Laurence Sterne

PODRÓŻ SENTYMENTALNA PRZEZ FRANCJĘ I WŁOCHY

Konwersja: Nexto Digital Services

PODRÓŻ SENTYMENTALNA PRZEZ FRANCJĘ I WŁOCHY

Laurence Sterne

SENTYMENTALNA PODRÓŻ ETC. ETC.

— We Francji — powiedziałem — lepiej załatwiają te sprawy.

— Waszmość byłeś we Francji? — wykrzyknął skwapliwie mój rozmówca tonem tryumfu, a zarazem największej w świecie uprzejmości. — Dziwne! — rzekłem do siebie, roztrząsając w duchu to wydarzenie — żeby dwadzieścia jeden mil podróży statkiem, bo z Dover do Calais z wszelką pewnością nie ma ich więcej, dawało człowiekowi takie prawa. Trzeba to zgłębić. — Niechając tedy sporu poszedłem prosto do mego mieszkania, zapakowałem pół tuzina koszul i parę czarnych jedwabnych spodni (— frak, który mam na sobie — rzekłem spoglądając na jego rękaw — ujdzie —) i wsiadłem do dyliżansu jadącego do Dover; a że statek pocztowy odpłynął nazajutrz rano o dziewiątej — już o trzeciej zajadałem na obiad duszonego kurczaka tak niezaprzeczalnie we Francji, że gdybym następnej nocy skonał na niestrawność,. nawet świat cały nie mógłby zawiesić w mocy Droits d´aubaine. Moje koszule, czarne jedwabne spodnie, torba podróżna i wszystko inne musiałoby stać się własnością króla Francji — nawet obrazek, który od tak dawna noszę na sobie i o którym tylekroć mówiłem ci, Elizo, że chciałbym go zabrać z sobą do grobu — i ten nawet zerwano by mi z szyi. — Małoduszny to postępek! zagarniać marną pozostałość po nieostrożnym wędrowcu, którego poddani twoi zwabili na swój brzeg — na Boga! Sire, to nie uchodzi — i boli mnie to wielce, że przedkładać to muszę monarsze ludu tak cywilizowanego i uprzejmego, tak słynnego z sentymentu i delikatności...

Ale wszakże dopiero co stanąłem w granicach twych włości...

CALAIS

Kiedy skończyłem obiad i wypiłem zdrowie króla Francji, by się upewnić, że nie chowam doń urazy, lecz przeciwnie, czczę go wielce za jego ludzkość — wstałem czując się po tym posiłku tak, jak by mi cal wzrostu przybyło:

— Nie — rzekłem —Burboni to ród zgoła nie okrutny; pobłądzić mogą jak inni ludzie, ale mają pewną łagodność we krwi. — W chwili gdy to stwierdziłem, poczułem na policzku rumieniec bardziej delikatny, cieplejszy i milszy niż ten, który wywołać mógł burgund (przynajmniej po dwa liwry butelka, a taki właśnie piłem przed chwilą).

— Sprawiedliwy Boże! — rzekłem odtrącając nogą na bok moją torbę podróżną — cóż to takiego jest w dobrach tego świata, co tak zaostrza w nas dowcip i — przy okazji — tylu dobrych bliźnich spośród nas czyni tak okrutnymi kłótnikami?

Kiedy człowiek jest w zgodzie z człowiekiem, o ileż lżejszym od piórka staje się najcięższy z metali w jego ręku! Dobywa sakiewki, trzyma ją niedbale, nie ściskając, i rozgląda się, jak gdyby szukał, z kim by się jej zawartością podzielić. — Czyniąc tak właśnie, czułem, jak każda żyłka w mym ciele rozszerza się, arterie radośnie pulsowały wszystkie razem i wszystko, co podtrzymuje życie w człowieku, pracowało we mnie tak gładko, bez tarcia, że wprawiłoby to w zdumienie najlepiej znajałcą się na fizyce précieuse w całej Francji. Przy całym swoim materializmie, trudno by jej było nazwać mnie maszyną.

— Pewien jestem — rzekłem do siebie — iż obaliłbym jej przekonania.

Nadejście tej myśli wzniosło w owej chwili naturę na największe wyżyny, jakie zdolna była osiągnąć. W zgodzie ze światem byłem już przedtem, a teraz zawarłem ostateczne przymierze z samym sobą.

— Ach, gdybym to ja był królem Francji! — zawołałem — cóż to byłby za moment dla sieroty, która pragnęłaby wyprosić ode mnie torbę podróżną po swoim ojcu!

MNICH

CALAIS

Ledwo wyrzekłem te słowa, do izby wszedł biedny zakonnik reguły św. Franciszka, by uprosić cokolwiek dla swego klasztoru. Nikt nie lubi, kiedy jego cnoty są igraszką okoliczności. Człowiek może być hojny, tak jak inny bywa potężny — sed non, quo ad hanc — albo i nie — gdyż niepodobna stosować utartego; rozumowania do przypływów i odpływów naszych humorów.

Któż to wie? mogą one zależeć od tych samych przyczyn, które oddziałują na prawdziwy przypływ i odpływ. Przypuszczenie takie często byłoby dla nas zgoła pochlebne. Ja sam pewien jestem, że w niejednym przypadku byłbym bardziej rad, gdyby świat mówił o mnie, „że miałem z księżycem sprawę, w której nie było ani grzechu, ani hańby", niż gdyby uchodziło za mój całkiem własny czyn i postępek to, w czym jednego i drugiej było tak wiele.

Ale mniejsza z tym. Ledwo nań spojrzałem, a już postanowiłem z góry, że nie dam mu ani jednego su; toteż włożyłem sakiewkę do kieszeni, zapiąłem ją, wyprostowałem się z lekka i z powagą postąpiłem ku niemu. Obawiam się, że w moim spojrzeniu było coś mrożącego: mam w tej chwili jego postać przed oczyma i zdaje mi się, że było w niej coś, co zasługiwało na lepsze potraktowanie.

Mnich, jak wywnioskowałem z wyrwy w jego tonsurze —wszystko, co z niej pozostało, to kilka siwych włosów na skroniach -- miał zapewne około lat siedemdziesięciu, ale sądząc po jego oczach, po tym jakimś w nich ogniu, który zdawał się stłumiony raczej przez uprzejmość niż przez lata — nie mógł mieć więcej nad sześćdziesiątkę. Prawda leżała zapewne pośrodku — sześćdziesiąt pięć miał z pewnością: ogólny zaś wygląd jego oblicza potwierdzał tę ocenę, choć zdawało się, że coś wyżłobiło tam zmarszczki przed czasem.

Była to jedna z tych głów, jakie nieraz malował Guido — łagodna, blada, bystra, wolna od wszelkich pospolitych myśli właściwych owym opasłym, zadowolonym nieukom, którzy patrzą na świat z góry. Ten patrzał przed siebie — ale tak, jak by spoglądał na coś znajdującego się poza tym światem. Jak ktoś należący do jego zakonu dochrapał się takiej głowy — wie jeden tylko Pan Bóg, który osadził ją na mniszych ramionach, ale przystałaby ona braminowi i gdybym ją napotkał wśród równin Indostanu, wzbudziłaby we mnie bogobojną cześć.

Resztę jego osoby można oddać paroma pociągnięciami; narysowanie jej powierzyć by można byle komu, nie była bowiem ani wytworna, ani wulgarna, ale taka, jaką ją czynił charakter i wyraz jej właściciela: cienka, chuda, wzrostu nieco powyżej przeciętnego, gdyby pewne pochylenie ciała naprzód nie pozbawiało jej tego wyróżnienia — lecz pochylenie to było postawą prośby, i gdy tak teraz mnich ów stoi przede mną w wyobraźni, zdaje mi się, że raczej zyskiwał na niej, niż tracił.

Posunąwszy się naprzód trzy kroki, przystanął; a gdy ja z kolei podszedłem tuż do niego, położył lewą rękę na piersi (w prawej trzymał bowiem swój cienki, biały kij wędrowny) i przedstawił się wygłaszając zwykłą historyjkę o potrzebach klasztoru i ubóstwie swego zakonu. A uczynił to z taką prostotą i wdziękiem, i tyle pokornego błagania było w jego spojrzeniu i całej postaci, że chyba mnie coś zuroczyło, skoro mnie to nie wzruszyło do żywego...

Prawdziwszy jednak powód był ten, że postanowiłem był z góry nie dać mu ani jednego su.

MNICH

CALAIS

— Wielka to prawda — rzekłem odpowiadając na wzniesienie oczu w górę, którym zakończył swą przemowę — wielka to prawda: niebiosa niechaj będą ucieczką tych, co jej szukają jedynie w miłosierdziu świata, którego zasoby, obawiam się, nie mogą w żaden sposób nastarczyć licznym a wielkim roszczeniom, jakie kieruje się do nich o każdej godzinie.

Kiedy wymawiałem słowa „wielkim roszczeniom", on spuścił przelotnie oczy na rękaw swego habitu. Odczułem pełną wymowę tego spojrzenia. — Przyznaję — rzekłem — zgrzebny habit, a do tego zmieniany tylko raz na trzy lata, i lichy wikt: niewielkie to dostatki;. lecz iście pożałowania godne jest, że choć zdobyć je można na świecie tak niewielkim trudem, wasz zakon chce prokurować je sobie z funduszu, który jest własnością chromych, ślepych, starców i złożonych niemocą... także i więzień, który leżąc liczy bez końca dni swej udręki, tęsknie wygląda swej cząstki. I gdybyś należał do zakonu miłosierdzia, zamiast do zakonu św. Franciszka, to choć jestem biedny — mówiłem dalej, wskazując na moją torbę podróżną — z całą ochotą otworzyłbym ją przed tobą na wykup nieszczęśliwych. — W tym miejscu mnich złożył mi ukłon. — Lecz spośród wszystkich — ciągnąłem — największe chyba prawo mają nieszczęśliwi naszego własnego kraju, a przecież tysiące ich pozostawiłem w niedoli na naszym brzegu. — Tu mnich skinął gorliwie głową, jak gdyby chciał rzec: — Niewątpliwie, nędzy jest dosyć w każdym zakątku świata, nie tylko w naszym klasztorze.— Ale jest różnica — powiedziałem kładąc dłoń na rękawie jego habitu jakby w odpowiedzi na uprzednie jego spojrzenie — jest różnica, dobry ojcze! pomiędzy tymi, którzy pragną tylko jeść chleb zarobiony własną pracą, a tymi, którzy jedzą chleb zarobiony przez innych i nie mają w życiu innego zamysłu jak ten, by przejść przez nie w niechlujstwie i ciemnocie, dla miłości Boga.

Biedny franciszkanin nie odrzekł ani słowa; gorączkowy rumieniec pojawił się na chwilę na jego policzku, lecz nie zagościł tam długo, zdawało się, że Natura przestała się już w nim objawiać drażliwością, gdyż nie pokazał teraz żadnej urazy, lecz przycisnąwszy kij łokciem do ciała, z rezygnacją skrzyżował obie ręce na piersi i wyszedł.

MNICH

CALAIS

Skoro tylko drzwi zamknęły się za nim, serce moje ścisnęły wyrzuty sumienia. Powiedziałem aż trzy razy — phi! — z niedbałą miną, ale to nie pomagało: każda wymówiona przeze mnie z niechęcią sylaba stawała mi gwałtem na nowo w wyobraźni. Pomyślałem sobie, że jedyne, do czego miałem prawo wobec biednego franciszkanina, było, odmówić mu. Już to byłoby dla zawiedzionego dostateczną karą, bez dodatku złośliwych słów. Wspomniałem jego siwe włosy, zdawało mi się, że uprzejma jego postać wraca do pokoju i łagodnie pyta, w czym mi uchybiła? z jakiego powodu mogłem mu tak dokuczać? Byłbym dał dwadzieścia liwrów za adwokata. — Postąpiłem bardzo źle — rzekłem w duchu — lecz dopiero co wyruszyłem w podróż i w dalszej drodze nauczę się lepszego obejścia.

NIEGOŚCINKA

CALAIS

Stan, kiedy człowiek jest z siebie niezadowolony, ma przecież tę zaletę, że doskonale go usposabia do zawarcia transakcji handlowej. Otóż ponieważ nie sposób podróżować po Francji i Italii bez kolaski, a natura popycha nas zazwyczaj do tego, do czego się najlepiej nadajemy, wyszedłem na podwórze stajenne, by kupić lub nająć coś, co służyłoby memu celowi. Na pierwszy rzut oka spodobała mi się stara „niegościnka" stojąca w najdalszym kącie podwórza, natychmiast więc wsiadłem do niej, a stwierdziwszy, że harmonizuje nieźle z mym samopoczuciem, kazałem posługaczowi zawołać pana Dessein, właściciela oberży. Że jednak pan Dessein udał się był na nieszpory, a ja nie miałem ochoty zetknąć się z franciszkaninem, którego widziałem rozmawiającego po drugiej stronie podwórka z jakąś damą świeżo przybyłą do gospody — zasłoniłem się od nich taftową firanką i ponieważ postanowiłem pisać wspomnienia z mojej podróży, dobyłem pióra i atramentu i w niegoścince napisałem do tych wspomnień przedmowę.

PRZEDMOWA W NIEGOŚCINCE

Niejeden filozof-perypatetyk musiał zapewne zauważyć, że natura własną niezaprzeczoną mocą ustanowiła pewne granice i zapory ludzkiemu niezadowoleniu. Cel swój osiągnęła w sposób najcichszy i najłatwiejszy, nakładając na człowieka niemal niezwalczony przymus zapracowywania sobie na dostatnie życie i znoszenia swych cierpień w domu. Tylko bowiem w domu dostarczyła mu obiektów najodpowiedniejszych do tego, by dzieliły jego szczęście oraz dźwigały część owego brzemienia, które we wszystkich krajach i epokach było zawsze zbyt ciężkie dla jednej pary ramion. Prawda, że jesteśmy w pewnym stopniu wyposażeni w zdolność rozprzestrzeniania niekiedy swego szczęścia poza wyznaczone przez naturę granice, lecz tak już jest, że przez nieznajomość języków, ż braku znajomych, przyjaciół i domowników oraz na skutek różnic wychowania, obyczajów i nawyków tyle rzeczy przeszkadza nam w przekazywaniu naszych wrażeń poza obręb naszego własnego środowiska, że często staje się to dla nas zupełną niemożliwością

Stąd wypływać zawszą będzie wniosek, że bilans sentymentalnej wymiany wypada zawsze na szkodę poszukiwacza przygód, który opuścił swoją ojczyznę: musi on kupować to, co mu trudno dostać, po cenie, jaką mu stawiają gospodarze; jego słowa w rozmowie rzadko przyjęte będą bez znacznego dyskonta w zamian za ich słowa — a że to, nawiasem mówiąc, wpędza go wiecznie w ręce mniej wymagających handlarzy takich rozmów, jakie może znaleźć na swej drodze, przeto nie potrzeba być wieszczem, by odgadnąć, jakie towarzystwo go czeka...

To przywodzi mnie do sedna rzeczy; prowadzi mnie w naturalny sposób (jeżeli tylko bujanie się tej niegościnki pozwoli mi wieść dalej moje rozważania) do przyczyn sprawczych jak również do bezpośrednich powodów podróżowania.

Ludzie bez zajęcia opuszczają swój kraj rodzinny i udają się za granicę z jakiegoś powodu czy powodów, które wyprowadzić można z jednej z niżej wymienionych przyczyn ogólnych —

Niemocy ciała,

Tępoty umysłu lub

Nieuchronnej konieczności.

Dwie pierwsze odnoszą się do tych wszystkich, którzy podróżują lądem lub wodą powodowani pychą, ciekawością, próżnością lub nadmiarem żółci; przyczyny te można z kolei dzielić i łączyć ze sobą ad infinitum.

Trzecia kategoria mieści w sobie całą armię peregrynujących męczenników, zwłaszcza zaś tych, co wyruszają w drogę z błogosławieństwem kleru, bądź jako delikwenci podróżujący pod kierunkiem opiekunów zaleconych przez sędziego, bądź też jako młodzi panowie, których ruszyło z miejsca okrucieństwo rodziców i wychowawców, podróżujący pod kierunkiem opiekunów zaleconych przez. Oxford, Aberdeen i Glasgow.

Istnieje i czwarta kategoria, lecz tak nieliczna, że nie zasługiwałaby na wyodrębnienie, gdyby w dziele tego rodzaju nie było konieczne przestrzeganie największej precyzji i dokładności, aby uniknąć pomieszania typów. Wspomniani przeze mnie ludzie są to ci, którzy przepływają morze i bawią w obcym kraju W tym celu, aby z różnych powodów i pod różnymi pretekstami zaoszczędzić pieniędzy. Że jednak mogliby oni również oszczędzić sobie i innym wielu niepotrzebnych kłopotów oszczędzając pieniądze u siebie w domu, a także ponieważ przyczyny ich podróży są mniej skomplikowane niż u wszystkich innych gatunków emigrantów, przeto wyróżnię tych panów mianem

Podróżnych zwyczajnych

Tak więc cały krąg podróżujących sprowadzić można do następujących nagłówków:

Podróżni z braku zajęcia,

Podróżni z ciekawości,

Podróżni kłamcy,

Podróżni pyszni,

Podróżni próżni,

Podróżni śledziennicy.

Potem następują podróżujący z konieczności:

Podróżny — delikwent i przestępca,

Podróżny uciśniony i niewinny,

Podróżny zwyczajny

i wreszcie (jeśli łaska)

Podróżny sentymentalny (to znaczy ja), do opisania którego obecnie zasiadam, a który puścił się w podróż tak samo z konieczności i z besoin de voyager, jak każdy inny członek tej kategorii.

Wiem zarazem dobrze, że skoro zarówno moje podróże jak obserwacje będą całkiem innego pokroju niż u któregokolwiek z moich poprzedników — mogłem się był uprzeć, by stworzyć całą osobną klasę tylko dla siebie jednego; przez to jednak wtargnąłbym w strefę podróżnego próżnego, chcąc zwrócić na siebie uwagę, a nie mając ku temu lepszego powodu, jak tylko niezwykłość mego wehikułu.

Dla czytelnika mego wystarczy — o ile sam był niegdyś podróżnikiem — że zgłębiając powyższy katalog i zastanawiając się nad nim, będzie mógł określić swe własne w nim miejsce i rangę. Będzie to krok ku poznaniu samego siebie, ponieważ wielce prawdopodobne jest, że aż do obecnej chwili zachował w sobie jakiś ślad i odbicie tego, co w czasie swych podróży wchłonął lub czego dokonał.

Człowiekowi, który pierwszy przewiózł burgundzką winorośl na Przylądek Dobrej Nadziei (zważcie, iż był to Holender), nigdy się nie śniło, że pić będzie na Przylądku to samo wino, które ta sama winorośl daje na. wzgórzach Francji. Był na to zbyt flegmatyczny. Spodziewał się bez wątpienia, że wypije jakiś płyn podobny do wina; lecz czy będzie on dobry, zły czy obojętny — dość dobrze znał świat ten, by wiedzieć, że to nie miało zależeć od jego woli, lecz że o powodzeniu jego próby rozstrzygnie to, co powszechnie zwane bywa przypadkiem. Ufał wszakże, że wszystko pójdzie jak najlepiej; pełen nadziei, zbytnio dufny w moc swojej głowy i trafność swego sądu, Mynfoeer mógł łacno zawieść się na obojgu w swej nowej winnicy, a odsłoniwszy swą nagość — stać się pośmiewiskiem swojego ludu.

- Podobnie dzieje się z biednym podróżnym żeglującym i jeżdżącym pocztą po bardziej cywilizowanych królestwach tej ziemi w pogoni za wiedzą i postępem.

Wiedzę i postęp zdobywa się żeglując i jeżdżąc pocztą w tym celu; czy będzie to jednak pożyteczna wiedza i rzeczywisty postąp, to niepewne jest jak loteria. I nawet jeśli się poszukiwaczowi przygód uda, to musi on nabytego kapitału używać przezornie i rozumnie, jeżeli ma obrócić go sobie na korzyść. Ponieważ jednak ogromna przewaga szans jest przeciwko niemu, zarówno jeżeli chodzi o nabycie jak i o zastosowanie, przeto sądzę, że człowiek postępowałby mądrzej, gdyby wymógł na sobie, żeby zadowalać się życiem bez zagranicznej wiedzy i zagranicznego postępu, zwłaszcza jeżeli mieszka w kraju nie cierpiącym na absolutny brak jednego i drugiego. Zaprawdę, często-gęsto kosztowało mnie to wiele serdecznej zgryzoty, kiedy patrzyłem, ile zrobił fałszywych kroków podróżnik z ciekawości, by badać nowe wynalazki i oglądać ciekawostki — wszystkie bowiem, jak mówił Sancho Pansa do Don Kichota, mógł oglądać w domu nie zabłociwszy sobie trzewików. Nasza epoka jest tak pełna światła, że nie ma chyba kraju ani zakątka w Europie, którego promienie nie krzyżowałyby się i nie wymieniały z innymi. Wiedza we wszystkich prawie swych gałęziach i we wszystkich prawie sprawach jest jak muzyka na włoskiej ulicy: korzystać z niej mogą i ci, co nic nie płacą. Lecz nie ma pod słońcem narodu — a świadczę się Bogiem (przed którego trybunałem muszę kiedyś stanąć i zdać sprawą z niniejszego dzieła), że nie mówię tego dla przechwałki — lecz nie ma pod słońcem narodu, w którym by była większa obfitość rozmaitej wiedzy, gdzie o naukę łatwiej by można się ubiegać i pewniej ją zdobywać niż tutaj — gdzie sztuka doznaje poparcia i wkrótce wzniesie się na wielkie wyżyny; gdzie Natura (wszystko razem wziąwszy) tak mało ma do gadania i gdzie na koniec jest najwięcej dowcipu i radującego umysł bogactwa charakterów.

— Dokądże to więc zdążacie, mili rodacy?

— Oglądamy sobie tylko tę kolaskę — odrzekli.

— Do usług — powiedziałem, wyskakując z niej i ściągając z głowy kapelusz. — Zastanawialiśmy się właśnie — rzekł jeden z nich, który jak się przekonałem, był podróżnym z ciekawości — co mogło wprawiać ją w ruch. — Było to wzburzenie — odparłem przytomnie — wywołane pisaniem przedmowy. — Nigdy nie słyszałem — rzekł drugi, który był zwyczajnym podróżnym — aby ktoś pisał przedmowę w niegoścince. — Byłaby lepsza — odrzekłem — gdyby została napisana w czteroosobowej karecie.

Ponieważ Anglik nie podróżuje po to, ażeby spotykać się z Anglikami, więc wycofałem się do swego pokoju.

CALAIS

Kiedy szedłem przez korytarz do siebie, zauważyłem, że coś zaciemniało go bardziej niż moja osoba. W samej rzeczy był to pan Dessein, właściciel oberży, który właśnie - powrócił z nieszporów i teraz, z kapeluszem pod pachą, usłużnie podążał za mną, aby mi uprzytomnić, czego mi trzeba. Można rzec, iż pisanie w niegoścince dosyć mnie do niej rozczarowało; toteż kiedy pan Dessein mówił o niej ze wzruszeniem ramion, jak gdyby był z góry pewien, że nie może mi ona odpowiadać, przyszło mi natychmiast do głowy, że musiała kiedyś należeć do jakiegoś prosto dusznego podróżnego, który wracając do domu zostawił ją na łasce pana Dessein. Cztery miesiące upłynęły od chwili, gdy zakończyła swój wojaż po Europie na pana Desseinowym podwórzu; a że już wtedy, gdy stamtąd na ów wojaż wyruszała, była niezłym gruchotem, więc choć dwukrotnie na Mont Sennis  rozbierano ją na części, niewiele skorzystała na tych przygodach. Na żadnej z nich wszakże nie ucierpiała tyle, co stojąc przez te długie miesiące, nie pożałowana przez nikogo, w kącie podwórza pana Dessein. Zaiste, niewiele można było o niej powiedzieć dobrego; coś jednak dałoby się może — a kiedy paroma słowami można wyrwać nieszczęśnika z niedoli, znienawidziłbym tego, kto by tych słów poskąpił.

— Gdybym to ja był właścicielem tej oberży — rzekłem opierając koniec wskazującego palca o pierś pana Dessein. — z całą pewnością dołożyłbym wszelkich starań, by pozbyć się owej nieszczęsnej nieegościnki. Stoi tam obsypując cię wyrzutami, ilekroć koło niej przejdziesz...

— Mon Dieu!— powiedział pan Dessein. — Nie mam żadnego zainteresowania... — Prócz owego — przerwałem — które ludzie o pewnym usposobieniu, panie Dessein, okazują swym własnym uczuciom. Jestem przekonany, choćbyś temu nie wiem jak zaprzeczał, że jako człowiekowi, który umie czuć za innych, nie tylko za siebie, każda dżdżysta noc musi psuć ci humor. Cierpisz, panie Dessein, w tym samym stopniu co ta machina.

Zauważyłem nieraz, że kiedy komplement zawiera w sobie tyleż kwasu, co słodyczy, Anglik zawsze odczuwa w duchu rozterkę: przyjąć go czy nie przyjąć? Francuz — nigdy. Pan Dessein skłonił mi się.

— C´est bien vrai — rzekł — Lecz w tym wypadku zamieniłbym tylko jeden niepokój na inny, i to ze stratą. Zważże waszmość, miły panie, że dając ci kolaskę, która rozpadłaby się w kawałki, nim ujechałbyś połowę drogi do Paryża — zważ tylko, ile bym cierpiał wiedząc, że pozostawiłem złe wrażenie w umyśle uczciwego człowieka i że zdałem się na łaskę — a tak by być musiało — d'un homme d'esprit.

Pigułka przyrządzona była ściśle według mojej własnej recepty: nie mogłem przeto jej nie połknąć. Toteż odwzajemniwszy panu Dessein jego ukłon, bez dalszej kazuistyki udałem się z nim razem w stronę wozowni, by przyjrzeć się jego składowi kolasek.

NA ULICY

CALAIS

Nieprzyjazny zaiste musi być świat, skoro nabywca (choćby tylko mizernej karetki pocztowej) nie może wyjść na ulicę ze sprzedawcą tejże, by zakończyć spór, jaki się między nimi wywiązał, nie popadając natychmiast w taki stan ducha, i nie patrząc na swego towarzysza takim okiem, jak gdyby szedł pojedynkować się z nim w Hyde Parku. Jeśli o mnie chodzi, to jako marny fechtmistrz nie mogący w żaden sposób mierzyć się z panem Dessein, czułem, jak kłębiły się we mnie wszystkie doznania, które towarzyszą takiej sytuacji. Przenikałem pana Dessein wzrokiem na wskroś — spoglądałem na idącego z profilu, potem en face — pomyślałem, że jest podobny do Żyda — potem do Turka — zauważyłem, że nie podoba mi się jego peruka, przekląłem go w imieniu moich bogów — posłałem go do diabła...

I czyż wszystko to ma się wzniecać w sercu o dziadowską sumę trzech czy czterech luidorów, bo wszak najwyżej na tyle mogę być oszukany? — Podła namiętności! — rzekłem odwracając się, jak to czyni z natury rzeczy człowiek doznający raptownej zmiany uczuć. — Podła, nieszlachetna namiętności! Twa ręka wiedzie do zguby każdego człowieka, a zaś ręka każdego człowieka wznosi się przeciwko tobie. — Uchowaj Boże! — rzekła podnosząc rękę do czoła. Odwróciwszy się bowiem, stanąłem twarzą w twarz z ową damą, którą widziałem przedtem rozmawiającą z zakonnikiem, a która teraz szła za nami nie postrzeżona. — Rzeczywiście, uchowaj Boże! — powiedziałem podając jej rękę. Miała na sobie parę czarnych jedwabnych mitenek, z których wystawały tylko trzy pierwsze palce, więc przyjęła moją dłoń bez zastrzeżeń. Poprowadziłem ją tedy ku drzwiom wozowni.

Monsieur Dessein posłał klucz do diabła z górą pięćdziesiąt razy, nim spostrzegł, że zabrał z domu nie ten, co potrzeba. Nam pilno było do otwarcia drzwi nie mniej niż jemu i tak bacznie wpatrywaliśmy się oboje w ową zaporę, że prawie nie wiedząc o tym, trzymałem w dalszym ciągu jej dłoń. Pan Dessein pozostawił nas tedy razem, trzymających się za ręce, z twarzami zwróconymi ku drzwiom remizy, i powiedział, że powróci za pięć minut.

Otóż w takiej sytuacji pięć minut rozmowy warte jest tyleż co pięć wieków wtedy, gdy ma się twarze zwrócone na ulicę. W tym ostatnim bowiem wypadku temat do rozmowy czerpie się z przedmiotów i wydarzeń zewnętrznych; lecz kiedy ma się oczy utkwione w pustce, czerpie się z samych siebie. Jedna chwilka milczenia po odejściu pana Dessein, a sytuacja przepadłaby — dama zawróciłaby na pewno — toteż rozpocząłem rozmowę od razu.

Jakie to jednak były pokusy (skoro piszę nie po to, aby usprawiedliwiać słabostki mego serca w czasie tej podróży, lecz aby zdać z nich sprawę), o tym opowiem z tą samą prostotą, z jaką je odczuwałem.

WROTA REMIZY

CALAIS

Kiedy opowiedziałem czytelnikowi, że nie miałem ochoty wysiadać z niegościnki, ponieważ widziałem mnicha rozmawiającego z bliska ze świeżo przybyłą do gospody damą — powiedziałem mu prawdę, ale niecałą; powstrzymały mnie bowiem w równej mierze wygląd i postać damy, z którą rozmawiał. Do głowy wdarło mi się podejrzenie i podszepnęło mi, że on opowiada jej o tym, co zaszło. Coś zgrzytnęło we mnie na tę myśl — zapragnąłem, by znalazł się w swoim klasztorze.

Kiedy serce lotem swym wyprzedza rozum, oszczędza to osądowi naszemu wielu kłopotów. Pewien byłem, że ona należy do wyższego rzędu istot — przestałem wszakże myśleć o niej i pisałem dalej moją przedmowę.

Wrażenie powróciło jednak, gdy spotkałem się z nią na ulicy; pełna rezerwy szczerość, z jaką podała mi rękę, zdawała się świadczyć o jej dobrym wychowaniu i zdrowym rozsądku; a gdy ją prowadziłem, czułem w niej jakąś przyjemną uległość, która napawała spokojem całe moje jestestwo. — Dobry Boże! jakże miło byłoby człowiekowi wieść taką istotę ze sobą dookoła świata!

Nie widziałem jeszcze jej twarzy — ale to -nie było ważne, gdyż natychmiast zabrałem się do rysunku i na długo, zanim doszliśmy do drzwi remizy, fantazja skończyła już całą głowę i tak była rada, że głowa ta pasowała do jej bogini, jak by nurkowała po nią w Tybrze — ale ty, fantazjo, jesteś uwiedzioną i uwodzicielską dziewką, bo choć po siedem razy dziennie mamisz nas swymi obrazami i widziadłami, czynisz to z takim wdziękiem i obrazom swym nadajesz kształty tylu aniołów światłości, że zerwać z tobą byłoby czymś oburzającym.

Kiedyśmy doszli do wrót remizy, dama odjęła rękę od czoła i dała mi' ujrzeć oryginał. Była to twarz lat około dwudziestu sześciu, smagła, o skórze nieskalanej i przezroczystej, nie upiększonej różem ani pudrem. Nie była uderzająco piękna, ale było w niej coś, co w moim ówczesnym usposobieniu przykuło mnie do niej o wiele bardziej: była interesująca. Zdawało mi się, że miała cechy wdowieństwa, i to w tym jego stanie schyłkowym, kiedy minęły już dwa pierwsze paroksyzmy bólu i wdowa zaczyna się niepostrzeżenie godzić ze swą stratą. Wszakże tysiące innych cierpień mogły były wyżłobić te same rysy; zapragnąłem dowiedzieć się, co to były za cierpienia, i gotów byłem zapytać (gdyby zezwalał na to ten sam bon ton konwersacji, co w czasach Ezdrasza): „Co ci dolega i czemuś niespokojna? czemu rozum twój zmącony?" Jednym słowem, czułem dla niej życzliwość i postanowiłem w ten czy inny sposób ofiarować jej okruszynę uprzejmości — jeśli nie usług.

Takie oto były moje pokusy i w takiej to gotowości poddania się im — pozostałem sam na sam z damą; dłoń jej spoczywała w mojej, a twarze nasze pochylały się bliżej do drzwi remizy, niż to było bezwzględnie konieczne.

WROTA REMIZY

CALAIS

— Z pewnością, piękna pani! — rzekłem unosząc z lekka jej rękę ku górze — musi to być jedno z kapryśnych zachceń Fortuny: wziąć za ręce dwoje zupełnie sobie obcych ludzi różnych płci i być może pochodzących z różnych końców świata i w jednej chwili umieścić ich razem w tak serdecznie zażyłej sytuacji, że sama Przyjaźń, choćby przez miesiąc układała projekty, nie potrafiłaby wymyślić lepiej.

— A refleksje twoje na ten temat, Monsieur, świadczą o tym, w jak wielkie wprowadziła cię ona tą przygodą zakłopotanie.

Gdy sytuacja jest taka, jakiej sobie życzymy, nic nie jest bardziej nie w porę jak wspominanie o okolicznościach, które czynią ją taką. — Dziękujesz Fortunie — ciągnęła dalej — miałeś do tego powody, serce wiedziało o tym, i to mu wystarczało; któż tedy, oprócz angielskiego filozofa, posłałby wiadomość o tym do mózgu po to, aby osąd ów odwrócić!

Mówiąc to uwolniła dłoń ze spojrzeniem, które uznałem za wystarczająco wymowny komentarz do tekstu.

Nędzny to obraz słabości mego serca odmaluję, gdy przyznam, że doznało ono teraz bólu, którego godniejsze okoliczności nie byłyby w stanie mu zadać. Zrozpaczony byłem utratą jej ręki, a sposób, w jaki ją utraciłem, nie lał na ranę ani oliwy, ani wina: nigdy w życiu nie odczułem równie dotkliwie bólu płynącego z poczucia bezradnej niższości.

Tryumfy prawdziwie kobiecego serca w chwilach takich poniżeń bywają krótkie. Po bardzo niewielu sekundach położyła dłoń na mankiecie mego fraka, by dokończyć swej odpowiedzi; jakoś więc — Bóg jeden wie jak — wróciłem do poprzedniej sytuacji.

Nie miała nic więcej do powiedzenia.

Zacząłem wraz obmyślać inny sposób prowadzenia rozmowy z damą, wywnioskowałem bowiem z ducha i morału jej słów, że omyliłem się co do jej charakteru. Kiedy jednak zwróciła ku mnie twarz, duch, który ożywiał jej odpowiedź, już uleciał, mięśnie odprężyły się i ujrzałem ten sam bezbronny wyraz cierpienia, który od początku zjednał mnie dla jej sprawy. O melancholio! widzieć tak pełną życia istotę pastwą smutku. Żal mi jej było z głębi duszy; i jakkolwiek oziębłemu sercu może się to wydać śmieszne — chętnie byłbym wziął ją w ramiona i utulił — choć to było na ulicy — bez rumieńca wstydu.

Pulsowanie arterii w mych palcach obejmujących jej rękę powiedziało jej o tym, co się we mnie działo. Spuściła oczy — nastąpiło kilka chwil milczenia.

Obawiam się, że w czasie tej przerwy musiałem zrobić nieznaczny wysiłek, by mocniej uścisnąć jej dłoń. Poznałem to po delikatnym drżeniu, które uczułem po wewnętrznej stronie mej własnej dłoni — nie jak by ona miała wycofać swoją, lecz jak gdyby myślała o tym. I byłbym niechybnie utracił ją po raz drugi, gdyby instynkt raczej niż rozum, nie podszepnął mi ostatniego w takich niebezpieczeństwach ratunku: trzymać jej rękę lekko, tak jak gdybym w każdej chwili miał ją sam z własnej woli wypuścić. Pozwoliła tedy sytuacji trwać nadal, póki nie powrócił z kluczem pan Dessein; ja zaś tymczasem jąłem rozważać, jak by tu zatrzeć złe wyobrażenie o mnie, które musiała zaszczepić w jej piersi historia biednego zakonnika, o ile ją jej opowiedział.

TABAKIERKA

CALAIS

Zacny stary mnich, kiedy o nim pomyślałem, znajdował się o sześć kroków od nas i zbliżał się ku nam, zbaczając nieco; z prostej linii, jak gdyby nie był pewien, czy ma nam przerwać, czy też nie. Skoro tylko znalazł się przy nas, stanął i z ogromną szczerością malującą się na twarzy wyciągnął do mnie otwartą rogową tabakierkę, którą miał w ręku. — Spróbuj mojej, ojcze — rzekłem dobywając tabakierkę (małą, szylkretową) i kładąc mu ją w rękę

— Wyśmienita — rzekł zakonnik — Zróbże mi więc łaskę — odparłem — i przyjmij tabakierkę wraz z zawartością, a kiedy wyjmiesz z niej szczyptę, przypomnij sobie czasem, że była to ofiara przebłagalna człowieka, który kiedyś odniósł się do ciebie nieprzyjaźnie, lecz nie z serca to uczynił.

Biedny mnich oblał się szkarłatem. — Mon Dieu! — powiedział składając ręce — nigdyś, panie, nie odniósł ,się do mnie nieprzyjaźnie. — Sądziłabym — rzekła dama — że to do niego niepodobne. — Teraz ja z kolei zaczerwieniłem się; z jakich jednak pobudek, dociekanie tego pozostawiam tym nielicznym, którzy mają czułe dusze. — Daruj, pani — odrzekłem — potraktowałem go bardzo nieuprzejmie, i to bez żadnej prowokacji. — To niepodobieństwo — rzekła dama. — Boże mój! — zawołał mnich z żarem przekonania, który zdawał się nie pasować zgoła do niego —wina była moja, mojej niewczesnej gorliwości. — Na to dama zaoponowała, a ja przyłączyłem się do niej utrzymując z nią razem, że ktoś tak zrównoważony jak on nie mógł obrazić nikogo.

Nie wiedziałem, że spór może się stać tak słodki i przyjemny dla nerwów, jak dla mnie stał się w tej chwili. Milczeliśmy bez cienia poczucia owej niemądrej przykrości, która ogarnia nas, kiedy w takim kółku patrzy się sobie w twarze przez dziesięć minut, nie mówiąc ani słowa. W tym czasie zakonnik potarł swoją rogową tabakierkę o rękaw habitu; a skoro tylko na skutek tarcia nabrała trochę połysku, skłonił się nisko i rzekł, iż za późno jest, by orzec, czy to słabość, czy dobroć naszych charakterów zaplątała nas w ten spór — ale jakkolwiek się rzecz miała, błaga mnie, byśmy się Izamienili tabakierkami. Mówiąc to podał mi jedną ręką swoją, podczas gdy drugą przyjął ode mnie moją, po czym ucałowawszy ją — z oczyma promieniejącymi dobrotliwością — schował ją na piersi i odszedł.

Przechowuję tę tabakierkę, jak bym przechowywał jakąś, religijną świętość, by pomóc swej duszy piąć się ku lepszemu. Zaprawdę, rzadko kiedy wychodzę bez niej i często zdarza mi się wywoływać przy jej pomocy uprzejmego ducha jej właściciela, aby temperował mojego własnego ducha w światowych rozterkach. Pochłaniały one niegdyś i jego, jak się dowiedziałem z jego dziejów, aż mniej więcej do czterdziestego piątego roku życia, kiedy to, źle wynagrodzony za jakieś wojskowe zasługi, a jednocześnie spotkawszy się z zawodem w najczulszej z namiętności, porzucił miecz i płeć piękną zarazem i znalazł święte schronienie nie tyle w swoim klasztorze, co w sobie samym.

Smutno mi na duchu, kiedy przychodzi mi dodać, że gdy ostatnim razem wracałem przez Calais i zapytałem o ojca Lorenzo, usłyszałem, że nie żyje od blisko trzech miesięcy. Pogrzebano go nie w klasztorze, lecz — zgod-nie z jego życzeniem — na małym cmentarzyku należącym do klasztoru, a położonym o parę mil drogi od niego. Zapragnąłem mocno ujrzeć miejsce, w którym go złożono — i tam, wydobywszy jego małą rogową tabakierkę, usiadłem przy mogile i jąłem wyrywać pokrzywy, które niepotrzebnie tam rosły. Wszystko to tak mocno mnie poruszyło, że zalałem się potokiem łez — ale słaby jestem jak kobieta; i proszę świat, by się nie uśmiechał, lecz okazał mi litość.

WROTA REMIZY

CALAIS

Przez cały ten czas ani na chwilę nie przestałem trzymać ręki damy w swojej; trzymałem ją już tak długo, że nieprzyzwoicie byłoby puścić ją, nie przycisnąwszy jej wprzódy do ust. Gdy to uczyniłem, krew moja i myśli, które chwilowo zapomniały były o niej, wróciły do niej z nowym ożywieniem.

Zdarzyło się w owej krytycznej chwili, że dwaj podróżni, którzy przedtem na podwórzu przemówili do mnie, przechodzili właśnie, i widząc naszą komitywę, pomyśleli sobie, że musimy być co najmniej mężem i żoną; toteż gdy tylko podeszli do wrót remizy, zatrzymali się i ten z nich, który był podróżnym ciekawskim, spytał nas, czy ruszamy nazajutrz rano do Paryża. — Mogę odpowiadać tylko za siebie — odparłem, a dama dodała, że wybiera się do Amiens. — Jedliśmy tam wczoraj obiad — rzekł zwyczajny podróżny. — Kierując się do Paryża przejeżdża się prosto przez miasto — dodał ten drugi. Miałem właśnie wyrazić mu stokrotne dzięki za wiadomość, że Amiens leży na drodze do Paryża, lecz gdy wyciągnąłem rogową tabakierkę mego •biednego mnicha, skłoniłem się im tylko bez wylewności i życzyłem dobrego przejazdu do Dover, po czym znów pozostaliśmy sami.

— Cóż by to było złego — rzekłem do siebie — gdybym uprosił tę nieszczęśliwą damę, by przyjęła połowę mojej kolaski? i jakaż wielka szkoda mogłaby z tego wyniknąć?

Kiedy formułowałem tę propozycję, zatrwożyły się we mnie wszystkie brudne namiętności i złe skłonności. — Zmusi cię to do wynajęcia trzeciego konia — rzekło Skąpstwo — co pozbawi twoją kieszeń dwudziestu liwrów. — Nie wiesz, kto ona — rzekła O s t r oż no ś ć — ani w jakie tarapaty afera ta może cię wplątać — szepnęło Tchórzostwo.

— Bądź pewien, Joriku! — rzekła Rozwaga — że powiedzą, iż pojechałeś z kochanką i przybyłeś w tym celu do Calais umówiony z góry.

—Nigdy potem — zawołała na głos Obłuda — nie będziesz już mógł pokazać się światu —ani dostąpić awansu w kościele — rzekła Małoduszność — ani objąć w nim żadnego istanowiska — dodała P yc h a — prócz posady mizernego prebendariusza.

— Ależ to uprzejmość — odpowiedziałem, a że przeważnie kieruję się pierwszym impulsem, a zatem rzadko słucham owych intryg, które, o ile mi wiadomo, nie służą żadnemu celowi prócz tego, że otaczają serce twardym pancerzem, zwróciłem się przeto natychmiast ku damie.

Lecz ona podczas całej tej rozprawy wyśliznęła się niepostrzeżenie i nim powziąłem postanowienie, oddaliła się już o dziesięć lub dwanaście kroków. Ruszyłem tedy za nią wielkim krokiem, by najzręczniej, jak umiem, przedstawić jej mą propozycję. Widząc jednak, że idzie z policzkiem na pół opartym o wewnętrzną część dłoni — powolnym, krótkim krokiem świadczącym o zadumie i z oczyma utkwionymi w ziemią, pomyślałem, że i w niej toczy się ten sam przewód sądowy. — Boże ją wspieraj! — rzekłem. —Ma ona widać poza mną jakąś teściową, świętoszkowatą ciotkę, czy inną niedorzeczną starą babę, której musi się poradzić w tej sprawie. Nie chcąc więc przerywać owego procesu i mniemając, iż bardziej po rycersku będzie zachować dyskrecję niż zaskakiwać, uczyniłem w tył zwrot i zrobiłem kilka kroków tam i z powrotem przed drzwiami remizy, podczas gdy ona przechadzała się w zamyśleniu opodal.

NA ULICY

CALAIS

Postanowiwszy w wyobraźni na pierwszy rzut oka, że moja dama „należy do wyższego rzędu istot", a następnie ustaliwszy jako drugi aksjomat, równie nie podlegający kwestii jak pierwszy, że jest wdową i nosi na sobie znamiona cierpienia — poprzestałem na tym. Miałem już dostateczne ugruntowanie sytuacji, która mnie cieszyła, i gdyby dama pozostała tuż przy mnie do samej północy, byłbym trzymał się mego systemu i myślał o niej tylko zgodnie z tym ogólnym wyobrażeniem.

Nie zdążyła oddalić się ode mnie więcej niż na dwadzieścia kroków, a już coś we mnie jęto się domagać bardziej szczegółowego śledztwa. Oddalenie naprowadziło myśl o dalszej rozłące — mogłem jej już nigdy więcej nie ujrzeć. Serce zawsze jest za tym, by ratować, co się da; chciałem mieć ślad, po którym życzenia moje mogłyby do niej trafić, jeślibym sam nie miał nigdy więcej się z nią spotkać; słowem — pragnąłem poznać jej imię — jej nazwisko — jej stan. A że wiedziałem, dokąd się udaje, chciałem dowiedzieć się też, skąd przybywa. Nie było jednak sposobu zdobycia wszystkich tych wiadomości: sto drobnych delikatności stało na przeszkodzie. Ukułem ze dwadzieścia różnych planów— ale żeby można ją było zapytać wprost, to nie wchodziło w ogóle w rachubę — rzecz taka była niemożliwa.

Mały, pewny siebie francuski kapitanik, który tanecznym krokiem nadszedł właśnie ulicą, pokazał mi, że była to najłatwiejsza rzecz na świecie. Wyrósł bowiem ni stąd, ni zowąd między nami, akurat w chwili gdy dama wracała do wrót remizy, i zanim jeszcze porządnie wymówił swoje nazwisko, już poprosił mnie, bym wyświadczył mu zaszczyt przedstawienia go damie. Ja sam przecież nie byłem jej przedstawiony, więc zwrócił się do niej i uczynił to równie dobrze, zadając jej pytanie, czy przybywa z Paryża? Nie, jedzie dopiero w tę stronę, odpowiedziała. — Vous n'etez pas de Londres? — Nie, nie pochodzi z Londynu, odparła. — Wobec tego Madame musiała na pewno przejechać przez Flandrię. — Apparemment vous etes Flammande? — rzekł francuski kapitan. Dama odrzekła, że tak jest istotnie. — Peut-être, de Lisie? — dorzucił, na co ona odparła, że nie pochodzi z Lisie. — Ani z Arras? — ani z Cambray? — ani z Gandawy? — ani z Brukseli? — Odpowiedziała, że pochodzi z Brukseli.

Miał zaszczyt — powiedział — brać udział w bombardowaniu tego miasta w czasie ostatniej wojny; było ono powr cela znakomicie położone i pełno w nim było szlachty, kiedy Francuzi wypędzali stronników cesarstwa (dama dygnęła lekko). Zdawszy jej tedy sprawę z owych wydarzeń i swojego w nich udziału — poprosił ją o zaszczyt poznania jej nazwiska, po czym złożył pożegnalny ukłon.

ukłoe/ Et Madame a son Mari? — zapytał odwracając się raz jeszcze, ledwo przebył dwa kroki. I nie czekając na odpowiedź oddalił się tanecznym kroczkiem.

Gdybym miał za sobą siedem lat nauki dobrego wychowania, nie potrafiłbym równie wiele dokonać.

REMIZA

CALAIS

Kiedy francuski kapitanik nas opuścił, nadszedł pan Dessein z kluczem od remizy w dłoni i zaraz wprowadził nas do swego składu kolasek.

Pierwszym przedmiotem, który rzucił mi się w oczy, gdy pan Dessein otworzył wrota remizy, była jeszcze jedna obszarpana niegościnka; i mimo że była to dokładna kopia tej, która tak bardzo spodobała mi się na podwórzu niespełna godzinę temu, sam jej widok wywołał we mnie teraz nieprzyjemne wrażenie. Pomyślałem, że obrzydłym sknerą musiał być ten, w którego sercu mógł zrodzić się pomysł zbudowania takiej machiny. Nie znalazłem też wiele więcej miłości chrześcijańskiej dla człowieka, któremu mogło przyjść do głowy posługiwać się nią.

Zauważyłem, że damie równie mało przypadła ona do gustu jak i mnie; tedy pan Dessein powiódł nas dalej do pary stojących obok siebie kolasek, zalecając nam je opowiadaniem, że zakupili je niegdyś lordowie A. i B. dla odbycia Je grand tour; że jednak nie ujechali dalej niż do Paryża, były więc pod każdym względem jak nowe. Były zbyt dobre — więc minąłem je i podszedłem do trzeciej, która stała za nimi, i zacząłem od razu targować się o cenę. — Ależ ona nie bardzo pomieści dwie osoby — rzekłem otwierając drzwiczki i wsiadając. — Bądź pani łaskawa wejść — powiedział podając ramię pan Dessein. Dama zawahała się przez pół sekundy, po czym wsiadła, a że w tej chwili posługacz dał znak panu Dessein, że chce z mim mówić, ten zamknął za nami drzwiczki i opuścił nas.

WROTA REMIZY

CALAIS

— C´est bien comique, to bardzo zabawne — rzekła dama uśmiechając się na myśl, że oto po raz drugi pozostawiono nas samych dzięki splotowi niedorzecznych okoliczności. — C´est bien comique — powiedziała.

— Do tego, by sytuacja taką się stała — odrzekłem — brakuje tylko komicznego użytku, jak zrobiłby z niej dworny Francuz, który zalecałby się do ciebie, pani, w pierwszej zaraz chwili, a w następnej oświadczyłby gotowość oddania ci swojej osoby.

Koniec wersji demonstracyjnej.