Śródziemne łączy się z oceanem Atlantyckim, a na pamiątkę swej wędrówki wbił na dwóch przeciwnych wybrzeżach dwa olbrzymie słupy, a raczej skały, które później nazywano Słupami Herkulesa (skały przy cieśninie Gibraltarskiej). Uważano je za granicę znanego świata.

Podzwrotnikowe słońce paliło tu strasznie, skutkiem tego bohater wpadł w szał i zaczął bluźnić bogu Heliosowi (słońcu), grożąc, że swe zatrute strzały przeciw niemu zwróci. Ale Helios, wiedząc, ile cierpień doznał w życiu Herakles, nie rozgniewał się na bluźniercę. przeciwnie, użyczył mu nawet swej złotej łódki, w której sam co wieczór, wyprzągłszy konie, wracał z Zachodu do wrót Poranku! Na tej łódce przepłynął Herakles do Iberji, skąd po wielu jeszcze przygodach, dostał się wreszcie na wyspę Erytyę, stanowiącą dziedzictwo Geryonesa.Śmiało rzucił się Herakles na dwugłowego psa i zabił go jednem uderzeniem maczugi; ten sam los spotkał olbrzymiego dozorcę, i zwycięzca stał się posiadaczem trzody. Niebawem atoli Geryones dowiedział się o swej stracie, i z ostrą włócznią popędził za bohaterem, żeby stoczyć z nim walkę. Chciał go Herakles ugodzić zatrutą strzałą, ale widząc to, Hera zeszła z niebios i osłoniła Geryonesa. Strzała trafiła w samą pierś Hery, która z głośnym krzykiem wzniosła się w górę, a bohater drugą strzałą położył na miejscu groźnego olbrzyma.

W powrotnej drodze nie obyło się bez przygód, lecz wszelkie trudności Herakles zwyciężył i przypędził szczęśliwie trzody do Mikeny.

Dokonał więc dziesięciu robót, wyznaczonych mu przez władcę. Ale nikczemny Eurysteusz dwóch nie chciał zaliczyć: zabicia hydry, ponieważ bohaterowi pomagał Jolaos i oczyszczenia stajni Augiasa, ponieważ Herakles żądał za to zapłaty. Musiał więc Herakles po ośmioletnich, nadludzkich trudach gotować się do nowych wysiłków, które co do trudności i niebezpieczeństw przechodziły wszystko, czego dotychczas dokonał.

Gdy się odbywało wesele Zeusa z Herą, wszyscy bogowie złożyli im swoje dary. Gaja dała im piękne rozłożyste drzewo, rodzące złote jabłka. Drzewo to rosło na zachodnim krańcu świata nad brzegami Oceanu.

Mieszkały tam cztery boskie dziewice "córki Wieczora" (Hesperos), które pielęgnowały i strzegły owo drzewo; prócz tego, cudownego drzewa pilnował dniem i nocą stugłowy smok Ladon, nigdy nie zasypiający.Żądał teraz Eurysteusz od Heraklesa, żeby przyniósł mu kilka złotych jabłek z ogrodu Hesperyd.

Herakles nie znał drogi do Hesperyd, ale wskazał mu ją po wielu prośbach i zaklęciach "wielokształtny'' starzec Nereus, jeden z niższych bożków morskich.

W długiej tej wędrówce spotykały Heraklesa rozmaite przygody. Naprzód zawziął się na niego bóg wojny Ares, którego syna Kyknosa bohater dwukrotnie pokonał. Herakles musiał się bronić od napaści, i kto wie, jaki obrót wzięłaby walka, gdyby nie wmieszał się do niej Zeus, rzucając z nieba błyskawicę i rozdzielając tym sposobem obu swoich synów.

Herakles przybył do Egiptu, gdzie panował Busyrys, który zabijał wszystkich cudzoziemców bogom na ofiarę; umyślnie dał się Herakles pojmać, lecz gdy go przyprowadzono przed oblicze króla, zerwał więzy i uśmiercił tyrana wraz z jego służalcami.

Podczas tej wędrówki oswobodził właśnie Prometeusza (2), który przez wdzięczność wskazał mu drogę do Tytana Atlasa, wuja Hesperyd. Olbrzym ten, w pobliżu czarodziejskiego ogrodu, podtrzymywał na swych barkach sklepienie nieba, jęcząc pod ciężarem, który mu Zeus dźwigać kazał za udział w buncie Tytanów. Herakles, idąc za radą Prometeusza, prosił Atlasa, żeby przyniósł mu kilka złotych jabłek, w zamian za co obiecał na pewien czas wziąć ciężar sklepienia niebios na swe barki. Tytan odetchnął swobodnie, kiedy się pozbył ciężaru, i uradowany pośpieszył po złote jabłka do ogrodu Hesperyd. Uśpił smoka i uprosił dziewice aby mu dały kilka jabłek. Otrzymał je, ale gdy z niemi do siedziby swej powrócił, wolność wydała mu się tak miłą, ciężar, od którego się chwilowo uwolnił, tak strasznym, że nie chciał wziąć go napowrót na barki swoje i oświadczył Heraklesowi, iż sam odniesie złote jabłka do Eurysteusza. Bohater, który obawiał się, że Atlas umknie mu na zawsze, odpowiedział:

— Dobrze, chętnie potrzymam przez ten czas sklepienie, lecz niewygodnie wziąłem je na plecy. Weź jeszcze to sklepienie na chwilę na swe plecy i pokaż mi jak je mam trzymać.

Atlas rzucił na ziemię jabłka i dźwignął ciężar, oswobodzony zaś Herakles porwał zdobycz i pomknął szybko z powrotem. Zaniósł ją do Eurysteusza, który zły o to że nadzieja zgubienia Heraklesa znowu go zawiodła, nie przyjął ich.

Pozostało zatem już tylko ostatnie, najtrudniejsze do wykonania przedsięwzięcie i teraz Eurysteusz był pewien, że bohater w tej wyprawie śmierć znajdzie.

Zwiedził już Herakles najodleglejsze kraje ziemi, zwyciężył najstraszniejsze potwory, teraz rozkazano mu zejść do krainy cieniów, do strasznego Tartaru, państwa śmierci, dokąd żaden żywy człowiek jeszcze nie dotarł, i stamtąd wyprowadzić na światło dzienne trójgłowego psa Kerberosa (Cerbera), stojącego tam na straży.

Ażeby wejść do krainy cieniów, Herakles musiał być naprzód wtajemniczony w tzw. misterye eleuzyjskie. W Eleusis, niedaleko od Aten, odprawiano w podziemnej świątyni tajemnicze obrzędy: przedstawiały one dzieje boga Bakchosa czyli Dionyzosa, zwanego tu Jakchosem, porwanie pięknej Persefony, córki bogini Demetry, opiekunki rolnictwa i wogóle uprawy ziemi.

Tę Persefonę chwycił i poślubił władca świata podziemnego, Hades (Pluton). Żale matki, powrót na ziemię Persefony, która przez pół roku z woli bogów miała przebywać z matką (wiosna i lato), a pół roku w podziemiu z mężem (jesień i zima), wszystko to dawać miało pojęcie o życiu pozagrobowem.

Herakles poznał te tajemnice, i wiedziony przez Hermesa, towarzysza zmarłych, z Aten doszedł do Hadesu przez otwór w górze Tainaron (Tenarum), na półwyspie Peloponeskim, zmusiwszy Charona do przewiezienia go przez rzekę Acheron do podziemi. Gdy Herakles chciał uderzyć Meduzę, Hermes objaśnił go, że cieniów nie można zranić, bo miecz się ich nie ima. Lecz cienie zmarłych uciekały przerażone na widok żywego człowieka. Bohater, śmiało krocząc naprzód, spotkał przykutego do skały towarzysza] swego Teseusa, z wyprawy argonauckiej, którego Pluton tu więził żywego, gdy chciał dostać się do jego państwa podziemnego. Uwolniwszy go z więzów, pokonał pasterza trzód piekielnych Menoikiosa, samego nawet władcę podziemi strzałą ranił, tak, że uzyskał od niego pozwolenie zabrania Kerberosa, pod warunkiem, że w walce nie użyje żadnej broni. Herakles zobaczył w końcu strasznego potwora, którego przeraźliwe szczekanie i warczenie rozległo się jak huczenie grzmotu, nie uląkł się jednak ani jego jadu, ani jego kudłów wężowych. Wtem wąż, stanowiący ogon Kerberosa, ugryzł w bok bohatera. Lecz bohater porwał jego nogi lewą ręką, a prawą pochwycił jego szyję.

Ledwo po nadludzkich wysiłkach powiodło się nieustraszonemu Heraklesowi uskromić trójgłowego psa i wynieść go na światło dzienne.

Kiedy potwora w ciężkich kajdanach przyniósł Eurysteuszowi, ten zadrżał ze strachu i zakrył oczy. Kerberos, nieprzyzwyczajony do widoku światła, skoro tylko Herakles zwolnił kolana, któremi go ściskał, dał susa i popędził do piekieł, szczekając i warcząc naprzemian.

Skończyła się więc służba Heraklesa u Eurysteusza. Ale bohater nie chciał wracać do Teb, gdzie go przykre dręczyły wspomnienia i wyruszył dalej po spełnieniu czynów nadzwyczajnych. Najpierw przybył do Eubei, na dwór króla Eurytosa, który córkę swą Jolę obiecał dać za żonę temu, kto się okaże celniejszym od niego łucznikiem. Herakles zwyciężył, ale król lękał się wydać córkę za człowieka, który w szale własne dzieci pozabijał, i odkładał zaślubiny pod rozmaitymi pozorami, aż wreszcie bohater mocno niezadowolony opuścił dwór, zawarłszy serdeczną przyjaźń z bratem Joli — Ifitosem.

W Tessalii odwiedził Herakles króla Admetosa, który wtedy właśnie opłakiwał zgon ukochanej żony. Niedawno przedtem sam Admetos był bardzo chory, bez nadziei wyzdrowienia; bóg Apollo był mu bardzo życzliwy, gdy bowiem był wygnany z Olimpu za zabicie Cyklopów, znalazł u Admeta przytułek pasąc jego owce. Bóg ten wstawiał się za nim do nieubłaganych Moir.

Trzy siostry Moiry (Parki), córki czarnej Nyksy (Nocy), miały władzę nad życiem ludzkiem. Jedna z nich, Kloto, przędła pasma, druga, Lachezys, odmierzała je, a trzecia, Atropos, przecinała; wtedy brat ich Tanatos (Śmierć) pozbawiał życia tego, czyja nić była przeciętą.

Moiry zgodziły się przedłużyć życie Admetosowi pod warunkiem, że kto inny dobrowolnie umrze za niego. Nikt nie chciał tego zrobić, nawet jego starzy i niedołężni rodzice. Tylko jedna Alkestis, słynąca z piękności i cnoty, ofiarowała się zastąpić męża i pójść do krainy cieniów. Admetos, któremu żal było umierać, przyjął wspaniałomyślną ofiarę żony i Alkestis umarła. Właśnie wtedy przybył Herakles. Dowiedziawszy się o tem co zaszło, i wzruszony szlachetnym postępkiem Alkestis oraz smutkiem owdowiałego przyjaciela, powtórnie udał się do Hadesu i szczęśliwie wyprowadził stamtąd Alkestis ku wielkiej a niespodzianej radości Admetosa. Tak odpłacał Herakles doznaną gościnność.

Kiedy się w dalszą podróż puścił, niespodzianie stanął przed nim przyjaciel jego Ifitos i rzekł:

— Rozbójnik Autolykos napadł i pochwycił trzodę mego ojca; ten wszakże, zagniewany wciąż na ciebie, twierdzi uparcie, żeś ty się tego czynu dopuścił przez zemstę za niedoszłe małżeństwo z Jolą. Więc mu oświadczyłem, że cię odszukam i razem z tobą zrobię na zuchwałego złodzieja wyprawę, aby niewinność twoja wyszła na jaw.

Herakles chętnie na to przystał i obaj przyjaciele udali się w pogoń za rabusiem, gdy nagle, za sprawą Hery, opanował Heraklesa dawny szał. Bez żadnego powodu chwycił Ifitosa i zrzucił go z wysokiego muru na ziemię.

Kiedy ochłonął i zobaczył martwe zwłoki przyjaciela, ogarnęła go straszna rozpacz i zaczęły dręczyć okropne wyrzuty sumienia. Chodził od świątyni do świątyni, od wyroczni do wyroczni, pragnąc kary i naznaczenia pokuty za ten czyn nierozważny. Zapytywał także Pytyi, która nie mogła mu dać odpowiedzi, jako zabójcy. Bohater w uniesieniu chciał połamać jej poświęcony trójnóg, a gdy bóg Apollo zjawił się w obronie swojej świątyni, Herakles wyzwał go do walki, której Zeus dopiero koniec położył.

Wtedy ogłoszono Heraklesowi wyrok, że dla odpokutowania musi być sprzedanym jako niewolnik na trzy lata.

Herakles zgodził się na ten wyrok i pozwolił, żeby go sprzedano królowej lidyjskiej Omfalii. Nowa jego władczyni nie wiedziała, że taki sławny bohater jest jej sługą, kiedy zaś odkryła tę tajemnicę, obdarzyła go wolnością.Życie Greków w czasach bohaterskich było proste i surowe; nawet władcy ich, zwani bazileusami, nieraz pasali trzody i sami uprawiali ziemię. Lidya wszakże jest krainą w Azyi Mniejszej, gdzie były inne obyczaje. Na dworach monarszych zwłaszcza panował tam przepych wschodni. W zbytkownem życiu dworskiem, wśród ciągłych zabaw i uczt Herakles, za sprawą Hery, tracił siłę ducha i ciała. Doszło wreszcie do tego, że sławny bohater przywdział suknie kobiece, a przędąc kądziel, opowiadał Omfalii i jej służebnicom przygody swego życia, jakby jakieś baśnie z odległej przeszłości.

Ale niedługo gnuśniał w takim stanie: wzbudziła się w nim dawna siła, a wraz z nią pragnienie dokonywania wielkich czynów i zdobycia sławy nieśmiertelnej. Zerwał z siebie wschodnie szaty, opuścił pałac królewski i ruszył w świat szeroki. Było to zaiste największym tryumfem Heraklesa — zwycięztwem nad zgubnemi nawyknieniami własnemi.

Pierwsze kroki zwrócił przeciwko wiarołomnemu Laomedonowi, królowi Troi. Zebrał drużynę bohaterów i zdobył Troję, a króla przeniewiercę uśmiercił. Z synów Laomedona ocalał tylko Priamos, za którego panowania toczyła się później słynna "wojna trojańska". W wyprawie na Laomedona towarzyszyli Heraklesowi bohaterowie Peleus i Telamon, których synowie Achilleus i Ajaks później męztwem i sławą przewyższyli ojców.

Po powrocie z Troi, Herakles ukarał skąpego Augiasa. Zwycięztwo swoje nad nim uświetnił urządzeniem igrzysk olimpijskich, które później co cztery lata obchodzono. Na tych igrzyskach zgromadzali się przedstawiciele wszystkich ludów helleńskich; zapaśnicy walczyli z sobą, ścigali się jeźdźcy i woźnice, popisywali się szermierze, śpiewacy, nawet poeci, mówcy i uczeni. Pół dnia przeznaczono na popisy dzieci, które wykonywały te same ćwiczenia gimnastyczne co i starsi.

Już dawniej słyszał Herakles o piękności Dejaneiry, córki króla Oineusa z Kalidonu w Aitolii (Etolii). Acheloos, bóg rzeczny, który się ukazywał kolejno pod trzema postaciami: byka, węża i człowieka z byczą głową, chciał ją koniecznie zaślubić, ale królewna patrzeć na potwora nie mogła i gotowa była śmierć raczej wybrać, niż na taki związek zezwolić. Herakles pośpieszył teraz do Kalidonu, Acheloosa pod wszystkiemi jego postaciami w uciążliwych, długotrwałych zapasach zwyciężył i uroczą Dejaneirę pojął za żonę.

Wkrótce przypadkowe zabójstwo, popełnione na osobie kogoś ze służby dworskiej, popchnęło go do nowej, fatalnej dla niego podróży. Pewnego dnia przybył Herakles z żoną nad brzeg rzeki, przez którą Kentaur Nessos ludzi przenosił. Herakles oddał mu pod opiekę żonę, sam zaś, nie potrzebując pomocy przewoźnika, ruszył naprzód. Tyczasem Nessos postanowił porwać Dejaneirę i zaczął z nią uciekać. Na krzyk żony wrócił się Herakles, a nie mogąc dopędzić szybkonogiego potwora, puścił za nim z łuku strzałę, zmaczaną niegdyś w jadzie hydry lernejskiej. Padł śmiertelnie ugodzony Nessos, ale chcąc zemścić się na swoim zabójcy, poradził Dejaneirze, ażeby zebrała w naczynie krew jadem zatrutą, płynącą z jego rany.

— Umaczaj w tej krwi szatę — rzekł — i daj ją wdziać mężowi, gdyby o tobie zapomniał, lub chciał cię porzucić, a z pewnością do ciebie powróci, bo krew moja ma własność czarodziejską.Łatwowierna kobieta posłuchała tej rady, nie wspominając o niej mężowi, i zebrała krew w naczynia.

Nareszcie osiadł Herakles w Tessalii i po tylu olbrzymich trudach używał zasłużonego wypoczynku. Syn jego i Dejaneiry Hyllos był już dorastającym młodzieńcem, kiedy bohaterowi uprzykrzył się spokojny żywot. Przypomniał sobie, że nie pomścił dotychczas obelgi, jaką mu wyrządził król Eurytos, odmawiając naprzód ręki córki, a następnie posądzając go o kradzież trzód. Wyprawił się więc do Eubei, zdobył gród królewski Oichalię, zabił Eurytosa i synów jego, a Jolę, niegdyś mu przyrzeczoną za żonę, jako niewolnicę do Dejaneiry odesłał. Sam jednak nie wrócił do domu, chciał bowiem Zeusowi złożyć ofiarę dziękczynną za zwycięstwo.

Tymczasem. Dejaneira niepokoiła się, że mąż nie wraca: obawiała się, że znów wyruszy na wędrówkę i poszukiwanie przygód, zapominając o niej i o domu. Posłaniec, który Jolę i łupy przywiózł, imieniem Lichas, miał do Heraklesa powrócić. Przypomniawszy sobie radę umierającego Kentaura, Dejaneira dała umoczony w krwi Nessosa chiton (3), mówiąc:

— Powiedz mężowi mojemu, że własnemi rękami utkałam ten chiton; nikt oprócz niego nie powinien tej szaty nosić, a podczas uroczystości na cześć zwycięstwa niech mu ona przypomina kochającą żonę.

Lichasowi, niosącemu chiton zamknięty w skrzynce, towarzyszył Hyllos, który chciał dawno niewidzianego ojca zobaczyć i przypatrzyć się uroczystościom.

Dejaneira, w niepokoju, którego wytłomaczyć sobie nie umiała, czekała niecierpliwie wiadomości od męża.

Po kilku dniach wrócił Hyllos blady i wzburzony. Obelżywemi słowy powitał matkę, która na spotkanie jego wybiegła i zabójczynią ją nazwał.

— Synu — zawołała śmiertelnie przerażona Dejaneira — cóż takiego zrobiłam? Za co mię znieważasz?!

— Zamordowałaś mi ojca! — odrzekł Hyllos — własnemi oczami patrzyłem na jego cierpienia okropne. Spotkałem ojca na górze Kenajon, gdzie składał ofiarę Zeusowi. Wdział zaraz na siebie szatę, którą mu Lichas w twojem imieniu wręczył i cieszył się z pięknego podarunku. Lecz gdy zapłonął ogień ofiarny, nagle ciało jego pokryło się potem, suknia przywarła do niego, jakby przykuta i piekła go niby rozpalone żelazo, a drżał cały, jakby go żmije jadowite szarpały. Doprowadzony strasznym bólem do szału, chwycił niewinnego Lichasa i rzucił go ze skały w morze. Wszyscy przytomni jęczeli z żalu i trwogi, lecz nikt do ojca nie śmiał się zbliżyć. Okrutne boleści rzucały go na ziemię, to znów zrywał się i wydawał przeraźliwe okrzyki, przeklinając ciebie i śluby swe z tobą. Wreszcie spostrzegłszy mię, prosił, żebym kazał nieść go coprędzej do domu, bo nie chce przed oczyma obcych umierać. Wkrótce tutaj będzie, nie wiem, żywy czy umarły. Ty, matko" dokonałaś tej zbrodni, zabiłaś mego ukochanego ojca, najsławniejszego bohatera na ziemi!

Nie wyrzekłszy ani słowa na obronę swoją, wróciła Dejaneira do komnat kobiecych. Jedna z zaufanych jej służebnic, którą pani do tajemnicy przypupuściła, opowiedziała wszystko Hyllosowi. Zasmucony, że niesłusznie znieważył matkę, młodzieniec natychmiast pośpieszył do niej, ale nieszczęśliwa kobieta już nie żyła. Zrozpaczona odebrała sobie życie, wbijając ostry nóż w piersi.

Gdy Hyllos rzucił się z płaczem na stygnące zwłoki matki, posłyszał rozpaczliwe jęki ojca, którego w tej chwili wnoszono do domu. W strasznych bólach prosił Herakles syna, żeby go dobił i tym sposobem skrócił jego męczarnię, a gdy Hyllos nie mógł tego przemódz na sobie, zalecił mu, żeby przynajmniej pomścił śmierć jego. Wtedy Hyllos z płaczem opowiedział o niewinności matki i dobrowolnym jej zgonie.

Szał bohatera przeszedł w cichą rozpacz. Wydał ostatnie rozporządzenia i kazał zanieść się na górę Oetę, ażeby tam umrzeć.

Słudzy z rozkazu jego ułożyli wielki stos, na który Herakles wszedł i położył się na nim. Długo jednak, pomimo próśb bohatera, nikt nie chciał stosu podpalić,. Nakoniec uczynił to młody Filoktetes, jeden z późniejszych bohaterów, pod Troją wsławionych, któremu za tę ostatnią przysługę Herakles oddał swój łuk i strzały.

Buchnął potężny płomień i objął cały stos. Lecz jednocześnie zamigotały błyskawice, lśniący światłem obłok spuścił się ku ziemi i wśród huku piorunów zabrał Zeus syna swego do Olimpu. Daremnie przyjaciele szukali szczątków jego wśród zgliszcza. Bohater zamieszkał pośród bogów.

Tam na wstępie powitała go z dumą i radością życzliwa jego opiekunka Pallas - Atenę. Dawna nieprzyjaciółka Heraklesa, królowa Olimpu, Hera, pogodziła się z nim, a nawet jedyną córkę swą Hebę, boginię wiecznej młodości, częstującą nektarem i ambrozyą (4) dała później za żonę nowemu bogu, który przez wielkie czyny i nadludzkie cierpienia zdobył sobie nieśmiertelność.

(1) Wyrocznia Delficka miała siedzibę w niewielkiem miasteczku Delfl (Delfoi) w krainie greckiej Fokis (w Focydzie), u podnóża góry Parnas, na wzgórzu amfiteatralnie (w półokrąg) roztoczonem, i wspartem o dwie urwiste skały. U stóp jednej z tych skał tryska źródło Kastalskte, niegdyś porosłe dokoła gajem wawrzynowym.

Parnas był siedliskiem Apollona i dziewięciu muz, czyli bogiń przełożonych nad sztuką i nauką. Czyste wody źródła Kastalskiego dawały natchnienie poetyckie.

Miasto na wzgórzu amfiteatralnem wyglądało malowniczo, gdyż domy wznosiły się coraz wyżej, a na miejscu najbardziej wzniesionem sterczały mury okalające świątynię Apollona, oraz kilka innych świątyń pomniejszych, bogate skarbce i mieszkania pięciu kapłanów, losem wybieranych dożywotnio z najznakomitszych rodzin.

Wewnątrz obwodu murów mieszkaią także wieszczka, czyli kapłanka, zwana Pytją (Pytonissa), która nie mogła mieć mniej niż pięćdziesiąt lat, a nadto musiała być osobą znaną z cnót i niepokalanego życia; to. też przyodziana była w szaty dziewicze. Dokoła było mnóstwo pomników nader cennych, pochodzących z darów i ofiar. Nazwa Pytyi stąd poszła, że w Delfach Apollo zabił strasznego węża Pytona.

Przy wejściu do świętego miejsca spostrzegać się dawały napisy, przypominające o wysokich prawach moralnych, głoszonych przez siedmiu mędrców greckich ("znaj siebie samego", "we wszystkiem zachowaj miarę" itp.). Prócz tych napisów zdobiło mury świątyni mnóstwo pięknych posągów.

Oprócz posągu Apollona znajdował się w świątyni stożek z białego marmuru (Omfalos), poczytywany za środek ziemi. Za murem świątyni roztwierali się przepaść, z której chłodnem tchnieniem wionął wyziew udzielający proroczego jasnowidzenia. Tuż nad przepaścią stał olbrzymi trójnóg spiżowy z siedzeniem dla Pytyi.

O wróżby mogli zapytywać tylko mężczyźni, którzy, aby stać się godnymi usłyszenia wyroków, powinni byli przedtem modlić się i pościć. Również poszcząc, żując liście laurowe i pijąc wodę ze źródła Kassotis, przygotowywała się Pytya do wieszczenia, poczem, spełniwszy jeszcze różne obrzędy, wstępowała na trójnóg. Oddychając wyziewem z przepaści, wpadała zwolna w zachwyt, jej ciało wstrząsało się konwulsyjnie, i w tym stanie wymawiała wyrazy, które kapłan stojący tuż obok zapisywał, przepowiednię z nich układał i pytającemu oznajmiał. Przepowiednie te były niejasne, zagadkowe, nieraz też dawały się rozmaicie wykładać. W dawniejszych czasach miały formę wierszowaną, poetycką, później poprzestawano na prozie. Najwięksi poeci greccy: Pindar, Aischylos, Sofokles o wyroczni lej mówią ze czcią głęboką. Prawodawcy greccy, wodzowie i bohaterowie uciekali się do niej o radę. Nawet od obcych potężnych monarchów przybywały poselstwa, niosąc bogate dary i błagając o wróżbę.

W późniejszych wiekach wyrocznia coraz mniejszej używała powagi, choć jeszcze raz świetniejszym blaskiem otoczyły ją czasy rzymskiego cesarza Hadrjana (w pierwszej połowie II-go wieku naszej ery). Wreszcie cesarz Teodozjusz Wielki ostatecznie zniósł wróżby Delfickie. Bogate skarby świątyni wielokrotnie bywały przez najeźdźców łupione.

Dziś na miejscu wspaniałych Delfów znajduje się licha wiosczyna Kastri, przez Albańczyków zamieszkana; jednakże wspaniałe ruiny świadczą dotąd o minionej Delfów wielkości.

(2) p. str. 13.

(3) Szata w rodzaju bluzy lub koszuli, wprost na ciało wkładana.

(4) Ambrozyą nazywali Grecy pokarm, nektarem zaś napój bogów, dający wieczną młodość.

IV. TESEUS.

Założycielem i pierwszym władcą sławnego miasta Aten był Erichtonius, na cześć którego zbudowano później świątynię, zwaną Erechtejonem. Potomkiem jego był Aigeus, który zmuszony był opuścić miasto rodzinne i osiadł w Peloponezie, gdzie ożenił się z córką króla Traceny Aitrą. Teseus był synem Aigeusa i Aitry. Wkrótce po jego urodzeniu ojciec powrócił do Aten, ale nie mógł zabrać z sobą żony cudzoziemki i dziecka. Przed odjazdem zdjął z nóg sandały, odpasał miecz, położył na nich ciężki złom skały i rzekł do Aitry:

— Kiedy syn mój dorośnie i będzie tak silny, że głaz ten odwali, niech te sandały obuje, miecz mój do boku przypasze i przybywa do mnie, a uczynię go moim następcą.

Szesnaście lat miał Teseus; był silnym i zręcznym młodzieńcem, kiedy Aitra poprowadziła go do owej skały i powiedziała o zleceniu ojca. Młodzieniec odwalił kamień z łatwością, przypasał miecz, nałożył sandały i puścił się w drogę do Aten. Napróżno matka i dziadek prosili go, żeby jechał na statku; młodzieniec, który marzył o nadzwyczajnych przygodach, umyślnie wybrał niebezpieczną drogę lądową, Wziął on sobie za wzór życie i czyny Heraklesa, z którym był spokrewniony i postanowił wstąpić w jego ślady.

— Cóżby powiedział mój ojciec — rzekł do dziadka gdybym na oznakę synostwa przyniósł mu sandały bez kurzu i miecz bez krwi! — poczem wyruszył w drogę.

Po kilku dniach podróży przybył do posiadłości Peryfetesa, który żelazną maczugą rozbijał czaszki przechodniom. Teseus po krótkiej walce pokonał okrutnika i zabrał maczugę, podobną do Heraklesowej, którą później wsławił wielu czynami bohaterskiemi.

Na międzymorzu korynckiem mieszkał wówczas głośny rozbójnik, Synnys, przezwany "zginaczem sosen". Chwytał on podróżnych, przywiązywał ich za ręce i nogi do wierzchołków dwóch nagiętych ku sobie sosen, a potem puszczał drzewa, które, prostując się, rozdzierały nieszczęśliwą ofiarę na dwoje. Zdobytą maczugą ogłuszył bohater zbója, i ukarał go w ten sam sposób, w jaki on pastwił się nad nieszczęśliwymi wędrowcami.

Następnie zabił Teseus "dzika kromiońskiego", pustoszącego okolicę i dwóch rozbójników-siłaczów, Skirona i Kerkiona, wreszcie już w granicach Attyki zgładził olbrzyma Prokrustesa. Olbrzym ten miał w siedzibie swej dwa łoża: jedno bardzo długie, drugie niezwykle krótkie. Do pierwszego kładł ludzi nizkiego wzrostu i wyciągał ciało ich, żeby długości łóżka dorównało. Ludzi wysokich kładł znowu do małego łóżka, i żeby się w niem zmieścić mogli, nogi im obcinał. Pastwił się tak nad wszystkimi, którzy, nie wiedząc, co ich czeka, w domu jego szukali gościnności. Teseus wpakował olbrzyma do małego łóżka i odrąbał mu głowę i nogi.

Przybywszy do Aten, młodzian nie wyjawił kim jest, ale jako wędrowny cudzoziemiec prosił o gościnność swego ojca. Przebywała wówczas w Atenach czarodziejka Medea, która na smoczym wozie z Koryntu przybyła i tak oplątała starego Aigeusa, że we wszystkich sprawach rad jej słuchał. Odgadła ona przy pomocy czarów, że Teseus jest spadkobiercą Aigeusa, namówiła więc króla, żeby młodego cudzoziemca otruł, gdyż ten czyha na jego życie. Podczas uczty podano Teseusowi czarę z zatrutem winem. Bohater postawił ją przed sobą i dla pokrajania mięsa wydobył z pochwy miecz ojcowski. Po tym mieczu poznał Aigeus syna, przewrócił czarę z winem i wzruszony, rozradowany, uściskał serdecznie młodzieńca. Chytra Medea, ratując życie, uciekła pośpiesznie z Aten.

Niebawem cała Attyka poznała i pokochała Teseusa, a gdy ten pokonał "byka maratońskiego", który był postrachem całego kraju, gdy następnie w życiu swem stosował się zawsze do obyczajów ateńskich, zapomniano, że był synem cudzoziemki i uznano go za następcę Aigeusa. Na wyspie Krecie panował był niegdyś król Minos, syn Zeusa, monarcha pełen cnót, który później po śmierci został jednym z trzech sędziów w świecie podziemnym, roztrząsających czyny umarłych i wydających wyrok ostateczny.

Za panowania tego króla zjawił się na wyspie potwór, z ciałem ludzkiem, a głową byczą, zwany Minotauros. Pożerał on ludzi, a nikt nie mógł go pokonać. Minos kazał zbudować olbrzymi gmach dla tego straszydła.

Budowniczy Dajdalos (Dedal), który wówczas z synem Ikarem przybył na Kretę, podjął się budowy gmachu i wystawił słynny Labirynt, uważany za jeden z cudów świata. W gmachu tym było tyle komnat, tyle poplątanych rozmaitych krużganków i korytarzy, że każdy musiał w nim zabłądzić. Jeden tylko Dajdalos znał plan Labiryntu, więc też Minos nie chciał go puścić z Krety.

Stęskniony do ojczyzny, budowniczy sporządził dla siebie i syna skrzydła, które woskiem do ciała przykleił, i przy ich pomocy obaj ulecieli. Niestety, Ikar, ciesząc się swobodnym lotem, zanadto zbliżył się do słońca; ciepło słoneczne stopiło wosk, a zuchwały młodzieniec spadł w morze i utonął.

Morze to nazwano Ikaryjskiem.

Ale wróćmy do Minotaura. Zamieszkał on w Labiryncie i karmił się ludźmi. Zwykle oddawano mu na żer jeńców wojennych.

Ateny, pobite w wojnie z Kretą, zobowiązały się posyłać co dziewięć lat na pożarcie Minotaurowi siedmiu młodzieńców i siedm dziewic.

Wkrótce po przybyciu Teseusa do Aten nadszedł smutny czas wysłania tych ofiar. Wybierano je przez losowanie, ale młody bohater oświadczył, że pojedzie dobrowolnie z innymi. Aigeus błagał syna, żeby zachował życie swoje dla szczęścia ojca i kraju. Młodzieniec odpowiedział, że właśnie dla sławy ojca i swojej, dla wyzwolenia Aten od haniebnej daniny, pragnie zabić Minotaura.

Król musiał zgodzić się na postanowienie syna. Przygotowano okręt z czarnymi żaglami, na którym miały jechać ofiary, ale Aigeus kazał dać sternikowi zapasowe białe żagle.

— Zawiesicie je — mówił — jeśli bogowie sprzyjać będą Teseusowi, jeżeli go ocalą. Gdyby go zła przygoda spotkała, pozostawicie czarne, abym wiedział zawczasu, jaka jest wola bogów.

Kiedy okręt ateński przybił do Krety, na wybrzeżu czekał już król Minos z uroczą córką Aryadną. Królewna, dowiedziawszy się o bohaterskiem postanowieniu Teseusa, chciała mu dopomódz i dała młodzieńcowi miecz oraz kłębek nici. Miecz był poświęcony, a kłębek miał posłużyć do znalezienia wyjścia z Labiryntu.Śmiało wszedł bohater na czele swych towarzyszów do ponurego gmachu, przytwierdził koniec nitki u wejścia i rozwijał kłębek, w miarę jak się naprzód posuwał. Wkrótce usłyszano chrapliwy ryk. Teseus z dobytym mieczem stanął tak, aby zawczasu widzieć dokładnie ruchy Minotaura. Błysnęły w ciemności iskrzące się oczy potwora; ujrzawszy swe ofiary, skoczył ku nim. W tej chwili Teseus przeszył go ostrym mieczem, który po samą rękojeść wbił mu w ciało. Parskając i chrapiąc, padł Minotaur na ziemię i ducha wyzionął.

Ateńczycy, towarzyszący bohaterowi, ochłonęli teraz ze strachu i wesoło podążali za swym przewodnikiem, który przy pomocy nitki prędko odnalazł bramę wchodową. Czekała tam na nich w niepokoju Aryadna i poradziła, żeby natychmiast odpłynęli, pomimo nocy, bo niewiadomo, jak jej ojciec w tym wypadku postąpi. Sama królewna lękała się gniewu surowego Minosa i prosiła Teseusa, żeby zabrał ją z sobą.

Jakkolwiek wdzięcznym był Aryadnie za pomoc, nie chciał jednak Teseus brać za żonę córki nieubłaganego wroga Aten. Towarzysze jego również byli niezadowoleni z uprowadzenia królewny, lękali się bowiem, że czyn ten do nowej wojny pobudzi rozgniewanego za wyrządzoną mu zniewagę Minosa. Oprócz tego Teseusowi ukazał się we śnie bożek Dyonizos (Bakchos) i zażądał Aryadny dla siebie, jako jemu przeznaczonej, grożąc w przeciwnym razie wszelkiemi nieszczęściami. Teseus musiał być posłuszny bogowi. Kiedy więc statek zatrzymał się po drodze przy wyspie Naksos, pozostawiono na brzegu

Aryadnę. Tam do płaczącej i rozżalonej przybył bóg Bakchos, powracający z Indyi i pojął ją za małżonkę.

Różowa Eos (Jutrzenka) otwierała właśnie wrota poranku, ażeby przepuścić złoty wóz Heliosa, kiedy Teseus i jego towarzysze ujrzeli brzegi Attyki i powitali je okrzykiem radosnym. Przy blasku pierwszych promieni słońca wpłynął okręt do portu.

Stary Aigeus niecierpliwie wyglądał powrotu syna. Przez noc całą, poprzedzającą jego przybycie, czuwał na wybrzeżu. Nareszcie o świcie zobaczył zdala zarysy statku. Przygląda się bacznie, wzrok go nie myli, na statku powiewają czarne żagle. Zachwiały się nogi pod nieszczęśliwym starcem i nie chcąc przeżyć syna, rzucił się ze skały w morze i utonął. Morze to, od imienia Aigeusa, nazywa się Egejskiem.

Niestety, w upojeniu radości i w pośpiechu, Teseus i wszyscy wraz z nim zapomnieli o umówionej zmianie żagli. Dziwili się, wyszedłszy na ląd, że nikt ich nie wita, że nie słyszą wesołych okrzyków, że ich nie. spotykają powitania krewnych. Nie witano zaś ich dlatego, że wszyscy, podobnie jak Aigeus, mieli swoich za straconych na zawsze.

Teseus, opłakawszy śmierć ojca, którą mimowolnie przyśpieszył, objął rządy kraju. Za panowania jego, Ateny stały się sławnem i potężnem miastem. Przez mądre ustawodawstwo zaprowadził ład i porządek w państwie. Ludność miasta znacznie się powiększyła, bo Teseus nadał prawa obywatelskie przybyszom z innych krajów. Niejednokrotnie brał udział w wyprawach bohaterskich, towarzyszył np. Heraklesowi do kraju Amazonek.Ścisła przyjaźń łączyła go z Peirytoosem, królem Lapitów. Wkrótce Peirytoos ożenił się z piękną dziewicą Hippodamają i zaprosił Teseusa na wesele. Liczni goście przybyli na wesołą uroczystość, między niemi wielu greckich bohaterów i książąt, a także sąsiadujący

Kentaurowie z darami pól i lasów. Wielki pałac królewski zaledwie pomieścił tylu gości weselnych, wesoło ucztujących wśród śpiewów i pląsów, posilających się wspaniałemi potrawami i kosztownemi winami. Tem właśnie winem podbudzony jeden z Kentaurów chciał porwać Peirytoosowi narzeczoną. Wszczęła się walka, wśród której wielu Kentaurów poległo, reszta ratowała się ucieczką. Lecz niedługo cieszył się Peirytoos swą piękną żoną, nielitościwa śmierć zabrała mu ją. Zrozpaczony postanowił zmusić Hadesa do powrócenia mu jej na ziemię. Zstąpił więc wraz z Teseusem do świata podziemnego w celu porwania małżonki Hadesa, Persefony, ażeby następnie w zamian za nią swoją odzyskać.

Za ten świętokradzki zamiar obaj towarzysze, gdy w śnie spoczywali u bram królestwa cieniów, przykuci zostali przez Hadesa do skał w Tartarze. Teseusa uwolnił Herakles, ale Peirytoosowi nie mógł pomódz.

W starości doznał Teseus wielu cierpień i zawodów. Z pierwszej żony, Amazonki Antyopy miał syna Hippolitosa, którego bardzo kochał. Ale druga żona Faidra (Pedra) oczerniła pasierba przed ojcem. W pierwszym napadzie gniewu przeklął Teseus syna i prosił boga Posejdona, który obiecał mu spełnić wszelkie życzenia — ażeby niewdzięcznika ukarał. W tej chwili właśnie jechał Hippolitos wozem, zaprzężonym w czwórkę dzielnych koni, nad brzegiem morza. Nagle z fali wyskoczył potwór morski i spłoszył konie, które poniosły. Młodzieniec spadł z wozu i uderzywszy głową o kamień, zabił się na miejscu.

Ateńczycy, niepomni zasług Teseusa, odmówili mu posłuszeństwa. Porzucił więc bohater niewdzięczne miasto i osiadł na wyspie Skyros, gdzie miał własne posiadłości. Władca tej wyspy Likomedes był jego przyjacielem. Przeniewierzył się jednak przyjaźni i zapragnął zagarnąć majętności i skarby Teseusa. Pod pozorem, że chce mu wyspę pokazać, zaprowadził starca na stromą skałę i strącił w morze.

Tak smutny był koniec wielkiego bohatera! Ateńczycy nie troszczyli się o swego szlachetnego króla; dopiero za czasów wojen perskich przeniesiono zwłoki jego z wyspy Skyros do Aten i uroczystościami pamięć jego uczczono.

V. WYPRAWA ARGONAUTÓW.

Król Bojotyi Atamas miał dwoje dzieci: syna Fryksosa i córkę Hellę. Po śmierci matki ich Nefeli ożenił się powtórnie z Ino, córką Kadmosa, założyciela sławnego miasta Teb.

Macocha znienawidziła dzieci Nefeli tak, że doznawały od niej ciągłych przykrości. W końcu postanowiła pozbyć się ich w jakikolwiek sposób. Za pomocą sztuk czarodziejskich sprowadziła na kraj różne choroby i klęski, a gdy Atamas zwrócił się do wyroczni z prośbą o radę, podmówiony przez Ino kapłan odpowiedział, że przyczyną wszystkich nieszczęść są dzieci królewskie z pierwszego małżeństwa i że należy je poświęcić bogom na ofiarę.

Ale kochająca matka Nefela czuwała troskliwie nad dziećmi z Olimpu, gdzie po śmierci przebywała jako pochodząca z rodu bogów. Zesłała im złotorunnego barana, który miał oboje przenieść przez lądy i morza do bezpiecznej krainy.

Pod osłoną nocy uciekły biedne dzieci z domu ojcowskiego. Starszy, Fryksos, rączkami obejmował barana za szyję, maleńka, drżąca Helia tuliła się bojaźliwie do brata.

Szumiało i błyszczało morze w srebrnem świetle księżyca. Mała Helia, gdy ujrzała pod sobą niezmierzony przestwór wód, w nagłym przestrachu wyrwała rączki ze złocistego runa i rzuciła się w głębinę.

Na jej pamiątkę nazwano później tę część morza Hellespontem czyli morzem Helli (cieśnina Dardanelska).

Gdy Fryksos spostrzegł, że siostra zniknęła, szukał jej i płakał, wołając, żeby wróciła; lecz szumiące fale nie puściły swojej ofiary. Złoty baran doniósł szczęśliwie chłopca do Kolchidy, na wschodnim brzegu Morza Czarnego.

Tam Fryksos zabił złotego barana — na własne jego żądanie — w dziękczynnej ofierze bogom, a skórę zawiesił w gaju poświęconym bogu Aresowi. Następnie udał się do króla owej ziemi Ajetesa i prosił go o opiekę. Ajetes, któremu wyrocznia obiecała sławę i bogactwa, jeżeli będzie strzegł złotego runa, gościnnie przyjął chłopca, wychował go ze swemi dziećmi i dał mu nawet potem córkę swą Chalkiopę za żonę.

Fryksos żył niedługo, ale imię jego stało się sławnem; opowiadania zaś o złotem runie krążyły po całej Grecyi i krajach okolicznych. Król Kolchidy, świadomy sztuk czarnoksięskich, postawił ogromnego smoka na straży przy złotem runie, gdyż posiadanie tego runa miało zapewnić krajowi sławę i bogactwo.

W Jolkosie w Tessalii panował wówczas Pelias, syn Ajolosa (Eola), brat rodzony Atamasa i stryj Fryksosa (1). Przed dwudziestu laty okrutny ten władca zrzucił z tronu prawowitego króla, swego brata stryjecznego Aizona. Pelias czuł się zupełnie pewnym posiadaczem zagrabionego kraju, nie wiedział bowiem, że dobrodusznemu i słabemu Aizonowi urodził się na wygnaniu syn.

Ażeby ukryć chłopca przed Peliasem, oddano malutkiego Jazona na wychowanie do Kentaura Cheirona, sławnego nauczyciela wielu bohaterów.

Pod opieką mądrego starca wyrósł Jazon na pięknego i silnego młodzieńca, dającego już w dziecinnych latach dowody niezwykłej odwagi. W dwudziestym roku życia Jazon wziął oszczep i dzidę, zarzucił na plecy skórę pantery, którą sam zadusił i wyruszył na poszukiwanie swej ojczyzny, nie wiedząc nawet, jak się nazywa miasto jego rodzinne.

W drodze spotkała go nad rzeką jakaś staruszka i prosiła, żeby ją przez wodę przeniósł. Jazon wziął na plecy babinę i rzekę w bród przeszedł, ale zgubił podczas tej przeprawy sandał z jednej nogi. Tą staruszką była Hera, która odtąd życzliwie opiekowała się bohaterem.

Wkrótce przybył Jazon do Jolkosu w chwili, kiedy Pelias, otoczony tłumem ludu, składał ofiarę bogom. Wszyscy podziwiali pięknego młodzieńca, nawet król zwrócił na niego uwagę, ale nagle zadrżał, bo tylko jedna noga nieznajomego była obuta. Wyrocznia kazała mu się wystrzegać takiego człowieka. Pelias, ukrywając doznany niepokój, kazał przywołać Jazona i zapytał jak się zowie i skąd przybywa. Młodzieniec odpowiedział szczerze, dodając, że szuka swego dziedzictwa królewskiego, które pragnie odzyskać; wszystko zresztą, co stryj bezprawnie posiadł: trzody, bydła i owce, pola i łąki, chce mu pozostawić.

Pelias umyślił pozbyć się go podstępem. Zaprosił więc Jazona do domu swego i wyznał, że jest jego stryjem.

— Chętnie zgodzę się na twe żądanie — powiedział — i oddam ci rządy kraju, ale musisz dowieść całemu ludowi, że jesteś zdolny do czynów bohaterskich, musisz dokonać przedsięwzięcia, któreby wymagało roztropności i męztwa. Od pewnego czasu trapi mię we śnie widziadło, cień krewnego naszego Pryksosa, który żąda, żeby zwłoki jego i złote runo przenieść do ojczyzny. Jam stary, ale ty silny młodzieniec, możesz to uczynić. Jedź i wróć z tym skarbem, a wtedy sam własną ręką włożę ci koronę na głowę.

Pallas-Atene pomaga budować okręt Argo.

Chytry Pelias liczył na to, że sposobność zdobycia sławy będzie miała dla młodego bohatera wielki urok, i że goniąc za nią, zostawi stryja dalej na tronie. Miał przytem nadzieję, że Jazon nie powróci z tej wyprawy.Śmiały Jazon z radością zgodził się na to: zapał młodzieńczy popychał go do czynów nadzwyczajnych. Na wezwanie jego odpowiedziało pięćdziesięciu junaków, pomiędzy którymi byli tacy znakomici bohaterowie jak Herakles, Teseus, Peleus, ojciec Achillesa, Peirytoos, sławny śpiewak Orfeus, który głosem swym poskramiał dzikie zwierzęta i poruszał z miejsca skały, wreszcie dwaj bracia bliźniacy Kastor i Polidejkes (Polluks).

Najbieglejszy cieśla okrętowy grecki, Argos, zbudował wspaniały statek, który od jego imienia nazwany został Argo. Pallas-Atene dawała rady Argosowi, a drzewo do budowy okrętu sprowadzono ze świętego gaju dębowego w Dodonie. Okręt był na pięćdziesiąt wioseł, przyozdobiony wytworną snycerską robotą, a jednakże tak lekki, że bohaterowie mogli go bez wysiłku nieść na własnych barkach.

Kiedy jednak wsiedli na okręt i ujęli wiosła w silne dłonie, Argo nie chciał ruszyć się z miejsca. Wówczas zaczął śpiewać Orfeus i wtedy dopiero okręt wypłynął z przystani na morze. Naczelne dowództwo nad załogą objął Jazon.

Argonauci nie śpieszyli się do Kolchidy, często przybijali do brzegów, szukając rozrywek lub przygód. Naprzód odwiedzili starego Cheirona, który z zadowoleniem ujrzał aż tylu dzielnych wychowańców swoich, dążących do chwalebnych czynów. Potem ucztowali u królowej Amazonek Hypsypyli na wyspie Lemnos, której mieszkańcy starali się zatrzymać młodzieńców, obiecując im życie przyjemne, a nawet ofiarowali Jazonowi berło królewskie; ale bohaterowie nie zgodzili się na to.

Wreszcie przybyli do kraju Dolionów na wybrzeżu frygijskiem w Azyi Mniejszej. Mieszkał tam spokojny lud Dolionów pod panowaniem pobożnego króla Kyzikosa. Ożeniony z kobietą, którą kochał i która go kochała, wśród wiernych, przywiązanych poddanych, Kyzikos miałby raj prawdziwy w swojem maleńkiem państewku, gdyby nie dzicy sąsiedzi.

W poblizkich górach mieszkała nieokrzesana horda olbrzymów, grożąca nieustannie Dolionom łupieżczemi napadami. Dawno już pytał Kyzikos wyroczni o radę i otrzymał odpowiedź, że z zachodu na potężnym okręcie przypłynie drużyna bohaterów, która mu da pomoc. I oto zbliżał się dumnie okręt Argo, podmuchami wiatru od zachodu pędzony.

Promienie rannego słońca odbijały się w lśniącyck tarczach i oszczepach. Tłumy ludu zgromadzonego w przystani ciekawie spoglądały na nieznanych przybyszów. Argonauci płynęli właśnie z Lemnos, gdzie na gościnnym dworze królowej Amazonek Hypsypyli serdecznego doznawali przyjęcia i czas jakiś mile spędzili. Ujrzawszy na poblizkiem wybrzeżu króla otoczonego przez naród, zwrócili okręt ku przystani, dając znaki, że bez nieprzyjacielskich przybywają zamiarów. Król Kyzikos powitał ich przyjaźnie i zaprosił do siebie na ucztę.

Statek Argo został pod strażą samego tylko Heraklesa, który, nie lubiąc hucznych biesiad, wolał bystrem okiem uważnie badać okolicę.

Nagle dostrzegł strasznych olbrzymów z okropnemi twarzami, którzy zbliżyli się znienacka, tocząc przed sobą wielkie odłamy skał: usiłowali oni zamknąć wejście do przystani. Herakles schwycił swój łuk potężny i puszczając zatrute strzały, szerzył zniszczenie pośród napastników. Ich krzyki ściągnęły ucztujących bohaterów, którzy przybyli na przystań i gęstym gradem strzał całą tę rozbójniczą hordę wytępili.

Serdecznie żegnani przez Dolionów, wsiedli Argonauci na okręt, podnieśli kotwicę, wiosła zanurzyły się w wodzie i niebawem okręt znikł z oczu Dolionów. Pogodna gwiaździsta noc zdawała się przyrzekać bohaterom po trudach dziennych dobrze zasłużony wypoczynek. Aż nagle zerwała się straszna burza, wicher pędził czarne chmury, a statkiem miotał jak łupiną; trzeszczały belki, wioślarze i sternicy znużeni walką z rozhukanemi żywiołami opuścili bezczynnie ręce, i Argo przybił do nieznanego brzegu. W świetle błyskawic ujrzeli bohaterowie na wybrzeżu zbrojny tłum ludu. Z orężem w ręku wylądowali Argonauci i zawrzała zacięta walka. Gdy uciszyła się burza i brzask poranny bladem światłem szarzeć zaczął na niebie, żeglarze spostrzegli, że nie wiedząc z kim walczą, pozabijali swoich przyjaciół Dolionów wraz z ich uprzejmym królem. Szczerze wypadkiem tym zasmuceni, pochowali poległych i przez trzy dni składali bogom ofiary pokutne.

Do uczestników wyprawy należał młodziutki Hylas, syn Ifitosa, piękny, smukły młodzian, wychowaniec i ulubieniec Heraklesa, który niegdyś, w szalonej zapalczywości zabił jego ojca. Serdeczne przywiązanie łączyło obydwóch i groźne spiżowe rysy Heraklesa na widok Hylasa rozpromieniały się radością, podobnie jak na urwiskach posępnych igrają rumiane blaski, gdy wschodzące słońce rzuci na nie snopami swe złote promienie.

Wichry i fale nieraz wysilały swą wściekłość przeciw okrętowi Argonautów, a uderzenie o skały uszkodziło ster i trzeba było pomyśleć o naprawie. Okręt stanął w pobliżu lesistego wybrzeża i bohaterowie zabrali się do wesołej uczty. Na brzeg wyskoczył tylko Herakles, a za nim i Hylas, w poszukiwaniu krzepkiej jodły, z którejby można dobry ster wyciosać. Herakles niebawem znalazł potężne drzewo, które silnemi rękami objąwszy, wyrwał z korzeniami; młodzieniec zaś udał się do szemrzącej nieopodal w lesie krynicy, aby zaczerpnąć wody dla swego opiekuna. Ledwie pochylił się nad przezroczystym zdrojem, kiedy wyjrzała ku niemu z wody Najada, boginka tego źródła i białe ramiona oplótłszy koło jego szyi, pociągnęła go pieszczotliwie do siebie.

Okrzyk przerażenia, który wyrwał się z ust Hylasowi, usłyszał Herakles. Zaniepokojony, szukać zaczął przyjaciela w gąszczy leśnej i coraz bardziej oddalał się od brzegu. Długo czekali na niego i niecierpliwili się Argonauci, sternik naglił, żeby ruszyć w drogę, bo wiatr pomyślny dął w żagle. Jedni chcieli czekać, drudzy — płynąć, wszczęła się kłótnia i doprowadziłaby może do rozlewu krwi, gdy nagle fala tak silnie zakołysała statkiem, że pękła lina, którą był przytwierdzony, a wiatr wypchnął go na otwarte morzę. Z głębi fal zabrzmiał głos boga morskiego Glaukosa:

— Nie kłóćcie się, bohaterowie, i pozostawcie Heraklesa jego losowi; nie zginie on, gdyż przeznaczony jest do wielkich czynów.

Nikt nie śmiał wszczynać sporu z bóstwem, lub działać wbrew jego woli. Niektórzy bohaterowie może nawet radzi byli, że tem większa sława ich czeka, im mniejsza liczba śmiałemu przedsięwzięciu podoła; wszyscy jednak czuli ubytek zdrowego, uczciwego sądu Heraklesa i potężnej jego siły, a najboleśniej odczuł rozłąkę Telamon.

Statek Argo, mimo nienaprawionych uszkodzeń, śmiało pruł fale, dążąc w dalszą drogę, i bohaterowie niejedno jeszcze zielone wybrzeże zwiedzili, niejedną groźną skałę ominęli szczęśliwie, z niejedną nawałnicą walczyli zwycięzko. Razu pewnego, podczas burzliwej nocy, wylądowali w kraju Bebryków, gdzie rządził król Amykos. W blizkości brzegów rósł gęsty las sosnowy, tam więc rozbili obóz, aby pod osłoną drzew użyć spoczynku po trudach mozolnej żeglugi. Znieśli duży stos suchych gałęzi, zamierzając rozniecić ogień, i zielonych suchych gałęzi, które im miały służyć za wonną pościel, gdy wpadł na czele dzikiego tłumu władca Bebryków i szukając zaczepki, zaczął urągliwie wyzywać do walki na pięści. Oburzyły bohaterów zuchwałe jego naigrawania. Polidejkes, jeden z najmłodszych, poskoczył i przyjął walkę, do której Amykos wyzywał.

Ogromny ciałem król pogardliwie spoglądał na niepokaźnego zapaśnika; lecz wnet się przekonał, że ma z nielada graczem do czynienia. Polidejkes równie śmiało nacierał, jak zwinnie unikał ciosów potężnych.

Długo przeciągała się utarczka, lecz gdy smukły, sprężysty Grek po każdem starciu zdawał się być silniejszym, zapalczywszy wódz Bebryków tracił zimną krew i rozwagę wobec niespodziewanego oporu.

W dzikiem zacietrzewieniu szybkością i siłą ciosów usiłował rozerwać uwagę przeciwnika. Z tem większą wszakże przytomnością wypatrywał Polidejkes chwili stosownej. Nareszcie, gdy olbrzym podniósł prawicę do straszliwego uderzenia, młodzieniec szybkim jak błyskawica ruchem podbił ją tak potężnie, że ramię Amykosa opadło jakby sparaliżowane. Zaklął obezwładniony wielkolud i nie mogąc odeprzeć ciosów, runął na ziemię.

Okrzyk radości wydarł się z piersi Argonautów, gniew i wstyd ogarnął nieprzyjaciół. Z podniesionemi maczugami rzucili się Bebrykowie na Polidejkesa, lecz ochroniły 'go tarcze i oszczepy towarzyszów.

Napastnicy, poniósłszy duże straty, musieli się cofnąć w głąb wyspy.

Argonauci zaś ponieśli w tryumfie młodocianego bohatera na tarczach ku wybrzeżu, gałązkami wawrzynu i wonnemi różami go ozdobili, zbudowali ołtarz i złożyli Zeusowi ofiarę dziękczynną. Śpiewy ich z towarzyszeniem cudownych dźwięków liry Orfeusza i szumu fal morskich uczciły zwycięztwo odniesione nad Amykosem przez dzielnego Polidejkesa, pierwszego szermierza między Hellenami (2).

Wschodzące słońce ujrzało Argonautów już na spienionem morzu, zwracających ku wschodowi tęskne spojrzenia. Kolchida była jeszcze daleko i niejedną przygodę należało zwalczyć przed dotarciem do upragnionego celu.

Teraz przybyli żeglarze do Saimydessosu w Trakii. Panował tam Fineus, syn Agenora, a brat założyciela Teb Kadmosa i pięknej Europy, którą na dalekie brzegi uniósł Zeus, przyjąwszy postać byka.

Szukając siostry, zawędrował Fineus do Trakii, tam osiadł i ożenił się z Kleopatrą, której ojcem był Boreas, bożek lodowatego wiatru północnego. Umierając, zostawiła Kleopatra mężowi dwóch synów.

Zeus w postaci byka i Europa.

Po jej śmierci Fineus poślubił Idaję, córkę króla Skytów. Lecz złośliwa ta niewiasta fałszywie oskarżyła pasierbów przed Fineusem, który, uniesiony gniewem, kazał oślepić obu młodzieńców.

Boreas ujął się za wnukami; na prośbę jego bogowie, oburzeni na okrutnego ojca, oślepili również Fineusa i rozkazali Harpiom, potwornym ptakom piekielnym, żeby pożerały lub plugawiły jadło, które skazaniec do ust brać będzie. Dręczony wyrzutami, bo się później o niewinności synów przekonał, wycieńczony głodem, bo mu Harpie tylko resztki pokarmów zostawiały, Fineus wzywał śmierci, aby go od męczarni uwolniła.

Wzruszeni widokiem tych katuszy, ulitowali się Argonauci nad występnym, ale bardzo surowo ukaranym starcem. Kiedy przy wspólnej uczcie Harpie jak zwykle rzuciły się na potrawy, natenczas Kalais i Zetes, dwaj synowie Boreasa, których ojciec nauczył latania w powietrzu, skorzystali z tej umiejętności i chwyciwszy Harpie, odnieśli je za góry, za lasy, ażeby napowrót trafić nie mogły. Następnie przywrócili wzrok swym siostrzeńcom, a nikczemna macocha Idaja poniosła karę śmierci.

Gdy Argonauci znowu wsiadali na okręt, wdzięczny Pineus, posiadający dar wieszczenia, dał im następującą radę:

— Za kilka dni płynąć będziecie przez cieśninę morską. Tam złowrogie potęgi grożą podróżnym niechybną śmiercią. Dwie urwiste skały, Symplegady, sterczą z morza, w którem zdają się tkwić niewzruszenie. Gdy wszakże między niemi znajdzie się jakakolwiek żywa istota, zbliżają się do siebie z siłą miażdżącą. Weźcie więc z sobą na statek gołębia, wypuśćcie go na wolność, zbliżając się do skał, i postąpcie za jego przykładem. Jeśli gołąb się zawaha — i wy czekajcie; jeżeli zaś poleci, to i wy płyńcie za nim, robiąc silnie wiosłami, a będziecie ocaleni.

Ze wzruszeniem pożegnali Argonauci Pineusa, dziękującego im serdecznie. Przeciwne wichry długo nie pozwalały im odbić od brzegu; nareszcie morze się uspokoiło i Argo pożeglował wesoło.

Głuchy łoskot fal morskich, rozbijających się o skały, oznajmił Argonautom, że zbliżają się do niebezpiecznego przesmyka. Wypuścili więc gołębia, który przefrunął szczęśliwie, bo stracił tylko kilka piórek z ogona, kiedy się skały zwarły. Lecz wnet rozsunęły się znowu i otworzyły przesmyk. Wtedy bohaterowie natężyli wszystkie siły i "Argo", chwycony powracającą falą, pomknął jak strzała między skałami. Już wypływali na otwarte morze, gdy fala, wracająca od tamtej strony przesmyka, . odrzuciła statek wstecz. Teraz nie mieli ratunku. Już skały dotykały boków okrętu, kiedy nagle moc niewidzialna tak silnie go popchnęła, że wyskoczył na otwarte morze, jak pocisk, rzucony pewną ręką. To bogini Atenę w ostatniej chwili pośpieszyła z pomocą Argonautom. Cudem uniknąwszy śmierci, złożyli Argonauci dziękczynienie nadludzkie potędze i raźnie pożeglowali.

Na bezludnej wyspie, którą zwiedzili, znaleźli czterech młodzieńców. Byli to, jak się okazało, synowie Fryksosa. Wyruszyli oni na wyprawę morską, ale burza rozbiła statek i z całej załogi tylko ci czterej ocaleli, ubolewając, że matka i dziadek opłakują zapewne ich zgon. Argonauci zabrali na swój okręt rozbitków i wkrótce potem ujrzeli wybrzeże Kolchidy i ujście rzeki Fazis (dzisiaj Rion).

W oddali bielały pokryte śniegiem szczyty gór Kaukazu.

Kiedy okręt zarzucił kotwicę, Jazon wylał w nurty rzeki czarę wina na ofiarę bogom miejscowym.

— Włóżcie miecze do pochew i strzały do kołczanów — rzekł do towarzyszów — bo pójdziemy teraz do króla z oświadczeniem pokoju i przyjaźni.

Oprócz synów Fryksosa Jazon wziął z sobą dwóch tylko bohaterów, gdyż nie chciał przerazić Ajetesa widokiem tylu zbrojnych mężów.

Z godłami pokoju: zielonemi gałązkami w ręku, przybyli do pałacu Ajetesa i weszli po marmurowych schodach do wspaniale wyzłoconego przedsionka. Na spotkanie ich wyszła kobieta w szatach żałobnych, wdowa po Fryksosie, Chalkiope. Przez chwilę stała w osłupieniu, przypatrując się synom, których zgon opłakała, a potem krzyknęła głośno i zaczęła ich ściskać i całować. Na krzyk jej ze wszystkich komnat wybiegli niewolnicy i służebnice, a po chwili zjawiła się niezwykłej urody dziewica, młodsza córka królewska, Medea. Z podziwem patrzy! na nią Jazon, i ona również zauważyła bohaterskiego młodzieńca.

Ajetes czekał na przybyszów, siedząc na tronie, otoczony blaskiem i przepychem, którego prości wówczas i skromni Grecy nie znali. Powitał przyjaźnie cudzoziemców, przyjął dary, jakie mu złożyli, i ofiarował im u siebie gościnność. Niebawem zasiedli do stołu bogato zastawionego.

Argos, jeden z synów Pryksosa, opowiedział dziadkowi Ajetesowi o rozbiciu okrętu przy brzegach bezludnej wyspy i o ratunku, jaki zawdzięczają obcym żeglarzom, których wódz, Jazon, jest przez Fryksosa z nimi spokrewniony.

Spokojnie wysłuchał tego stary król. Lecz gdy teraz Jazon nadmienił o celu swego przybycia, serce królewskie zawrzało gniewem. Biegły w sztukach czarnoksięskich Ajetes powziął w tej chwili postanowienie zgładzenia podstępem, zuchwałych awanturników. Ukrył jednak gniew i uśmiechnięty, podał puhar Jazonowi.

— Bądź miłym gościem w domu moim — powiedział — a odjeżdżając, zabierz runo, jeżeli wziąć je potrafisz. Możesz tego dokonać, jeżeli jesteś prawdziwym bohaterem, jeżeli istotnie pochodzisz z rodu bogów. Idź jutro za miasto, na równinę, tam znajdziesz parę dzikich byków, zaprząż je do pługa, którym zorzesz pole Aresa i zasiejesz zębami żmii. Z zasiewu tego wyrośnie natychmiast zastęp dzielnych wojowników, których musisz pokonać. Gdy to uczynisz, przekonasz mię, że ramię twoje potężne, a miecz twój jest bohaterski. Natenczas bez przeszkody pójdziesz do świętego gaju, w którym Fryksos runo święte zawiesił i straży smoka powierzył. Runo to możesz wydrzeć ze szponów potwora.

Ze zdumieniem wysłuchał Jazon tej mowy, ale do serca jego bojaźń nie miała przystępu, więc bez wahania zgodził się spełnić, czego po nim oczekiwano. Nie ulękli się też i towarzysze, gdy do nich na wybrzeże powrócił.

Ale Argos, najmłodszy z synów Fryksosa, wróciwszy do matki, powtórzył jej słowa Ajetesa. Głęboką litość uczula Chalkiope dla szlachetnych wojowników, nie widziała bowiem żadnego dla nich ratunku. Wtem weszła Medea i dowiedziawszy się o co chodzi, rzekła:

— Chalkiopo, ten szlachetny cudzoziemiec nie może zginąć. Ja go uratuję. Znasz maść czarodziejską, którą nam pozostawiła matka. Jej siła daje ludziom na jeden dzień moc niepokonaną i zabezpiecza ich od ran. Sama Hekate, bogini mroków i czarodziejstw, uwarzyła ją na przekorę innym bogom, aby ludzi ochronić przed samowolą mieszkańców Olimpu. Tę maść dam bohaterowi, gdyż śmierć jego byłaby dla mnie zbyt bolesną.

Chalkiope ze zdumieniem spoglądała na wybladła siostrę i usiłowała ją łagodnemi słowy uspokoić. Ale Medea wyrwała się z jej objęć i opuściła pokój, aby wykonać, co postanowiła.

Gdy nazajutrz, o świcie, Jazon przechadzał się po wybrzeżu, przybiegł do niego Argos.

— Medea, siostra mojej matki — rzekł — przysyła ci oto przeze mnie balsam cudowny, którym gdy się jutro namaścisz, bezpieczny będziesz od wszelkiego wroga.

Z początku obraził się bohater i drwił sobie z posła.

— Nie czarami zwycięża wrogów Jazon, syn Aizona. Nie urodziwej dziewczynie, ale silnej dłoni i ostremu mieczowi chcę tryumf zawdzięczać. Ufam zresztą, że w. potrzebie bogowie mi pomogą.

Długo musiał młody Argos przekonywać śmiałka, że silna ręka i ostry miecz nic przeciw czarom nie sprawią, że nieraz nawet bogowie zwalczyć ich nie mogą.

Zaklinał go, żeby przez próżność nie narażał swego życia, nie wystawiał na pewną zgubę tylu bohaterów, którzy z nim przybyli.

Wzgląd na towarzyszów skłonił wreszcie Jazona do wzięcia balsamu, którym miał przed walką ciało swe namaścić, i zaczarowanego kamienia, który powinien rzucić pomiędzy wyrosłych z ziemi wojowników.

Następnego dnia brzask poranny zabarwił dopiero szczyty Kaukazu, gdy niecierpliwy Ajetes kazał zaprządz rumaki do wozu i w otoczeniu służebników przybył na miejsce, gdzie Jazon dokonać miał bohaterskiego czynu. Lud, który się tłumnie na równinie zgromadził, ażeby zobaczyć nadzwyczajne widowisko, witał króla głośnymi okrzykami.

Prawie jednocześnie przybił do brzegu "Argo".

Otoczony zbrojnymi towarzyszami wyszedł na brzeg Jazon. Pancerze i hełmy bronzowe Greków błyszczały w słońcu, jak złoto. Bohater powitał króla, przypasał miecz, wziął do ręki puklerz, posmarowany cudownym balsamem i wyszedł sam w pole, oglądając się na wszystkie strony, aby go byki znienacka nie napadły.

Nagle, jakby łoskot burzy zagrzmiał w oddali, gorące tchnienie wionęło żarem na Jazona, który zobaczył naprzód dwa płomienie, a potem dwa olbrzymie byki, zionące ogniem i pędzące ku niemu. Silniej ujął lewą ręką puklerz, i nieustraszony oczekiwał natarcia dzikich bestyj. Straszną była chwila, kiedy byki, schyliwszy rogi, wpadły na niego i z łoskotem od tarczy się odbiły. Lecz Jazon w mgnieniu oka poskoczył ku jednemu z nich, prawą ręką chwycił za potężne rogi, olbrzymią swą siłą nagiął mu łeb aż do ziemi i wsadził w przygotowane jarzmo. Wnet potem obalił okropnym ciosem drugiego byka na ziemię i również go zaprzągł.

Okrzyk tryumfu rozległ się w szeregach Argonautów, podczas gdy Ajetes i Kolchijczycy ze zgrozą patrzyli na tak niespodziewany pogrom ognistych zwierząt. Jazon tymczasem ujął pług żelazny, oszczepem koląc byki, zmusił je do wstania, i spokojnie, jakby codzienną spełniał robotę, zaczął orać twardą rolę. W wyorane świeżo skiby rzucał zęby gadziny, które dał mu król Ajetes. Nareszcie ogromne pole zaczerniało cale głębokiemi brózdami. Wtedy Jazon wyprzągł byki i odpędził je daleko.

Byki znikły w poblizkim lesie jak ogniste tumany. Tymczasem niwa zaroiła się jak mrowiem. Jak grzyby wyrastali z ziemi groźni wojownicy i wkrótce pokryli całe pole niby las gęsty. Wywijając dzidami i mieczami zbliżali się do Jazona. Wówczas Jazon cisnął pomiędzy nich kamień, który mu dała Medea. Zakotłowało się w tłumie, wszyscy ku kamieniowi poskoczyli, tylne szeregi rzuciły się na przednie z podniesionymi mieczami i wojownicy mordowali się z dziwną zaciekłością. Skorzystał z tego Jazon, napadł na rozjuszoną gromadę, i jak kosarz trawę na łące, tak on kładł całe szeregi pokotem. Trupy zasłały pole, a krew szeroką strugą spływała do morza.

Z głośnymi okrzykami radości otoczyli Argonauci swego wodza. Ajetes, tłumiąc wściekły gniew, że Jazonowi ktoś czarami dopomógł, wrócił do pałacu, rozmyślając, jakiegoby użyć sposobu, żeby zgubić zuchwałych przybyszów.

Poznała Medea po groźnym wzroku ojca, że ją podejrzewa, a znając jego okrutny i mściwy charakter, poczuła obawę o własne życie. Postanowiła więc uciec z domu rodzicielskiego i późnym wieczorem przybyła do obozu Argonautów, którzy wesoło na wybrzeżu ucztowali, wysławiając zwycięstwo swego wodza. Drżącym głosem zawołała Jazona, a gdy ten stanął przed nią, tak przemówiła:

— Jazonie, synu Aizona! Tobie i wszystkim bohaterom grozi śmierć niechybna, bo Ajetes zamyśla straszną zemstę, i ja nawet, córka jego, niepewną jestem życia. Rozwińcie żagle i uchodźcie stąd jak najprędzej, Po coś tu przybył, cudzoziemcze? Dla ciebie naraziłam życie! Jeżeli zechcesz, opuszczę kraj rodzinny i dom ojca mego, ale przyrzecz mi, że mię poślubisz i będziesz szanował, jako córkę królewską.

— Wobec Zeusa, który słucha słów moich, wobec Hery, która surowo karze złamanie obietnicy — zawołał Jazon — przysięgam ci, Medeo, że będziesz moją żoną i że otoczę cię czcią, jako wybawicielkę moją i nas wszystkich, gdyż bez twej pomocy zginęlibyśmy tu marnie.

— Każ więc towarzyszom twoim przygotować się do odjazdu — rzekła — a sam chodź ze mną do świętego gaju po złote runo, które ci dopomoże do osiągnięcia sławy i korony.

Idąc do gaju, Argonauci zdaleka już zobaczyli zawieszone na dębie złote runo, które wśród ciemnej nocy oświetlało cały lasek. Przy blasku tym można było dostrzedz wielkie, szare cielsko smoka, który z rozwartą paszczą i iskrzącemi oczami czuwał pod świętym dębem.

Jazon chciał powstrzymać towarzyszkę, ale Medea wysunęła się naprzód, ułamała gałązkę jałowcu i umoczywszy ją w czarodziejskim płynie, pokropiła potwora. Po chwili straszny smok spał w najlepsze.

Poskoczył Jazon, zerwał runo, przewiesił je przez lewe ramię i pełen radości wrócił z Medeą do towarzyszów.Świtało już, gdy Argonauci, zupełnie gotowi, usłyszeli gwar głosów, szczęk broni. Była to pogoń wysłana przez Ajetesa za Medeą. Dowodził oddziałem najmłodszy brat jej, młodziutki Apsyrtos. Argonauci rzucili się na żołnierzy królewskich i po krótkiej walce znieśli cały oddział. Tylko Apsyrtos, uniknąwszy ciosów i widząc się otoczonym, zaczął Jazona błagać o życie. Argonauci zabrali go z sobą jako zakładnika.

Płynęli już na otwartem morzu, daleko od brzegów, kiedy ujrzeli na krańcu widnokręgu jakby chmurę szarą, która się ku nim zbliżała. Były to żagle licznych statków kolchidzkich, a na ich czele mknął szybko okręt królewski. Wiatr nie był dla Argonautów pomyślny i ścigająca flota mogła ich wkrótce dopędzić.

Medea widziała zbliżającą się śmierć Argonautów i własną. Przerażenie podsunęło jej na myśl okropny sposób ratunku.

Poradziła, żeby zabić Apsyrtosa i ciało jego po kawałku rzucać w morze. Jakoż tak uczyniono. Ajetes kazał zbierać szcząteczki ciała ukochanego syna, żeby uczcić je pogrzebem, co pozwoliło Argonautom uniknąć pogoni. Ale bohaterowie oburzali się zarówno na doradczynię, która ich w ten ohydny sposób ocaliła, jak i na siebie samych i na Jazona, że jej podszeptom ulegli.

Podróż powrotna była pomyślną, nie uniknęli jednak żeglarze rozmaitych przygód.

Pewnego razu doleciały ich uszu dźwięki prześlicznej pieśni. Ździwieni i zasłuchani przestali wiosłować, jakby siłą czarodziejską przykuci do miejsca. Rozglądając się dokoła, ujrzeli cudowną wyspę, pokrytą ogrodami, w których rosły wspaniałe palmy, drzewa mirtowe, róże i rozmaite pachnące i barwne kwiaty. W tych zaczarowanych ogrodach siedziały piękne dziewice z ptasiemi skrzydełkami i nóżkami, i przygrywając na lirach, nuciły pieśni.

Były to Sejreny (Syreny), przywabiające śpiewem do brzegów wyspy żeglarzy, ażeby ich zatopić.

Ten los groził też Argonautom, którzy, oczarowani widokiem wyspy, chwycili znów za wiosła i zbliżać się ku niej poczęli. Na szczęście Orfeus zrozumiał, że są to czary, i przyzwawszy na pomoc Apollona, boskiego muzyka i śpiewaka, wziął lirę i wydobywał z niej takie cudowne tony, że zdziwione Sejreny przestały śpiewać i przysłuchiwały się tym dźwiękom. Tymczasem Zeus posłał tak silny wicher, że okręt wyrwał się z zaczarowanego koła i oddalił się szybko od zdradliwej wyspy.

Widocznie bogowie opiekowali się bohaterami; przekonali się o tem Argonauci w następnej przygodzie.

Zmylili drogę i długo krążyli po morzach, aż wreszcie poznali wybrzeża Peloponezu, skąd łatwo już trafić mogli do Tessalii. Lecz nagle zerwał się straszny wicher, popędził okręt ku zachodowi i przerażeni bohaterowie spostrzegli, że "Argo" wpaść musi w wązką cieśninę między Skylla i Charybdą, strasznymi potworami morskimi, które już niejednego żeglarza pochłonęły. Skylla była olbrzymka w postaci smoka, z sześcioma głowami i dwunastoma nogami. Sześciu nogami trzymała się skały, sterczącej nad morzem, a sześciu pozostałemi grzebała w całej cieśninie, szukając żeru. Trawiona wiecznym głodem, spożywała ryby, delfiny i wszelkie stworzenia morskie, ale najchętniej pożerała ludzi, których porywała z przepływających mimo statków. Jeszcze straszniejszą była Charybdis, która siedziała na przeciwległej skale, -ukryta wśród drzew figowych Trzy razy dziennie wciągała ona w swą lejkowatą, niezmierzoną gardziel wszystką wodę morską z cieśniny, a pochłonąwszy co tylko żywego w niej znalazła, wypluwała wodę napowrót.

Wobec nieuchronnej, jak się zdawało śmierci, przerażeni Argonauci ze łzami w oczach uścisnęli się serdecznie, oczekując ostatniej chwili. Ale Hera nie zapomniała o przysłudze, jaką jej oddał Jazon, a nienawidząc Peliasa, przywłaszczyciela tronu Jazonowskiego, postanowiła ocalić tych, którzy mu nieszczęście nieśli. Wezwała więc na pomoc nimfy morskie, zwinne Nereidy, które niespodzianie wynurzyły się z fal, chwyciły okręt na barki i uniosły go daleko od cieśniny.

Po wielu innych, mniej niebezpiecznych przygodach przybyli wreszcie Argonauci do przystani w Jolkosie.

Pelias, pewny, że Jazon nie wróci, ucztował i bawił się wesoło; dręczyła go tylko myśl, że jest już starym i niedługo życia używać będzie.

Argonauci stanęli zbrojnie pod murami grodu, w którym, na wieść o ich przybyciu, Pelias się zamknął.

Medea, przebrana za starą wróżkę, dostała się do zamku królewskiego i zdurzyła córki Peliasa, że może starcowi za pomocą czarów i ziół cudownych przywrócić siły i młodość.

— Trzeba jednak — dodała — ciało jego na kawałki porąbać i w kotle ugotować, a następnie posmarować te kawałki maścią, żeby się zrosły.

Córki zgodziły się na to i poćwiartowały śpiącego ojca. Wówczas Medea wzięła w rękę zapaloną pochodnię i poszła na wieżę zamkową pod pozorem złożenia ofiary bogini księżyca Selenie.

Był to znak umówiony, i skoro tylko światło zabłysło na wieży, Jazon z towarzyszami uderzył na gród. Daremnie mieszkańcy rozpaczliwymi okrzykami wzywali swego króla i wodza. Nie mogąc żadnych doczekać się rozkazów, zaniechali obrony. Argonauci złupili zamek Peliasa, i Jazon otrzymał dziedzictwo ojcowskie.

Widział jednak, że lud nie jest mu życzliwy, że obwiniają go o podstępne zamordowanie stryja, a żonę jego nazywają czarownicą. Zrzekł się więc dobrowolnie tronu na rzecz Akastosa, syna Peliasa, a sam osiadł w Koryncie z Medeą, którą poślubił, i w małżeństwie z nią doczekał się trzech synów, pięknych i żwawych chłopców.

W Koryncie sława Jazona nie była tak głośną, jak w ziemi ojczystej. Wspomnienia czynów bohaterskich, odbieranych hołdów, drażniły go tylko. Żałował utraconej korony, dla której zdobycia narażał życie swoje i tylu bohaterów. Wydawało mu się, że Medea jest winną tych niepowodzeń, jakie go spotkały i zapominał, że jej zawdzięcza ocalenie od niechybnej zguby.

Niechęć do żony wzrastała tembardziej, że słyszał nieraz, jak nazywano ją czarownicą i trucicielką.

Grecy nie lubili wogóle cudzoziemców, których bez różnicy nazywali barbarzyńcami, a nawet dla ziomków swoich, pochodzących z innych krajów, nie robili wyjątku. Każde miasto z okolicą stanowiło kraj oddzielny, było jedyną, prawdziwą ojczyzną dla swych mieszkańców. Przybysze, chociażby Grecy, nie mieli praw obywatelskich, stali niewiele wyżej od niewolników. Małżeństwo z cudzoziemką, a tembardziej z kobietą, pochodzącą z narodu barbarzyńskiego, nie miało żadnego znaczenia i mogło być w każdej chwili rozwiązanem.

Postanowił więc Jazon rozwieść się z żoną i przez nowy związek małżeński odzyskać utracone stanowisko. Król Koryntu Kreon zgadzał się wydać za niego córkę swą Krenzę. Dowiedziawszy się o tem, Medea przypomniała Jazonowi uroczystą przysięgę, złożoną owej pamiętnej nocy, w której złote runo zdobył. Widząc jednak, że mąż od zamiaru swego odstąpić nie myśli, pozornie pogodziła się ze swym losem, ale pod maską spokoju obmyśliła i przygotowała straszną zemstę.

Pewnego dnia dała Jazonowi dla Kreuzy piękną suknię i złotą koronę, pragnęła bowiem dowieść — mówiła — że nie ma do niej żadnej urazy. Ale kiedy Kreuza ubrała się w tę suknię, nagle ogarnął ją całą płomień. Na krzyk nieszczęśliwej zbiegli się wszyscy mieszkańcy pałacu, lecz nie mogli ugasić ognia, który w jednej chwili objął wszystkie sprzęty w komnacie. Zajęci ratowaniem Kreuzy ludzie nie dostrzegli, że płomienie odcięły im drogę. Pałac królewski spłonął, a w nim król Kreon z całą rodziną, dworzanami i niewolnikami. Tylko Jazon cudownie ocalał.

Rozjuszony gniewem pędził do domu swego, ażeby zemścić się na Medei. Zbliżał się da bramy, gdy ujrzał jakby chmurę, spadającą na dom, a po chwili ulatujący w powietrze wóz, który ciągnęły skrzydlate smoki. Na wozie tym siedziała Medea.

Tknięty złowrogiem przeczuciem szybko przebiegał Jazon puste komnaty domu. Nagle zatrzymał się, posłyszawszy jęk stłumiony, dochodzący z sypialni dziecinnej. Gdy wpadł do tej komnaty, straszny widok ujrzały jego oczy.

Trzej synowie, broczący krwią, leżeli na podłodze. Pomordowała ich matka rodzona, ażeby zemścić się na ojcu. Ten okropny widok przypomniał nieszczęśliwemu trupa niewinnie zabitego Apsyrtosa.

W rozpaczy po stracie szczęścia i wszystkich swoich nadziei, Jazon chwycił nóż, którym Medea pozarzynała dzieci, wbił go sobie aż po rękojeść w piersi i padł bez duszy na ciała ukochanych synów.

(1) Nie był to Ajolos, bóg wiatrów, ale syn Hellenosa, rodzica wszystkich Greków, który był wnukiem Prometeusa, a synem Deukaliona i Pirry, jedynej pary ludzi ocalonej po potopie.

(2) Grecy nazywali siebie Hellenami. Rzymianie nazwali ich Grekami od nazwy niewielkiego plemienia helleńskiego Graikoi,

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI. OIDIPUS (EDYP).

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. SIEDMIU KRÓLÓW POD TEBAMI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. WOJNA TROJAŃSKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. DALSZE LOSY ILIONU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. POWRÓT ODYSSEUSA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. UCIECZKA ENEASA Z TROI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. ENEAS W ITALII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej