Aleksander Iwanowicz Hercen

POKÓJ DZIECINNY I UNIWERSYTET

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

DODATEK

POKÓJ DZIECINNY I UNIWERSYTET

(1812-1834)

Hercen Aleksander Iwanowicz

M. P. OGARIEWOWI
W książce tej mowa jest przeważnie
o dwóch osobach. Jednej już nie ma, tyś
jeszcze został i dlatego tobie, przyjacielu,
słusznie się ona należy.

Kiedy pamięcią czułą swą
Wracamy na  przebytą drogę,
Ponownie w naszej duszy drżą
Minionych dni uczucia błogie.
Ten sam przepaja smutek ją,
Tę samą radość zna i trwogę,
Tak samo źal uciska pierś
I westchnień stłumić swych nie mogę.

M. Ogariew {"Humor")

ROZDZIAŁ I

Moja piastunka i La grande armiée. — Pożar Moskwy. — Mój ojciec u Napoleona. — Generał Iłowajski. — Podróż z francuskimi jeńcami. — Patriotyzm C. Calota. — Wspólne administrowanie majątkiem. — Podział. — Senator.

— ...Wiera Artamonowna, opowiedzcie mi jeszcze raz, jak to Francuzi przyszli do Moskwy — prosiłem, przeciągając się w swym łóżeczku obszytym płótnem, żebym nie wypadł, i owijając się pikowaną kołdrą.

— E! Cóż to znowu za opowiadanie! Tyle razy już panicz słyszał, czas już zresztą spać, paniczu, lepiej jutro wcześniej wstać — odpowiadała zwykle staruszka, która tak samo miała ochotę powtórzyć swoje ulubione opowiadanie, jak ja posłuchać.

— Ale opowiedzcie mi choć troszeczkę. A więc jakżeście się dowiedzieli, od czego się to zaczęło?

— A no, tak się to i zaczęło. Ojczulek panicza wiadomo jaki jest — lubi wszystko odkładać na później, szykował się, szykował i wreszcie się wybrał! Wszyscy mówili: czas ruszać w drogę, nie ma na co czekać! Chyba nikt już w mieście nie pozostał. Ale gdzie tam, wciąż z Pawłem Iwanowiczem się naradza, w jaki sposób pojechać razem; to ten nie jest gotów, to tamten. Nareszcie jednak spakowaliśmy się i powóz zajechał; państwo zasiedli do śniadania. Nagle kuchmistrz nasz wszedł do jadalni, bardzo blady, no i melduje: „nieprzyjaciel wkroczył przez rogatkę Dragomiłowską". Wszystkim nam ścisnęło się serce — Chryste Panie, ratuj! Wszyscy się przestraszyli. Dopókiśmy się krzątali i biadali, patrzymy — a przez ulicę pędzą dragoni w jakichś takich kaskach z końskimi ogonami z tyłu. Wszystkie rogatki zamknięto... Otóż ojczulek panicza pozostał jak na lodzie, a i panicz razem z nim. Mamka Daria karmiła panicza jeszcze wtedy piersią — panicz taki był wątły i słaby.

A ja z dumą uśmiechałem się, zadowolony, że brałem udział w wojnie.

— Z początku było jeszcze jako tako, no niby przez pierwsze dni. Zdarzało się, że przychodziło paru żołnierzy i pokazywało: czy nie ma czego do picia? Damy im po kieliszku, jak się należy, i oni sobie odchodzą, a nawet jeszcze zasalutują. Ale widzi panicz, jak zaczęły się pożary i to coraz większe, i większe, taki ci się zrobił nieporządek; zaczął się rabunek i wszelkie potworności. Mieszkaliśmy wtedy w oficynie u księżnej, dom zaczął się palić; wtedy Paweł Iwanowicz mówi: „Chodźmy do mnie, dom mam murowany, stoi głęboko w podwórzu, ściany są mocne". Poszliśmy, państwo i służba, wszyscy razem — wtedy to już bez różnicy. Wychodzimy na Twerski bulwar, a tu zaczynają się już palić drzewa. Dotarliśmy nareszcie do gołochwastowskiego domu, a ten cały płonie, ogień bucha ze wszystkich okien. Paweł Iwanowicz osłupiał, własnym oczom nie wierzy. Za domem, widzi panicz, był wielki ogród — poszliśmy tam: myślimy sobie — tu ocalejemy; strapieni usiedliśmy na ławeczkach, nagle nie wiadomo skąd pojawiła się zgraja pijanych żołnierzy. Jeden z nich jął ściągać z Pawła Iwanowicza kożuch podróżny; stary nie daje, żołnierz dobył tasaka i ciach go w twarz; od tego czasu pozostała mu blizna aż do śmierci; inni znowu zabrali się do nas: jeden żołnierz wyrwał panicza z rąk mamki, rozwinął pieluszki spodziewając się znaleźć jakieś banknoty albo brylanty; gdy zobaczył, że nic nie ma, na złość podarł, hultaj, pieluszki i cisnął je. Zaledwie sobie poszli, ot, jakie nieszczęście się przytrafiło. Pamięta panicz naszego Platona, co to został oddany do wojska? Bardzo lubił wódkę i tego dnia miał w czubie: przyczepił sobie szablę i tak paradował. Hrabia Rostopczyn w przeddzień wkroczenia nieprzyjaciela rozdawał wszystkim w arsenale rozmaitą broń; toteż i Płaton wytrzasnął sobie szablę. Wieczorem zobaczył Platon dragona wjeżdżającego na podwórze — przed stajnią stał koń, dragon chciał go zabrać, ale Płaton rzucił się ku niemu, chwycił za wodze i rzekł: „Koń jest nasz, nie pozwolę ci go zabrać". Dragon pogroził mu pistoletem, widocznie jednak nie nabitym. Pan to zobaczył i zawołał: „Zostaw konia, nie twoja rzecz!" Ale gdzie tam! Płaton dobył szabli i rąbnął dragona w łeb, dragon zachwiał się, a ten go jeszcze raz i jeszcze raz. No, myślimy sobie, a teraz nic, jeno śmierć nas czeka, niech tylko spostrzegą się jego koledzy — biada nam. A Płaton, gdy dragon się zwalił, złapał go za nogi i powlókł do dołu wapiennego, wrzucił tam biedaka, choć ten jeszcze żył. Koń jego stoi, z miejsca się nie rusza i grzebie kopytem ziemię, jak gdyby wszystko rozumiał. Nasi ludzie zamknęli go w stajni; prawdopodobnie tam się spalił. Wszyscy co rychlej pędzimy precz ze dworu — pożar jest coraz to okropniejszy. Zmęczeni, wygłodniali weszliśmy do jakiegoś ocalałego domu, żeby tam nieco odpocząć. Nie minęła jeszcze godziak, gdy rozległo się z ulicy wołanie naszych ludzi: „Wychodźcie, wychodźcie, ogień, ogień!" Wtedy wzięłam z bilardu kawałek płótna i owinęłam panicza, żeby mu nie dokuczał nocny wiatr. W ten sposób doszliśmy do placu Twerskiego; tu Francuzi zajęci byli gaszeniem pożarów, ponieważ ich najgłówniejszy mieszkał w domu gubernatora. Usiedliśmy tak po prostu na ulicy; wszędzie widać patrole piesze i konne. A panicz wniebogłosy krzyczy; mamka straciła pokarm, nikt nie miał ani kawałka chleba. Była wówczas z nami Natalia Konstantinowna, wie panicz, taka zuch-baba; gdy zobaczyła, że żołnierze w kącie coś jedzą, wzięła panicza — i poszła wprost do nich, pokazując: maleństwu trzeba manże; z początku spojrzeli na nią bardzo srogo i powiedzieli: alle, alle; ona zaś zaczęła im wymyślać: ach wy łotry, ach wy tacy owacy; żołnierze nic nie zrozumieli, a jednak parsknęli śmiechem, po czym dali paniczowi chleba moczonego w wodzie, a i jej również kromeczkę. Nazajutrz rano przyszedł oficer i zabrał wszystkich mężczyzn, tatusia panicza również, zostawił same kobiety z rannym Pawłem Iwanowiczem i kazał mężczyznom gasić pożary w sąsiednich domach. Tak do samego wieczora zostałyśmy same; siedzimy, płaczemy i tyle. O zmierzchu przyszedł pan, a z nim jakiś oficer...

Pozwólcie mi zastąpić staruszkę i kontynuować jej opowiadanie. Ojciec mój, spełniwszy swój strażacki obowiązek, spotkał koło Strastnego klasztoru szwadron kawalerii włoskiej; podszedł do dowódcy i opowiedział mu po włosku, w jakiej sytuacji znajduje się jego rodzina. Włoch usłyszawszy la sua dolce favella, obiecał, że pomówi z księciem Treviso, a przede wszystkim, że postawi wartownika dla zapobieżenia dzikim awanturom w rodzaju tej, jaka miała miejsce w ogrodzie Gołochwastowa. Dla wykonania tego rozkazu wysłał z moim ojcem oficera. Dowiedziawszy się, że całe bractwo dwa dni nic już nie jadło, oficer zaprowadził wszystkich do zdemolowanego sklepu; herbata kwiatowa i kawa libańska wyrzucone zostały na podłogę wraz z pokaźną ilością daktyli, winogron i migdałów; nasi ludzie napchali sobie nimi kieszenie; nie odczuwano więc braku deseru. Wartownik okazał się nader pożyteczny: z dziesięć razy zgraje żołnierzy zaczepiały nieszczęsną gromadkę kobiet i służby, która na podobieństwo koczowników usadowiła się na rogu Twerskiego placu, lecz natychmiast na rozkaz jego odchodziły.

Mortier przypomniał sobie, że poznał mojego ojca w Paryżu i zameldował o tym Napoleonowi. Nazajutrz rano Napoleon kazał go sobie przedstawić. W granatowym wytartym półfraku z brązowymi guzikami, noszonym na polowaniach, bez peruki, w butach już od kilku dni nie czyszczonych, w brudnej bieliźnie, z niegoloną brodą, ojciec mój, hołdujący zazwyczaj konwenansom i najsurowszej etykiecie, stawił się w sali tronowej pałacu kremlowskiego na wezwanie cesarza Francuzów.

Rozmowa ich, o której tyle razy słyszałem, dość wiernie jest oddana w historii barona Faina oraz w historii Michajłowskiego-Daniłewskiego.

Po zwykłych zdaniach, urywanych słowach i lakonicznych uwagach, w których w ciągu trzydziestu pięciu lat doszukiwano się głębokiego sensu, dopóki wreszcie nie domyślono się, ze sens ich był bardzo często banalny — Napoleon zaczął pomstować na Rostopczyna za pożar. Mówił, że jest to wandalizm, jak zwykle zapewniał o swym wielkim umiłowaniu pokoju, twierdził, że wrogiem jego jest właściwie Anglia, a nie Rosja, chwalił się, że wystawił wartę przed domem wychowawczym i przed katedrą Uspieńską. Skarżył się na Aleksandra, mówił, że ma złe otoczenie, że jego (Napoleona) pokojowe intencje nie są znane cesarzowi.

Ojciec mój zwrócił mu uwagi, że propozycje pokojowe są raczej sprawą zwycięzcy.

— Zrobiłem, co mogłem; posyłałem do Kutuzowa, lecz ten nie podejmuje żadnych pertraktacji i nie zawiadamia cesarza o moich propozycjach. Jeżeli pragną wojny, to nie moja wina — będą ją mieli.

Po całej tej komedii ojciec mój poprosił go o przepustkę na wyjazd z Moskwy.

— Zabroniłem wydawania komukolwiek przepustek! Po co pan wyjeżdża? Czego się pan boi? Rozkazałem otworzyć rynki.

Cesarz Francuzów w tej chwili zapomniał widocznie, że oprócz otwarcia rynków nie zawadzi mieć dom kryty dachem i że życie na placu Twerskim wśród nieprzyjacielskich żołnierzy nie należy do przyjemności. Ojciec mój powiedział mu o tym. Napoleon pomyślał i nagle zapytał:

— Czy podejmie się pan doręczyć mój list cesarzowi? Pod tym warunkiem każę dać przepustkę panu i całej rodzinie.

— Przyjąłbym propozycję waszej cesarskiej mości — odparł mój ojciec — lecz trudno mi zaręczyć.

— Czy da mi pan słowo honoru, że użyje pan wszystkich sposobów, by osobiście doręczyć list?

— Je m'engage sur mon honneur, Sire.

— To wystarczy. Poślę po pana. Czy pan czegoś potrzebuje?

— Chciałbym, aby rodzina moja miała dach nad głową, dopóki jestem tutaj, nic poza tym.

— Książę Treviso uczyni wszystko, co będzie w jego mocy.

Mortier istotnie dał nam pokój w domu generał-gubernatora i kazał zaopatrzyć nas w produkty żywnościowe; jego maître d'hotel przysłał nawet wino. Tak minęło kilka dni, po upływie których o godzinie czwartej rano Mortier przysłał po mego ojca adiutanta i posłał go na Kreml.

Pożar w tych dniach osiągnął rozmiary zastraszające: rozpalone powietrze, aż czarne od dymu, stawało się gorące nie do zniesienia. Napoleon był w płaszczu i chodził po pokoju zatroskany i gniewny; zaczynał wyczuwać, że jego osmalone laury wkrótce zamarzną i że tu nie da się zbyć sprawy żartem jak w Egipcie. Plan wojny był bezsensowny, o tym wiedzieli wszyscy oprócz Napoleona: Ney i Narbonne, Berthier i zwykli oficerowie; na wszelkie argumenty odpowiadał kabalistycznym wyrazem „Moskwa"; dopiero w Moskwie zrozumiał to również i Napoleon.

Gdy ojciec mój wszedł do pokoju, Napoleon wziął ze stołu zapieczętowany list, podał mu go i żegnając się rzekł: „Polegam na pańskim słowie honoru". Na kopercie było napisane: „A mon frère l'Empereur Alexandre".

Przepustka dana memu ojcu zachowała się do dnia dzisiejszego, podpisana jest przez księcia Treviso, a u dołu poświadczona przez Lessepsa, moskiewskiego oberpolicmajstra.

Kilka obcych osób dowiedziawszy się o przepustce, przyłączyło się do nas, prosząc ojca, aby je zabrał jako rzekomych służących albo krewnych. Dla chorego starca, mojej matki i mamki przydzielono otwarty wózek; reszta szła pieszo. Kilku ułanów odprowadzało nas konno do rosyjskiej ariergardy, po czym pocwałowali z powrotem, życząc nam szczęśliwej podróży. Po chwili kozacy otoczyli dziwnych uciekinierów i zaprowadzili do głównej kwatery ariergardy. Dowódcami byli tu Wintzingerode i Iłowajski IV.

Wintzingerode, na wiadomość o liście, oświadczył ojcu, że niezwłocznie wyprawi go z dwoma dragonami do cesarza do Petersburga.

— Co zrobić z towarzyszącymi panu ludźmi? — zapytał generał kozacki Iłowajski. — Pozostać tutaj nie mogą: znajdują się w zasięgu strzałów karabinowych, a z dnia na dzień należy oczekiwać poważnych działań.

Ojciec mój prosił, o ile to możliwe, aby nas odwieziono do jego jarosławskiego majątku, lecz dodał przy tym, że nie ma przy sobie ani grosza.

— Obliczymy się potem — rzekł Iłowajski — i niech pan będzie spokojny, daję panu słowo, że ich wyprawię.

Ojca zawieziono kurierskimi końmi przez trakt usłany faszyną. Dla nas Iłowajski wydostał jakąś starą landarę i wyprawił do pobliskiego miasta wraz z partią jeńców francuskich, pod konwojem kozaków; dał nam pieniądze na opłacenie przejazdu do Jarosławia i w ogóle zrobił wszystko, co było możliwe w tych czasach zamieszania i niepokoju wojennego.

Taka to była moja pierwsza podróż po Rosji; druga odbyła się bez ułanów francuskich, bez kozaków uralskich i jeńców wojennych — byłem sam, a obok mnie siedział pijany żandarm.

Ojca mego zawieziono wprost do Arakczejewa i zatrzymano w jego domu. Hrabia zapytał o list, ojciec mój powiedział, że przyrzekł pod słowem honoru doręczyć go osobiście. Hrabia obiecał zapytać cesarza i nazajutrz zakomunikował listownie, że cesarz zlecił mu odebrać list celem niezwłocznego doręczenia. Odbiór listu pokwitował (pokwitowanie zachowało się). Ojciec mój przebywał około miesiąca w domowym areszcie u Arakczejewa; nikogo do niego nie dopuszczano. Z rozkazu cesarza przyjeżdżał jedynie A. S. Szyszkow, by wypytać o szczegóły pożaru, wkroczenia nieprzyjaciela i o widzenie się z Napoleonem — ojciec był pierwszym naocznym świadkiem, który zjawił się w Petersburgu. Wreszcie Arakczejew oświadczył memu ojcu, że cesarz kazał go uwolnić, nie biorąc mu za złe skorzystania z przepustki dowództwa nieprzyjacielskiego, gdyż daje się to usprawiedliwić sytuacją bez wyjścia, w jakiej się wtedy znajdował. Po uwolnieniu Arakczejew kazał mu niezwłocznie wyjechać z Petersburga, nie zezwalając na widzenie się z kimkolwiek oprócz starszego brata, z którym pozwolono mu się pożegnać.

Była już prawie noc, gdy ojciec przyjechał do wioski jarosławskiej i zastał nas w chłopskiej chacie (dworu pańskiego w tej wsi nie było). Spałem na ławce pod oknem; okno źle się zamykało, śnieg przedostając się przez szparę zasypywał część ławki i leżał nie topniejąc na parapecie.

Wszyscy byli bardzo zatrwożeni, zwłaszcza moja matka. Na kilka dni przed przyjazdem mego ojca z rana sołtys i kilka osób z czeladzi z pośpiechem weszło do chaty, gdzie mieszkała, pokazując jej coś rękoma i żądając, aby z nimi poszła. Matka moja nie mówiła wtedy ani słowa po rosyjsku; zrozumiała jedynie, że mowa była o Pawle Iwanowiczu; nie wiedziała, co ma myśleć; przychodziło jej do głowy, że go zabito lub że ktoś ma zamiar zabić go, a potem ją. Wzięła mnie na ręce i ledwo żywa z przerażenia, cała drżąca poszła za sołtysem. Gołochwastow zajmował drugą chatę; weszli tam. Starzec leżał martwy obok stołu, przy którym chciał się ogolić; błyskawiczny atak paraliżu w jednej chwili przerwał jego życie.

Można sobie wyobrazić sytuację mojej matki (miała wówczas siedemnaście lat) wśród tych na wpół dzikich, brodatych ludzi odzianych w kożuchy, mówiących w zupełnie nie znanym jej języku, w niewielkiej, zakopconej chacie; a działo się to w listopadzie okropnej zimy 1812 roku. Gołochwastow był jedynym jej oparciem; dniami i nocami płakała po jego śmierci. A ci dzicy ludzie litowali się nad nią całym sercem, traktując ją z całą życzliwością i prostotą, sołtys zaś posyłał nawet kilka razy syna do miasta po rodzynki, pierniki, jabłka i obarzanki dla niej.

Po piętnastu latach sołtys jeszcze żył i przyjeżdżał niekiedy do Moskwy; był siwy jak gołąb i łysawy; matka moja częstowała go zazwyczaj herbatą i rozpamiętywała wraz z nim zimę 1812 roku, jak to bała się go i jak nie mogąc się porozumieć troskali się o urządzenie pogrzebu Pawła Iwanowicza. Stary wciąż jeszcze nazywał matkę moją, jak wówczas, „Julizą Iwanowną" zamiast Luizą i powiadał, że wcale nie bałem się jego brody i chętnie szedłem do niego na ręce.

Z guberni jarosławskiej pojechaliśmy do twerskiej i wreszcie po roku przenieśliśmy się do Moskwy. W tym czasie wrócił ze Szwecji brat mojego ojca, były poseł w Westfalii, który potem w jakiejś sprawie pojechał do Bernadotte'a; zamieszkał w jednym domu z nami.

Pamiętam jeszcze, jakby przez sen, ślady pożaru pozostałe do początku lat dwudziestych, wielkie wypalone domy bez ram okiennych, bez dachów, rozwalone ściany, pustkowia ogrodzone płotami, a na nich resztki pieców i kominów. Opowiadania o pożarze Moskwy, o bitwie borodińskiej, o Berezynie, o wzięciu Paryża były moją kołysanką, bajką dla dzieci, moją Iliadą i Odyseją. Matka i słudzy, ojciec i Wiera Artamonowna nieustannie wracali do tego czasu grozy, który doświadczył ich tak niedawno, bezpośrednio i srogo. Potem powracający generałowie i oficerowie zaczęli się zjeżdżać do Moskwy. Dawni koledzy ojca z Izmajłowskiego pułku, obecnie okryci sławą uczestnicy dopiero co ukończonej krwawej walki, bywali u nas często. Odpoczywali po swych trudach i czynach opowiadając o nich. Były to istotnie najświetniejsze czasy petersburskiego okresu; świadomość siły rodziła nowe życie; zdawało się, że wszelkie sprawy i troski zostały odłożone do jutra, do dni powszednich, obecnie chciano ucztować ciesząc się zwycięstwem.

W tym czasie jeszcze więcej nasłuchałem się o wojnie niż od Wiery Artamonowny. Bardzo lubiłem opowieści hrabiego Miłoradowicza; mówił on z niezwykłą żywością z wyrazistą mimiką, z głośnym śmiechem i nieraz zasypiałem przy tym na kanapie za jego plecami.

Rzecz jasna, że w takiej atmosferze czułem się wielkim patriotą i zamierzałem zaciągnąć się do wojska, lecz poczucie wyłączności narodowej nigdy do niczego dobrego nie prowadzi i oto, do czego doprowadziło mnie. Bywał u nas między innymi hrabia Quinsonnas, emigrant francuski i generał-lejtenant armii rosyjskiej. Jako zawzięty rojalista brał udział w słynnej uroczystości, na której poplecznicy królewscy deptali oznakę narodową, Maria Antonina zaś piła za upadek rewolucji. Hrabia Quinsonnas, szczupły, zgrabny, wysoki i siwy starzec był wzorem ugrzecznienia i wytwornych manier. W Paryżu czekała nań godność para; pojechał był już powinszować Ludwikowi XVIII jego wstąpienia na tron i wrócił do Rosji, żeby sprzedać majątek. Trzeba trafu, na moje nieszczęście, że ten najgrzeczniejszy z generałów wszystkich armii rosyjskich zaczął przy mnie mówić o wojnie.

— A zatem walczył pan przeciwko nam? — zapytałem go w najbardziej naiwny sposób.

— Non, mon petit, non, j'étais dans l'armée russe.

— Jak to — rzekłem — pan jest Francuzem i pan był w naszej armii? To niemożliwe!

Ojciec mój surowo na mnie spojrzał i zmienił temat rozmowy. Hrabia po bohatersku wybrnął z sytuacji; rzekł, zwracając się do ojca, że tego rodzaju uczucia patriotyczne podobają mu się. Mojemu ojcu jednak nie podobały się i po odjeździe hrabiego dostałem porządną burę. „Oto rezultat mówienia, bez zastanowienia się, o wszystkim, czego się nie rozumie i zrozumieć nie można; hrabia, chcąc dochować wierności swemu królowi, służył naszemu cesarzowi". Rzeczywiście ja tego nie rozumiałem!

Ojciec mój przebywał dwanaście lat za granicą, brat jego — jeszcze dłużej; chcieli oni urządzić sobie jakieś życie na modłę cudzoziemską, bez wielkich wydatków i z zachowaniem wszelkich wygód rosyjskich. Życie nie układało się jednak, może dlatego, że nie mogli dojść do porozumienia, a być może dlatego, że natura ziemianina brała górę nad cudzoziemskimi przyzwyczajeniami. Gospodarstwo mieli wspólne, dobra niepodzielone (mnóstwo czeladzi zamieszkiwało parter), istniały zatem wszelkie warunki sprzyjające nieładowi.

Opiekowały się mną dwie piastunki: jedna Rosjanka, druga zaś Niemka. Wiera Artamonowna i M-me Provot były kobietami bardzo dobrymi, lecz nudziłem się patrząc, jak całymi dniami robią na drutach pończochy i docinają sobie nawzajem, dlatego też korzystając z byle okazji uciekałem do pokojów, zamieszkałych przez Senatora (byłego posła), do mego jedynego przyjaciela — jego kamerdynera Calota.

Rzadko spotykałem ludzi lepszych, potulniej szych i łagodniejszych od niego. Zupełnie samotny w Rosji, rozłączony z wszystkimi bliskimi, źle mówiący po rosyjsku, był po kobiecemu przywiązany do mnie. Godziny całe spędzałem w jego pokoju, dokuczałem mu, męczyłem, zbytkowałem — wszystko znosił z dobrotliwym uśmiechem, wycinał dla mnie różne cuda z tektury, rzeźbił różne drobiazgi z drzewa (ale i kochałem go też za to!). Wieczorami przynosił mi na górę z biblioteki książki z obrazkami: podróże Gamelina i Pallasa oraz grubą księgę „świat w osobach". Ta ostatnia tak mi się podobała i tak długo ją oglądałem, że nawet skórzana oprawa nie wytrzymała. Calot po dwie godziny z rzędu pokazywał mi te same ryciny, powtarzając po raz tysiączny te same objaśnienia.

W przededniu moich urodzin lub imienin Calot zamykał się w swoim pokoju; stamtąd słychać było różne dźwięki młotka i innych narzędzi; często szybkim krokiem przechodził przez korytarz, za każdym razem zamykając swoje drzwi na klucz, to z rondlem od kleju, to z. jakimiś przedmiotami zawiniętymi w papier. Można sobie wyobrazić, jak mi się chciało wiedzieć, co on przygotowuje; posyłałem na zwiady chłopców ze dworu, lecz Calot miał się na baczności. Odkryliśmy pewnego razu na schodach niewielki otwór, wychodzący wprost do jego pokoju, lecz i to nam nie pomogło: widoczna była tylko górna część okna i portret Fryderyka II, który wyglądał jak wychudły sęp ze swym wielkim nosem i gwiazdą. Po jakichś dwóch dniach hałas ustawał, pokój był otwarty — wszystko było w nim po dawnemu, gdzieniegdzie poniewierały się jedynie skrawki złotego i kolorowego papieru; czerwieniłem się pożerany ciekawością, lecz Calot z przesadnie poważną miną nie poruszał drażliwego tematu.

Wreszcie nadchodził oczekiwany w męczarni uroczysty dzień; budziłem się już o piątej rano i myślałem o przygotowaniach Calota; około godziny ósmej zjawiał się w białym krawacie, w białej kamizelce, w granatowym fraku i z pustymi rękoma. „Kiedyż to się skończy? Czy on aby nie zepsuł?" Czas mijał i, jak zwykle, napływały podarunki, i lokaj Jelizawiety Aleksiejewny Gołochwastowej już przychodził z zawiązaną w serwetce kosztowną zabawką, i Senator przyniósł już jakoweś cuda, lecz niepokojące oczekiwanie niespodzianki mąciło radość.

Nagle, jakoś tak znienacka, po obiedzie lub herbacie, piastunka mówiła mi:

— Niech panicz na chwilę zejdzie na dół, tam o panicza pyta jakiś człowiek.

„Oto jest" — myślałem i schodziłem na dół ześlizgując się na rękach po poręczy schodów. Drzwi do salonu otwierają się z hałasem, gra muzyka, transparent z moim monogra-

mem skrzy się, chłopcy ze dworu poprzebierani za Turków podają mi cukierki, potem rozpoczyna się komedia marionetkowa lub fajerwerk w pokoju. Calot krząta się spocony, wszystko sam puszcza w ruch i zachwycony jest nie mniej ode mnie.

Jakież podarunki mogły dorównać tego rodzaju ucztom — przecież nigdy nie lubiłem rzeczy, poczucie własności i zachłanność w żadnym wieku nie były we mnie rozwinięte; po męczącym oczekiwaniu niespodzianki — mnóstwo świeczek, cynfolli i zapach prochu I Brakowało może jednego — kolegi, lecz całe dzieciństwo spędziłem w samotności, toteż nie byłem pod tym względem rozpieszczony*.

Ojciec mój miał jeszcze jednego brata, starszego od nich obu, z którym on i Senator zerwali wszelkie stosunki; pomimo to wspólnie zarządzali dobrami, czyli po społu je rujnowali. Z racji tej kłótni nieład potrójnego administrowania był okropny. Dwaj bracia robili wszystko na przekór starszemu, a on — im. Sołtysi i chłopi tracili głowy: jeden żąda furmanek, drugi siana, trzeci drew, każdy wydaje rozporządzenia, każdy posyła swoich zaufanych. Starszy brat mianuje sołtysa — młodsi zmieniają go po miesiącu czepiając się jakiejś błahostki i wyznaczają innego, którego nie uznaje starszy brat. Do tego, jak to zwykle bywa, plotki, intrygi, szpiedzy i faworyci, a na dnie tego wszystkiego biedni chłopi, nie znajdujący ani sądu, ani obrony, szarpani w różne strony, obciążani podwójną pracą i nieskoordynowanymi kapryśnymi żądaniami.

Spory te przyczyniły się przede wszystkim do nieoczekiwanego przegrania olbrzymiego procesu z hrabiami Devier, w którym racja była po stronie braci. Mając wspólne interesy nigdy nie mogli zgodzić się co do sposobu działania; strona przeciwna siłą rzeczy z tego skorzystała. Poza utratą wielkiej i wspaniałej posiadłości każdy z braci został skazany przez senat na opłacenie kosztów i strat po trzydzieści tysięcy rubli w asygnacjach. Nauczka ta otworzyła im oczy i zdecydowali się przeprowadzić podział. Pertraktacje przygotowawcze trwały prawie rok; majątek podzielono na trzy dość równe części, los miał rozstrzygnąć, która komu ma przypaść. Senator i ojciec mój pojechali do brata, którego nie widzieli od kilku lat, celem ułożenia się i pogodzenia; potem rozeszła się pogłoska, że on ma przyjechać do nas, aby zakończyć sprawę. Pogłoska o przyjeździe starszego brata wywołała przestrach i niepokój w naszym domu.

Był on jedną z tych oryginalnie potwornych istot, które możliwe są jedynie w oryginalnie potwornym życiu rosyjskim. Był z natury człowiekiem uzdolnionym, lecz całe życie popełniał niedorzeczności, graniczące często ze zbrodnią. Otrzymał przyzwoite wykształcenie na modłę francuską, był bardzo oczytany, a spędzał czas na rozpuście i czczym próżnowaniu aż do samej śmierci. Rozpoczął swoją służbę wojskową w pułku Izmajłowskim, pełnił przy Potiomkinie coś w rodzaju obowiązków adiutanta, potem objął stanowisko w jakimś poselstwie, a po powrocie do Petersburga zrobiono z niego naczelnego prokuratora synodu. Ani środowisko dyplomatyczne, ani też mnisie nie mogło poskromić jego nieokiełznanego charakteru. Za kłótnie z archijerejami dano mu dymisję; za policzek, który chciał wymierzyć, czy też wymierzył, jakiemuś panu na oficjalnym obiedzie u generał-gubernatora, zabroniono mu przyjeżdżać do Petersburga. Wyjechał do swej tambowskiej posiadłości; tam  chłopi omal że go nie zabili za amory i okrucieństwa; zawdzięczał życie swemu stangretowi i koniom.

Potem osiadł w Moskwie. Opuszczony przez wszystkich krewnych i przez wszystkich obcych, mieszkał sam jeden w swym wielkim domu na Twerskim bulwarze; gnębił swoją czeladź i rujnował chłopów. Urządził sobie wielką bibliotekę oraz cały pańszczyźniany harem i jedno, i drugie trzymał w zamknięciu. Pozbawiony jakichkolwiek zajęć i zatajając straszliwą ambicję, graniczącą z naiwnością, dla rozrywki skupywał niepotrzebne rzeczy i wszczynał jeszcze bardziej niepotrzebne procesy, które prowadził z zawziętością. Trzydzieści lat ciągnął się jego proces o skrzypce Amatiego i skończył się tym, że go wygrał. Wyprocesował po niezwykłych wysiłkach ścianę łączącą dwa domy, z której posiadania nic nie uzyskał. Będąc dymisjonowany, z gazet dowiadywał się o awansach swoich kolegów, kupował przyznawane im ordery i rozkładał je na stole jako żałosne przypomnienie, czym to mógł być udekorowany!

Bracia i siostry bali się go i nie utrzymywali z nim żadnych stosunków, nasza służba omijała jego dom, by się z nim nie spotkać, i bladła na jego widok; kobiety obawiały się jego bezczelnej natarczywości, czeladź odprawiała modły, aby nie wpaść w jego ręce.

I oto ten straszny człowiek miał przyjechać do nas. Od rana w całym domu panowało niezwykłe podniecenie; nigdy przedtem nie widziałem tego mitycznego „brata-wroga", aczkolwiek urodziłem się w jego domu, gdzie ojciec mój mieszkał po powrocie z obcych krajów; bardzo pragnąłem go ujrzeć, a jednocześnie bałem się nie wiedząc czego, lecz bardzo się bałem.

Na dwie godziny przed jego przybyciem zjawił się starszy siostrzeniec mego ojca, dwóch bliskich znajomych i jeden poczciwy, gruby i niedoświadczony urzędnik, zarządzający sprawami. Wszyscy siedzieli w milczącym oczekiwaniu; nagle wszedł służący i jakimś nieswoim głosem zameldował: — Brat pański raczył przybyć.

— Prosić — rzekł Senator z widocznym zdenerwowaniem. Ojciec mój jął wąchać tabakę, siostrzeniec poprawił krawat, urzędnik odwrócił się i odkaszlnął. Kazano mi pójść na górę, zatrzymałem się w drugim pokoju drżąc na całym ciele.

„Braciszek" kroczył powoli i z powagą. Senator i ojciec mój wyszli na jego spotkanie. Niósł, jak to się zwykło nosić na weselach I pogrzebach, obraz, trzymając go oburącz przed piersią, i przeciągłym głosem, nieco przez nos, zwrócił się do braci z następującymi słowami:

— Obrazem tym pobłogosławił mnie przed swym zgonem rodzic nasz zleciwszy mnie i zmarłemu bratu Piotrowi mieć pieczę nad wami i zastąpić wam ojca... Gdyby nieboszczyk rodzic nasz wiedział o waszym postępowaniu przeciwko starszemu bratu...

— Ale, mon cher frère — odezwał się mój ojciec swoim sztucznie obojętnym głosem — również i ty pięknie spełniłeś ostatnią wolę rodzica. Lepiej byłoby dla ciebie i dla nas również, gdybyśmy zapomnieli o tych przykrych reminiscencjach

— Jak?! Co?l — zawołał pobożny „braciszek". — To po toście mnie sprowadzili?! — i z taką siłą rzucił obraz, że aż srebrna szata zabrzęczała. Wówczas Senator również jął krzyczeć jeszcze okropniejszym głosem. Pobiegłem pędem na górne piętro i zdążyłem jedynie zobaczyć, że urzędnik i siostrzeniec przestraszeni nie mniej ode mnie rej terowali na balkon.

Co tam było i jak tam było, nie umiem powiedzieć; wystraszeni ludzie zaszyli się w kąty, nikt nic nie wiedział, co się działo; ani Senator, ani ojciec nigdy nie mówili przy mnie o tej scenie. Hałas powoli ustał i podział majątku został dokonany, wtedy czy też dnia następnego — nie pamiętam.

Ojcu memu przypadła w udziale wielka podmoskiewska posiadłość w ruzskim powiecie — Wasilewskoje. Następnego roku mieszkaliśmy tam całe lato; w ciągu tego czasu Senator kupił sobie dom na Arbacie; powróciliśmy sami do naszego wielkiego mieszkania, opustoszałego i wymarłego. Wkrótce ojciec mój kupił również dom na Starej Koniuszennej.

Z Senatorem odchodził po pierwsze Calot, a po drugie wszystko to, co ożywiało nasz dom. Jedynie Senator przeszkadzał, by nad wszystkim nie panowała hipochondria mego ojca, która obecnie nie była już niczym krępowana. Nowy dom był smutny, przypominał więzienie lub szpital: parter miał sklepienie, grube ściany upodabniały okna do fortecznych ambrazur; wokół domu ze wszystkich stron znajdowało się zbyt wielkie podwórze.

W gruncie rzeczy należało się raczej dziwić temu, że Senator mógł tak długo mieszkać z moim ojcem pod jednym dachem, niż temu, że się rozeszli. Rzadko widywałem dwóch ludzi bardziej różniących się niż oni.

Senator był z charakteru człowiekiem dobrym i lubiącym rozrywki; spędził całe życie w świecie jarzącym się od lamp, w świecie oficjalnie-dyplomatycznym i dworsko-urzędowym, nie domyślając się, że istnieje świat inny, poważniejszy — nie bacząc nawet na to, że wszystkie wydarzenia od 1789 do 1815 roku nie tylko przeszły obok, ale i zawadziły o niego. Hrabia Woroncow wysłał go do lorda Grenville'a, aby dowiedział się, co zamierza przedsięwziąć generał Bonaparte po porzuceniu armii egipskiej. Bawił w Paryżu podczas koronacji Napoleona. W 1811 roku Napoleon kazał go zatrzymać i pozostawić w Kassel, gdzie był posłem „przy królu Jeromie", jak się o tym wyrażał ojciec w chwilach irytacji. Słowem był obecny przy wszelkich wydarzeniach ostatnich czasów, mających ogromną wagę, lecz był obecny jakoś dziwnie, nie tak jakby należało.

Jako kapitan gwardii przybocznej pułku Izmajłowskiego znalazł się przy poselstwie w Londynie; Paweł spostrzegł to w wykazie i polecił mu niezwłocznie przybyć do Petersburga. Dyplomata-wojak wyruszył pierwszym okrętem i przybył na rozkaz.

— Chcesz pozostać w Londynie? — zapytał ochrypłym głosem Paweł.

— Jeśli jego cesarska mość raczy mi zezwolić — odrzekł kapitan zatrudniony w poselstwie.

— Ruszaj z powrotem nie tracąc czasu — odpowiedział Paweł ochrypłym głosem i kapitan wyruszył, nie zobaczywszy się nawet z krewnymi mieszkającymi w Moskwie.

Dopóki kwestie dyplomatyczne rozstrzygano za pomocą bagnetów i kartaczy, był posłem. Swoją karierę dyplomatyczną skończył podczas Kongresu Wiedeńskiego, tego promiennego festynu wszystkich dyplomacji. Po powrocie do Rosji został mianowany szambelanem w Moskwie, gdzie nie ma dworu. Nie znając kodeksów i rosyjskiej procedury sądowej trafił do senatu, został członkiem Rady Opiekuńczej, dyrektorem Szpitala Maryjskiego, dyrektorem Instytutu Aleksandryjskiego i wszystkie te funkcje pełnił z gorliwością, która była bodaj że niepotrzebna, z uporem, który wyrządzał szkodę, z uczciwością, której nikt nie zauważał.

Nigdy nie bywał w domu. W ciągu dnia potrafił zamęczyć dwie czwórki silnych koni: jedną z rana, drugą po obiedzie. Oprócz senatu, o którym nigdy nie zapominał, Rady Opiekuńczej, w której bywał dwa razy w tygodniu, oprócz odwiedzin szpitala i instytutu nie przepuszczał ani jednego francuskiego spektaklu i trzy razy na tydzień jeździł do klubu angielskiego. Nie miał kiedy się nudzić, zawsze był zajęty, rozproszony, ciągle dokądś jechał i życie jego toczyło się lekko na resorach po świecie obwolut i okładek.

Za to do siedemdziesięciu pięciu lat był zdrów jak młody człowiek, był obecny na wszystkich wielkich balach i obiadach, na wszystkich uroczystych zebraniach i dorocznych promocjach — obojętnie jakich: agronomicznych lub medycznych, towarzystwa ubezpieczeń od ognia lub towarzystwa badaczy przyrody... i dlatego może zachował do starości cząstkę ludzkiego serca i pewną serdeczność.

Nie można sobie wyobrazić nikogo, kto by bardziej krańcowo różnił się od wiecznie ruchliwego, sangwinicznego Senatora, niekiedy tylko zaglądającego do domu, niż mój ojciec, nie wychodzący prawie nigdy z domu, nienawidzący całego oficjalnego świata, wiecznie kapryśny i niezadowolony. Mieliśmy również osiem koni (najlichszych), lecz stajnia nasza była czymś w rodzaju przytułku dla szkap; ojciec trzymał je częściowo gwoli porządku, częściowo po to, by dwaj stangreci i dwaj forysie mieli jakieś zajęcie oprócz chodzenia po „Wiadomości Moskiewskie" i poza walkami kogutów, które urządzali z powodzeniem między wozownią a sąsiednią posesją.

Ojciec prawie nigdy nie miał żadnego stanowiska; wychowany przez guwernera francuskiego w domu pobożnej i bogobojnej ciotki, w szesnastym roku życia wstąpił do pułku Izmajłowskiego w randze sierżanta; służył do wstąpienia na tron Pawła i podał się do dymisji w randze kapitana gwardii; w 1801 wyjechał za granicę, gdzie przebywał wędrując z kraju do kraju do końca 1811 roku. Wrócił z moją matką na trzy miesiące przed moim urodzeniem i przemieszkawszy w swojej posiadłości twerskiej rok po moskiewskim pożarze, przeprowadził się do Moskwy usiłując życie swe ułożyć jak najbardziej samotnie i nudnie. Ruchliwość brata przeszkadzała mu.

Po wyprowadzeniu się Senatora wszystko w domu stawało się coraz bardziej i bardziej ponure. Ściany, meble, służba — wszystko spozierało z niezadowoleniem, spode łba; rzecz jasna, że najbardziej ze wszystkich niezadowolony by} mój ojciec. Sztuczna cisza, szept, ostrożne kroki służby nie były wyrazem szacunku, lecz przygnębienia i strachu. W pokojach wszystko było nieruchome, po pięć-sześć lat jedne i te same książki leżały na jednych i tych samych miejscach, a w nich — te same notatki. W sypialnym i gabinecie mego ojca całymi latami nie przestawiano mebli, nie otwierano okien. Wyjeżdżając na wieś ojciec zabierał klucz od swego pokoju do kieszeni, aby nie wpadło nikomu do głowy pod jego nieobecność wyszorować podłogę lub obmieść ściany.

* Oprócz mnie ojciec miał jeszcze Jednego syna, Jegora, o dziesieć lat ode mnie starszego. Zawsze go kochałem, ale nie mógł on być towarzyszem moich zabaw. Okres między dwunastym a trzydziestym rokiem życia spędził pod nożem chirurgów. Po całym szeregu tortur, które zniósł z wyjątkowym męstwem, lekarze, uczyniwszy z całego jego życia jedno pasmo operacyj, orzekli, że choroba Jest nieuleczalna. Zdrowie - zostało zrujnowane; warunki i usposobienie przyczyniły się do ostatecznego złamania mu życia. Stronice, na których wspominam o jego samotnym, smutnym życiu, zostały przeze mnie opuszczone; nie chcę ich drukować bez jego zgody. A. H.

ROZDZIAŁ II

Rozmowy piastunek i gawędy generałów. — Fałszywa sytuacja. — Rosyjscy encyklopedyści. — Nuda. — Garderoba i kredens. — Dwaj Niemcy. — Nauka i lektura. — Katechizm i ewangelia.

Do lat dziesięciu nie spostrzegłem nic dziwnego ani osobliwego w mojej sytuacji; wydawało mi się naturalne i proste, że mieszkam w domu swojego ojca, że w jego pokojach zachowuję się grzecznie i że matka moja zajmuje drugą połowę domu, gdzie mogę krzyczeć i dokazywać, ile dusza zapragnie. Senator rozpieszczał mnie i obdarowywał zabawkami, Calot nosił na rękach, Wiera Artamonowna ubierała mnie, układała do snu i kąpała w balii, M-me Provot prowadziła na spacer i mówiła ze mną po niemiecku. Wszystko szło ustalonym trybem, jednakże zacząłem się zastanawiać.

Przelotne powiedzenie, nieopatrzne słowa zaczęły zwracać moją uwagę. Staruszka Provot i cała służba darzyła moją matkę miłością bez granic, natomiast bała się i zupełnie nie lubiła mego ojca. Awantury domowe, które niekiedy wynikały między rodzicami, były często tematem rozmów M-me Provot i Wiery Artamonowny, które zawsze brały stronę mojej matki.

Matka moja istotnie miała wiele przykrości. Kobieta niezwykłej dobroci, lecz nie posiadająca silnej woli, ulegała całkowicie ojcu i jak to zwykle bywa ze słabymi charakterami, zdobywała się na rozpaczliwą opozycję jedynie w sprawach drobnych i błahych. Na nieszczęście właśnie w tych drobnych sprawach ojciec miał prawie zawsze rację i wszystko kończyło się jego triumfem.

— Doprawdy — mawiała na przykład M-me Provot — na miejscu naszej pani zabrałabym się po prostu i pojechała do Stuttgartu; co to za życie? Ciągłe kaprysy i przykrości — nuda śmiertelna.

— Oczywiście — dodawała Wiera Artamonowna — ale oto co związało jej ręce i nogi — i pokazywała drutami od pończochy na mnie. — Czy ma go ze sobą zabrać? Dokąd? Po co? Porzucić samego z tymi naszymi porządkami, dopiero szkoda!

Dzieci są w ogóle bardziej przenikliwe, aniżeli się sądzi; uwaga ich szybko się rozprasza, na pewien czas zapominają o tym, co je zadziwiło, ale uparcie wracają zwłaszcza do wszelkich spraw tajemniczych lub strasznych i dopytują się prawdy ze zdumiewającym uporem i sprytem.

Bacznie przysłuchując się, w ciągu kilku tygodni dowiedziałem się o wszystkich szczegółach spotkania mego ojca z moją matką, o tym jak zdecydowała się porzucić dom rodzicielski, jak ją ukryto w poselstwie rosyjskim w Kassel u Senatora i jak w przebraniu męskim przejechała przez granicę. O wszystkim tym dowiedziałem się nie zadając nikomu ani jednego pytania.

Pierwszym skutkiem tych odkryć było odsunięcie się moje od ojca z powodu awantur, o których wspomniałem. Byłem ich. świadkiem i przedtem, lecz wydawało mi się, że tak powinno być; tak do tego przywykłem, że wszyscy domownicy, nie wyłączając Senatora, bali się mojego ojca, bo robił on wszystkim uwagi, iż nie wydawało mi się to dziwne. Obecnie zacząłem mieć inny na to pogląd i myśl, że znoszono to częściowo ze względu na mnie, zasnuwała promienną dziecinną fantazję ciemną i ciężką chmurą.

Druga myśl, która zagnieździła się we mnie od tego czasu, polegała na tym, że jestem o wiele mniej od ojca zależny aniżeli inne dzieci. Samoistność ta, którą sam sobie wymyśliłem, podobała mi się.

Po upływie dwóch czy trzech lat u ojca-siedziało pewnego wieczoru dwóch jego kolegów pułkowych: Piotr Kiryłowicz Essen, orenburski generał-gubernator i Aleksy Mikołajewicz Bachmietiew, namiestnik w Besarabii, generał, który pod Borodinem stracił nogę. Pokój mój znajdował się obok salonu, w którym usiedli. Między innymi ojciec mój powiedział, że mówił z księciem Jusupowem o wyrobieniu dla mnie posady.

— Nie należy tracić czasu — dodał — wiecie, że będzie musiał długo służyć, aby się czegoś dosłużyć.

— Nie wiem, co cię do tego skłania — rzekł dobrodusznie Essen — by zrobić z niego pisarczyka? Sprawę tę powierz mnie, zapiszę go do kozaków uralskich, zrobimy z niego oficera — to jest najważniejsze, a potem w zwykłym trybie będzie awansował jak my wszyscy.

Ojciec nie zgadzał się, mówił, że przestał lubić wszystko, co ma styczność z wojskiem, że ma nadzieję z czasem wystarać się dla mnie o stanowisko w jakimś poselstwie w ciepłym kraju, dokąd i on by pojechał spędzić resztę życia.

Bachmietiew, biorący niewielki udział w rozmowie, rzekł, podnosząc się na swych kulach:

— Wydaje mi się, że pan powinien pomyśleć o radzie Piotra Kiryłłowicza. Nie ma pan ochoty wysyłać go do Orenburga — można go i tutaj ulokować. Jesteśmy starymi przyjaciółmi i przywykłem mówić z panem otwarcie:. służbą cywilną czy nauką uniwersytecką nie osiągnie pana młodzieniec nic dobrego, a i dla społeczeństwa nie ma z niego żadnej korzyści. Jest to sprawa jasna, że sytuacja jego jest fałszywa; jedynie służba wojskowa może zarazem utorować mu karierę i sytuację tę polepszyć. Zanim dojdzie do tego, że będzie dowodził kompanią, wszystkie niebezpieczne myśli wywietrzeją mu z głowy. Karność wojskowa — to wielka szkoła; dalszy los zależy od niego. Mówi pan, że posiada zdolności, a czy do wojska zaciągają się sami durnie? A my z panem, a cała nasza sfera? Może pan wysunąć tylko ten jeden kontrargument, że będzie musiał dłużej czekać na rangę oficerską, ale w tym właśnie panu pomożemy.

Rozmowa ta była warta uwag M-me Provot i Wiery Artamonowny. Miałem już wówczas trzynaście lat. Tego rodzaju lekcje, rozpatrywane ze wszystkich stron, analizowane tygodniami i miesiącami w zupełnej samotności, przynosiły swój plon. Rezultat tej rozmowy był taki, że ja, który dawniej marzyłem, jak wszystkie dzieci, o służbie wojskowej i o mundurze i nieomal płakałem, że ojciec chce zrobić ze mnie cywila, nagle ostygłem do niej i aczkolwiek nie od razu, to jednak po trochu wykorzeniłem w sobie doszczętnie miłość i zapał do epoletów, akselbantów i lampasów. Gasnące umiłowanie munduru jeszcze raz wprawdzie we mnie zapłonęło. Krewny nasz, który uczył się w szkole moskiewskiej i przychodził do nas niekiedy w święta, wstąpił do Jamburskiego pułku ułanów. W roku 1825 przyjechał do Moskwy jako junkier i zatrzymał się parę dni u nas. Serce mocno mi zabiło, gdy ujrzałem go całego w sznurkach i sznureczkach, z szablą i w czworokątnej czapce zsuniętej nieco na bok, umocowanej za pomocą sznura. Miał siedemnaście lat i był niskiego wzrostu. Nazajutrz rano włożyłem jego mundur, szablę i czapkę i spojrzałem w lustro. Mój Boże, jak pięknym wydałem się samemu sobie w granatowym, kusym mundurze z czerwonymi wypustkami! A epolety, a kita, a ładownica... Czym była w porównaniu z nimi kurtka kamlotowa, którą nosiłem po domu, i żółte nankinowe pantalony?

Przyjazd krewnego jak gdyby podważył działanie słów generała, lecz wkrótce okoliczności ponownie i ostatecznie odsunęły moją myśl od munduru wojskowego.

Wewnętrzny rezultat rozmyślań o „fałszywej sytuacji" był dość podobny do wniosków wysnutych przeze mnie z rozmów dwóch piastunek. Czułem się swobodniejszy od społeczeństwa, którego nie znałem, czułem, że właściwie pozostawiony jestem własnym siłom, i z nieco dziecinną zarozumiałością myślałem o tym, że pokażę jeszcze Aleksemu Mikołajewiczowi i jego kolegom, co potrafię.

Do tego wszystkiego można sobie wyobrazić, jak nużąco i jednostajnie schodził mi czas w dziwnym opactwie rodzicielskiego domu. Nie miałem ani zachęty, ani rozrywek; ojciec mój prawie zawsze był ze mnie niezadowolony — rozpieszczał mnie jedynie do lat dziesięciu; kolegów nie miałem, nauczyciele przychodzili i odchodzili, a odprowadzając ich ukradkiem, uciekałem, by pobawić się na podwórzu z chłopcami, co było mi surowo zabronione. Resztę czasu wałęsałem się po wielkich, mrocznych pokojach o zamkniętych w dzień oknach, ledwie oświetlonych wieczorem, nie robiąc nic lub czytając byle co.

Kredens i garderoba były jedyną ożywiającą rozrywką, jaka mi pozostała. Tu korzystałem z absolutnej swobody: brałem stronę jednych przeciwko drugim, rozstrzygałem i roztrząsałem razem z moimi przyjaciółmi ich sprawy, znałem wszystkie ich tajemnice i nigdy nie wypaplałem w salonie sekretów kredensu.

Nie można pominąć tej kwestii. Zresztą nie unikam bynajmniej dygresyj i epizodów — w ten sposób toczy się wszelka rozmowa, taki jest bieg samego życia.

Dzieci w ogóle lubią służbę; rodzice zabraniają im przyjaźnić się z nią, zwłaszcza w Rosji; dzieci nie słuchają ich, w salonie bowiem panuje nuda, a w garderobie jest wesoło. W tym wypadku, jak również w tysiącu innych, rodzice nie wiedzą, co czynią. W żaden sposób nie mogę sobie wyobrazić, aby nasz kredens miał wywierać bardziej szkodliwy wpływ na dzieci aniżeli nasz „salon" lub „salonik". W kredensie dzieci uczą się ordynarnych wyrazów i brzydkich manier, to prawda, lecz w salonie przyswajają sobie ordynarne myśli i brzydkie uczucia.

Sam nakaz trzymania się z daleka od ludzi, z którymi dzieci są w stałym kontakcie, jest niemoralny.

Wiele u nas się mówi o straszliwej rozpuście służby, zwłaszcza pańszczyźnianej. Rzeczywiście, nie odznacza się ona wzorową surowością obyczajów, upadek moralny widoczny już jest choćby w tym, że zbyt wiele znosi, zbyt rzadko się buntuje i rzadko okazuje sprzeciw. Lecz nie o to chodzi. Chciałbym wiedzieć, jaka klasa ludzi w Rosji jest mniej zdemoralizowana od nich. Czy czasem nie szlachta lub urzędnicy? A może duchowieństwo?

Czemu się śmiejecie?

Może jedynie chłopi będą mieli pewną rację...

Różnica między szlachtą a czeladzią jest równie mała Jak między brzmieniem tych słów. Nienawidzę, zwłaszcza po klęskach 1848 roku, demagogicznego schlebiania tłumowi, lecz jeszcze bardziej nienawidzę arystokratycznych oszczerstw rzucanych na lud. Przedstawiając służących i niewolników jako rozpustne zwierzęta, plantatorzy mydlą oczy innym i tłumią krzyk sumienia w sobie. Rzadko jesteśmy lepsi od motłochu, lecz wyrażamy się delikatniej, sprytniej zatajamy egoizm i namiętności; nasze pragnienia nie są tak ordynarne i tak jawne wskutek łatwości ich zaspokajania i nawyku do powściągliwości; jesteśmy po prostu bogatsi, bardziej syci, a wskutek tego — bardziej wybredni. Gdy hrabia Alma-viva wyliczał cyrulikowi sewilskiemu przymioty, jakich żąda od służącego, Pigaro rzekł z westchnieniem: „Jeśli służący winien posiadać wszystkie te zalety, to czy znajdzie się wielu panów zasługujących na to, by zostać lokajami?"

Rozpusta w Rosji, biorąc ogólnie, nie sięga głęboko, jest raczej dzika i ordynarna, hałaśliwa i wulgarna, rozpasana i bezwstydna. Duchowieństwo, zamykając się w domu, upija się i obżera wraz z kupiectwem. Szlachta upija się otwarcie, zgrywa się w karty, bije służbę, uprawia rozpustę z pokojówkami, źle prowadzi swoje interesy i jeszcze gorzej — życie rodzinne. Urzędnicy robią to samo, lecz ohydniej, a prócz tego podlizują się naczelnikom i zajmują się drobną kradzieżą. Szlachta właściwie kradnie mniej, otwarcie zabiera cudze, a zresztą, jeśli się tylko trafi, nie pogardza pieniędzmi.

Wszystkie te miłe przywary występują w formie jeszcze ordynarniejszej u urzędników, mających stopień poniżej czternastego, oraz wśród szlachty nie należącej do cara lecz do obywateli ziemskich. Ale czemu mają być gorsi od innych jako stan — nie wiem.

Przebierając w myśli wspomnienia dotyczące nie tylko czeladzi w naszym domu i u Senatora, lecz również służących dwóch, trzech zaprzyjaźnionych z nami domów z okresu dwudziestu pięciu lat, nie pamiętam nic szczególnie występnego w ich zachowaniu się. Chyba że wypadłoby wspomnieć o niewielkich kradzieżach; ...lecz tu pojmowanie tych spraw tak gmatwa się wskutek sytuacji, że trudno jest osądzić: człowiek-własność nie certuje się ze swym kolegą i postępuje za pan brat z pańską własnością. Byłoby bardziej sprawiedliwe wyłączyć jakichś tam chwilowych ulubieńców, foworytów i faworytki, wielkopańskie paniusie, zauszników; lecz po pierwsze stanowią oni wyjątek, są to Kleinmichelowie od stajni, Benkendörfowie od piwnicy, Pieriekusichiny w strojach codziennych, panie Pompadour na bosaka; ponadto oni to właśnie prowadzą się najlepiej ze wszystkich, upijają się jedynie w nocy i ubrania swego nie zastawiają w szynku.

Naiwna rozpusta pozostałych kręci się dokoła szklanki wódki i butelki piwa, dokoła wesołej rozmowy i fajki, samowolnego wychodzenia z domu, kłótni, dochodzących niekiedy do bójki, nabierania państwa, którzy żądają od nich rzeczy nieludzkich i niemożliwych. Oczywiście przy niewolnictwie brak z jednej strony wszelkiego wychowania, z drugiej zaś wiejskiej prostoty, wniósł nieskończenie wiele brzydkiego i wypaczonego w ich obyczaje; lecz przy tym wszystkim, podobnie jak Murzyni w Ameryce, pozostali oni na poły dziećmi; błahostka cieszy ich, błahostka martwi; pragnienia ich są ograniczone i raczej naiwne i ludzkie niż występne.

Wódka i herbata, szynk i traktiernia — to dwie stałe namiętności rosyjskiego służącego; przez nie kradnie, przez nie jest biedny, prześladowany, karany i przez nie też pozostawia rodzinę w nędzy. Nie ma nic łatwiejszego, jak z wyżyn trzeźwego upojenia ojca Matthewsa potępić pijaństwo i siedząc przy stole dziwić się, czemu słudzy chodzą napić się herbaty do traktierni, a nie piją jej w domu, chociaż w domu wynosi to taniej.

Wódka człowieka oszałamia, daje możność zapomnienia się, sztucznie rozwesela, podnieca; to oszołomienie i podniecenie tym więcej się podoba, im człowiek jest na niższym poziomie i im bardziej życie jego jest ograniczone i beztreściwe. Jakże ma nie pić służący, który skazany jest na wieczne przebywanie w kredensie, na ustawiczną biedę, niewolę i który zawsze może być sprzedany? Upija się ponad miarę, kiedy ma ku temu sposobność, nie może bowiem pić co dzień; spostrzeżenie to zrobił piętnaście lat temu Sienkowski w „Bibliotece do czytania". We Włoszech i w południowej Francji nie ma pijaków dlatego, że jest dużo wina. Dzikie pijaństwo angielskiego robotnika tłumaczy się w ten sam sposób. Ludzie ci załamali się w beznadziejnej i nierównej walce z głodem i nędzą; choćby się nie wiem jak miotali, wszędzie napotykali na ołowiany strop i na srogi opór, strącający ich na ponure dno życia społecznego i skazujący na wieczną bezcelową pracę, zżerającą umysł wraz z ciałem. Cóż w tym dziwnego, że będąc w ciągu sześciu dni lewarem, kołem, sprężyną, śrubą, człowiek w dziki sposób wyrywa się w sobotę wieczorem z katorgi zajęć fabrycznych i po upływie godziny jest już pijany, tym bardziej że wskutek wyczerpania niewiele może wypić. Byłoby lepiej, gdyby moraliści popijali sobie Irish albo Scotch Whiskey i milczeli, bo z tą ich nieludzką filantropią ściągną na siebie straszliwy odwet.

Picie herbaty w szynku ma dla służącego inny sens. W domu herbata mu nie smakuje, w domu wszystko przypomina mu, że jest służącym; w domu ma brudną izbę czeladną; sam musi nastawić samowar; w domu ma filiżankę z odbitym uchem, a w każdej chwili pan może na niego zadzwonić. W szynku jest wolnym człowiekiem, jest panem: dla niego nakryto do stołu, zapalono lampy, dla niego biegnie z tacą kelner; błyszczą filiżanki, lśni czajnik, on rozkazuje — słuchają, cieszy się i wesoło żąda- kawioru lub pieroga do herbaty.

W tym wszystkim jest więcej dziecinnej naiwności niż amoralności. Służący szybko wchłaniają wrażenia, które w nich jednak nie są zakorzenione, umysł ich stale jest zajęty lub raczej rozproszony przez przypadkowe rzeczy, niewielkie pragnienia i czcze cele. Dziecinna wiara w rzeczy nadprzyrodzone powoduje tchórzostwo u dorosłego mężczyzny i ta sama dziecinna wiara pociesza go w najcięższych chwilach. Ze zdumieniem obserwowałem śmierć dwóch czy trzech służących mego ojca: wtedy właśnie można było przekonać się o prostodusznej beztrosce, z jaką mijało ich życie, o tym, że zupełnie nie mieli na sumieniu wielkich grzechów, a jeśli cośkolwiek zdarzyło się, to już załatwili się z tym na spowiedzi.

Na tym właśnie podobieństwie dzieci do służących opiera się ich wzajemna sympatia. Dzieci nienawidzą arystokratyzmu dorosłych i ich przychylnie pobłażliwego traktowania, ponieważ są mądre i pojmują, że są dla nich dziećmi, dla służących zaś — osobami. Na skutek tego o wiele bardziej lubią grać w karty i w loteryjkę z pokojówkami niż z gośćmi. Goście grają z nimi przez pobłażliwość, ustępują im, droczą się z nimi i porzucają grę, kiedy im się zechce; pokojówki zaś grają zazwyczaj zarówno gwoli przyjemności własnej jak i dzieci; wskutek tego gra staje się interesująca.

Służba ogromnie przywiązuje się do dzieci i nie jest to bynajmniej przywiązanie niewolnicze, to — wzajemna miłość słabych i prostych.

W dawnych czasach istniała, jak obecnie w Turcji, patriarchalna, dynastyczna miłość między dziedzicem a czeladzią. Obecnie w Rosji nie ma już gorliwych sług, oddanych rodzinie i rodowi swych państwa. I to jest zrozumiałe. Właściciel ziemski nie wierzy w swoją władzę, nie myśli o tym, że będzie odpowiadał za swoich ludzi na strasznym sądzie Chrystusowym, korzysta zaś z tej władzy dla zysku. Służący nie wierzy w swoją zależność i znosi tę przemoc nie jako karę boską, nie jako dopust, a po prostu dlatego, że jest bezbronny: siła łamie słomkę.

Znałem w młodości jeszcze dwa-trzy okazy takich fanatyków niewolnictwa, o których mówią z westchnieniem osiemdziesięcioletni dziedzice, rozpowiadając o ich wiernej służbie, wielkiej gorliwości, a zapominając dodać, czym ich ojcowie oraz oni sami odpłacali się za takie samozaparcie.

W jednej ze wsi Senatora zamieszkiwał w stanie spoczynku, czyli na łaskawym chlebie, zgrzybiały starzec Andrzej Stiepanow.

Był kamerdynerem Senatora i mego ojca podczas ich służby w gwardii, był dobrym, uczciwym i trzeźwym człowiekiem, wiernie patrzącym w oczy młodych panów, odgadującym, jak oni sami o tym opowiadali, ich życzenia, co, sądzę, nie było łatwe. Następnie zarządzał posiadłością podmoskiewską. Podczas wojny 1812 roku odcięty z początku od wszelkiej komunikacji, pozostając sam jeden bez pieniędzy, na pogorzelisku spalonej wsi, sprzedał jakieś tam belki, by nie umrzeć z głodu.

Senator po powrocie do Rosji zabrał się do porządkowania swej posiadłości i wreszcie natknął się na sprawę belek. Za karę odebrał mu posadę i skazał na wygnanie. Starzec obarczony rodziną poszedł na zieloną trawkę. Zdarzało się nam przejeżdżać i zatrzymywać na dzień lub dwa we wsi, w której mieszkał Andrzej Stiepanow. Zgrzybiały starzec, dotknięty paraliżem, przychodził za każdym razem, opierając się na kuli, żeby pokłonić się memu ojcu i pomówić z  nim.

Oddanie i potulność, z jaką przemawiał, jego nieszczęśliwy wygląd, kosmyki żółtosiwych włosów z obu stron łysej czaszki do głębi mnie wzruszały.

— Słyszałem, jaśnie panie — mówił pewnego razu — że brat pana raczył otrzymać jeszcze jeden order. Starzeję się, wkrótce oddam Bogu duszę, a nie dał mi Pan Bóg zobaczyć braciszka w orderach; niechbym choć jeden raz zoczył go przystrojonego we wstęgę i wszystkie ordery!

Patrzyłem na starego; twarz jego była tak po dziecinnemu szczera, jego zgarbiona postać, boleśnie wykrzywiona twarz, zgasłe oczy, słaby głos — wszystko wzbudzało zaufanie; nie kłamał, nie pochlebiał, rzeczywiście chciałby ujrzeć, nim nastąpi śmierć, w orderach i wstęgach człowieka, który w ciągu niemal piętnastu lat nie mógł mu wybaczyć jakichś belek. Któż to jest: święty czy obłąkany? A czy nie obłąkani właśnie stają się świętymi?

Nowe pokolenie nie jest tak bałwochwalcze i jeśli zdarzają się wypadki, że ludzie nie chcą uzyskać wolności, to po prostu z lenistwa i z wyrachowania. Bezspornie jest to większa deprawacja, lecz to jest już bliżej końca; z pewnością, jeśli już chcą coś widzieć na szyi panów, to nie wstęgę św. Włodzimierza.

Powiem tu przy okazji o sytuacji naszej służby w ogóle.

Ani Senator, ani ojciec mój nie uciskali zbytnio czeladzi, to znaczy nie uciskali jej fizycznie. Senator był popędliwy, niecierpliwy i właśnie wskutek tego częstokroć grubiański i niesprawiedliwy; lecz tak mało się ze służbą stykał i tak mało się nią zajmował, że prawie się wzajemnie nie znali. Ojciec mój dokuczał jej swymi kaprysami, nie darował żadnego spojrzenia ani słowa, ani gestu i bezustannie ją pouczał; dla Rosjanina jest to częsta gorsze od cięgów i wymysłów.

Kary cielesne były w naszym domu prawie nieznane, a dwa czy trzy wypadki, gdy Senator i ojciec mój uciekli się do nikczemnego środka „prywatnego domu", były do tego stopnia niezwykłe, że cała czeladź mówiła o nich przez długie miesiące; ponadto spowodowane były poważnymi wykroczeniami.

Częściej oddawano chłopów dworskich do wojska; kara ta wszystkich młodych ludzi przejmowała grozą; wydziedziczeni ze wszystkiego, pomimo to woleli pozostać pańszczyźnianymi chłopami, aniżeli przez dwadzieścia lat cierpieć w wojsku. Okropne te sceny wywierały na mnie głębokie wrażenie... Na wezwanie dziedzica zjawiali się dwaj policjanci, zabierali wyznaczonego człowieka znienacka i podstępnie, sołtys oświadczał zazwyczaj w takich wypadkach, że pan poprzedniego wieczora kazał zaprowadzić go do urzędu wojskowego, i człowiek ze łzami w oczach nadrabiał miną, kobiety płakały, wszyscy dawali mu prezenty i ja darowywałem mu, co mogłem, to parę groszy, to szalik.

Pamiętam ponadto, jak pewnemu sołtysowi za to, że roztrwonił zebraną daninę, ojciec mój kazał zgolić brodę. Nie rozumiałem zupełnie tej kary, lecz uderzył mnie widok sześćdziesięcioletniego starca: płakał rzewnymi łzami, bił pokłony do ziemi i prosił, by oprócz daniny nałożono na niego karę w wysokości stu rubli, byle darowano mu to pohańbienie.

Gdy Senator mieszkał z nami, wspólna służba składała się z trzydziestu mężczyzn i prawie tyluż kobiet, mężatki zresztą nie były obowiązane do żadnych posług, zajmowały się swoim gospodarstwem, usługiwało zaś pięć czy sześć pokojówek i praczki, które nie chodziły na górne piętra. Do tego dodać należy chłopaków i dziewczęta, których sposobiono do służby, czyli do próżnowania, lenistwa, kłamstwa i do picia siwuchy.

Sądzę, że nie będzie zbyteczne dla scharakteryzowania ówczesnego życia w Rosji poświęcenie kilku słów sprawie utrzymania czeladzi. Z początku dawano im na wikt miesięcznie po pięć rubli w asygnacjach, potem po sześć, kobiety otrzymywały o rubla mniej, dzieci powyżej dziesięciu lat połowę. Służba tworzyła artele i nie skarżyła się na niedostatek, co świadczy o niezwykłej taniości artykułów spożywczych. Najwyższe wynagrodzenie wynosiło rocznie sto rubli w asygnacjach, niektórzy otrzymywali połowę, inni trzydzieści rubli rocznie. Chłopcy do lat osiemnastu wynagrodzenia nie otrzymywali. Oprócz pensji dawano ludziom ubrania, płaszcze, koszule, prześcieradła, kołdry, ręczniki, materace z płótna żaglowego; chłopcom nie otrzymującym wynagrodzenia dawano pieniądze na moralne i cielesne utrzymywanie się w czystości, czyli na spowiedź i łaźnię. Wziąwszy wszystko to w rachubę, utrzymanie służącego kosztowało do trzystu rubli w asygnacjach; jeśli dodać do tego wydatki na lekarstwa, lekarza i na artykuły spożywcze przypadkowo przywożone ze wsi, których nie miano gdzie podziać, to i wtedy suma nie przekraczała trzystu pięćdziesięciu rubli. Stanowi to czwartą część tego, ile kosztuje służący w Paryżu i Londynie.

Plantatorzy włączają zazwyczaj do rachunku premię ubezpieczeniową niewolnictwa, czyli utrzymanie żony, dzieci chłopa pańszczyźnianego i skąpy kawałek chleba gdzieś na wsi na starość. Oczywiście trzeba to wziąć w rachubę, lecz ową premię ubezpieczeniową znacznie pomniejsza premia obawy przed karą cielesną, niemożliwość zmiany swej sytuacji oraz znacznie gorsze utrzymanie.

Dość się na to napatrzyłem jak okropna świadomość pańszczyźnianej zależności zabija, zatruwa egzystencję czeladzi, jak gnębi i ogłupia ich dusze. Chłopi, zwłaszcza ci, co płacą czynsz, mniej odczuwają nałożone na nich jarzmo, umieją jakoś nie wierzyć w całkowitą swoją niewolę. Lecz gdy siedzi się od rana do nocy w kredensie na brudnej ławce lub stoi z talerzem przy stole, nie ma miejsca na wątpliwości.

Oczywiście są ludzie, którzy czują się w kredensie jak ryba w wodzie, ludzie, których dusza nigdy nie została obudzona, którzy nabrali do tego upodobania i spełniają swe obowiązki z pewnego rodzaju artyzmem.

Jeśli już mowa o tym, to mieliśmy osobnika niezmiernie ciekawego — był to stary lokaj, Bakaj. Człowiek ten o atletycznej budowie, dużego wzrostu, o grubych i dumnych rysach twarzy, na której malowała się wielka powaga, dożył późnego wieku będąc przekonany, że stanowisko lokaja jest jednym z najzaszczytniejszych.

Szacowny ten starzec był stale zagniewany lub podchmielony, albo podchmielony i zagniewany jednocześnie. Obowiązki swe spełniał z jakiegoś wyższego punktu widzenia i nadawał im uroczystej powagi. Umiał ze szczególnym hałasem i hukiem odrzucać stopień karety i trzaskał drzwiczkami silniej od wystrzału karabinowego; ponuro wyprostowany stał na tylnym stopniu karety i przy każdorazowym wstrząsie na wybojach niskim i niezadowolonym głosem krzyczał do stangreta: „ostrożniej!", nie zważając na to, że wyboje były już pięć kroków poza nim.

Główne jego zajęcie oprócz jazdy na tylnym stopniu karety — zajęcie wzięte na się dobrowolnie — polegało na wpajaniu chłopakom arystokratycznych manier przedpokoju. Gdy był trzeźwy, nauka szła jeszcze jako tako, gdy jednak miał w czubie, stawał się pedantem i tyranem w stopniu nieprawdopodobnym. Ujmowałem się niekiedy za swymi przyjaciółmi, lecz mój autorytet niewiele wpływał na rzymski charakter Bakaja: otwierał mi drzwi do salonu i mówił:

— To nie jest miejsce dla panicza, proszę odejść, bo inaczej odniosę na rękach.

Nie darował chłopakom ani jednego ruchu, ani jednego słowa i tylko stale im wymyślał, do słów nierzadko dodawał szturchańca lub „dłubał w maśle", czyli jakoś zręcznie i po mistrzowsku, niczym sprężyną, dawał prztyczka w głowę za pomocą kciuka i małego palca.

Gdy po rozpędzeniu chłopaków wreszcie zostawał sam, prześladowania te skierowywał na jedynego swego przyjaciela, Makbeta — wielkiego nowofundlandzkiego psa, którego karmił, kochał, wyczesywał i pieścił. Siedział samotny ze dwie-trzy minuty, następnie schodził na podwórze i zapraszał Makbeta do siebie na ławkę; tu zaczynał z nim rozmowę.

— Po cóż ty, durniu, siedzisz na podwórzu, na mrozie, gdy tu jest opalony pokój? To ci bydlę! Czemuś wytrzeszczył oczy — co? Nic nie odpowiadasz?

Potem następowało zwykle uderzenie w pysk. Makbet ujadał czasem na swego dobroczyńcę; wtedy Bakaj robił mu wyrzuty, już nie pieszcząc go i nie idąc na żadne ustępstwa.

— No i karm tu psa — wszystko jedno psem pozostanie; zęby szczerzy i nie zastanowi się na kogo... Beze mnie pchły by cię zjadły.

I dotknięty niewdzięcznością swego przyjaciela, zażywał gniewnie tabaki, po czym rzucał Makbetowi w nos resztki pozostałe w palcach. Pies kichał, niezręcznie strząsał łapą z oczu tabakę, która trafiała mu do nosa, i do głębi oburzony, zeskoczywszy z ławki, drapał we drzwi; Bakaj otwierał mu je z krzykiem „ty łotrze!" i dawał kopniaka. Wtedy wracali zazwyczaj chłopcy a on zabierał się do „dłubania w maśle".

Przed Makbetem mieliśmy wyżlicę Bertę, która rozchorowała się poważnie. Bakaj wziął ją na swój materac i około dwóch czy trzech tygodni pielęgnował. Wczesnym rankiem wszedłem pewnego razu do przedpokoju, Bakaj chciał mi coś powiedzieć, lecz głos mu się załamał i wielka łza stoczyła się po policzku — pies zdechł. Oto jeszcze jeden fakt dla zgłębienia ludzkiego serca. Bynajmniej nie sądzę, aby nienawidzić miał też i chłopców; swój surowy charakter wzmacniał siwuchą i nieświadomie przejęty był poezją kredensu.

Lecz obok tych dyletantów niewolnictwa jakże ponure postacie męczenników, beznadziejnie cierpiących ludzi, smutnie przewijają się w mej pamięci!

Senator miał kucharza niezwykle utalentowanego, pracowitego i trzeźwego; kucharz awansował; sam Senator zabiegał, by został przyjęty do kuchni cesarza, gdzie zatrudniony był wówczas znakomity kucharz Francuz. Po ukończeniu tam nauki poszedł na służbę do klubu angielskiego; wzbogacił się, ożenił, żył jak pan; lecz pańszczyźniana zależność nie pozwalała mu ani spokojnie spać, ani cieszyć się swoim stanowiskiem.

Nabrawszy odwagi i odmówiwszy litanię do Matki Boskiej Iwierskiej, Aleksy udał się do Senatora z prośbą, by darował mu wolność za cenę pięciu tysięcy rubli w asygnacjach. Senator szczycił się swoim kucharzem tak samo jak swoim artystą malarzem, dlatego też pieniędzy nie wziął i oświadczył kucharzowi, że uwolni go darmo po swojej śmierci.

Oświadczenie to wywarła na kucharzu piorunujące wrażenie: posmutniał, zmienił się na twarzy, zaczął siwieć i... jak to Rosjanin — popijać. Obowiązki swoje spełniał byle zbyć, klub angielski wymówił mu pracę. Poszedł na służbę do księżnej Trubeckiej; księżna dokuczała mu małostkowym sknerstwem. Obrażony przez nią pewnego razu ponad miarę, Aleksy, lubiący wyrażać się górnolotnie, powiedział jej z właściwą sobie poważną miną przez nos:

— Jaka czarna dusza zamieszkała w pani najjaśniejszym ciele!

Rozwścieczona tym księżna wypędziła kucharza i jak przystało rosyjskiej pani, napisała na niego skargę do Senatora. Senator nic by nie zrobił, lecz będąc kawalerem pełnym kurtuazji wezwał kucharza do siebie. Zbeształ go i kazał iść do księżnej, by prosić ją o przebaczenie.

Kucharz do księżnej nie poszedł, udał się natomiast do szynku. W ciągu roku wszystko stracił: począwszy od sumy przygotowanej na wykup, aż do ostatniego fartucha. Żona męczyła się z nim czas jakiś, aż zgodziła się za niańkę gdzieś na wyjazd. O nim długo nie było żadnej wiadomości. Potem pewnego razu przyprowadziła Aleksego policja, oberwanego, zdziczałego: podniesiono go gdzieś na ulicy, mieszkania nie miał, wędrował od szynku do szynku. Policja żądała, by dziedzic zaopiekował się nim. Senatorowi zrobiło się przykro, a może i wstyd; przyjął Aleksego dość łagodnie i dał mu pokój. Aleksy pił w dalszym ciągu; gdy był pijany, hałasował i wyobrażał sobie, że tworzy wiersze; w rzeczy samej nie był pozbawiony jakiejś chaotycznej fantazji. Mieszkaliśmy wtedy w majątku Wasilewskoje. Senator nie wiedząc, co zrobić z kucharzem, przysłał go tutaj sądząc, że ojciec mój na niego wpłynie. Lecz człowiek ten był zbyt złamany. Tutaj dopiero przejrzałem, jaka skondensowana nienawiść i gniew przeciwko panom tai się w sercu pańszczyźnianego chłopa: mówił on o nich ze zgrzytaniem zębów i z mimiką, która, zwłaszcza u kucharza, mogła być niebezpieczna. Przy mnie nie bał się rozpuszczać języka; lubił mnie i często, poufale klepiąc po ramieniu, mawiał:

— Dobra gałąź zepsutego drzewa! Po śmierci Senatora ojciec mój natychmiast dał mu wolność; stało się to za późno i było równoznaczne z pozbyciem się go; tak się też zmarnował.

Oprócz niego muszę jeszcze wspomnieć o drugiej ofierze pańszczyzny. Senator miał chłopa pańszczyźnianego w wieku około trzydziestu pięciu lat, który był czymś w rodzaju sekretarza. Starszy brat mego ojca, zmarły w 1813 roku, zamierzając urządzić szpital wiejski oddał go, gdy był jeszcze chłopcem, do jakiegoś znajomego lekarza, by się nauczył felczerstwa. Lekarz uzyskał to, że zezwolono mu słuchać wykładów w akademii medyczno-chirurgicznej; młodzieniec był zdolny, nauczył się łaciny, niemieckiego i jako tako leczył. Mając dwadzieścia pięć lat zakochał się w córce jakiegoś oficera, zataił przed nią swoje pochodzenie i ożenił się z nią. Kłamstwo nie mogło trwać długo, żona z przerażeniem dowiedziała się po śmierci dziedzica, że byli jego poddanymi. Senator, jego nowy właściciel, bynajmniej go nie gnębił, lubił nawet młodego Tołoczanowa, lecz niesnaski między nim a żoną trwały nadal; nie mogła mu wybaczyć kłamstwa i uciekła od niego z innym. Tołoczanow widocznie bardzo ją kochał: od tego czasu popadł w zamyślenie graniczące z obłędem, hulał całymi nocami, a nie mając na to własnych środków wydawał pańskie pieniądze; gdy się przekonał, że nie zwiąże końca z końcem, 31 grudnia 1821 roku otruł się.

Senatora nie było w domu; Tołoczanow wszedł w mojej obecności do mojego ojca i powiedział, że przyszedł się z nim pożegnać; prosił go, by zakomunikował Senatorowi, iż brakujące pieniądze zostały przez niego roztrwonione.

— Jesteś pijany — rzekł mu ojciec — idź się przespać.

— Wkrótce pójdę spać i to na długo — powiedział lekarz — proszę tylko mnie źle nie wspominać.

Spokojny wygląd Tołoczanowa przeraził mego ojca, który spojrzawszy na niego uważniej zapytał:

— Co się z tobą dzieje? Majaczysz, czy co?

— To nic takiego, wypiłem tylko kieliszek arszeniku. Posłano po doktora, po policję, dano mu na wymioty, napojono mlekiem... Gdy zaczęło go mdlić, powstrzymywał się i mówił: „Siedź sobie, siedź sobie tam, nie po to cię połknąłem". Słyszałem potem, gdy trucizna zaczęła silniej działać, jak jęczał i głosem pełnym cierpienia powtarzał: „Pali! Pali! Ogień!". Ktoś poradził, by wezwano popa, lecz nie życzył sobie tego i mówił do Calota, że życie pozagrobowe nie istnieje, że na tyle zna jeszcze anatomię. Około północy zapytał lekarza wojskowego po niemiecku, „która godzina?", potem powiedział: „A więc już Nowy Rok, winszuję wam" — i umarł.

Rankiem pobiegłem do niewielkiej oficyny przeznaczonej na łaźnię — przyniesiono tutaj Tołoczanowa; ciało leżące na stole we fraku, bez krawata, z obnażoną piersią wyglądało tak samo jak w chwili śmierci; twarz była przeraźliwie wykrzywiona i już poczerniała. Były to pierwsze zwłoki, jakie widziałem; bliski omdlenia wyszedłem stamtąd. Nie cieszyły mnie już ani zabawki, ani obrazki, jakie podarowano mi na Nowy Rok; sczerniały Tołoczanow stał mi przed oczami i słyszałem jego jęk: „Pali! Ogień!"

Na zakończenie tego smutnego tematu powiem tylko jedno: na mnie kredens nie miał żadnego prawdziwie złego wpływu. Przeciwnie, od wczesnego dzieciństwa rozwinął we mnie nieprzezwyciężoną nienawiść do wszelkiego rodzaju niewolnictwa i samowoli. Gdy byłem jeszcze dzieckiem, zdarzało się, że Wiera Artamonowna, chcąc mnie mocno dotknąć z powodu jakiejś psoty, mawiała: „Przyjdzie czas — panicz wyrośnie i takim samym będzie panem jak inni". Mnie to okropnie obrażało. Staruszka może być zadowolona; bądź co bądź, takim jak inni nie stałem się.

Poza kredensem i garderobą miałem jeszcze jedną rozrywkę i w tym przynajmniej mi nie przeszkadzano. Tyleż lubiłem czytać, ile nie lubiłem się uczyć. Namiętność do niesystematycznego czytania była w ogóle jedną z głównych przyczyn przeszkadzających mi w poważnej nauce. Na przykład, dawniej jak i potem nie cierpiałem teoretycznego studiowania języków, natomiast bardzo prędko uczyłem się jako tako rozumieć i od biedy gadać i na tym poprzestawałem, było to bowiem wystarczające dla mojej lektury.

Ojciec mój wspólnie z Senatorem posiadał dość dużą bibliotekę, składającą się z książek francuskich zeszłego stulecia. Książki całymi stosami poniewierały się w wilgotnym, niezamieszkałym pokoju na parterze domu Senatora. Klucz miał Calot; pozwolono mi grzebać w tych literackich zakamarkach, ile dusza zapragnie, więc sobie czytałem i czytałem. Ojciec mój widział w tym podwójną korzyść: po pierwsze sprzyjało to szybszej nauce języka francuskiego, a ponadto, będąc zajęty, siedziałem cicho i do tego w swoim pokoju. Przy tym nie wszystkie książki pokazywałem lub kładłem na swoim stole — niektóre chowałem do szyfonierki.

Co czytałem? Rzecz jasna, powieści, komedie. Przeczytałem około pięćdziesięciu tomów francuskiego „Repertuaru" i rosyjskiego „Teatru"; w każdym tomie było po trzy lub cztery sztuki teatralne. Oprócz francuskich powieści matka moja posiadała powieści Lafontaine'a i komedie Kotzebuego — czytałem je po dwa razy. Nie mogę powiedzieć, żeby powieści wywarły na mnie wielki wpływ; chciwie pochłaniałem wszelkie dwuznaczne lub nieco frywolne sceny, jak wszyscy chłopcy, lecz nie zajmowały mnie one zbytnio. O wiele silniejsze wrażenie wywarła na mnie komedia „Wesele Figara", którą ubóstwiałem, którą czytałem dwadzieścia razy i to nawet w przekładzie rosyjskim, zamieszczonym w „Teatrze". Zakochany byłem w Cherubinie i w hrabinie; ponadto sam byłem Cherubinem; serce mi zamierało przy czytaniu i nie zdając sobie z tego sprawy konstatowałem, że jakoś po nowemu czuję. Jakże zachwycająca wydawała mi się scena, w której pazia przebierają za kobietę! Okropną miałem ochotę schować na piersi czyjąś wstążkę i po kryjomu ją całować. Ale, prawdę powiedziawszy, daleki byłem wtedy od wszelkiego damskiego towarzystwa.

Pamiętam jedynie, jak z rzadka w dni niedzielne przyjeżdżały do nas z pensji dwie córki p. B. Młodsza, szesnastolatka, była zdumiewająco piękna. Byłem zmieszany, gdy wchodziła do pokoju, nie ośmielałem się nigdy przemówić do niej, ukradkiem patrzyłem w jej śliczne, ciemne oczy i na jej ciemne loki. Nigdy nikomu o tym nie powiedziałem słowa i pierwsze tchnienie miłości minęło nie rozpoznane przez nikogo, a nawet przez nią.

Po latach, gdy spotkałem się z nią, serce mocno mi biło i przypomniałem sobie, jak to mając dwanaście lat modliłem się do jej urody.

Zapomniałem powiedzieć, że „Werter" interesował mnie prawie tak samo jak „Wesele Figara"; połowy powieści nie rozumiałem i przepuszczałem, śpiesząc się jak najprędzej dotrzeć do okropnego rozwiązania; a wtedy płakałem jak szalony. „Werter" wpadł ml później przypadkowo do rąk w 1839 roku; było to we Władimirze, opowiedziałem mojej żonie, jak to będąc chłopcem płakałem i zacząłem jej czytać ostatnie listy... I gdy doszedłem do tego samego miejsca, łzy polały mi się z oczu i musiałem przerwać czytanie. Nie mogę powiedzieć, aby ojciec mój do lat czternastu zbytnio mnie krępował, lecz po prostu cała atmosfera naszego domu była za ciężka dla żywego chłopca. Przesadna i niepotrzebna dbałość o zdrowie fizyczne, obok kompletnej obojętności dla moralnego, była okropnie dokuczliwa — ciągłe uwagi ostrzegające przed przeziębieniem, szkodliwym jedzeniem, zatroskanie przy najmniejszym katarze lub kaszlu. Zimową porą siedziałem w domu całymi tygodniami, a gdy mi pozwalano na przejażdżkę, to w ciepłych butach, szalikach itp. W domu nieustannie buchał nieznośny żar od pieców. Wszystko to powinno było uczynić ze mnie słabowite 1 wydelikacone dziecko, jeślibym nie odziedziczył po swej matce odpornego na wszystko zdrowia. Jeśli chodzi o nią, to nie podzielała tych przesądów i w swojej połowie domu pozwalała mi robić wszystko, co było zakazane w pokojach ojca.

Nauka szła kiepsko, bez współzawodnictwa, bez zachęty

i pochwał — bez systemu i doglądu uczyłem się, aby zbyć, i sądziłem, że pamięcią i żywą pojętnością zastąpię pracę. Oczywiście nie dawano żadnego baczenia i na nauczycieli; umawiano się jeden raz co do wynagrodzenia, a potem wystarczyło, by przychodzili o jednakowej porze i odsiadywali czas trwania lekcji, i mogli tak postępować latami, nie składając nikomu sprawozdania z tego, co robili.

Jednym z najdziwaczniejszych wydarzeń w mojej ówczesnej edukacji było zaangażowanie francuskiego aktora Dalèsa do nauki deklamacji.

— Obecnie nie zwraca się na to uwagi — mówił mi ojciec — ale oto brat mój Aleksander przez sześć miesięcy z rzędu co wieczór czytał z Ofrègne'em „le recit de Theramene" i wciąż jeszcze nie mógł dojść do takiej doskonałości, jakiej wymagał Ofrègne.

A więc zabrałem się do deklamacji.

— I cóż, monsieur Dalès — zapytał go pewnego razu mój ojciec — sądzę, że pan chyba może udzielać również lekcji tańca?

Dalès, gruby staruszek po sześćdziesiątce, pełen głębokiego przekonania o swych zaletach, lecz z niemniej głębokim poczuciem skromności, odrzekł, że nie może oceniać swych talentów, lecz że częstokroć udzielał rad, jeśli chodzi o tańce baletowe „au Grand Opera".

— Właśnie tak sądziłem — odezwał się mój ojciec wyciągając do niego otwartą tabakierkę, czego nie uczyniłby nigdy w stosunku do rosyjskiego lub niemieckiego nauczyciela. — Bardzo bym pragnął, by pan mógł le degourdir un peu, po deklamacji niechby trochę potańczył.

— Monsieur le comte peut disposer de moi.

I ojciec mój, niezmiernie kochający Paryż, zaczął wspominać foyer Opery z 1810 roku, młodość Georges, podeszły wiek Mars i rozpytywał o kawiarnie i teatry.

Wyobraźcie sobie teraz mój niewielki pokoik. Smutny wieczór zimowy; okna są zamarznięte i ciecze z nich sznureczkiem woda; dwie łojówki na stole i — nasze tête á tête. Dèles na scenie mówił jeszcze dość naturalnie, lecz na lekcjach uważał za swój obowiązek w deklamacji jak najbardziej odbiegać od naturalności. Czytał Racine'a przeciągając jakoś słowa i robiąc na cezurze każdego wiersza taki przedział, jaki Anglicy zwykli nosić z tyłu głowy, tak że wiersz stawał się podobny do nadłamanej trzciny.

Przy tym wykonywał ręką ruch człowieka, który wpadł do wody i nie umie pływać. Zmuszał mnie do powtarzania każdego wiersza po kilka razy i wciąż kiwał głową:

— To nie to, zupełnie nie to! Attention! „Je crains Dieu, cher Abner — w tym miejscu przerywał, zamykał oczy, z lekka kiwał głową i delikatnie odpychając ręką fale, dodawał — et n'ai point d'autre crainte".

Następnie staruszek, „nie bojący się niczego oprócz Boga" patrzył na zegarek, zamykał książki i brał krzesło: była to moja dama.

Po tym wszystkim nie trzeba się dziwić, że nigdy nie tańczyłem.

Lekcje te trwały niedługo i urwały się w sposób bardzo tragiczny po jakichś dwóch tygodniach.

Byłem z Senatorem w teatrze francuskim; zagrano uwerturę raz i drugi, a kurtyna się nie podnosiła; pierwsze rzędy chcąc pokazać, że znają swój Paryż, zaczęły tak hałasować, jak tam hałasują ostatnie... Na proscenium wyszedł jakiś reżyser, ukłonił się na prawo, ukłonił na lewo, ukłonił się na wprost i powiedział:

— Upraszamy publiczność o jak najdalej idącą wyrozumiałość; spotkało nas ogromne nieszczęście: naszego kolegę Dalèsa — i głos reżysera istotnie załamał się z powodu łez — znaleziono w jego pokoju martwego wskutek zaczadzenia.

W taki to radykalny sposób uwolnił mnie rosyjski czad od deklamacji, monologów i monotańców z moją damą o czterech toczonych nóżkach z mahoniu.

W dwunastym roku życia oddano mnie z rąk kobiecych w męskie. W tym samym mniej więcej czasie ojciec zrobił dwie nieudane próby powierzenia mnie opiece Niemca.

Niemiec do dzieci — nie guwerner i nie piastun, to profesja całkiem szczególna. Dzieci nie uczy ani też ubiera, lecz dogląda, żeby się uczyły i były ubrane, dba o ich zdrowie, chodzi z nimi na spacer i mówi bzdury, jakie mu ślina na język przyniesie, i to nie inaczej jak tylko po niemiecku. Jeśli w domu jest guwerner, to Niemiec mu podlega; jeśli jest piastun, to ten podlega Niemcowi. Przychodzący nauczyciele, którym zdarza się spóźnić z nieprzewidzianych powodów lub odejść przedwcześnie z powodu niezależnych od nich okoliczności, umizgują się do Niemca i ten, będąc kompletnym ignorantem, zaczyna uważać się za uczonego. Guwernantki używają Niemca do załatwiania sprawunków oraz wszelkiego rodzaju zleceń, lecz pozwalają na okazywanie sobie względów jedynie w wypadku ułomności lub z braku wszelkich innych wielbicieli. W wieku lat czternastu wychowankowie po kryjomu przed rodzicami przychodzą do pokoju Niemca na palenie tytoniu; on to toleruje, ponieważ potrzebne mu są mocne środki pomocnicze, by zostać w domu. Tak się dzieje, że przeważnie w tym okresie takiemu Niemcowi do dzieci wymawia się pracę, ofiarowuje mu się zegarek i odprawia. Jeśli jest już zmęczony wałęsaniem się z dziećmi po ulicach i wysłuchiwaniem wymówek z powodu kataru lub plam na ubraniu, to Niemiec do dzieci staje się po prostu Niemcem, otwiera niewielki sklepik, sprzedaje dawnym pupilom munsztuki z bursztynu, wodę kolońską, cygaretki i wyświadcza im jeszcze innego rodzaju dyskretne usługi.

Pierwszy Niemiec, któremu oddano mnie pod opiekę, pochodził ze Śląska i nazywał się Jokisch; według mnie wystarczył sam dźwięk nazwiska, żeby nawet nie widząc tego Niemca nie zaangażować go. Był to wysoki, łysy mężczyzna, wyjątkowo niechlujny i przechwalający się swoją znajomością agronomii; sądzę, że ojciec dlatego właśnie go przyjął. Ze wstrętem patrzyłem na tego śląskiego olbrzyma i tylko z tego względu godziłem się na jego obecność, że przechadzając się ze mną po Dziewiczym Polu i nad Presneńskimi Stawami, opowiadał mi pieprzne dowcipy, które powtarzałem w kredensie. Mieszkał u nas nie dłużej niż rok, nabroił coś na wsi, ogrodnik chciał go zabić kosą; ojciec kazał mu się wynosić.

Na jego miejsce przyjęty został żołnierz brunszwicko--wolfenbüttelski (prawdopodobnie dezerter) Fiedor Karłowicz, który się odznaczał kaligraficznym pismem i niezwykłą tępotą. Już poprzednio służył w dwóch domach jako opiekun dzieci i nabrał pewnych nawyków, czyli przybierał postawę guwernera; przy tym mówił po francusku na „chi", z odwrotnym akcentem.

Nie miałem dla niego żadnego szacunku i zatruwałem mu wszystkie chwile jego życia, zwłaszcza od tej pory, gdy się przekonałem, że nie bacząc na wszystkie moje starania, nie może pojąć dwóch rzeczy: ułamków dziesiętnych i reguły trzech. W duszy chłopców w ogóle tai się dużo bezwzględności i nawet okrucieństwa; nielitościwie prześladowałem wolfenbüttelskiego strzelca proporcjami; do tego stopnia byłem tym przejęty, że rzadko podejmując w rozmowie z ojcem tego rodzaju tematy zakomunikowałem mu o głupocie Fiedora Karłowicza.

Ponadto Fiedor Karłowicz pochwalił się przede mną, że ma nowy frak, granatowy ze złotymi guzikami. Rzeczywiście, widziałem raz, jak udawał się gdzieś na wesele we fraku, który był na niego za szeroki, lecz miał złote guziki. Chłopak, który mu usługiwał, doniósł mi, że frak ten pożyczył on u swego znajomego subiekta ze sklepu kosmetycznego. Bez najmniejszej litości przyczepiłem się do biedaka pytając wciąż uporczywie o jedno, gdzie jest jego granatowy frak?

— W waszym domu jest dużo moli, oddałem więc go do znajomego krawca na przechowanie.

— Gdzie mieszka ten krawiec?

— A po co to paniczowi wiedzieć?

— Czemuż nie miałby mi pan powiedzieć?

— Nie trzeba wtrącać się w nieswoje sprawy.

— No, niech tam, ale za tydzień są moje imieniny — niech mi pan zrobi przyjemność i weźmie od krawca granatowy frak na ten dzień.

— Nie, nie wezmę; panicz na to nie zasługuje, ponieważ jest impertynentem.

Pogroziłem mu palcem.

Ostatni pocisk trafił w Fiedora Karłowicza wtedy, gdy razu pewnego przy Bouchot, nauczycielu języka francuskiego, pochwalił się, że jako rekrut brał udział w bitwie pod Waterloo i że Niemcy dali Francuzom okropne lanie. Bouchot tylko na niego spojrzał i tak groźnie zażył tabaki, że zwycięzca Napoleona trochę się zmieszał. Bouchot odszedł, gniewnie opierając się na swojej sękatej lasce i już nigdy nie nazywał go inaczej, jak „le soldat de Vilain-ton". Wtedy nie wiedziałem jeszcze, że autorem tego kalamburu jest Beranger i nie mogłem dość nacieszyć się konceptem Bouchota.

Wreszcie towarzysz broni Blüchera pokłócił się z moim ojcem i porzucił nasz dom, po czym ojciec dał mi już na zawsze spokój z Niemcami.

Za czasów bytności u nas brunszwicko-wolfenbüttelskiego wojaka zdarzało mi się czasem zachodzić do jakichś chłopaków, w których domu mieszkał jego przyjaciel również w charakterze „Niemca". Z chłopcami tymi udawaliśmy się na dalekie przechadzki; po jego odejściu znów zostałem w całkowitym odosobnieniu, nudziłem się, starałem się z niego wyrwać i nie znajdowałem sposobu. Nie mając możności przemóc woli ojca, być może, załamałbym się, prowadząc tego rodzaju egzystencję, gdyby nie nastąpił wkrótce ratunek w postaci nowej aktywności intelektualnej i dwóch spotkań, o których opowiem w następnym rozdziale. Przekonany jestem, że ojcu ani razu nie przyszło do głowy, że narzucony mi przez niego tryb życia może być niewłaściwy, w przeciwnym razie nie odmawiałby mi spełnienia najmniejszego życzenia, "najdrobniejszej prośby.

Niekiedy pozwalał mi pójść z Senatorem do teatru francuskiego; była to dla mnie rozkosz najwyższego gatunku; namiętnie kochałem przedstawienia, lecz i ta przyjemność przynosiła mi tyleż zmartwień co radości: Senator przyjeżdżał ze mną w połowie spektaklu i wiecznie dokądś zapraszany odwoził mnie do domu przed końcem. Teatr znajdował się przy Arbackiej Bramie, w domu Apraksina; mieszkaliśmy na Starej Koniuszennej, czyli bardzo blisko, lecz ojciec surowo mi zabronił wracać bez Senatora.

Miałem około piętnastu lat, gdy ojciec mój przyjął popa, aby udzielał mi lekcji teologii w zakresie potrzebnym do wstąpienia na uniwersytet. Katechizm wpadł mi w rękę po Wolterze. Nigdzie indziej religia nie odgrywa tak skromnej roli w dziedzinie wychowania jak w Rosji i to jest, oczywiście, wielkie szczęście. Pop za lekcje religii otrzymuje zawsze dwa razy mniej, a jeśli zdarza się, że udziela również lekcji łaciny, to pobiera za nie drożej niż za nauczanie katechizmu.

Ojciec mój uważał, że religia jest jednym z niezbędnych atrybutów dobrze wychowanego człowieka; mawiał, że w pismo święte należy wierzyć nie rozumując, rozumem bowiem nic zgłębić się nie da i wszelkie mędrkowanie jedynie zaciemnia przedmiot; że spełniać należy praktyki religii wyznawanej od urodzenia, nie wpadając w zbytnią nabożność, która przystoi starym kobietom, nie licuje zaś mężczyznom. Czy wierzył sam? Przypuszczam, że trochę wierzył, z przyzwyczajenia, gwoli przyzwoitości i na wszelki wypadek. Zresztą sam nie stosował się do żadnych przykazań cerkwi, usprawiedliwiając się nadszarpniętym zdrowiem. Prawie nigdy nie przyjmował u siebie popa, lub prosił go, by śpiewał w pustym salonie, dokąd posyłał mu niebieski banknocik. Zimową porą tłumaczył się tym, że pop i diakon przynoszą ze sobą taki chłód, że się za każdym razem przeziębia. Na wsi chodził do cerkwi i przyjmował u siebie popa, lecz raczej dla celów świecko-rządowych aniżeli bogobojnych.

Matka moja była luteranką, a zatem o jeden stopień bardziej religijną; co miesiąc raz lub dwa razy jeździła w niedzielę do swego kościoła, czyli jak to uparcie nazywał Bakaj, „do swojej kirchy", a ja z nudów jeździłem razem z nią. Nauczyłem się tam przedrzeźniać pastorów niemieckich, ich deklamacje i gadulstwo, dochodząc do artystycznej perfekcji — talent ten zachowałem do pełnoletności.

Co roku ojciec kazał mi się przygotowywać do spowiedzi. Bałem się tego cokolwiek i w ogóle cerkiewna mise en scène zdumiewała mnie i napawała strachem; z prawdziwą obawą przystępowałem do komunii, lecz nie nazwałbym tego uczuciem religijnym; był to tego rodzaju strach, jaki wzbudza wszystko niezrozumiałe i tajemnicze, zwłaszcza, gdy nadaje się temu uroczystą powagę: w ten sam sposób działają wróżby i zaklęcia. Najadłszy się po rezurekcji pisanek, paschy i ciasta, cały rok potem nie myślałem o religii.

Pomimo tego jednak ewangelię czytałem często i z zamiłowaniem: w języku starosłowiańskim i w przekładzie Lutra. Czytałem bez wszelkich wskazówek, nie wszystko rozumiejąc, lecz czując szczery i głęboki szacunek do tego, co czytałem. We wczesnej młodości często porywał mnie wolterianizm, lubiłem ironię i kpiny, lecz nie pamiętam, bym kiedykolwiek ozięble brał do rąk ewangelię; uczucie to towarzyszyło mi przez całe życie; w każdym wieku, w różnych okolicznościach wracałem do czytania ewangelii i za każdym razem treść jej przepełniała mnie spokojem i pogodą.

Gdy zaczął mi udzielać religii pop, zdziwiony był nie tylko moimi ogólnymi wiadomościami z ewangelii, ale i tym, że cytowałem mu dosłownie całe teksty. „Lecz Pan Bóg — mawiał — otworzywszy rozum, nie otworzył jeszcze serca". I teolog mój wzruszając ramionami dziwił się mojej „dwoistości". Był jednak ze mnie zadowolony sądząc, że zdam egzamin u Ternowskiego.

Wkrótce religia innego rodzaju opanowała moją duszę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DODATEK

Niedostępny w wersji demonstracyjnej