Władysław Wężyk

PODRÓŻE PO STAROŻYTNYM

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

EGIPT - OBRAZY

PRZELOT

KAIR

GIAFAR I ABASSA

GÓRNY EGIPT

PIERWOTNE SŁÓW POJĘCIE

I

II

GRECJA

PODRÓŻE PO STAROŻYTNYM ŚWIECIE

Władysław Wężyk

EGIPT - OBRAZY

PRZELOT

Rozżarzone słońce odbijało promienie w obszernej przestrzeni Morza Śródziemnego, przestrzeni tak gładkiej jak weneckie zwierciadło lub jak powierzchnia spokojnego jeziora. Kiedy niekiedy hamsin burzliwy syn pustyni i piekieł, donosił o pięćdziesiąt mil morskich od brzegów Afryki tumany kurzu i pary duszniejszej od wyziewów krateru. Jednak był to dopiero dzień pierwszy maja, a w północnych stronach zaledwo zaczynały topnieć bryły lodu. Statek parowy, z banderą francuską, przedzierał jednostajnym zamachem nurty morza i zbliżał się coraz do bielejącego się z dala lądu.

Wkrótce wędrowiec mógł spostrzec wyraźnie nieścigniony okiem śnieżysty łan piasku, z łona którego wytryskało jak fontanna śnieżyste miasto! Statek wkroczył do portu ozdobionego tysiącem wojennych i kupieckich żagli rozmaitych narodów, pomiędzy którymi powiewało najwięcej flag z czerwonego jedwabiu z żółtą gwiazdą i z półksiężycem.

Zaledwo zdążył rzucić kotwice, aliści przybyła doń spiesznie łódka z żółtą chorągwią, na której znajdował się kapitan portu, wysłany przez niecierpliwego nowin wicekróla, a z nim posłaniec złowieszczy od kwarantanny, zwiastujący podróżnym, że zaraza morowa panowała, jak zwykle na wiosnę, w murach tego miasta.

Tego roku jednak powietrze było mniej szkodliwe jak lat innych i liczono zaledwie kilka śmierci na dzień; lecz ten sam wyraz: p o w i e t r z e m o r o w e! - wywierał nieopisane wrażenie na mieszkańcu zachodnich krajów!

Aleksandria - do niej to bowiem zaniosło nas przeznaczenie - jako zwodnicza zalotnica wystawiała na widok najpiękniejsze i najnowsze swe gmachy: Seraj, Arsenał, Dywan, Komorę; port przeznaczony do budowania okrętów i inne nowe dzieła niezmordowanego Mehmeda-Ali. Nim się zapuścim w głąb jego dziedzictwa, wypada nam wprzódy odwiedzić gospodarza, którego jesteśmy gośćmi. Wstępujemy więc prosto do obszernej sali w Arsenale, gdzie go zastaniem siedzącego z skrzyżowanymi nogami na dywanie w lewym kącie i patrzącego ciągle na port przez okno lub dającego otaczającym go dworzanom rozkazy.

Pomimo że seraj (czyli pałac), wznoszący się obok, ma daleko okazalsze pokoje, Mehmed- Ali woli te ściany Arsenału, w których jest jak kupiec za kantorem lub jak wojownik na polu bitwy.

Postać wicekróla, choć niewielka, jest jednak okazałą; biała i piękna broda spada mu poważnie na piersi, oczy jaskrawe wszystko jednym rzutem obejmują i usiłują czytać w głębi duszy... Wyraz twarzy myślący, ale niezbyt przyjemny! 

Akcent jego jest zwięzły i cechujący energicznego człowieka! 

Uprzejmy z Europejczykami (gdyż ich potrzebuje), wie on dobrze, o co ma się zapytać przez dragmana podróżującego Anglika, o co Francuza, o co Rosjanina. Choć zna dobrze znikomość rzeczy ludzkich, lubi on dosyć kadzidło i chętnie przy cudzoziemcach przypomina, ,,że równie jak Aleksander Wielki i Pompejusz, jest on także rodem z Macedonii". Jeśli mu któren z dworskich szepnie do ucha, że ten, z kim ma do czynienia, jest z licznego rodzaju ludzi, co dzisiaj za pieniądze na wszystkie strony piórem wodzą, grzeczność i gościn- ność wicekróla nagle jest podniesiona do potęgi nowego gościa. Gościnność owa nie miewa czasem granic. Pałace, niewolnicy, firman - wszystko jest na usługi nowego podróżnika. Jednak od pewnego czasu, jak go sparzył w tym względzie pewien niemiecki książę, dość znany stąd po świecie, Mehmed-Ali woli mieć nadal trochę mniej sławy, a trochę więcej pieniędzy. Niemniej przeto jest uprzejmym dla tych, co nic od niego nie potrzebując przybywają w te strony w celu wypróżnienia swych worków, a napełnienia memoriałów i gabinetów starożytności. Ten, co stoi obok wicekróla, Bogos-bej, dyplomata jak kot układny, grzeczny, mówiący dobrze po francusku i po włosku, którego słowa płyną miodem i mlekiem, już od pierwszego rzutu oka osądził przychodnia i wie, czy ma przed sobą potrzebnickiego, czy obojętnickiego. Chociaż Bogos jest prawym ramieniem swego pana i w takich dziś łaskach pozostaje, o mały włos że się nie przejechał razu pewnego do wieczności na ostrym palu. Stało się to lat temu kilkanaście.

Mehmed spostrzegł, że Ormianin w pierze obrasta i że jest zręczniejszym od niego samego. Sprawdziwszy dowodem swoje podejrzenia, wydał rozkaz stracenia swego ulubieńca. Lecz na szczęście tego ostatniego wdał się w tę sprawę, jako pośrednik, doradca Mehmeda, konsul sardyński Rozetti, z znacznej europejskiej familii od dawnA w Egipcie osiadłej. Ten konsul przewidując, że gniew baszy wkrótce minie, a że pan stary nie będzie się mógł obejść bez starego sługi, przechował Bogosa. Jak przewidział, tak się stało. Mehmed-Ali uczuł wkrótce stratę pojętnego i zręcznego wykonawcy swych pomysłów. 

- Oj! brak mi Bogosa - mawiał z żalem. 

- Gdyby Bogos zmartwychwstał, co byś Wasza Książęca Mość uczynił? - zapytał go pewnego razu konsul. 

- Rzuciłbym się w jego objęcia i przebaczył mu wszystko! 

- A przebaczyłaby Wasza Książęca Mość temu, który by go jej wrócił?

- Z całego serca!

- Błagam więc o przebaczenie dla Ahmeta, który mając rozkaz ściąć Bogosa rozkazu nie dopełnił.

Zmarszczył brwi Mehmed-Ali, gdyż od dawna przyzwyczaił się widzieć wszystkie swoje rozkazy wykonanymi bez ogródki! Ale po chwili namysłu powtórzył raz już wymówione słowo, a Bogos-bej został mu wróconym i do dziś dnia żyje z nim w jak najlepszych stosunkach, będąc jednak ostrożniejszym i przesyłając każdego roku to, co uzbierał, swemu bratu w Trieście mieszkającemu, któren siedzi na tych skarbach nie naruszając ich, jak pies wierny na szubie swego pana.

Oprócz tych dwóch c y m e s ó w, tak w pobocznych pokojach, jak i w sali w której wicekról przebywa, wielu się jeszcze kręci, to w stroju europejskim, to w nizamskim, tureckim lub ormiańskim.

Mehmed-Ali sam tylko siedzi i fajkę pali, oprócz tych razów, gdy mu konsulowie oddają wizyty lub inni podróżni wyższej klasy przez konsulów przedstawieni.

W końcu salonu czwarty syn jego, Sej-bej, grubopłaski młodzieniec, rozmawia po francusku z cudzoziemcami o koniach i ekwipażach, które ma sprowadzić tak z Arabii, jak i z Paryża! Ibraima i Solimana nie ma... Wojują w Syrii... Szkoda! bo ci dwaj ciekawsi od innych. Otóż więc i zupełny obraz wnętrza seraju wicekróla...!

Możemy więc już zostawić tę zajmującą rodzinę i przejść do Aleksandrii. Już od samego nadbrzeża mogliśmy spostrzec, że jesteśmy w innej części świata. Ledwośmy stąpili nogą na tę spiekłą ziemię, aliści otoczyła nas zgraja pachołków obdartych, na wpół nagich, z miedzianą skórą, źle pokrytą niebieskimi łachmanami! Ten młody motłoch w chrapliwym i gardlanym języku ofiarował nam k o n i e c z n i e okulbaczonych i opodal stojących osłów (to są bowiem tutejsze d o r o ż k i). Zgraja ta odpędzoną od nas została przez drugą, jeszcze obrzydliwszą, a której nielepiej z oczów patrzało, ze starszych złożoną. Ci ofiarowali nam, także k o n i e c z n i e, leżących filozoficznie opodal, jak Diogenes na słońcu, wielbłądów (to są bowiem tutejsi t r a g a r z e).

Ledwośmy przeszli przez piękną i białą bramę miasta obok nowobudującej się Komory, aliści miasto z białego, jakim nam się z okrętu wydawało, zrobiło się szarym i prawie czarnym. Uliczki wąskie i kręte, domy wysokie i brudne, gdzieniegdzie meczet dość nikczemnej architektury lub bazary łachmanami pokryte, gdzie tłumy brudnego i nagiego prawie ludu zaledwo przepchać się mogą i skąd wznoszące się niezdrowe wyziewy usprawiedliwiają niejako zarazę morową, że sobie ten kraj obrała za mieszkanie.

To jest miasto Turków, miasto kupców, miasto wschodnie... Miasto średniego stanu tego państwa! Gdzieniegdzie oryginalnej budowy i przezroczyste na wszystkie boki kawiarnie i golarnie razem, przystrojone w rozmaite narzędzia i naczynia, malowniczego kształtu, a wcale nam obce, w których poważni Turcy i Araby spokojnie palą nargile, grają w szachy lub w kostki i trzydzieści filiżanek kawy czarnej, bez cukru i jak żur gęstej, na dzień wypijają. W ulicach rozmaitość odzieży, krzyk, wrzawa! Czasami pośród tej nędzy okaże się bogata i złocista szata jakiego zamożnego Araba lub Turka, co nie będąc w służbie nie zmienił dawnego narodowego stroju i na pięknym arabskim koniu w złotym rzędzie, okrytym szerokim karmazynowym czaprakiem z frędzlami ku ziemi spadającymi, otoczony zgrają służalców pieszo lecących, dąży poważnym krokiem do Arsenału na posiedzenie do wicekróla; czasem także okaże się rumak po angielsku ubrany, biała glansowana rękawiczka i złota lorynetka jakiego paryskiego, londyńskiego lub petersburskiego dandy, któren jest tymczasowo sekretarzem, dragomanem lub konsulem jakiego europejskiego mocarstwa. Uciekajmy więc stąd prędko, gdyż nie zobaczymy tu nic charakterystycznego, a możemy się zarazić morowym powietrzem! 

Cóż to za plac biały i zupełnie nowy, co się nam stawi przed oczy przy wyjściu z tego czarnego mrowiska? To jest miasto Franków. Tak tu bowiem Europejczyków, a nawet Amerykanów nazywają! Rynek ten, który teraz niby zdobią te świeże, a bez gustu budowane domy, wznosi się w tym miejscu od lat dwunastu dopiero. Jest on spekulacyjnym tworem Ibraima baszy i kupców z rozmaitych narodów, co porobili miliony w czasach, gdy ich tu nie było tylu. 

Są tu pałace europejskich konsulów i dwa hotele dla europejskich podróżnych. Ten rój szczebioczących na środku placu na wpół wschodnich Europejczyków jest to zbieranina z Włochów i Maltańczyków, których tu mnóstwo! 

Uciekajmy stąd spiesznie, gdyż choć moglibyśmy tu spotkać czasami kilku ludzi przyzwoitych i kilka pięknych twarzyczek, w ogólności jednakże nudy i głupota, tak jak zazwyczaj w nowopowstających osadach, gdzie niedawno spanoszone hołysze chcą grać w arystokrację. Zresztą zanadto tu Włochów i Maltańczyków, aby nasze kieszenie były w bezpieczeństwie. Otóż coś odmiennego...!l Tuż opodal ostatniego domu tego prostokątnego białego placu  oko spostrzega ciekawsze przedmioty. Góry to złocistego piasku, pomiędzy którymi widać gdzieniegdzie doły i wąwozy, a na górach lepianki z żółtawej uschłej gliny, jak jaskółcze gniazda, a pomiędzy tymi lepiankami gdzieniegdzie stosy marmurów i granitów, których piękność, delikatność rzeźb i wielkość nadzwyczajna w podziwienie wprawia. Jeden taki kamień nieraz jest większym od dwóch lepianek glinianych obok się znajdujących. Cała zaś przestrzeń jest otoczoną obszernym murem, co po lewej stronie kąpie się w falach morskich, a ciągnąc się dalej po prawej, wiedzie do Bramy Mahmudie, do kanału tegoż nazwiska prowadzącej.

Opodal tego muru, od lewej strony, ponad brzegiem morza, wznosi się obelisk z jednego kamienia granitowego... Obelisk wspaniały, z nie zatartymi jeszcze dotychczas hieroglifami, zdumiewający swoją wielkością, a którego brat leży opodal, na wpół zasypany piaskiem. Jakiż to zbiór dziwny różnorodnych rzeczy...! Ta przestrzeń piaszczysta zawiera w sobie trzy miasta... Te gruzy są szczątkami miasta Rzymian, miasta Cezarów. Te szczątki muru, którego nie zniszczył Amru, i te dwa obeliski są zabytkiem miasta Macedończyków. Te obeliski zowią Igłami królowej Kleopatry, a opodal istnieją jeszcze szczątki jej pałacu i jej kąpieli. Te jaskółcze lepianki są to pałace teraźniejszych mieszkańców Egiptu, biednych fellów, parszywych owieczek, które dziesięć razy do roku strzyże Mehmed-Ali. W tych lepiankach, mniejszych od jednego kamienia dawnych pałaców, żyją pokotem całe rodziny wraz z bydlętami i jak bydlęta!

W tych lepiankach żywią się ludzie tylko surową trawą, zgniłymi muszlami morskimi lub arbuzami i jak muchy, z zgniłej gorączki, z dyzenterii lub z zarazy morowej, umierają. Każdego mieszkańca tych lepianek najmiesz za osiem groszy dziennie do najtrudniejszej pracy. Jednak są to rzeczywiści panowie tego kraju; są to potomkowie tych Arabów, co z Amru ten kraj zawojowali. Takich mieszkańców jest w Egipcie na 1.203.015 - ośmkroć sto tysięcy!

Uciekajmy stąd jeszcze prędzej! bo tu serce boli...!

Idźmy ku drugiemu brzegowi przylądka, na którym Aleksandria zbudowana, przez bramę zwaną Mahmudie. Tam, gdzie kanał tego nazwiska niesie skradzione wody Nilowi koło Latfe i rzuca je w Morze Śródziemne. Tuż opodal nowego kanału, na którym mnóstwo małych statków z żaglami łacińskimi (k a n ż a m i zwanych) czeka na liczne towary i niezbyt licznych podróżnych, których ma przewieźć do Latfe, okazuje się nam na górze nowe arcydzieło sztuki. Ta kolumna na sto stóp wysoka, z tak pięknym u wierzchołka korynckim kapitelem, ma być pomnikiem wystawionym

Pompejuszowi przez Rzymian i zowie się powszechnie Kolumną Pompejusza. Nie wiedzą ludzie, czy kiedy na niej jego statua się wznosiła. Niektórzy nawet utrzymują, że to jest zabytek wspaniałych arcydzieł, którymi Aleksander Wielki chciał udarować miasto swego imienia. 

Na ten sam wzór odlał swoją kolumnę Napoleon i postawić ją kazał wśród Paryża! Co do tutejszego pomnika, trudno nam wiedzieć z pewnością, czyim jest dziełem, gdyż parę tysięcy lat upłynęło od jego wystawienia. Ktokolwiek jednak jest tym mistrzem, jeśli tylko nie stawiał go na kościach i na łzach swoich bliźnich, niech będzie cześć jego imieniowi, gdyż obdarował świat pięknym dziełem! Po prawej stronie, o kilka wystrzałów pistoletowych, widać malowniczy smentarz muzułmański, i ,,pralnię trupów" z marmuru. Dalej, pomiędzy portem a miastem, dwie sztuczne góry, a na tych górach cytadele. Mówią, że te dwie góry w jednej nocy usypał Bonaparte zająwszy Aleksandrię w 1798 roku. 

Niech i tak będzie...! Ludzie zazwyczaj wielkiego jeszcze podwyższą, a małego nogą do ziemi przygnietą. 

Teraz, nim opuścim Aleksandrię i wsiądziem na jedną z tych kanży, które na wodzie zręczniej niż kurki wodne wywracają koziołki, rzućmy też okiem na pałace i ogrody Europejczyków, za bramą Rozette i nad kanałem Mahmudie się znajdujące. Tu miło zakładać ogrody, kiedy w lat ośm można już spoczywać w ich cieniu! Wstąpmy także w to ustronie i zmówmy Zdrowaś w kaplicy ojców Ziemi Świętej, jedynej w tym mieście. Pogrzebmy trochę motyką w piasku, co się rozciąga za bramą Rozette, gdzie często arcydzieło sztuki greckiej znaleźć możemy. Westchnijmy nad biedną Aleksandrią, która z ludności ośmiuset tysięcy ma tylko teraz trzydzieści tysięcy mieszkańców. Pożałujmy tej wspaniałej tuniki, co jeszcze snuje się gdzieniegdzie w olbrzymich łachmanach, a którą Aleksandria dzisiaj zamienia na tandetną europejską suknię... i dalej! dalej...! 

Gdzież teraz poniesiem nasze kroki? Czy przerzynając się przez łan ruchomego piasku zwiedzim Abukir (tę dumę Anglików) i Rozette, i Damiettę, i Mansurę, i żyzne pola najurodzajniejszej na świecie Delty? Czy pójdziem z Arabami na jarmark do Tantah? Czy też wsiadłszy na kanżę popłyniem prosto kanałem, a później Nilem do Kairu?- Nic z tego...! Oblecim wkrótce i Deltę, zwiedzim Kair i coś więcej jeszcze; ale wprzódy każmy się przewieźć przez kanał Mahmudie, i na koń! w pustynię... Ku Damanhur, ku stepom libijskim - do Beduinów!

Poznajmy też na samym wstępie prawdziwą rasę Arabów, a wiedząc już, gdzie jej szukać trzeba, z większą cierpliwością spoglądać będziemy na przygnębionych fellów i gnuśniejących Turków i Koftów.

Na pustyni, o kilka mil od Damanhur, w miejscu gdzie przypadkiem skwarne słońce nie dostrzegło trochy trawy i trochy błotnistej wody, wśród stepów złocistego piasku rżą konie, szarzeją się z daleka namioty, bieleją śnieżyste tuniki Beduinów i błyszczą bagnety ich długich rusznic.

Wnijdźmy pod namiot emira Matrudy, hetmana dwudziestu czterech pokoleń koczujących, dowódcy pięćdziesięciu tysięcy ludzi.

Matrud siedzi w pośrodku dwudziestu czterech wodzów, w namiocie obradom przeznaczonym. Wszyscy w jednakim stroju. Czerwone tarbusze (czapki), białe b e r n u s y (płaszcze) kształtnie udrapowane około nagiego i miedzianego ciała; żółte b a b u s z e (pantofle) na obnażonych nogach.

Ich jedyną ozdobą i odznaczeniem - broń bogatsza i znaczniejsze na twarzy blizny. Wszystkich twarze piękne, wejrzenia szczere, czoła wyniosłe. Oko bystre, myśl, odwaga i godność ludzka w spojrzeniu. Matrud siedzi w środku. Jego twarz i postać najmniej beduińska. Dwudziestoczteroletni młodzieniec, blady, wysmukły, dość europejskiej fizjognomii.

- Witaj, Matrudzie...! Przybywamy pod twój namiot, aby zasiąść z tobą po społu do wieczerzy, odpocząć po trudach podróży i pobłogosławić twej broni, rodzinie i trzodzie.

- Bóg z wami, Franki! witajcie w naszym gronie!

Otóż nas Matrud prowadzi do innego namiotu, w którym zwykł przyjmować gości; tam na dywanach rozpostartych na ziemi zasiadajmy wygodnie. Rozmawiajmy z jego żonami i siostrami, które z odkrytą twarzą, z śmiałym i pojętnym wejrzeniem nie stronią przed nami, tak jak głupie Turczynki, i nie zasłaniają sobie prześcieradłami nosów i pyszczków. Tuż opodal zasiadają i inni Beduini, ale na mniej kosztownych i niżej rozesłanych dywanach. Wyższe dla gości i hetmana.

W namiocie Beduina gościnność sprawia tylko to odróżnienie, gdyż tu, pomimo szacunku dla wodza, równość zupełna panuje. Starzy rozmawiają pomiędzy sobą o trzodach i wojnie.

Młodzi przypatrują się naszej broni i swoją nam pokazują. Matrud każe przyprowadzać przed namiot swoje najpiękniejsze konie.

- Słuchaj, Mansurah! czemu waszego hetmana twarz bledsza od innych?

- Bo nasz hetman pochodzi z waszych krajów, wędrowcy! Jego dziad czy pradziad był to pewien rycerz francuski. Uszedł z kraju, gdzie nie chciał gnuśnieć w puchu, i złączył się z naszymi, którzy byli wtedy koło Tunis, a że był to młodzian dziarski, nasz wódz Ordan dał mu swą córkę i zszedłszy z tego świata bez potomstwa, nam go na następcę wyznaczył. Otóż przynoszą kawę i fajki, a przy wnijściu do namiotu coś tam kobiety zaprawiają. Tłuką cukier, noszą wodę, a Abdallah, najmłodszy brat Matruda, trzyma w ręku miedzianą czarę niepospolitej wielkości i niesie jakiś napój. 

Kobiety idą za nim, trzymając rozpostarte na ręku, haftowane złotem i jedwabiem serwety. Cóż to za przysmak? Woda z pobliskiego bagna, do której dla uczczenia Franków wrzucono pół głowy cukru. Podobne to dosyć z koloru do czekolady, ale przy upale i głodzie z chlebem bardzo dobre...! Matrud podał czarę gościom, napił się po nich, a ta okrążyła potem po całym zgromadzeniu. Matrud klasnął w ręce, a czterech Murzynów przyniosło trzcinową matę, na której wkrótce potem stanęła miedziana misa wielkości zwyczajnego na sześć osób stołu. Na tej misie wznosiła się kupa gotowanego ryżu. Było tego ryżu około półtora korca. Obok tej misy stanęła druga, podobnejże wielkości, na której były dwa całkowite w dołach pieczone barany. Oprócz tego Murzynek trzymał dzban tłustości, którą ryż i barany oblewał. Matrud zawinął szerokie rękawy swej koszuli, kazał przynieść kilka miedzianych dzbanów wody, którą niewolnicy polali ręce biesiadujących, po czym podsunąwszy misę z ryżem przed podróżnych, rzekł im: "Bracia! pożywajcie...!" Sześciu tylko wodzów najstarszych zasiadło z nami do tego półmiska i Mansurah, adiutant Matruda, piękny jak lew młodzieniec. Matrud, rozszarpując zręcznie barana, rzucał biesiadnikom żebra i uda, a ci trzymając je w lewej garści, obgryzali dokoła, gdy prawą czerpali z misy ryż z baranim łojem i do ust nieśli z apetytem. Matrud jadł sam i przygotowywał coraz jadło dla drugich, a jadł dopóty, dopóki ostatni z biesiadników nie poprzestał ruszać ustami - bo tak gościnność nakazuje...! Wkrótce czub góry ryżowej zniżył się wielce, a natomiast urósł nierównie większy czub z baranich kości. Gdy nasze koło najadło się do woli, Matrud odsunął obydwie misy na środek namiotu, pośród innych wodzów, odgarnął ręką kości (które zaraz porwali Murzyni) i zasiadłszy w nowym gronie, znowu zaczął rzucać kawały i biesiadować z nowymi towarzyszami; gdy i ci skończyli, a jeszcze zostało się, pod nowym stosem kości, z pół korca ryżu, a na drugim półmisku kilkanaście baranich żeber, Matrud odsunął misy jeszcze dalej ku wnijściu namiotu i  zgarnąwszy znowu kości, zaczął traktować swych służących i służących podróżnych, z którymi jadł także aż do końca. Gdy już wyniesiono puste misy, oblano znowu wodą ręce i usta biesiadników, a półokrągłe czary z kawą zaczęły krążyć wkoło. Kobiety wieczerzały w swoim namiocie.

Teraz wyjdźmy trochę z hetmanem na świeże powietrze i przejdźmy się po tym płóciennym mieście. Co za lud piękny! co za wyniosłe postawy! jakie twarde ramiona! jakie pełne twarze...! Znać pierwotne obyczaje! A każden patrzy śmiało w oczy, każden odpowiada hetmanowi jak starszemu bratu. Podasz mu rękę - on ci także zaraz wyciągnie swoją. Położysz ją na jego szyi - i on się także swoją o ciebie oprze. Nawet w pałacu Mehmeda-Ali wódz beduiński siada w przytomności wicekróla, gdy tylu baszów i bejów liże mu nogi i w kącie stoi. Oto jedyna równość zupełna mogąca istnieć na świecie. Równość na pustyni! Choć i tu nawet kształt ciała czyni nieraz jednych ulubieńszymi dla ogółu od innych. Wpośród tych namiotów zasiadajmy z nimi w koło... Słuchajmy opowiadań o ich wojnach z sąsiednimi pokoleniami, w Delcie zamieszkałymi. Słuchajmy pochwały klaczy Alego, rączejszej od strusia! Słuchajmy śpiewu! Otóż mężczyzna i kobieta nucą pieśń jednostajną. Ich pierś się wznosi, a głos smętny odbija się o sklepienia zawsze pogodnego nieba. Ona wyje...! on ryczy...! Ale to też właśnie, co stanowi piękność ich śpiewu! Chciałbym wiedzieć, jakby się wydała arietka Rossiniego lub Mozarta na pustyni? Tam innego potrzeba śpiewu jak na publicznych estradach zniewieściałych ludów! Zanućmy i my im także jakie francuskie trele... Oni się śmieją...! Zanućmy śpiew wojenny! Nie rozumieją...! Pytają, czy to gazela (ballada) o kochankach z naszego kraju? Zanućmy im teraz dumkę ukraińskiego Kozaka! Oto wszyscy razem smętnie nam wtórują, a Matrud pyta: "A czyj to śpiew tak miły?". To śpiew Beduinów z północy! Beduinów znad Donu!

Z wami nam miło, bracia Beduini! z wami nam miło, siostry Beduinki! Gdybyśmy nie mieli ojców ani matek, przyjaciół ani kraju, zostalibyśmy z wami i podzielali wasze boje i uczty wasze!

U was słońce zawsze grzeje,

Niebo zawsze błękitnieje.

Wasze dziewy -

Czarnobrewy,

A rumaki -

Lotne ptaki!

Ale jednak...! Bądźcie zdrowi! Bądź zdrów, gościnny Matrudzie!

Już noc! Księżyc kąpie się w błyszczącym pod rosą piasku, konie lecą po miękkiej jak puch przestrzeni; z dala bieleją jeszcze bernusy Beduinów, błyskają ognie z namiotów, lśnią się ich bagnety, tętnią po rosie ich dzikie śpiewy, a psy, wierne ich stróże, rozbiegłszy się na wszystkie strony, czuwają nad obozem. 

Przerżnijmy się na lewo przez te piaski, a dalej przez te uprawne czarne pola; przebądźmy wpław te kanały przez Franków w tych miejscach wykopane! Przewieźmy się przez Nil szeroki łódką koło Nagile i żyznym błoniem Delty spieszmy na jarmark do Tantah, bo też właśnie zaczął się przed kilku dniami, a trwa całe dwa tygodnie. Jarmark w Tantah? To nie żarty! Mówią Araby, ,,że kiedy jest jarmark w Tantah, połowy świata nie ma w domu!" 

Miasto żółtawe wśród zielonych ogrodów palmowych, figowych, bananowych, a naokoło miasta drugie miasto z namiotów. Tam roje kuglarzy! Tam najpiękniejsze almeje! Tam najlepsi śpiewacy! Tam najbardziej kuszące syreny! Mieszkaniec Indiów i mieszkaniec Mekki, i Algerczyk, i Syryjczyk, i Marokanin, i kupiec z Bagdadu i z Damasu - na miesiąc wprzódy kołyszą się na grzbietach wielbłądów i dążą do Tantah z towarami. A co za piękne konie! Co za różność ubiorów! Jaka broń kosztowna! 

Ale biada Frankowi, co by się tam nawinął w kapeluszu (to jest w narodowej szacie)! Jarmark w Tantah nie jest bowiem pospolitym jarmarkiem... Jest świętem...! Uroczystością...! Wróćmy się teraz do Nagile i wsiadłszy do kanży udajmy się wraz z biegiem rzeki do Rozetty, a popłyniemy szybko. Tylko ostrożnie z żaglami! Bo trąby wiatru i piasku wnet kanży figla wypłatają. A ostrożnie z oczyma! bo kurz dzienny, a po nim rosa wieczorna tak je zapalą, że możem nazajutrz prawie ślepymi się obudzić, jeśli nie ma lekarstw z sobą, bo o doktorze ani mowy! A ostrożnie z owocami! bo dyzenteria we trzy dni sprząta. A ostrożnie z słońcem! bo europejską słabą głowę wnet przepali, a zapalenie mózgu bieży galopem. Lepiej wziąć turban i strój turecki, to słońce nie tak zaszkodzi. 

Jedna tylko woda Nilu zawsze dobra i zdrowa!

Otóż i miasto Foj, niegdyś zamożne, dziś ozdobione dwoma rękodzielniami, które założył Mehmed-Ali. Ten wielki gmach jest fabryką kurcząt. Są w nim obszerne piece, w których ciepło jest zastosowanym do wyrachowanej potrzeby. W te piece wsadzają zwykle w sobotę dwadzieścia tysięcy jaj, a w drugą sobotę wychodzi drugimi drzwiami pieca korpus dwudziestu tysięcy kurcząt, z chorągwią i trębaczem na czele.

Opodal jest miasto Latfe, po drugiej stronie brzegu rzeki. Jest to magazyn baszy i miejsce, którym kanał Mahmudie z Nilem się łączy. Trochę w tył ku Kairowi szpital Isbikiet i szkoła położnicza przez Klota założona. Są jeszcze ogrody i pałace baszy, tak na kanale, jak i nad brzegami Nilu, ale o kilka mil odległości od siebie.

Przed nami wioski i miasta złocistego koloru. Ich minarety jak wyrosłe szparagi. Drzewa palmowe jak buńczuki jakich olbrzymich hetmanów! Te miasta! te wioski tak malownicze z dala! Nie zbliżajmy się do nich! gdyż wewnątrz nędza, śmiecie, płacz i zgrzytanie zębów pod kijami oprawców Mehmeda, m a n d i r ó w (rządców), co w imieniu baszy co dzień nowy nakładają podatek!

Otóż Rozetta i Morze Śródziemne... Miasto piękne... Domy bardziej do europejskich podobne. Okolice żyzne... kwiatów i zieloności mnóstwo! Gdzieniegdzie kapelusz i strój europejski. Wstąpmy na chwilę do Abukiru wracając się brzegiem morza ku Aleksandrii, aby uczynić tę grzeczność Anglikom, a potem znowu przez Rozettę i nadbrzeżem jeziora Bourlas, przez Deltę do Damietty.

Tu odmienny nas czeka widok. Miasto częścią po obu stronach nad rzeką, częścią w głąb kraju ku jezioru Mendi-Zaleh (Otron) zbudowane.

Żyzne łąki i uprawne plantacje, obfitujące w ryż i bawełnę, piękne i gęste palmowe gaje otaczają go wkoło. Bazary większe niż w Aleksandrii. Gdzieniegdzie nowe białe gmachy, wystawione z rozkazu Mehmeda-Ali. Piękne koszary, szkoła oficerska itd. Ludność złożona z Arabów i z Lewantynów. Domy staroświeckie i m a s i s t e! Strój Lewantynów oryginalny, trzyma środek między strojem Turków a Koltów. Ich żony i córki piękne i wolne. Noszą długie włosy, które przeplatają tysiącami złotych kółeczek i maleńkich sztuczek złota... Bardzo im z tym dobrze... Szkoda, że sobie nie ściskają talii że noszą na sobie co dzień brylanty i że są pospolicie w dzień powszedni trochę plugawe, co przy brylantach nieszczególnie odbija. Ale są one dobroduszne i lubią cudzoziemców.

Właśnie teraz w mieście w towarzystwie Lewantynów zachodzą wielkie intrygi dyplomatyczne. Chodzi tu o wakujące miejsce honorowe na podkonsulika belgijskiego. Dwie familie chcą sobie wydrzeć ten zaszczyt. Jedna familia, Surura, podkonsula francuskiego, chciałaby tę godność zlać na swego starszego syna (dość głupiego, że wspomnę W nawiasie!); druga familia, Grulah, której nieboszczyk pryncypał piastował godność podkonsula austriackiego, chciałaby nową funkcją obdarować swego jedynaka. Stąd niezgoda, potajemne intrygi i ciągłe poselstwa wysyłane do Aleksandrii, do konsula jeneralnego belgijskiego, któren tych wszystkich depeszy i nie czyta. Jest to bowiem młody dandy, wcale przyjemny i światły, nie mający zbyt wiele zatrudnienia ze strony interesów politycznych swego małego państwa, zalecający się do pięknych kobiet i śpiewający duety z Belliniego. 

W dobrą porę trafiliśmy więc do Damietty; zabawim się z pociesznej ambicji tych parafian wschodnich, a ponieważ żyjemy w przyjaźni z jeneralnym konsulem, będziem więc przez obydwa stronnictwa tego miasta jakby książęta fetowani. 

Idźmy obejrzeć środek miasta. Otóż meczet Hassana. Niezbyt daleko od niego jest meczet Tysiąca Kolumn i dom, w którym mieszkał Ludwik Święty. Meczet Fatta, czyli Przeznaczenia, opodal od miasta nad brzegiem morza się znajduje. 

O tym meczecie hadżi Mahomet, siedzący opodal na dywanie przed tą kawiarnią, opowie nam historię. 

- Oto tak było: pewien bej francuski za czasów sułtana Ludwika Świętego, poznawszy się na błędach wiary chrześcijańskiej i na korzyściach islamizmu (pozwalającego mieć cztery prawe żony, a choćby czterysta nieprawych), zrobił się muzułmanem i przeszedł do armii Arabów. Chrześcijanie nie mogąc mu wybaczyć, że poszedł za natchnieniem, jakie mu zesłał z siódmego nieba Mahomet, w pewnej bitwie chcieli go koniecznie wziąć do niewoli. On, jako prawy mahometanin, nie chciał się im poddać i bronił się do upadłego. Upadł nareszcie, a chrześcijanie rozsiekali go na kawałki. Aliści te kawałki lecąc w powietrze odrywały się jak wióry, a jeden z nich (język właśnie) podleciał wyżej od innych i przewróciwszy w powietrzu koziołka zawołał na przekorę chrześcijanom: ,,Allach, Allach, Mahomet Rezull - Allach!", co znaczy: "Bóg jest Bogiem, a Mahomet jego Prorokiem!"; co dowodzi, że było przeznaczeniem tego chrześcijanina nawrócić się na prawą wiarę. I dlatego też wierni muzułmanie wystawili mu w tym miejscu meczet i nazwali go meczetem Przeznaczenia!

Pan Bóg z tobą, hadżi Mahomecie! a my jedźmy dalej... 

Ze szczytów meczetu Hassana pozdrówmy raz jeszcze zielone okolice Damietty. Pozdrówmy morze, które widać o parę mil odległości. Pozdrówmy jezioro Otron, sławne egipskim Diogenesem, tuż za miastem leżące, a ciągnące się ku granicy Syrii. Pozdrówmy gościnnych, choć śmiesznych Lewantynów i puśćmy się Nilem ku Kairowi. Nasza kanża szybkolotna, Araby barczyste; gdy wiatr przeciwny zawieje, wezmą się do wioseł, wskoczą nawet i do wody i biegnąc nadzy nad brzegiem rzeki, pociągną kilka mil statek linami. Otóż Faryskur; na drugim brzegu w głąb kraju letnie pałace Mehmeda, a za godzin parę ujrzymy Mansurę, sławną w historii ostatniej wojny krzyżowej.

Nad prawym brzegiem Nilu piękne i nowe pałace architektury wschodniej. Za nimi czarne i stare miasto, którego obszerne bramy, wyniosłe minarety i ciemne, masiste domy przypominają czasy, w których niegdyś król Ludwik w nich uwięziony siedział. Czyjżeż to przezroczysty i piękny pałac, mający więcej okien niż belek, tuż mad samym brzegiem rzeki? Mieszkanież to rządcy? Abderahman-beja? tego faworyta baszy Egiptu, co tak dobrze umie zabatogować nieszczęśliwego fella i co jest sławnym z tylu głów ściętych...? My, co mamy firman z pieczęcią wicekróla, wejdźmy doń bez obawy.

Abderahman siedzi na dywanie przy oknie w sali audiencjonalnej. Kilkunastu m u d i r ó w i m e m u r ó w, rządców pobliższych miasteczek, go otacza. Zoczył on już z okna banderę europejską, powiewającą na maszcie naszej kanży, i wie o naszym przybyciu. Wejdźmy więc do niego i pozdrówmy go w imieniu jego pana! - Uważajmy...! Araby patrzą na nas z pewnym rodzajem obojętności i pogardy. Nie znają bowiem oni tu innego Boga nad beja leżącego na tym dywanie...

Abderahman rzucił na nas okiem i chciałby zgadnąć, z kim ma do czynienia. Jeśli więc teraz udamy się doń z francuskimi komplementami, weźmie nas za chłystków i nie poprosi nawet siedzieć, a dwór, co go otacza, gotów nas nawet zelżyć, aby poniżyć Franków, a podwyższyć pana beja...! Idźmy więc śmiało, nie kłaniajmy się wcale, a rozwaliwszy się wygodnie na dywanie, rzućmy mu w nos firman baszy mówiąc: - Oto jest rozkaz twego pana, a naszego przyjaciela, abyście wy wszyscy, rządcy kraju, przyjmowali nas i służyli nam w każdym czasie i w każden sposób! Myśmy europejscy bejowie!

A otóż zaraz leniwy bej zerwał się z swego miejsca jak oparzony, a wszyscy powstali! Bej niesie do czoła firman baszy i mówi:

- W domu mego miłościwego pana Mehmeda-Ali - rozkazujcie!

I wnet z dumnego staje się układnym i grzecznym. Przynoszą cybuchy w brylanty oprawne, posyłają po konfitury do haremu; sorbety, przysmaki bezustannie krążą.

- Przyprowadzić osiodłanych koni! Koni! - bej woła. - Wysłać naprzód moją paradną szalupę z wielką banderą! Niech czeka przy kanale! Wszystkie te rozkazy lecą jedne po drugich, a połowa dworu rozbiegła się na wszystkie strony.

Bej prawi komplementa na sposób europejski i oświadcza się z przyjaźnią dla Franków. Prosi, ażeby wraz z nim zwiedzić pasznie i okoliczne łany, aby się przekonać, że urodzaj jest dobry, że rozkazy baszy zostają we wszystkim wykonywane. Wsiądźmy na koń...! Dwudziestu s a i s ó w (masztalerzy) bieży około koni piechotą i trzyma cugle, strzemię lub siodło; inni podają fajki. A lud się rozstępuje po drodze i kłania uniżenie. 

- Piękne masz konie, beju! 

- Wszystko to Mehmeda-Ali, mego pana - odpowiada dworak.

W tym miejscu trzeba Nil przepłynąć. Dwudziestu strojnych majtków czeka w eleganckiej szalupie, nad którą powiewa szeroka jedwabna flaga czerwona z żółtym półksiężycem. Wiosła majtków prędzej i jednostajniej uderzają w wodę, jak balans w zegarze. A wszystkie majtki i dworscy drżą przed bejem, a bej drży przed Mehmedem-Ali. 

Słońce zachodzi. Trzeba się wrócić do Mansury. Bej zaprasza na wieczerzę i nie chce wypuścić od siebie przed świtem dnia następnego. Przynoszą niski okrągły stolik z pięknymi deseniami z perłowej macicy. Podróżni i bej zasiadają około niego; reszta gości siedzi opodal i czeka z uszanowaniem kolei. Dwunastu służalców stoi za bejem i za podróżnymi. Frankom dano grabki i łyżki; bej zawinął rękawy i umył ręce. 

Przynoszą małe talerzyki z różnymi potrawami. Najprzód mięsne, potem jarzynne, potem słodkie; potem znowu mięsne, potem znowu jarzynne, to ogórki gotowane, to gołębie smażone w miodzie, to zrazy z szafranem, to ryby z cukrowym sosem, to kura pieprzem tureckim faszerowana itp. Na każdym talerzyku kilka kawałków; podróżni najprzód, a bej po nich bierze kawałek. Służba zaraz inne nadnosi talerzyki, a takich talerzyków osiemdziesiąt sześć wszystkich, a z każdego trzeba coś skosztować, a na każdym co innego! 

Ta uczta nie trwa dłużej jak godzinę, talerze bowiem lecą jak błyskawice, a czterech rozstawionych od drzwi Murzynów ciągle jeden drugiemu podaje. Po tym tyralierskim ogniu zajeżdża wałowa artyleria: półmisek okropny pilafu (ryżu z baraniną), sine qua non każdej tureckiej biesiady. Na ten półmisek rzucają się już także i zgłodniali asystenci, a gdy tak bankietuje szary koniec, panowie wracają znowu do wygodnych dywanów, służba podaje im bez ustanku kawę i fajki, inni odpędzają od nich naprzykrzone komary wachlarzami z piór strusich, a inni łechcą dla strawności pod podeszwy. 

- Dobre masz przysmaki, beju!

- Wszystko to mego pana, Mehmeda-Ali! 

- O! co teraz, to pozwól sobie powiedzieć, że to, co masz w brzuchu, już twoje!

Objadłszy się niepospolicie i posiedziawszy przez parę godzin w milczeniu, dwór się rozchodzi do własnych domów, bej do swego haremu, a my także szukajmy spoczynku.

Bej się kłania i stroi koperczaki, gdyż nas bierze pewno za szpiegów przysłanych od Mehmeda- Ali. Służba się kłania i stroi koperczaki, gdyż stosownie do przyjętego na Wschodzie zwyczaju jutro przed wyjazdem każdemu z nich trzeba będzie dać sztukę złota... Szczęściem, że te sztuki (najmniejsze) warte są tylko cztery złote polskie.

Nim się udamy do Kairu, przebiegnijmy jeszcze trochę po tym ogrodzie - Deltą nazwanym! Zwiedźmy nowy pałac Mehmeda-Ali, na drugim brzegu Nilu się wznoszący; odwiedźmy w Chibin Abdallę-beja, krewnego Mehmeda-Ali, a rządcę Delty, gdzie nas czeka przyjęcie podobne temu, jakieśmy odebrali w Mansurze, a potem Nilem, koło Szybryket (już innym korytem niż to, nad którym leży Mansura), dopłyńmy do Bahrnel-Bahr gdzie się łączy odnoga Nilu damiecka z odnogą rozecką, i nigdzie się nie zatrzymując, spieszmy do Kairu. Otóż z daleka widać piramidy! Witajcie, sławne piramidy! Witaj, Kairze wielki! Kairze Arabów!

Odpoczniem po tych trudzących wycieczkach pod miłym cieniem twych drzew figowych, palmowych i granatowych! Lub w chłodzie wiekuistym twych bogatych bazarów: Już widać Bulak, a po drugiej stronie, nieco dalej, Gize; dwa miejsca pamiętne bitwami za czasów Bonapartego.

- Tu zatrzymajcie się, żeglarze...! Dobrzeście pracowali! Dostaniecie barana na m a r u f i b a k s i s podwójny.

- Allach-Kerim! Hawadzie! Baksis! Baksis!

KAIR

Piękne to bez wątpienia miasto Kair! ale aby ocenić jego piękność, trzeba coś więcej niż otwartych oczów, tak jak aby ocenić obraz Rafaela, trzeba wprzódy być zdolnym pojąć myśl i duszę mistrza!

Kair jest Paryżem wschodnich mieszkańców!

Kair jest jedynym pomnikiem, utrzymującym się do dziś dnia, zwyczajów i charakteru wschodniego.

Kair jest starszym bratem Grenady i Sewilli!

Nie masz wędrowca, na którym by Kair nie zrobił wrażenia. Ale to wrażenie będzie odpowiednim jego pojęciu i znajomości ducha i dziejów tego ludu, pomiędzy którym przebywa. Rzucony przypadkiem na te brzegi czczy elegancik z Chaussée d'Antin lub z Krakowskiego Przedmieścia zobaczy tylko miasto koloru piaskowego, nad którym wznosi się tysiąc minaretów, a nad tymi minaretami zobaczy górę skalistą, a na górze starożytną cytadelę; a około miasta gaje figowe i palmowe, a pośród tych gajów alabastrowe pałace. Jeśli to będzie pora wylewu, zobaczy wkoło wiele wody, a jeśli przed lub po wylewie, zobaczy łąki zielone i łany piasku. 

Co mówię...! nie zobaczy on nawet tego wszystkiego... Zaledwo spostrzeże, że ulice ciasne, wielbłądy niegrzeczne, Araby naprzykrzone i straszne z wejrzenia! 

Ale zaraz zwróci swą uwagę na brak eleganckich sklepów europejskich, hotelów, restauracji, giełdy itp. Wzruszy ramionami i powie: "Jakie to głupie i nudne miasto...!" A to on właśnie głupi i znudzony, gdyż w jednym kamieniu z domów lub z meczetów tutejszych więcej jest myśli i wspomnień niż we wszystkich razem pustych głowach spanoszonych dudków! 

Aby pojąć dostatecznie Kair, trzeba być artystą, poetą; trzeba być Arabem! Istnieje pewien rodzaj zachwycającego czaru, któren rozciąga nad tym miastem i nad wszystkim, co je otacza, swoje panowanie. 

To wrażenie już się zaczyna czuć dawać od chwili, jak oko dojrzy w oddaleniu wśród mgły słonecznej sławnych piramid szczyty, wieże minaretów Bulaku i pałaców, i ogrodów nad Nilem się wznoszących. 

Po obu stronach koryta obszernego Nilu - jak najbujniejsza wegetacja. Po lewej, opodal Bulaku - piękny pałac Szubra, mieszkanie zimowe Mehmeda-Ali; kilkanaście kół wielkich, do których założonych kilkadziesiąt wołów, obracając je bezustannie, dostarcza wody ogrodowi, gdyż deszczu trzy dni na rok...! A co za ogrody za pałacem! a co za salony haremu w pałacu! 

W ogrodach pomiędzy cyprysami, pomarańczami, palmami, granatami i tysiącznymi krzewy, tak z Indiów, jak i z Ameryki, wznoszą się sztuczne góry, sztuczne źródła, sztuczne mosty! 

A dalej - pałac marmurowy z tysiącem marmurowych kolumn. Pałac chińskiej struktury, z malowidłami al fresco. 

W pośrodku otwartych kolumnad pałacu - wykładane marmurem jezioro, na którym złocone łódki czekają na sułtanki na szczęśliwego ich sułtana. 

Fontanny ciągle grają, słowiki śpiewają, kwiaty wonnym tchnieniem napełniają powietrze! 

A ulice wybrukowane najpiękniejszym rysunkiem, kamykami różnokolorowymi, wielkości kurzych jajek. A w nocy cały ogród gazem oświecony!

Opodal ogrodu cyrk, w którym Indianie pilnują dwóch ogromnych słoniów, na grzbietach których w nocy, przy świetle księżyca i stu pochodni, basza pod purpurowym baldachimem sadowi swoje sułtanki i jedzie z nimi na spacer do wioski Szubra, za którą stadnina najpiękniejszych koni jego; lub też udaje się piękną ulicą, strzeżoną w dzień od słońca wiekuistymi figowymi drzewami ("figami faraonów" zwanymi), co nad brzegiem Nilu wiedzie przez milę swym liściowym sklepieniem aż do samego Kairu.

Ponieważ tu chłód tak miły, figi tak dojrzałe, a woda tuż bieżącego Nilu tak dobra i chłodna, idźmy raczej tą drogą i nie zastanawiając się nigdzie, rzuciwszy tylko okiem na zostający po naszej stronie Bulak, wjeżdżajmy prosto placem Izbikie do Kairu.

Właśnie w dobrą trafimy porę, bo to dzisiaj podwójna uroczystość. Ostatni dzień święta Nilu, a z nocą początek ramazanu (tureckiego postu). Ale spieszmy w drogę, bo z słońcem afrykańskim nie można żartować...! Tu rankiem, wieczorem lub nocą można tylko zwiedzać ciekawości i oddychać, gdyż od dziewiątej z rana do piątej po południu tak parno i skwarno, że trzeba siedzieć z skrzyżowanymi nogami u kupca w bazarze albo leżeć na dywanie w domu (mając przy sobie Abisynkę do opędzania much i nakładania fajek), lub też jeszcze rozciągać się na tapczanie obok fontanny, w chłodnej sali tureckiej łaźni.

Jak miła droga...! Co za rozmaitość przechodniów! Tu wielbłądy postępują poważnie z ciężarami na grzbietach, uderzając za każdym krokiem w powietrze oryginalnym dźwiękiem licznych dzwonków; tam mały Arab pędzi stado olbrzymich strusiów. Tu kilka kobiet okrytych białymi lub czarno-jedwabnymi płachtami, dziurkowanymi na twarzy, na czerwono uczaprakowanych osłach i mułach dąży do pałacu. Tam kurier na dromaderze leci kłusem z przerażającą dla przechodniów szybkością. Tu boczkiem idą do Nilu po wodę młodziutkie Arabki, córki biednych fellów, w niebieskich koszulkach spadających po kolana, udrapowanych sposobem starożytnym, niosąc starożytne dzbanki na głowie tudzież na prawym ręku. Twarze ich opalone, a odkryte piersi jako dwie pomarańczki.

Częstokroć te biedne niebieskie koszulki wytarte są tam właśnie, kędy mają zakrywać owe dwie pomarańczki, a to z powodu, że nieposłuszne tych owoców pączki nie chciały im ustąpić w rozwijaniu się swoimi!

Otóż już wyszliśmy z figowego szpaleru, a miasto tuż przed nami. Po prawej stronie Bulak, bazary dość obfite, kilka staroświeckich meczetów dość pięknej architektury. (Pomiędzy nimi jest jeden

Zaczarowanej Lampy).

Kilka nowych pałaców, Komora, a na Nilu mnóstwo kanżów i dzierymów rozmaitej wielkości! 

Ulice oryginalne! Często trzeba przejeżdżać pod bramami, przez korytarze i domy. W najszerszych ulicach najwięcej miejsca na trzy konie obok. Co do powozów, o tych trudno i myśleć. Zostawmy jednak Bulak, do którego kiedy indziej wrócimy, a spieszmy tą drogą wśród piasku, kanałów, jezior i gajów, co teraz jeziorami i kanałami, a za dwa miesiące będą polem okrytym kukurydzą i ryżem. Przegalopujmy przez te dwa mosty, rzućmy okiem na prawo i na lewo, na te piękne pałace i ogrody, zewsząd z ziemi lub z wody w oddaleniu wytryskające, przejedźmy pod tą sklepioną bramą miasta, którą strzegą na wpół europejscy żołnierze Mehmeda- Ali - i już jesteśmy na placu Izbikie. 

Plac obszerny, co jest razem rynkiem, spacerem i jeziorem Kairu, stosownie do pory roku. Nieraz wychodząc z krętych ulic tego miasta zoczym ten plac jeszcze, ale z tak odmienną postacią, że go nie poznawszy weźmiemy za inny jaki i zgubim się w tym labiryncie. Ten pałac po lewej stronie, tak biały i tak wysokim murem otoczony, jest pałacem Muradbeja, tego sławnego Mamluka... W nim mieszkał Bonaparte... W tym pięknym ogrodzie, otoczonym wysokim murem, padł pod ciosem zdradzieckim waleczny Kléber. 

Wnijdźmyż we środek miasta. Co za natłok ludu! Jakie przygotowania do wieczornej uroczystości! Wszędzie krzyk, wrzawa, hałas! Co za rozmaitość ludu! Co za rozmaitość strojów! Tu stary hadżi w zielonym zawoju, na pięknym arabskim koniu, otoczony licznymi saisami, jedzie do meczetu. Tam w spiczastym szarym kołpaku derwisz mrucząc pod nosem modlitwy wraca z klasztoru po dwugodzinnym wyciu i spogląda spod oka na przechodzących Koftów, w długich ciemnokawowych sukniach i w czarnych turbanach; na Żydów w czerwonych spodniach, w czarnych kołpakach, obwiązanych szarą, brudną, jedwabną chustką; na Greków z gołymi łydkami, w tureckich kurtkach, w czerwonych czapkach, w szerokich szarawarach, w wąskich pasach, ale bez brody i z długimi włosami; na Ormianów z bobrowymi, w kształcie dyni, czarnymi kołpakami, w sukniach długich i z chińskimi wąsami; i na Franków w europejskim staroświeckim stroju. 

Tu znowu, przy złoconej i wyrabianej w najpiękniejsze rzeźby z kamienia, wysokiej jak triumfalna brama, publicznej fontannie, święty turecki siedzi na marmurowej ławce, a tłum dzieci i kobiet go otacza. 

Jest on na wpół nagi, brudny, że aż strach patrzyć! Głowa nie ogolona, a rozczochrane  włosy, długie, w puchu i w tłustości zmaczane, wiszą na jego karku i licach jak żmije. Odzież jego jest złożona z trzystu pozszywanych różnofarbnych kawałków, jak strój arlekiński lub pokrowiec studenckiej piłki. Trzyma kij potężny w jednym ręku, a miskę drewnianą w drugim. Jak przyjdzie obiadowa godzina, wnet ta miska zostanie napełniona żywnością przez przechodniów. Oczy jego obłąkane, usta rzucają niewyraźne słowa z Alkoranu. Lud mu się kłania, a kobiety niepłodne całują go w palec...

Przed laty miał on jeszcze większy przywilej, ale teraz Araby poznały się już trochę na swym głupstwie!

Jest to pewien rodzaj nieszkodliwego wariata, któren się włóczy po kraju (jeśli jest z włóczących się, gdyż są i tacy, co zawsze w jednej dziurze siedzą). Gdzie taki święty umrze, prawowierni muzułmanie wystawiają mu okrągłą kapliczkę i chodzą potem przez wieki do niej w pielgrzymkę. Podobnych świętych i kapliczek mnóstwo. Jednak nie każden może samowolnie ten sposób życia sobie obierać. Trzeba się doń kwalifikować, to jest być natchnionym, czyli mieć mniej jedną klepkę w głowie!

Już teraz, gdy jesteśmy wewnątrz miasta, możemy biegać aż do wieczora tymi wąskimi uliczkami, których górne piętra prawie się z sobą stykając tworzą naturalne sklepienie, przez którego szczelinę rzadko promienie słońca zaglądają. Otóż przepyszny meczet Fatymy! Co za pracowite wyrabiania! Jak piękne kolumny, fontanny, sklepienia! Jak bogate kagańce! Dziś w wieczór ten cały meczet będzie oświeconym, a pod strojem arabskim, któren nosimy, śmiało wsuniem się ukradkiem pomiędzy prawowiernych muzułmanów i obejrzem go do woli. Ten meczet został wybudowanym przez Moiz-Lendillaha, pierwszego kalifa fatymidzkiego, którego znamy historię.

Otóż dalej bazary! A ileż tych bazarów...! Tu sklepiona, a widna ulica, w której same szaty; tu sama broń kosztowna; tu kadzidła i pachnidła. Tu ulica, w której po obu stronach wystawione same żółte b a b u s z e (trzewiki). Tu inna, w której same tylko czerwone; tu znowu same tylko amarantowe czapki; tu same przysmaki i słodycze; tu same fajki, tytoń i bursztyny; tu same jak najrzadsze owoce, tu same szale perskie i kaszmirskie. A co ludu... co różnorodnego ludu! I mieszkaniec z Tunis, i mieszkaniec z Mekki, i Ormianin, i Chińczyk, i Indianin, i Mongoł, i Marokanin, i Francuz, i Anglik, i Polak!

Siadajmy na dywanie u tego bogatego kupca, potargujmy co z jego towarów, a tymczasem każmy sobie przynieść nargile z pobliższej kawiarni i siedząc z skrzyżowanymi nogami, buchając wonnym dymem, przepędzim w chłodzie godzin kilka, a że to dziś właśnie dzień bazaru (targu), możemy kupić na licytacji od przechodzących handlarzy wiele pięknych rzeczy za tanie pieniądze. 

Cóż to znowu za widowisko! Arab trzymając za rękę prowadzi przez wszystkie bazary piękną, ośmioletnią dziewczynkę bez koszulki, koloru miedzianego i z kręconymi włosami. Musi ona być Abisynką! Chrześcijanką...! Przedają ją na licytacji. 

Arab krzyczy: - Czterysta pięćdziesiąt pięć plastrów! kto da więcej? 

-Pójdzie do sześciuset - mówi kupiec, u którego siedzimy - bo będzie mieć pierś piękną i może jest jeszcze... 

-Ej! Gdzie tam! - przerwie mu sąsiad. - Czyż nie znasz tych łotrów, co te dzieci z Abisynii i z Sennaru przywożą! 

Pożegnajmy gościnnego kupca, zapłaćmy pięć groszy za nargile, odeślijmy je do kawiarni i idźmy dalej! - A wracajmy tu często, bo tu chłodniej niż w domu, a przy tym tu tylko prawdziwy Wschód i prawdziwych Arabów zobaczyć możemy. Wstąpmy teraz do bazaru niewolnic. Dom wielki: we środku szeroki plac odkryty, kwadratowy, naokoło małe izdebki, w których siedzą kupcy ludzkiego ciała i droższe towary. Murzyni i pośledniejsze niewolnice leżą pokotem na bruku, na wpół zakryci szarymi grubymi płachtami, tarzając w kurzu brudne kędzierzawe włosy, w których moc egipskich baranków...! Idźmy więc na palcach, aby nie wynieść stąd co niepotrzebnego, i wstąpmy wprost do sklepów, aby obejrzeć coś porządniejszego, gdyż to, co na bruku, to tańsze, dwieście lub trzysta złotych polskich najwięcej sztuka, tak jak za maciorę z gatunku merynosów lub za podstarzałego tryka. 

Otóż pewien uczciwy handlarz ciała ludzkiego ofiaruje nam siedzące w kątach i zakrywające sobie twarze towary. Przybrał je dosyć niezgrabnie i pstrokato, ale jak się to pięknie ubierze lub rozbierze, to zaraz inaczej się wyda. 

- Co za tę tłuścioszkę? 

- Dwa tysiące piastrów, miłościwy panie! 

- Dam tysiąc. 

- Ale racz pan zastanowić się nad okrągłością tych piersi, nad zgrabnością nogi... Pozwól pan - ty, otwórz pysk - patrz pan, jakie piękne i zdrowe ząbki! ani jednego nie brakuje! 

Chcesz pan zobaczyć dalej? Hej! rozbierać się...! 

- Dosyć dosyć! nie kupię tej... pokazuj inną! A to co za biała? 

- A! to Czerkieska! towar drogi i rzadki nawet w Stambule, bo Rosja zabrania handlować  nimi. Wielka szkoda, miłościwy panie! wielka szkoda! Patrz pan, jak piękna, jak wysmukła! Trochę smutna, ale nie chora... Zaraz ją pan sam obejrzysz!

- Zostaw ją w pokoju! A co za nią?

- Cztery tysiące piastrów! (1 600 złp.)

- Diabelnie drogo!

- Towar rzadki, miłościwy panie! Ale może pan przekłada chłopczyka...? Mam tańszych...!

- Później! Później! Zobaczymy!

- Przeklęte giaury...! - mruczy Arab chciwy zysku i kopie w złości nogą biedne niewolnice.

Nim wyjdziem z tego bazaru, kupmy sobie k u rb a s z e (nahajki ze skóry hipopotama), bo Mehmed-Ali sam powiada żartem (w którym jest cała prawda), "że kto chce podróżować teraz w Egipcie, powinien mieć, jak dawniej Mojżesz, różdżkę zaczarowaną w ręku i nią machać na lewo i na prawo, a wszystko się przed nim rozstąpi". Trzymajmyż zawsze do góry tę różdżkę, jako oznakę naszego dostojeństwa, a daleko łatwiej będziem mogli krążyć po tych ciasnych ulicach, w których by natłok zgniótł nas bez wątpienia!

Jeśli się szuja nie będzie rozstępować prędko, wal na lewo i na prawo, bo samemu ci się dostanie w przeciwnym razie. Ale uważaj, abyś przypadkiem nie uderzył nahajką Turka, bo ten hardy, gdyż sam jest wykonawcą woli Mehmeda; Beduina, bo ten cię zaraz udusi bez odwłoki; lub jakiego milorda Araba udającego, gdyż ten zapominając swej wschodniej roli zaraz stanie w pozycji i możesz łatwo oberwać boksa w brzuch albo w nos.

Ale trudno, abyś się znów tak grubo pomylił, gdyż Anglik, choćby sto lat mieszkał za granicą, zachowa zawsze coś angielskiego w sobie!

Wstąpmy teraz do domu wariatów. (Może by nas czytelnik od dawna chciał już w nim widzieć?). Obok pięknego meczetu, naprzeciw bogatej fontanny, dochodzi się obszernym korytarzem do kwadratowego placu, na środku którego piękne i obfite źródło, a naokoło zamknięte kratami klitki, w których siedzą ,, skrewieni święci", to jest ci, którym przypadkiem więcej nad jedną klepkę brakowało.

Przekupki ofiarują nam placki pszenne, gdyż jest zwyczajem rzucać przez kraty jadło tym biednym istotom. Przyjmują one z upragnieniem te dary, gdyż stróże tych miejsc nieszczególnie ich karmią. Kobiety tureckie często przychodzą przed kraty i przez godziny całe bawią się rzucaniem chleba i drażnieniem tych nieszczęśliwych istot...! Gdzież nie masz głupców śmiejących się z wariatów?

W tych klitkach siedzą oni lub leżą jak dzikie zwierzęta. Przez kraty do samej ziemi dostające można widzieć, jak się ubierają, rozbierają przed widzami i robią wszystko, co im do głowy przyjdzie. Są pomiędzy nimi i tacy, których tam zamknięto za zbrodnie. Zbliżmy się do tej klitki, gdzie siedzi ten Murzyn z tak straszną głową, w której białe oczy błyszczą jak u kota. Oparty o kratę, słysząc naszą cudzoziemską mowę, rzuca na nas zajadłym wzrokiem. Przed ośmiu dniami był on jeszcze wolnym, a jeśli tu zostaje, to z powodu, że powinien by już od dawna wisieć na szubienicy. Oto jego historia. 

Ten fanatyk, którego dziwną głowę mógłby macać przez miesiąc jaki Gall lub Lavater, wmówił w siebie, że im więcej w ciągu swego życia zgładzi niewiernych (chrześcijan), tym pewniej się dostanie do nieba. 

Nowy w swoim sposobie Ravaillac zakłuwał cichaczem biednych ludzi, a uchodziło mu to bezkarnie, gdyż nie było nigdy świadków jego zbrodni. Przed dziesięciu dniami siedział on raz przed wschodnią kawiarnią i widać opił się był opiumem, a egzaltacja naturalna doszła w jego głowie najwyższego stopnia. 

Widząc przechodzących dwóch Włochów wydobył zza pasa pistolet, wymierzył z flegmą i powalił z nich jednego, nie wypuszczając z ust cybucha. Włoch drugi, obróciwszy się, widzi złoczyńcę spokojnie siedzącego, zaczyna krzyczeć i lecieć ku niemu. Ale Abdallah nie dopuścił go do siebie i położył trupem obok współtowarzysza. Muzułmanie temu przytomni, nie lubiąc w gruncie chrześcijan, choć czuli niesprawiedliwość tego postępku, z wrodzonej opieszałości nie ruszali się z miejsca. Abdallah palił fajkę, przecierał panewki i nabijał pistolety, czekając na inne słomki. Ale nadchodzący Europejczycy widząc, co się dzieje, dali znać oficerowi pobliskiego odwachu, a ten wiedząc, że Mehmed-Ali nie żartuje z tymi, co sobie pozwalają krzywdzić Europejczyków, wysłał żołnierzy po złoczyńcę, kazał go związać i zaprowadzić do więzienia. Zdał o tym raport gubernatorowi Kairu Abasbaszy, wnukowi Mehmeda- Ali (po jego córce, żonie Deftardej-beja), a Abas odesłał tę sprawę do najstarszego k a d i. Ten, kazawszy sprowadzić obwinionego przed swój trybunał, zapytał go: 

- Jakim prawem i z jakich powodów ośmieliłeś się zabijać dwóch uczciwych i bezbronnych ludzi? 

- Takim prawem i z tego powodu - odpowiedział Abdallah - że to nie byli ludzie, ale psy niewierne, a widziałem w wigilię we śnie Alego, któren mi obiecał Królestwo Niebieskie, jeśli wielu podobnych zgładzę z tego świata!- Dobrze - rzekł kadi - odprowadzić go do więzienia. Nazajutrz kazał go znowu przyprowadzić przed siebie i tak mówił w obliczu wszystkich przytomnych:

- Słuchaj, Abdallah...! Śnił mi się dziś w nocy sam Mahomet i radził, abym ci głowę ściąć kazał, ale że ja w sny nie wierzę, dałem tylko rozkazy, aby cię zaprowadzono do domu wariatów, gdzie przez całe życie pozostaniesz.

I tak się stało.

Idźmy stąd teraz do pobliskiej łaźni, gdzie się opłuczem z piasku i kurzu, które hamsin wciąż niesie z pustyni, i odpocząwszy parę godzin doczekamy się czasu, w którym słońce mniej dopiekać będzie. Arab w zielonym turbanie, z gołymi ramionami, w niebieskim fartuchu od szyi do kolan spadającym, prowadzi nas ciemnym, brudnym i małym korytarzem, środkiem którego rynsztok płynie, i otwiera niziuchne drzwiczki. Zdaje nam się, że wchodzim do chlewka, i już się wracać chcemy. Lecz otóż za tymi drzwiczkami obszerna i piękna sala z wysokim sklepieniem jak w jakim luterskim kościele; sto okienek z szkła wypukłego błyszczy w sklepieniu i oświeca dostatecznie salę. Naokoło marmury, posadzki wykładane pięknym marmurem w desenie, w pośrodku staw marmurem białym wycembrowany, a w środku stawu fontanna aż do sklepienia tryskająca i spadająca brylantowym deszczem. Naokoło stawu siedzą Araby i Turcy i palą fajki. W końcu sali znajduje się spora alkowa otwarta, gdzie na szerokich tapczanach leżą materace, a na tych materacach obwinięci w prześcieradła amatorowie kąpieli. Przewodnik każe nam się na wpół rozebrać i przeprowadza znowu innym małym korytarzykiem, już porządniejszym od pierwszego, do innej sali, kilkakroć mniejszej, gdzie cztery marmurowe ławki stoją przy ścianie, a w jednym kącie znajduje się maleńki bassin, do którego za odkręceniem kurka napływa zimna woda.

Ta sala jest na wpół ciemną i już w niej para wznosi się w zgęszczonych kłębach! Tutaj zostawiamy resztę naszej odzieży i w stanie natury rzucamy się głową naprzód do trzeciej i ostatniej sali, gdzie para tak gęsta, że kąpiący się mogą z sobą rozmawiać i dotykać się, ale często nie widzą jedni drugich. W tym miejscu tylko przywykły wschodni mieszkaniec zdoła wytrzymać pół godziny lub więcej, gdyż Europejczyk w kwadrans zemdleje, jeśli wprzódy nie ucieknie do przyległego ciemnego pokoiku, w którym do reszty się rozbierał. Tam kładą go na zimnej ławce i skrapiają zimną wodą. Potem przychodzi dwóch Arabów, całych nagich, z maleńkimi fartuszkami na przodzie, z ogolonymi głowami, na których powiewa tylko długa i gęsta c z u c z a (kosmyk), bez bród, z długimi, na dół spadającymi wąsami; jednym słowem, dwóch istnych Chińczyków, zdjętych z parawanu lub z pudełka od herbaty! Ci trzymają w każdym ręku zgrzebło i zaczynają nimi szorować delinkwenta na wszystkie boki. Z najczystszego jeszcze funt kurzu ściągają! Po tej operacji Chińczycy odchodzą, a przychodzi inny młody Turek, tłusty, biały, bez brody i wąsów, z głupowatą twarzą. Przynosi on pachnące wody i miększe zgrzebła. Polewa pachnącymi wodami, trze delikatnie zgrzebłem, wyciąga w stawach wszystkie członki, które trzeszczą pod jego palcami, i wdzięczy się pokazując długie jak u konia zęby...! 

Co ukończywszy przynoszą prześcieradła i ręczniki; robią na głowie turban z serwet, a pas z prześcieradła. Drapują ciało jak w tunikę starożytną, wkładają na nogi babusze i wiodą do pierwszej najobszerniejszej sali, gdzie na tapczanie odpoczywa się przez pół godziny obok innych. Tam, przyodziawszy szaty, nad fontanną pijąc kawę lub sorbety, pali się wonne nargile. Woda tak przyjemnie szeleści! Chłód taki miły...! a przy tym Araby opowiadają tak zajmujące powieści! 

Ale... trzeba stąd uciekać, bo już nadchodzi godzina, w której kobiety przyjdą do kąpieli. Mężczyźni precz! 

Szkoda...! Nieprawdaż? - Kobiety mają z sobą swoje służebnice, a w przysionku saisów lub niewolników, i zwykle cały czas przepędzają one w ostatniej sali. Spędzają w ten sposób pięć lub sześć godzin na dzień. Przynoszą z sobą konfitury i rozmaite przysmaki. To są bowiem ich salony, ich wizyty, ich teatra i miejsca ich schadzek. 

Dziewczyna nie idzie za mąż, dopóki jej przyszły przed rodzicami nie przyrzeknie uroczyście, że najmniej dwa razy na tydzień będzie ją wysyłał do kąpieli. Gdzież teraz poniesiem nasze kroki? O! w Kairze na ciekawych miejscach nie zbywa! Rok by w nim można bawić, a coś zawsze odkryć nowego. 

"Kair przez lat tysiąc budowany, a jeden Kair na świecie" mówią Araby. A zresztą w Kairze czas tak prędko płynie! Dzień można cały przepędzić w bazarze, a dzień w kąpieli, a dzień w kawiarni. Tu słodkie próżniactwo prędko ogarnia wszystkie zmysły człowieka! Nad Kairem zawsze niebo piękne, bez chmury i bez skazy, a słońce gorące i promieniste. Życie jednym dniem w Kairze, a prawy muzułmanin zaledwo czuje, jak ten dzień schodzi. Wielu, co na rok przybyło w te strony z Zachodu, do końca dni swoich pozostało. Jedna tu tylko czasem w życiu daje się czuć odmiana, a to wtedy, kiedy zaraza morowa okryje miasto swymi żałobnymi skrzydłami. Wówczas po domach płacz i wycie; po ulicach przesuwają się liczne czerwone (muzułmańskie) lub czarne (europejskie) karawany. Odważniejsi Europejczycy wychodzą na miasto z długimi, okutymi w żelazo kijami, którymi odpychają tych, co by się  do nich zanadto zbliżyli. Inni siedzą w domu jak w oblężeniu. Każdego ranka straż miejska przynosi im żywność, którą wkładają przy drzwiach domu w wannę świeżą wodą napełnioną, skąd ją dopiero oblężeni wydostają. Posępny wtedy Kairu widok, ale tylko dla mieszkańca z Zachodu, gdyż obojętny muzułmanin żyje i wtedy jak zwykle, mówiąc: ,,Isz Allach!". Cóż to znowu za dziwny, odmienny od innych bazar? Dwa razy szerszy od zwykłych, nakryty szklannym dachem, a po obu jego stronach sklepy na kształt europejskich. Jesteśmy teraz w Muski, tak nazwanym mieście Franków. Tutaj rój kapeluszów. Najwięcej Greków, Włochów i Maltańczyków. Twarze zbójeckie, oszustowskie! Przyjemniejsze już od nich fanatyckie wejrzenia dzikiego Abdalli!

Lecz i tu także można spotkać czasem uczciwą fizjognomię jakiego starego francuskiego instruktora, doktora lub nawet i aptekarza.

Kiedyśmy wspomnieli o aptekarzach, otóż właśnie elegancka apteka, w której siedzi zamyślony, trzydziestoletni, wysmukły młodzieniec, blady, z złotą niewielką brodą i w ciemnym mamluckim stroju. Kto by przechodząc spiesznie tędy rzucił nań przypadkowo okiem, wziąłby go może za Lewantyna lub Turka, słowem, za pospolitego aptekarza. A jednak bardzo by się pomylił, gdyż pan Martin ma także swoje znaczenie! Pod tym wschodnim strojem jest to jeden z cymesów reprezentujących Europejczyków w tym mieście. Młody Francuz, bardzo zdatny i rozsądny (co ostatnie nie cechuje wszystkich młodych i zdatnych Francuzów tego wieku), wstępując bez wstydu w stan swego ojca, nauczył się farmakopei i zaczął praktykować w Algerze, a od lat kilku przybył w te strony. Jak większa część młodych Francuzów dzisiejszego wieku - sceptyk, filozof epikurejski, rzucił on się z duszą i ciałem w słodycze lubieżności wschodnich. Zna Kair, Arabów i Arabki lepiej od wielu, co o nich dzieła piszą; przy tym jego apteka jest schadzką wszystkich Europejczyków zamieszkałych w Egipcie i przyjeżdżających do tego kraju.

Cały dzień w niej pełno osób. W niej nowinki i sprawki różne na stół się wytaczają. W niej wydają sąd o ludziach, rozprawiają o polityce i w Afryce zakładają społeczeństwo małej Europy. Pan Martin, Turek z charakteru, zawsze milczący i z obojętnym wyrazem na twarzy, czasem tylko przemówi słowo, ale w miejscu i z sensem.

Przy tym, choć sam niedawno zaczął pracować nad umysłowym wykształceniem swoim, ma on dość wiadomości ogólnych i umie je zastosować.

Dość dziwnym trafem, ten aptekarz, filozof i viveur, mający olej nie tylko w flaszkach, ale i w głowie, a przy tym bardzo przyzwoity sposób zachowania się, mimo że jest w gruncie cymesem wszystkiego, jednak zdaje się nie chcieć nikomu przewodzić! Jest on uprzejmym dla znajomych, uprzejmym bez poufałości i natręctwa. 

Myślałbyś może, że ten człowiek tak spokojny i cichy jest śpiącym żółwiem? a jednak gdy p. Tippel, wicekonsul francuski w Kairze, będąc zelżonym na ulicy od pewnego Włocha za wyrządzoną temuż obelgę, stchórzył i uciekł do Aleksandrii, p. Martin, aptekarz, ujął się za honorem narodu francuskiego, wyzwał i z tą samą flegmą, z jaką pali teraz swoją nargile, zastrzelił Włocha; z czego się teraz bynajmniej nie szczyci, ale czego z duszy żałuje, bo od tego czasu smutniejszy i słabszy. 

Brawo! Panie Martin! Więcej podobnych aptekarzy, a zamkną usta Scribom i wodewilistom, którzy z nich tak drwinkują! Idźmy teraz dalej, oto tą uliczką, gdzie na rogu tyle okulbaczonych osłów i natrętnych Arabów, których trzeba kijem odpędzać. Nim wyjdziem z miasta Franków, zastanówmy się przed tym domem (opodal listowej poczty) i przed tym otwartym sklepikiem, gdzie mały człeczek, siwy jak gołąb, ale jeszcze jędrny, szyje sobie spokojnie w dziurze, w której na dwie osób najwięcej miejsca. 

No...! czyż i to sławny człowiek? Już teraz w każdym sklepie znajdziemy małego Bajrona, filozofa, sceptyka lub może przyszłego Thiersa! 

Bez żartów...! i tego człeka historia jest ciekawą! Wpatrzmy się raczej w rysy jego twarzy... Z wejrzenia uczciwy...! Z jakiego on też może być narodu? Nie chytre to i zmienne spojrzenie Włocha! Nie ponure i zbójeckie Greka...! Nie Turek to ani Arab, bo ma twarz zbyt białą...! Któż on więc? Oto lepiej słuchajmy, bo otwiera usta i ociera zielone okulary. 

- A wzdyć państwo Polacy! 

- A właśnie, mój stary! 

- A witajcież! witajcie! A wchodźcież do mego sklepiku! O jaki ja rad! Jaki ja rad dzisiaj! 

- Witaj nam, stary poczciwcze, co płaczesz na dźwięk rodzinnej mowy! 

- A ja stary żołnierz...! Podlasiak...! Michał z Kęczek Kęczkowski...! Szlachcic... krawiec w Kairze, pod piramidami. 

- A cóż ty tu robisz, bracie? 

- Ot, siedzę i szyję...! A o parę kroków stąd mam i stancję...! a w stancji jest moja niewolnica czarna, którą kupiłem dzieckiem przed kilkunastoma laty. A jest w niej kącik dla przyjaciela...! A mam też i dwa dzieła: Życie Jana Zamojskiego i Historię Naruszewicza... Umiem 

je już na pamięć, ale szkoda, że nie mam ich więcej!

- A ten drugi, co się teraz do nas zbliża i co także nie wygląda na tutejszego?

- Ot, to, panie, wielki wisus !...*** ... dezerter... ladaco! Już trzy razy miał sklepik i trzy razy zbankrutował. Musi się teraz żywić przy mnie. Wszak to, panie, prawie jedna mowa i jedno gniazdo... Słowianie...!

Bądź nam długo zdrów, poczciwy Michale, a niechaj Pan Bóg będzie z tobą! Już i wieczór... wkrótce słońce zajdzie, śpieszmy więc nad brzeg wielkiego kanału ku Izbikie, gdzie nas czeka wspaniały widok.

Otóż znowu ten obszerny plac Izbikie, któren widzieliśmy dziś z rana. Jak odmienna jego z tej strony postać! Tysiące niziutkich plecionych z trzciny krzesełek, jak w Tuileriach, a na nich siedzą Turcy, Araby, Kofci, Europejczycy - paląc fajki, pijąc kawę i używając pięknego widoku, a wkrótce miłego chłodu. Inni spacerują naokoło...

Są nawet i kapelusze damskie... Rzadkie, ale gładkie...!

Słońce zachodzi...! Jak piękne, różnofarbne rzuca odcienia na domy, na wodę, na drzewa, na szczyty minaretów.

Nie jest to plac Vendôme ani jaki square londyński; nie jest to zachwycająca Piazetta Wenecji, arcydzieło sztuki. Ten plac, dziesięć razy obszerniejszy od innych, obstawiony w półkole fantastycznymi domami, które zachodzące słońce tak malowniczo złoci! Ten plac, którego środkiem jest jezioro, okrążone ulicą wysadzoną rzadkimi palmowymi drzewami, a którą kanał tak srebrną wstążką otacza, jakby sznur szmaragdów i pereł zdobiący łabędzią szyję dziewicy! Ten plac całą swą piękność otrzymuje od natury i od cechy piękności wschodniej, którą odbija, równie jak jego jezioro złotopurpurowe odbija promienie zachodzącego słońca. - Już zaszło...! Salwy z cytadeli pozdrowiły hucznie pierwszą noc ramazanu; szmer radosny rozbiegł się po tłumie muzułmanów. Ramazan - to ich karnawał! W dzień śpią i poszczą, a całą noc spędzają na biesiadach i f a n t a z j a c h.

Słońce już zaszło, a niebo jeszcze przez pół godziny otoczone ognistym wieńcem, nad którym unosi się wieniec złoty, nad którym blada szmaragdowa wstążka, nad tą obszerniejsza różowa girlanda, ginąca w ciemnym błękicie niebios okrywających się już białymi jak perły gwiazdami.

Oto jest chwila, w której się oddycha na Wschodzie! Oto chwila, w której Kair Kairem. W której Wschód przywdział swoje godowe szaty. Teraz trzeba wielkiego malarza, wielkiego poety, aby go przelał na płótno lub w harmonijne, jak ten widok, słowa! 

Jak tylko zagasły ostatnie promienie tej wieczornej zorzy, w mgnieniu oka cały plac, aleja otaczająca jezioro i wszystkie przyległe ulice zabłysły kagańcami. Powstał szmer z łona cichego dotychczas miasta; armaty z cytadeli powtórzyły salwy, a niespodziany fajerwerk wzniósł się ze środka wód jeziora w kształcie jaskrawej fontanny, a na drugim brzegu zabłysła piramida z kagańców, na szczycie której tkwiły półksiężyce z gwiazdą ognistą - godło muzułmanów. 

Lud zbiera się w coraz większej liczbie... Szerokie nadbrzeże napełniło się tłumem spacerujących. Bogato uczaprakowane konie niosą poważnie na swych grzbietach arabskich jeźdźców. Wtem z daleka, od ulicy Franków, zabłysnęły liczne pochodnie i zahuczały niezwyczajne w tych stronach koła powozów. Przesunął się szybko kabriolet parokonny; w nim siedział młody i tłusty Turek, w czerwonej czapce z kutasem i w nowym nizamskim stroju, sam się niezgrabnie powożąc. Lud się rozstępował ze wszech stron, a on się oglądał, czy karety z jego haremu blisko za nim... Był to Abas-basza, wnuk wicekróla, a rządca Kairu. Przesunął się ten cały orszak i udał sklepioną bramą ku stronie miasta Izbikie zwanej, gdzie i my poniesiem nasze kroki. 

Gdzież pójdziem wprzódy...? Na operę...? czy na balet? Pytam nie żartem! Idźmy na operę. Otóż nasz wierny janczar otwiera nieznacznie małe drzwiczki starożytnego domu i oglądając się wkoło, czy nas kto nie szpieguje, wprowadza szybko w ciemny korytarz i drzwi za sobą starannie zamyka. 

Stara Arabka, schludnie ubrana, wychodzi naprzeciw nam z kagańcem i rozmówiwszy się z naszym janczarem (któren się już z nią na kilka godzin wprzódy widział), przyjmuje od nas garstkę złota i wiedzie do obszernej sali, oświeconej słabym blaskiem księżyca, przezierającego przez wysokie kratkowane okna, w pośrodku której fontanna mruczy żałośnie. Jesteśmy w mieszkaniu Safny, najpierwszej śpiewaczki Kairu. Nie ujrzym jej oblicza, usłyszym tylko przez słabą drewnianą kratę, która nas od niej przedziela, ciche tony arabskiej gitary i jej słowicze pienia. Każmy sobie przynieść fajki, rozciągnijmy się wygodnie na tych dywanach, a słuchając marzmy o tym, co nam najmilsze. 

O! jak jej głos coraz wymowniejszym się staje... Co za smętność...! Jak przenikający uczuciem! 

W tym śpiewie cała historia niewolniczego życia haremu, chociaż słowa co innego nucą. 

W tym śpiewie odzywa się wymownym tonem smętna dusza z przygnębionego ciała! 

Prawdziwa muzyka wymowniej się odkrywa sercom słuchaczów, niż to pojmują ci, co jej są narzędziem. Są oni bowiem posłuszni swemu natchnieniu, a natchnienie wydziera wielkie myśli pomimowolnie z ich łona! Zdziwia ich samych i często przewyższa ich pojęcie. Bo prawdziwe natchnienie nie jest ich d z i e ł e m, ale samo przez się i s t n i e j e.

Muzyka jest pocieszycielką rodzaju ludzkiego, jest historią uczuć świata i wieszczym duchem przyszłości!

Dosyć!! Dosyć...! gdyż ten głos tak smętny, tak wdzięczny, tak czysty przesięka zanadto mocno przez szczeliny słabej duszy naszej! Bądź nam zdrowa, zaczarowana księżniczko z Tysiąca i jednej nocy! Dalej! Teraz wesołych wrażeń, tańców! Almejówi! Hej, janczarze, dziś ramazan... Trzeba hulać!

Oto jest garść złota (szczęściem, że podobna garść złota nie czyni kilku dukatów). Prowadź nas do domu, coś najął na dzisiejszy balet. A tam - tańce, wesoła muzyka!

Otóż już jesteśmy w kwaterze... Czekajmy chwilkę, a zobaczym coś nowego. Tylko ostrożnie i cicho, bo nam się nic nie stanie, gdyż nosim dzielną broń przy boku, a Europejczyków boją się i szanują. Ale tych biednych sylfid szkoda!

Właśnie wchodzą... Jedna... dwie... trzy... cztery... i muzyka. Gitara arabska, piszczałki, skrzypce, gatunek małej arfy, bęben... Dobrze! dosyć na tym...

Wnet gdy nimfy pozrzucają z siebie czarne jedwabne zasłony, czyniące je podobnymi do hiszpańskich pokutnic, zobaczym je z bliska. Cały ten balet z muzyką, z arakiem (któren te panie bardzo lubią), słowem, ze wszystkim, to jest z duszą i z ciałem, kosztować nas będzie po parę dukatów. Na moją brodę! to niedrogo! Są gdzie indziej mniej warte, a droższe! Ale jaka szkoda, że Safii, królowej tanecznic, nie ma teraz w Kairze!

Już się rozpoczęły tańce. Co za dziwaczna muzyka! Jak pięknie błyszczące oczki...! Co za kształtna kibić! a cały taniec nie w nóżkach, ale w całej osobie...! Otóż się zbliżają ku nam... krążą wokoło coraz to w innych pląsach i przeginają się jak żmijki...! Siadają u nóg naszych... patrzą nam przenikliwie w oczy...! trzeba im za każdą razą przylepiać maleńkie sztuczki złota do czoła... taki jest zwyczaj!,

Dosyć! Dosyć...! (przynajmniej dla czytelników) bo to coś się zabiera na ucztę Baltazara.

Niech żyje balet! zawsze i wszędzie...! Tylko tutaj rozsądniejszy co do ceny.

Uciekajmy co prędzej z tej Sodomy...! (co w stylu prozaicznym znaczy: "Idźmy dalej, a powrócimy kiedy indziej...!") Już późno...! Ale to ramazan! a któż chodzi spać w ramazan? Oto przejdźmy raczej tą uliczką i na tym małym placu, otoczonym różnofarbnymi kagańcami i przykrytym do połowy płótnem, zasiądźmy na niskim stołeczku, zapalmy nargile i na gawędzie spędzim resztę nocy. Za kilka godzin i świt nastąpi. 

Ot, tam, na środku, miejsce puste, a naokoło siedzą z skrzyżowanymi nogami starzy i młodzi i milczą. Wkrótce wnijdzie pomiędzy nich i zasiądzie na tym miejscu jaki poeta lub opowiadacz, i zacznie im jaką historię lub zanuci jaką gazelę, przygrywając sobie na swej lirze. W każdym kącie miasta, w każdej kawiarni, w każdej wiosce, w każdym miejscu, gdzie jest kilka domów, znajduje się taki bard, na skinienie którego wszyscy milczą, któren improwizuje lub powtarza na pamięć nauczone śpiewy i powieści. Zwykle te śpiewy i te powieści mają jakiś związek z ich dziejami narodowymi lub z ich księgą świętą, Alkoranem... Często są zupełnie historyczne. 

Araby wszyscy prawie (oprócz biednych zupełnie fellów) umieją na pamięć historię swych kalifów. Częstokroć ta historia jest fałszywą i niezgadzającą się z historiami innych, gdyż ci, co nie mają dosyć światła i sposobności nabycia manuskryptów prawdziwie umiejętnych autorów, muszą często czerpać w banalukach pisanych przez jakich wierszokletów, którzy improwizowali sułtanów i kalifów, gdyż dzieł drukowanych i krytycznych tutaj nie ma. 

Ale to się tylko tyczy historii Omajadów, Abbasydów, Gaznawidów, Buidów, Selgiucydów, Ottomanów itp. Gdyż historia pięciu pierwszych kalifów zanadto jest znaną powszechnie, aby nie była jednakową w ustach wszystkich. 

Ale dosyć tych komentarzy, a teraz słuchajmy i patrzmy. Otóż młody Arab, dość ponurego oblicza, w zielonym turbanie (co jest znakiem, że zwiedził już grób Proroka), siada w pośrodku ich grona i bierze lirę w rękę. Dobrze! Będzie śpiewał... Już to inny śpiew będzie od owego, który słyszeliśmy tego wieczora. Także smętny, monotonny i płaczliwy; ale nie zrobi on na nas takiego wrażenia, gdyż śpiew wciąż smutny bardziej kobiecie niż mężczyźnie do twarzy... A potem tak czystego głosu, jakim jest głos śpiewaczki Safny, trudno znaleźć! Ale patrzmy na twarz śpiewaka i słuchajmy poezji słów! 

Otóż nastroił lirę. Słuchajmy!... Szczęściem umiemy dosyć po arabsku, aby pojąć znaczenie słów jego, które pomału lub gwałtownie, jak szmer monotonnej kaskady, spadającej po kamykach, lub turkot młyńskiego koła, z ust jego będą się wydobywać. 

Koniec wersji demonstracyjnej.

GIAFAR I ABASSA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GÓRNY EGIPT

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIERWOTNE SŁÓW POJĘCIE

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

GRECJA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej