Edward Lubowski

POWIEŚCI NIEMORALNE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

NIEDOBRANI.

I.

PAPO.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

STARA ŻONA.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

TAKIE WSZYSTKIE.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

POWIEŚCI NIEMORALNE

obrazki z życia rzeczywistego

Serya I.

Lubowski Edward

NIEDOBRANI.

I.

Liczny szereg karet zajeżdża przed kościół. Karety eleganckie, lokaje wygalowani na kozłach; u dwóch karet nawet strzelcy z tyłu, — huk i wrzawa na moście, bo to ślub słynnej z piękności i wielkiego posagu panny Natalii Z...

Przed samym kościołem gromadka studentów oczekuje z ciekawością na państwa młodych. Wszyscy znali z widzenia piękną pannę Natalią o wielkich, czarnych oczach, a niejeden z tych młodych, marzył o niej przez dobę, ilekroć ją spotkał w teatrze lub na spacerze. Jeden z nich, zwłaszcza, jasno-włosy o bladej twarzy, patrzy z niepokojem przed siebie i duma... Może liczy jeszcze na jaką niespodzianą odwłokę ślubu. Przeniknął go kollega znany z dowcipu i śmiałości, Andrzej, bo nagle uciął opowiadanie i zawołał:

— Gdyby tak Gabryś prawdę powiedział, o czem teraz myśli, co?

— Myśli pewnie o tem, że onby się lepiej dopasował do panny Natalii.

— Zgadłeś — rzekł znów Andrzej — o tem myśli, i choć tak łagodny, życzy jednak w duszy panu młodemu, żeby go tknęła mała apopleksyjka...

— Daj-że pokój! — oburknął się Gabryś.

— Malutka, taka tylko, ażeby odwlec ślub na rok, albo na dwa, a potem kto wie?... wszak i Napoleon I, co się wzniósł tak prędko, prawda?... Patrzajcie, patrzajcie — przerwał nagle refleksya, wskazując na zajeżdżający powóz, z którego wyskoczyło dwóch dandysów — toż to ten hrabia, który tak assystował pannie i w taką zawsze zazdrość wpędzał Gabrysia...

— Mówili, że on się z nią ożeni.

— Hrabiowie nie żenią się z szlachciankami, choćby najbogatszemi, chyba że sami są goli, a on przecież ogromnie bogaty.

— A ten drugi, to młody szambelan, słynny z tego, że nic nie mówi, a jeszcze mniej myśli. Ho, ho, jaki szyk! państwo Kopycińcy z Dużej Wólki ze strzelcem, a strzelec z kordelasem, tylko synalka niema.

— Obraził się, że go nie chciała panna Natalia, choć taki przystojny i tańczy, jak baletnik.

— Ale też jak baletnik...

— Ho, ho i nieodstępny przy wszystkich weselach, rautach i zabawkach wyższego świata, pan Potyralski.

— Szczęśliwy człowiek! sam opowiadał mojemu ojcu, że przez cały rok, raz tylko wypadło mu zjeść obiad w restauracyi. Rozrywają go sobie.

— A do czegóż on im przydatny?

— Do wszystkiego. Chwali panią domu, córkę, urządzenie domu, załatwia sprawunki, urządza teatr amatorski, tańczy na czwartego w kadrylu, gra na trzeciego z dziadkiem, wnosi toasty na rodzinnych fetkach. O! to człowiek, co minuty czasu nie traci, i choć nie ma majątku ani żadnego fachu, w kieszeni zawsze pieniądz ma, za granicę jeździ, a w handlach bardzo go szanują.

— A ta kareta czyja?

— Wysokich finansów. Pan bankier łaskę robi ojcu panny Natalii, że go zaszczyca swoją obecnością, bo on przyzwyczajony do najwyższych arystokratycznych salonów.

— Gadasz, gadasz.

— A dlaczegóżby nie? Jakby chciał, toby pożyczył każdemu, mówi po francuzku doskonale, każdy go potrzebuje, a on nikogo. A ma kto takie konie, a stangret ten czy nie wygląda jak lord angielski? uroczysty, jakby wiózł ostatniego potomka Sobieskich.

Nagle nadpływający tłum spieszących na ślub rozerwał gromadkę. Gabryś, ów smętny, zkorzystał z tego i wcisnął się na próg kościoła, ażeby raz jeszcze zajrzeć w oczy pannie Natalii.

Bo też śliczna ta panna Natalia!

Smukła, bladości matowej, oczu o wielkich czarnych, porywających słodyczą i wyrazem jakiegoś łagodnego smutku, zachwycała wszystkich obejściem ujmującem i pełnem wdzięku. Domownicy czcili ją, jak bóstwo, znajomi podziwiali i przepowiadali świetną przysłość; zazdrośni zazdrościli więcej, niż zwykle, a ojciec jej kochał ją tak, jak się kocha dziecko, które łączy jeszcze ze światem.

Ojciec Natalii pan Z... bardzo zamożny obywatel ziemski i kapitalista, stracił w kilka lat po ślubie żonę, którą kochał bardzo, a w kilku dalszych latach całą swą rodzinę, Poświęcił się więc cały wychowaniu jedynaczki.

To, co zowiemy wychowaniem, ograniczało się do modlenia się do niej i zadawalania najmniejszego jej kaprysu, ale wykształcenie dal jej nietylko staranne, lecz wyszukane.

Natalia oprócz gruntownej podstawy ogólnego ukształcenia, śpiewała, jak artystka, mówiła kilkoma językami i tworzyła... poezyę, z których kilka wydrukowanych bez jej wiedzy, zyskało jej pewną reputacya w kołach towarzyskich.

Trudno mu też było rozstać się z córką. Najlepszy choćby mąż, to zawsze mąż, dla którego opuszcza się ojca i dom rodzinny. Całą jego pociechą było, że znał pana młodego z ojca i dziada, a rodzinę jego, jako gniazdo cnót obywatelskich.

Sam pan młody, Teodor W. lat 28, wysoki, barczysty młodzieniec, przystojny w zwykłem znaczenia tego słowa, ukończywszy zakład agronomiczny za granicą, osiadł na dużych rodzinnych dobrach i w dwóch latach zyskał już sobie opinią "porządnego" człowieka, co lekko na życie nie patrzy.

Z Natalią poznawszy się na wieczorku tańcującym, hulał z nią do upadłego, a że był wesoły, roztropny, szczery, modnego panicza nie udawał, więc się pannie odrazu spodobał i kiedy niedługo potem oświadczył się naprzód ojcu, ten westchnąwszy, rzekł jednak z zadowoleniem:

— Co do mnie, nic nie mam przeciwko temu, ale Natalka rozstrzyga.

A Natalka, pomyślawszy chwilkę, porozmawiawszy z ojcem, poradziwszy się własnego serca, które biło najspokojniej, zdecydowała się oddać mu swą rękę. Rzekła tylko swej przyjaciółce, sentymentalnej Julii, która się oburzała na to, jak może oddać rękę bez wielkiej miłości:

— Moja droga, nie wiem, czy kiedykolwiek poznam to, co ty zowiesz wielką miłością, a on podoba mi się, jest szczery, co myśli, to i mówi, ojcu partya się podoba, więc dlaczegoż mam odwlekać?

— Ale dlaczegóż się tak spieszyć? — odparła panna Julia.

— Ani się spieszę, ani odwlekam, tak podobno dzieje się na świecie; ojciec pomimo, że chciałby, abym z nim zawsze była, widzę, że ucieszony z Teodora; zresztą szczęścia nie wyobrażam sobie w ogóle w małżeństwie, ale inaczej być nie może. Ci wszyscy, którzy mnie zawsze otaczali, albo mnie znudzili, albo zdawało mi się, że nie uszanują mojego usposobienia.

I oto dlaczego bez wzruszenia, ale i bez wstrętu, chłodno lecz i poważnie, zdecydowała się panna Natalia zostać mężatką.

We dwa dni po wystawnem i hucznem weselu, na którem ojciec spłakał się rzewnemi łzami, a żegnał się z córką tak, jakby przeczuwał, że jej więcej nie zobaczy — na którem dosyć powiedzieć, toastów tyle prawie było, ile butelek szampańskiego — nowożeńcy wyjechali do dóbr pana młodego.

Miodowych miesięcy było tylko dwa — w trzecim zauważyła ciągle bardzo chłodna pani Natalia, że mąż jej jest wprawdzie szczerym, takim, jak jej się wydawał przed ślubem, ale trochę zanadto, gdyż wolałaby niesłysząc wielu jego konfidencyj, że mówi to, co myśli, ale myśli bardzo poziomo i nudno — praktycznie, że je i pije za dużo, i ze zbyt wielkiem zamiłowaniem, że poza robieniem majątku i wygodami, nie wiele go co na świecie obchodzi, że czytać nie lubi, ani nawet słuchać jej śpiewu, chociaż jej tego nie nagania, nareszcie, że zaczyna jej "działać na nerwy."

Zaczęły się maleńkie różnice w zdaniu, przemienione niedługo w nieduże sprzeczki, skutkiem których ona doszła do przekonania, że małżenstwo nie jest rzeczą obojętną, i że kto wie, co jej grozi w przyszłości.

On trochę później mówił naprzód sam do siebie, a potem do swojej najbliższej rodziny, że lęka się, "iż się ze sobą nie dobrali. "

Po kilku znowu miesiącach, drobne sprzeczki przeszły w kilka drobnych scen, poczem oboje tylko dla decorum przy ludziach mówili do siebie, zresztą unikając się starannie.

Na ich szczęście czy nieszczęście, urodziła sio im córeczka, co ich zamiast zbliżyć, bardziej jeszcze rozdzieliło, ona albowiem, oddawszy się całkiem dziecięciu, zapomnieć chciała zupełnie, że ma męża, on zaś, lubo na nią coraz bardziej rozdrażniony, przez wzgląd jednak na dziecko milczał.

Pożycie stawało się coraz nieznośniejszem. Wstrzymywali się wprawdzie od sprzeczki i scen, atoli wzajemna niechęć doszła, do tego stopnia, że mieszkanie pod jednym dachem wydawało się obojgu nieznośną męką. Potrzeba było raz skończyć, w tym celu wybierała się pani Natalia do swego ojca po radę i opiekę. Ojciec miał ułożyć warunki seperacyi dobrowolnej, oraz podstawy kierownictwa i wychowania córeczki.

Powóz stał zaprzężony przed gankiem, pani Natalia miała się już żegnać z zachmurzonym małżonkiem, gdy nagle posłaniec na spienionym konia przywiózł sztafetę.

Porwała ją jakby przeczuciem tknięta pani domu i zaledwie rzuciła na nią okiem, padła zemdlona.

Sztafeta donosiła o nagłej śmierci ojca.

Zadrgało sumienie w panu Teodorze; czulej, niż kiedykolwiek zbliżył się do żony. I ona także postanowiła przezwyciężyć wstręt swój i choćby przez cierpienie dojść do równowagi i zostać dobrą małżonką i matką.

Chwalebne te usiłowania trwały rok przeszło. Oboje szczerze chcieli się poprawić, uprzedzenia wzajemne stłumić, a gdyby nawet to było możliwe... jeszcze pokochać się. Lecz czy było to możliwem?

Nie zgadzały się ani ich charaktery i temperamenta, ani ich przeszłość i wychowanie. Co dla niego było miłem, jej wydawało się szorstkiem i ordynarnem, co jemu wydawało się naturalnem i zwykłem, jej zdawało się niedelikatnością lub brakiem wychowania; — ona lubiała zajmować się literaturą i sztuką, on lubił tylko konie, strzelbę, pogawędkę wrzawliwą z sąsiadami i gospodarkę. Ona chciała mieszkać przez zimę w mieście, on najszczęśliwszy czuł się na wsi, ona lubiła wydawać dużo na obrazy i różne cacka artystyczne, on tylko na młockarnię i dobrą stajnię.

Córeczka jeszcze była zbyt małą, ażeby troska o jej wychowanie mogła ich pojednać. Potrzeba więc było — rozstać się, póki można było, bez zawziętych gniewów i bez zgorszenia.

Rozstali się — ona zamieszkała w ulubionem przez siebie mieście, on a siebie na wsi.

Dochody z jej własnego majątku i renta jaką jej prócz tego wypłacać przyrzekł, wystarczały na życie wykwintne, na prowadzenie domu na pokaźną stopę.

W takich wypadkach znajdzie się zawsze jakaś ciotka opiekunka; znalazła ją też Natalia w osobie dalekiej kuzynki matki, Francuzki z pochodzenia, a tylko ożenionej i owdowiałej w Polsce, i z nią, oraz z córeczką, zamieszkała w Warszawie.

Pani Natalia postanowiła nie przyjmować u siebie i nie bywać nigdzie, chyba u kilku krewnych.

Dla ludzi obmyśliła formułkę, której nie zmieniała, a mianowicie, że czasowo mieszka w mieście dla względów zdrowia wątłej córeczki.

Powrót wszakże do miasta, owej słynnej i uwielbianej niegdyś panny Natalii, narobił odrazu ogromnej wrzawy, a gdy się dowiedziano, że przyjechała bez męża i bez niego dłuższy czas zabawi, zaczęły się szturmy nie na żarty do jej hermetycznie zamkniętych drzwi. Dawni wielbiciele i przyjaciele domu, składali swoje wizyty natarczywie, ale odchodzili z kwitkiem.

Wnet też sprzykszyli sobie wszyscy to zamknięcie się jej i dali jej za wygranę.

Jedna tylko pani Marmon — owa ciotka — nie dawała za wygranę, tłumacząc jej, że takie zerwanie z ludźmi, prędzej czy później sprzykszyć jej się musi, że więc potem powrót do stosunków ze światem, będzie trudniejszy i dziwniejszy.

Nic nie pomogło. Pani Natalia została nieubłaganą, a pani Marmon, lubiąca się bawić pomimo 50 lat, zmuszoną była kłaść się do łóżka o dziesiątej i całemi wieczorami czytać Zolę lub słuchać śpiewu Natalii, co ostatecznie wydało jej się rozpaczliwie monotonnem.

Pani Natalia śpiewała bowiem jeszcze — przez wspomnienie pierwszej młodości, oraz czasów, w których wszyscy błagali ją na klęczkach o piosnkę, a jeden młodzieniec... oh! czemuż nim wzgardziła! — wpadał w ekstazę ilekroć ją słyszał, a raz nawet i zemdlał. Jej te ekstazy i omdlenia wydawały się zniewieściałością, niegodną "pana świata" i odtąd nie mogła patrzeć bez śmiechu na ekstatycznego pana Kamila.

Zrozumiał to wtedy pan Kamil i pożegnał ją "na wieki. " Wprawdzie w kilka miesięcy potem, mignął jej się przed oczyma cień jego w kościele podczas ślubu, ale potem już go nie widziała i kto wie, czy żyje "biedny. "

Ach jakże ukaraną jest dzisiaj za pogardę wielkiego uczucia: Gdyby mąż jej choć trochę był tak uczuciowym, jak pan Kamil, kto wie!...

Pewnego wieczoru — pani Marmon poszła na operetkę do teatru, a córeczka spała oddawna — Natalia, leżąc na otomanie, przypomniała sobie świetne czasy swoich tryumfów, tłumy młodzieży na każdym balu, czychających na każde jej spojrzenie, zazdrosne słówka przyjaciółek i ich matek, pełen miłości wzrok ojca, rozkoszującego się swoją jedynaczką...

Jakże wtedy było jej błogo na świecie, a ona zrzekła się wszystkiego nagle i tak prędko, dla czego? Dziś sama nierozumie dla czego, wie dziś tylko dla kogo? Czyż mąż jej nie mógł wzdychać lat kilka i dręczyć się zazdrością? Jakżeby chętnie dziś zazdrością udręczyć go chciała!

Wtem posłyszała głos dzwonka, a wkrótce potem przyniósł służący bilet wizytowy. Natalia przeczytawszy, o mało w glos nie krzyknęła, poczem zerwawszy się szybko, poprawiła sobie włosy przed lustrem i zawołała gorączkowo: "poproś. "

— On tu! — szepnęła niezmiernie zdziwiona i wzruszona.

Za chwilę wszedł mężczyzna lat trzydziesta kilku, blondyn płowy, o wielkich, mdłych niebieskich oczach, włosach zafryzowanych po bajronowsku. Postąpiwszy kilka kroków, rzeki:

— Przebacz pani...

Natalia wyciągnęła doń obie ręce, mówiąc:

— Pan tul...

— Dziś przyjechałem i dowiedziawszy się o pani pobycie, odważyłem się przypomnieć pani, proszę mi przebaczyć...

— Przebaczam, dawny przyjacielu, siadaj.

I zaprosiła obok siebie na ottomance... pana Kamilla.

— Mów pan, co robisz, gdzie. mieszkasz, czyś się ożenił?

— Ja ożenić się — zawołał z wyrzutem głosem szczerym, wzruszonym — wszak pani wie... ja. nigdy się nie ożenię... przysiągłem!...

— Komu? — rozśmiała się przyjemnie.

— Sobie... Wtedy, gdym panią pożegnał na wieki...

— A widzisz pan, że nie na wieki, et il ne faut jurer de rien.

— Nie myślałem nigdy, ażebyś pani tak prędko... tak prędko...

— Co tak prędko?

— Rozczarowała się... a raczej byłem tego pewny, bo męża pani znałem. Praktyczny to gospodarz, zdrowy i rubaszny mężczyzna, ale...

— Panie!...

— O przebacz droga pani! — jęknął ekstatyczny pan Kamil, spuściwszy głowę na piersi w sposób najromantyczniejszy.

Pani Natalia przebaczyła mu... Miękkość, ekstaza, rzewność i sentymentalność pana Kamila zachwycały ją teraz po szorstkości, rubaszności i zbytniej swobodzie małżonka.

I odtąd stał się pan Kamil codziennym i nieodstępnym gościem.

Pani Mamon jednak nie podobał się on wcale; ona lubiła wesołość i śmiechy, a on jeszcze ciągłe popłakiwał po kątach, choć prawdę mówiąc, nie miał do tego najmniejszego powodu.

Wesoła ciotka chodziła codzień do teatru, córeczka bawiła się w swoim pokoju, a pani Natalia śpiewała coraz więcej, pan Kamil zaś wsłuchiwał się z zachwytem, którego mu już nikt nie poczytywał za śmieszność.

Po kilku jednak miesiącach pani Natalia siedząc rano przed toaletą, z westchnieniem nudów pomyślała o wieczornej wizycie pana Kamila. Napłakała się z nim, nazwierzała, naskarżyla na rnęża, który jej tak "działał na nerwy, " ale zbadawszy stan swego serca, sumiennie przekonała się, że ono nie wzruszone, jak przedtem.

Pan Kamil był dla niej reakcya przeciw tyraństwu męża, przypomnieniem świetnych chwil, tryumfów panieńskich, rezerwoarem, w który przelewała swoje żale prawdziwe i urojone, ale gdy już wylała wszystkie swoje żale, rezerwoar ten nudził ją, a co gorzej, (moralista rzekłby co lepiej) wydawał się jej tak śmiesznym, jak dawniej. A ponieważ była kobietą szybkich postanowień, wiec niebawem zniewoliła pana Kamila, że znowu załzawiony pożegnał ją "na wieki. "

Pierwsza ta próba zostawiła jej niesmak i dręczyła ją, jak wyrzut sumienia.

Dobrowolne swe wdowieństwo przerywać tak trywialnie z takim panem Kamilem, którego przecie panną jeszcze oceniła, jak należy! Żałując i zastanawiając się nad przyczyną swej omyłki, doszła do przekonania, że było nią odosobnienie od świata, osamotnienie, w którem pierwszy lepszy wydał się jej doskonałością.

Ażeby się już nie mylić, a przytem rozerwać, głównie zaś może, ażeby zagłuszyć wyrzut sumienia, zaczęła, bywać w domach wszystkich dawnych znajomych. Naturalnie że i swój dom gościnnie otwarła.

Dawni znajomi pośpieszyli, a nowi jeszcze skwapliwiej od dawnych.

Wabiła ich piękna, młoda kobieta, otoczona pewną tajemnicą, wystawne przyjęcie i swobodniejsza z natury rzeczy, niż gdzieindziej, zabawa.

Młodzież szczególniej dobijała się o przystęp. Znikła lekka chmurka melancholii na czole pani Natalii i poraz pierwszy w życiu przyznała się przed ciotką, że zaczyna pojmować dobrą stronę życia, a przedewszystkiem, że się bawi prawdziwie.

Z mężczyzn odwiedzających jej salon, zwłaszcza w dniach rautów, ciekawił ją pan Gustaw X... mężczyzna trzydziestokilkuletni, cieszący się sławą utalentowanego powieściopisarza.

Zazwyczaj był milczącym, czasami nawet ponurym, w obejściu z nią nieśmiałym, lecz oczy jego szare patrzyły na nią często z zamyśleniem, które ją mięszało.

Na marmurowem jego czole czytała cały świat myśli i postaci, którym nadać życie, kto wie... czy nie od niej zależało.

Dreszcz rozkoszy przenikał ją, gdy pomyślała, że staćby się mogła dlań natchnieniem, że  kiedyś biografowie śledziliby w legendach i podaniach, każde jej słowo wyrzeczone do niego, słowo, w któremby szukali pierwszego zarodka późniejszej kreacyi.

Co sobie myślał pan Gustaw, tego nie wiemy, prawdopodobnie śledził w nej wzoru do jednego ze swych utworów, lecz to było faktem, że się mimowoli szukać zaczęli i odgadywać jak rebus, trudny do rozwiązania.

Pan Gustaw zawsze mówił mało, dopowiadając wzrokiem to, co bujna jej fantazya zamarzyła; słuchał jednak z widocznem zadowoleniem rozpoetyzowanej i spowiadającej się ze swych różnych aspiracyj, pani Natalii.

Wkrótce natłok gości stał się im nieznośnym. Zapragnęli częstszego widywania w jak najmniejszem otoczeniu. Natalia znała już teraz trzy plany jego przyszłych powieści i z dumą, której nie siliła się utaić, udzielała mu swoich uwag i spostrzeżeń, przyjmowanych z widoczną pobłażliwością.

Pewnego wieczoru, gdy jej krótkiemi słowami określał charakter głównej heroiny, poznała siebie i pobladłszy ze wzruszenia, wpatrzyła się w niego z takim zachwytem, że pan Gustaw stał się nagle rozmownym i ożywionym.

Nazajutrz ułożyli sobie nowy plan życia. Więcej spokoju i odosobnienia, mniej stykania się z tym powierzchownym światem i jego błahostkami.

Pani Marmon, której niedawny zwrot Natalii stał się właściwym żywiołem, gdyż lubiła nadewszystko ruch, wrzawę i wesołość towarzyską, teraz znowu ratować się musiała chodzeniem do teatru. Chciała przestrzedz swoję kuzynkę, ale już poznała samowolny i kapryśny jej charakter. Wiedziała, że Natalia lubi wypić puhar do dna, chociażby przeczuwała gorycz na spodzie zawartą.

Lecz jeszcze w tej chwili daleką była do goryczy. Gustaw czarował ją swoją wyższością, siłą charakteru, wymagającą od niej po napoleońsku zrobienia lub nie zrobienia tego lub owego. Imponował jej obejściem i słowem. Cieszyła się, że znalazła w nim "pana, " gdy dotychczas w mężu widziała tylko ekonoma, a w panu Kamilu mazgaja.

Talent Gustawa, jego olbrzymia duma w obcowaniu z ludźmi, jego pogarda świata i obojętność dla wszystkiego, co nie dotyczyło jego własnej osoby, oślepiały ją, jak słońce... Stała się w obec niego maluczką, pokorniutką, wpatrzoną i wsłuchaną w jego skinienie i czuła się przytem szczęśliwą, jak nigdy... przez cztery miesiące.

W ciągu czwartego miesiąca, drażniła ją wprawdzie jego szorstkość, ktorą jeszcze uważała za wyższość, zabolała nieraz obojętność co do niej samej, którą wprawdzie uważała jeszcze za artystyczne skupienie talentu, drażniło wreszcie szyderstwo z jej drobnych kobiecych słabości i ułomności, które wprawdzie uważała jeszcze za wzniesienie się ducha nad świat poziomy i płytki, ale cichaczem, gdy się znalazła samą, na łzy jej się zbierało. Zdawało się jej, że człowiek taki wypełniwszy jej ducha, zadowolni i jej duszę. Tymczasem duch jej nasycił się, rozszerzył, spoważniał, ale dusza czulą się znękaną, smutną i opuszczoną, jak dawniej.

Znała już teraz pięć planów jego przyszłych powieści i wszystkie heroiny, wiedziała — z jego wyznań — że to, co teraz napisze, przewyższy wszystko, co było dotąd w literaturze polskiej i obcej, ale już nie doznawała tych świętych dreszczów zachwytu, co przedtem, a czasami sadziła, że gdyby on trochę więcej zajął się jej cierpieniami i smutkiem, to oprócz zachwytu czułaby nieograniczoną wdzięczność.

Atoli p. Gustawowi ani w myśli nie postały drobne jej udręczenia i coraz częstrze zamyślenia, aż gdy je raz dostrzegł, oburzony, że może myśleć w jego obecności o czemś innem, a nie o nim i jego kompozycyach, nie żałował, surowych, ostrych nawet słów napomnienia.

Ukorzona Natalia przyrzekła poprawę, ale zamyślała się coraz smutniej i coraz częściej. Zdziwiony jej niesfornością Gustaw, zażądał surowej spowiedzi, wywołał ją nawet swą gwałtownością. Spowiedź była szczerą, mięszały się z nią tu i owdzie wyrzut, cicha skarga, nie dość ukryty żal. Wyrzuty, skargi jemu! jemu, który najlepszą część swego czasu poświęcił jej, który ją wtajemniczał tak mozolnie w duchowy proces swoich utworów! Niewdzięczna! — zawołał blady z gniewu i odszedł, zmierzywszy ją od stóp do głowy z pogardą.

Nazajutrz jednak powrócił udobruchany. Surowy pan miał chwile przystępu i łagodności.

Tego dnia właśnie trzy stare dewotki przysięgały mu, że śpią z jego powieściami i to dodało mu humoru. Chciał nawet pogłaskać po twarzy panią Natalią, ale o dziwy — ona odsunęła się z niechęcią i na coraz czulsze jego odezwy, odpowiadała coraz bardziej lodowatem zachowaniem się.

P. Gustaw przyzwyczaił się już do pani Natalii. Codziennie bywał tu i zastawał jak gdyby stół regularnie nakryty: ubóstwienie i zachwyt, nie chciał więc nagle stracić tego wszystkiego. Zmiękł i głosem profondo wyrecytował cały monolog z jednej z najbliższych swych powieści. Nic nie pomogło. Pani Natalia zamiast się rozrzewnić, patrzała na niego z niemałem zdziwieniem. Ani wiedział, że za każdem słowem schodzi w jej oczach z piedestału, na którym postawiła go jej wyobraźnia.

Powrócił do domu niezadowolony, gdy przeciwnie pani Natalia, która dotychczas popłakiwała często, z pogodą na czole, spać się położyła. Że zaś nabyła pewnej wprawy w pożegnaniach, więc ani się spodziewał biedny pan Gustaw, gdy otrzymał list łatwy do zrozumienia. Co zaś gorzej, że przyznać musiał, iż napisany jest z prawdziwym talentem, i że kto wie nawet, czy kiedy ta kobieta nie stanie się jego rywalką na polu literatury powieściowej.

Panią Marmon, siedzącą w kilka dni potem z Natalią przy śniadaniu, ucieszyła jej gorączkowa może trochę wesołość i nowe rwanie się do świata.

Było to jej na rękę, gdyż i teatr nudził ją już po trosze, ale nie mogła wstrzymać się od powiedzenia jej z lekką ironią.

— Moja Natalciu — widzę, że jesteś już przy drugim etapie. Oj wierz mi, że mężczyźni nie warci tego, ażebyśmy dla nich poświęcały najbłahszą nawet rozrywkę.

Pani Natalia potrząsnąła głową i odrzekła spokojnie:

— Wiem o tem.

— Póty pokorni, póki się kochają, póki niepewni wzajemności...

— Alboż się kiedy kochają!... ale ciociu, pojedziemy dziś na wyścigi.

Pani Marmon aż klasnęła w ręce z radości.

— Tak cię lubię — zawołała — bawić się, używać młodości, zmartwienia przyjmować obojętnie tak, jak ja, ktora ich przecie miałam więcej od ciebie, bo mąż mój bez majątku, źyć mi kazał tylko ze swej pensyi urzędniczej. Gdy się tak zestarzejesz Natalciu, jak ja, przekonasz się, ie każdy smutek, któremu się poddajemy, jest wyrwaną niepowrotnie kartką z życia. Zawsze trzeba wynaleźć dobrą stronę w zmartwieniu i trosce, wierzaj mi i tylko posłuchaj mnie raz...

— Sprobóję — ale a propos, weźmiemy ze sobą i Manię.

— A to po co brać takie maleństwo? Alboż jej tu źle z Gertrudą? A tobie po co ta manifestacya macierzyństwa?

Pani Natalia usłuchała. Mania zostaią jak zwykle z Gertrudą, a obie panie pojechały na wyścigi.

Na wyścigach otoczył je rój młodzieży.

Pani Natalia była tak rozpromienioną, takim blaskiem jaśniała twarz jej piękna, że młodzież nie patrzała nawet na wyścigi z przeszkodami, tylko na nią. Między innymi głównie zagapiał sie w niej pan Janusz ex-huzar, a obecnie trzymąjący dużą dzierżawę pod Warszawą. Ale zagapiał się bynajmniej nie sentymentalnie.

Zagłębiał się w jej oczach śmiało, żarciki sypał, jak z rękawa, ukazując szereg białych, zdrowych zębów, które ładnie odbijały od śniadej twarzy, niebieskich oczu i gęstej jak las, czupryny. Żarciki jego może nie odznaczały się wykwintem salonowem, ale płynęły z przekonania, a okraszone śmiechem szczerym, wydały się odrazu pani Natalii znamieniem zdrowej i prostej natury. A tej teraz po twardej lekcyi z Gustawem, pożądała przedewszystkiem. Zanadto zmęczyło ją poprzednie naprężenie ducha, bujanie wyobraźnią w zamglonych sferach, aby teraz znowu nie zapragnąć reakcyi w prostej i chociażby zwyczajnej naturze. Zresztą odrazu przyznać musiała, że pan Janusz to, co w pospolitem znaczeniu nazywamy "przystojnością" posiadał w całej naturze tego słowa.

Nie ma wprawdzie szerokiego, marmurowego czoła Gustawa, ani zamglonych oczu Kamila, gdyż ma czoło nizkie, a oczy choć niebieskie, lecz bez głębszego wyrazu, za to jednak las jego włosów zaćmiewał zwycięzko jedwabistą rzadkość ufryzowanych włosów Kamila — i widocznie już rysującą się łysinę Gustawa. A zęby Janusza? Takich zębów już nawet na obstalunek dziś nie kupi.Śmiała się więc serdecznie z jego anegdot, zatrzymywała dłużej wzrok swój na nim, a gdy nagle przemknął się obok niej posępny i surowy Gustaw, zaledwo lekko uchyliła przed nim głowy.

Gustaw zgrzytnął zębami, których już w połowie nie miał tyle, co Janusz, i stanął nieopodal, ciskając na wiarołomną piorunami swych ognistych oczu, niestety jednak tak dalece bez żadnego skutku, że z końcem wyścigów, pani Natalia wsiadła do powozu z ciotką, a z niemi razem zaproszony pan Janusz.

Tęga to była natura, ten pan Janusz exhuzar.

Pić dzień cały i noc, nazajutrz siąść na konia i harcować trzy godziny, lub wybrać się w najsroźszy mróz na polowanie, a potem wróciwszy, pić znowu lub tańczyć do upadłego i zawsze być wesołym i bawić damy tańcami i anegdotami, to dla niego nie znaczyło nic. Nie znużony, nierozgniewany, chociaż natrętni wierzycieJe budzili go już w hotelu o siódmej rano, szedł na śniadanie z przyjaciółmi, a po śniadaniu szedł znowu z przyjaciółmi na bakara. Zgrawszy się, śmiał się ciągle i tylko wtedy w zły wpadał humor, gdy wracać musiał wcześniej, niż obliczał na wieś. Wtedy brała go passya, bo sąsiedztw blizkich nie miał i nudzić się musiał, gdy nie można było polować. Pani Marmon silnie zaprotegowała Janusza.

— To mi mężczyżna — mówiła w uniesieniu — to nie żaden ułamek, dusza mu się śmieje z oczu, a jaki zawsze do tańca i do różańca! Nie wzdycha nigdy, nie przewraca oczyma, ale jak czasem spojrzy tak wprost, wyraźnie, głęboko, to aż mnie starej, przypomina się pierwszy mój konkurrent, który niestety zginął w pojedynku...

Nie trzeba było perswadować pani Natalii... przekonanie samo przez się rosło w niej do tego stopnia, bardzo niedługo potem, pan Janusz rządził w jej domu, jak nigdy u siebie.

Bo u siebie miał rządcę, który zastępował jego lenistwo, a tu dysponowanie każdą godziną pani Natalii, szło mu łatwo i stało się oczywistą przyjemnością.

Zrazu układał programmat zabaw, spacerów i wycieczek, później zauważył, że obiad będący podstawą zdrowia wyższych ludzi, powinienby podlegać surowsze] kontroli. Odprawił więc dotychczasowego kucharza, przyjął nowego, a był tak poczciwym, że z dnia na dzień dyktował menu.

Panią Natalią bawiła serdecznie ta jego ruchliwość, a gdy rzeczywiście obiady lepiej jej smakować zaczęły, uprosiła go raz, aby się rozejrzał w jej interessach majątkowych, które się teraz cokolwiek poplątały. Właściwie zaś nie były one poplątane, tylko ponieważ mąż Natalii przyrzeczonej renty nie przysyłał, a dochody z majątku jej skutkiem nierachowania się, zmniejszyły się znacznie, więc trzeba było albo zredukować wydatki, albo wynaleźć nowe źródła dochodu. Pan Janusz na zredukowaniu wydatków nie znał się wcale, a nadto z zasady brzydził się wszelką redukcyą, wolał się zająć wynalezieniem innych źródeł dochodu. To też gdy raz posiedział dwie godziny nad papierami pani Natalii, poczerwieniał apoplektycznie ze znużenia, ale nagle zawołał tryumfująco:

— Mam, mam!

Błogo uśmiechnięta Natalia zbliżyła się do niego, oparła śliczną, białą rączkę na jego ramieniu i zapytała:

— Cóż takiego wynalazłeś panie Januszu?

— Kalifornią, miny nieprzebrane, jeżeli nie złota to tych papierków, bez których nam tak ciężko na tym padole!

— Nie może być!

— Ale tak — oto tu są dwie summy, jedna na 30, 000 złp. druga na 65, 000 złp., obie zawarowane w najlegalniejszych aktach rejentalnych.

— Cóż z tego, kiedy jedna płatna za lat pięć, druga za lat trzy.

— A od czegoż inwencya, zmysł spostrzegawczy i energia? — zaśmiał się, ukazując rząd białych zębów.

Pani Natalia, ujrzawszy te zęby, rozśmiała się takie, nie wiedząc już, o co chodzi.

— Summy te scedujemy... z pewną małą stratą, ale gotówka będzie i nie będziemy potrzebować oglądać się na męża, który — nie lubię nikogo oskarżać — ale gentlemanem nie jest. Pfe! zostawiać tak kobietę o własnych funduszach, nie płacić przyrzeczonych i należnych jej alimentów, nie troszczyć się nawet o nią, czy żyje i jak żyje! pfe! to niegodne... i dla tego ukarzmy go, scedujmy sumki i nie prośmy go o nic... dla nas już on nie istnieje, prawda? Ha, ha, ha, co za pomysł.

Inwencyjny pan Janusz zcedował obie sumki, tracąc na jednej 10, 000, czyli połowę, na drugiej 25, 000 złp., ale gotówkę przyniósł i położył na toaletce przed panią Natalią, która oczarowana już urodą i humorem pana Janusza, teraz i w jego spryt wierzyć zaczęła.

— Jaki praktyczny! — mówiła pani Marmon.

— To nic jeszcze, ale czy kiedy usłyszysz ciotka z ust jego słowo skargi, narzekania, czy kiedy ujrzysz smutek na czole? Zawsze uśmiech okraszony temi cudnemi żąbkami, a czołko gładkie, białe lśni się pogodą pod lasem bujnych, jedwabnych włosów.

Coraz huczniejsze i weselsze życie zapanowało w domu pani Natalii, bo pan Janusz nie był zazdrosny, owszem posprowadzał massę młodzieży, pomiędzy którymi najwięcej było jego

dawnych kollegów. Wprawdzie liczba pań zmniejszała się coraz bardziej, zmniejszała tak rażąco, że trudno było skleić jaki taki wieczorek tańcujący, ale wesoła młodzież zastępowała damy, a pani Marmon i pani Natalia, ubawione tą metamorfozą, zawołały obie z zachwytem:

— "Tem lepiej" jako refleksya filozoficzna w ustach pani Natalii, brzmiało cokolwiek zastraszająco, a gdyby żył jeszcze zacny jej ojciec byłoby go powaliło o ziemię. "Tem lepiej" znaczyło wyrzeczenie się już towarzystwa dobrego i przyzwoitego, tego, w którem piękna Natalia wzrosła i którego była dotąd królową, a przyzwyczajenie się do towarzystwa pana Janusza, jego kollegów i w ogóle męzkiego. "Tem lepiej" znaczyło wyemancypowanie się z pewnych koniecznych reguł i form świata, za którem zaraz idzie pogarda opinią świata. Opinia zaś świata często bywa fałszywie rozdmuchaną i niesprawiedliwą, ale ostatecznie i zupełnie mylić się nie może.

Pani Natallia zauważyła wnet, że w teatrze, na koncertach, na spacerach, dawne przyjaciółki i znajome zachorowały na krótki wzrok, że często przechodziły, spotykając się z nią, na drugą stronę ulicy, co zamiast ją zmartwić, oburzyło ją tylko i pobudziło do tem większe] pogardy.

— Nie dbam o te gąski — mówiła szyderczo do swej ciotki i do ciągle wesołego pana Janusza — zawsze mnie nudziły, przymuszałam się aby słuchać ich błahych i czczych rozmów, a dziś czuję, zachorowałabym z nudów w ich towarzystwie.

— Moje dziecko — dodawała pani Marmon — możesz niemi pogardzać, byle ci nigdy na niczem nie zbywało, bo gdybyś broń Boże, straciła majątek, wtedy mogłyby na prawdę ci dokuczyć.

"Majątek stracić" tego nawet nie rozumiała pani Natalia.

Wychowana w zbytkach, wiedziała, że po rozejściu się z mężem, ma swój własny duży majątek, w rozpożyczonych na rozmaite hipoteki kapitałach.

Procenta pobierała dotąd regularnie, a procenta były spore i wystarczały zupełnie... aż do znajomości z panem Januszem. Od tego czasu dwie sumki zcedowała, trzy inne wypowiedziała, o wypłatę jednej ułożyła się, straciwszy na niej trochę, ale koniec końców gotówka była i źródła nie wyczerpały się jeszcze.

Mogła się więc nudzić towarzystwem pań młodych i starych, a gdy się jej sprzykrzy, wyjedzie za granicę, i tam na stałe osiądzie.

Energiczny pan Janusz zasiadał coraz częściej nad jej papierami i cedował coraz częściej, byle tylko żadną troską nie zachmurzać czoła rozbawionej pani Natalii. Pomimo tego zachmurzyło się jej czełko. Pewnego bowiem dnia najniespodziewaniej wpadł małżonek i to raniutko, gdy wszyscy jeszcze w domu spali, obudził Natalią, a zarzuciwszy wylękłą i rozespaną tysiącem obelg całkiem niegentlemańskich, jak wpadł, tak wypadł.

Wyrwana ze snu pani Natalia długo usnąć nie mogła, ale usnąła nareszcie, a kiedy około drugiej z południa się obudziła, posłyszała okrutną wrzawę głosów i lament Gertrudy.

Zadzwoniła. Wpadła ciotka, służba i Gertruda. Ta ostatnia, zanosząc się od płaczu, odpowiedziała jej, że pan...

— Pan Janusz? — spytała Natalia nierozcucona zupełnie.

— Nasz pan! — ryknęła — zabrał mi moję Manię!

Zerwała się, jak lwica pani Natalia i zapłakała gorzko, jak niegdyś na pogrzebie ojca.

— Dziecię moje najsłodsze! — O ja nieszczęśliwa!

Teraz dopiero uczuła, że kocha to dziecię, które widywała zaledwie raz na dzień.

Posłała setkę telegramów i kilkanaście listów do okrutnego rnęża, poddając się wszelkim warunkom, byle jej oddał dziecię. Nadaremnie! Małżonek raz jej tylko odpowiedział te słowa:

— Niegodną jesteś pani wychowywać swoję córkę.

W prawdziwej rozpaczy i żałości, przepędziła dni trzy po tym straszliwym wyroku. Weszła w siebie, przez te dni nie przyjmując nikogo, nie słuchając pocieszeń ciotki, nie chcąc widzieć na oczy Janusza.

Pan Janusz przestraszony nie na żarty, że mu się wyśliźnie ta pokutująca Magdalena, chciał już szturmem zdobyć apartament.

Na szczęście, albo tylko dla niego, po trzech dniach wyszła Natalia ze swego pokoju blada, juk chusta, zdeterminowana na wszystko, a pierwszem jej słowem na goryczą wykrzywionych ustach, było:

— Tem lepiej!

Tym wyrazem: "tem lepiej" było straszne.

Podkopana moralnie, czuła się podkopaną i fizycznie. Zaczęła kaszleć i pluć krwią. Nie chciała jednak skończyć sentymentalnie jak Dama kameliowa, ale wesoło, hulaszczo i prędko, jak kobieta, która umrzeć powinna, bo jej nic innego na tym świecie nie pozostaje.

W tem staczaniu się szybkiem w przepaść dopomagał jej niezmordowanie Pan Janusz, a dopomagał tem chętniej, że z dzierżawy całkiem go już wyrzucili.

Jedyną jego teraźniejszością, bo o przyszłości nigdy nie myślał, była Natalia.

Zaczęli więc teraz oboje wieść życie hałaśliwe, rzącając się w oczy, wzywające, jakby umyślnie opinią i tak dalece wychodzące z granic, że oburzyło nawet panią Marmon, kobietę dosyć elastycznego sumienia.

Możeby wreszcie sumienie jej nie rozbudziło się jeszcze i teraz, gdyby nie katastrofa, przed którą przestrzegała Natalią niezbyt dawno.

Pan Janusz bowiem tyle już zcedował kapitałów, że mu nie pozostało nic więcej do zcedowania, tak że pani Notalia musiała prowadziś ciągłą a nadaremną korrespendencyą z kilkoma dłużnikami, ażeby wydostać mizerne resztki. Dziwna też rzecz, że pan Janusz równocześnie tracił sławny swój dobry humor, i mniej już ukazywał białe swe i ostre zęby. Nieznacznie zaczął się wkradać niedostatek, nie ten, który się nazywa brakiem chleba, ale ten, który już niepozwala nietylko na zbytki; ale na większe wygody.

Lecz pani Natalia miała piękne brylanty, srebra stołowe, pamiątki drogocenne po ojcu. Spieniężyła je bez namysłu, pokaszlując coraz gorzej i blednąc coraz chorobliwiej.

Pan Janusz znów się trochę rozweselił, choć czasami wśród najweselszej uczty zachmurzał się, jak mędrzec lub melancholik.

Gdy pieniądze ztąd otrzymane, nadzwyczaj prędko poszły drogą za dawnemi, pani Natalia odprawiła kucharza i lokaja i wynajęła szczuplejszy lokal.

Przenosząc się na nowe mieszkanie, zauważyła nieobecność kochanej cioci, która w zamian za swą osobę, zostawiła jej list tej treści:

— Niedługo jeść nie będziesz miała co, a przytem nie napominaj żeś chora. Ostatnią rade, daję ci, bo clę kocham, zepchnij dumę z serca, jedź do męża i wybłagaj u niego przebaczenie.

Rozśmiała się ze łzami w oczach pani Natalia i dala pomięty z gniewu list do przeczytania panu Januszowi. Ale o dziwo! pan Janusz nie dzielił jej oburzenia, zamilkł owszem ponuro, a przynaglony, rzeki nieśmiało:

— Kto wie, czy co innego pozostaje!

Pani Natalia krzyknęła głosem rozpaczy. W tej chwili zdawało się jej, że się zapada w nieskończoną, ciemną jak noc przepaść. Na pół omdlała upadła na fotel. Po chwilce ukazała zakrwawioną chustkę ciągle zadumanemu panu Januszowi, mówiąc:

— Czyż warto dla tych kilku dni poniżać się?

Pan Janusz nie odpowiedział jej jak Dalila Rosweinowi, zapewne dla tego, że w literaturze dramatycznej nie był biegły, ale pożegnawszy ją rychło pod jakimś pozorem, wyszedł, a na schodach mruknął sam do siebie: — Dom ten czuć trupem. Biedna!..

Gdy był na dole, powtórzył:

— Biedna! — dodał jednak, nabierając humoru, — lecz kto jej winien?

Historya dalszych cierpień fizycznych i moralnych pani Natalii, wypełnićby mogła sporą księgę.

Wierzyć muszę, iż stałaby się pouczającą dla tych tysiąca biednych kobiet, które skutkiem wychowania lub niedobrania się w małżeństwie, wytwarzają sobie ideał mglisty i nieprawdopodobny i w ciągłem gonieniu za nim, czy tez za kropelką szczęścia, zatrącają cześć swoję, spokój i byt.

Ach, gdyby po nabytem doświadczenia wrócić można było chociażby do tego złego męża, chociażby do tej wrzekomej pustki w sercu, które tak niegdyś pragnęło zaspokojenia!

Przygód pani Natalii nie trzeba wysmażać z fantazyi, tylko kopiować żywcem z rzeczywistości. Ileż to razy zdarza się nam podziwiać jakąś piękną i ukształconą kobietę, uwielbianą w towarzystwach, która nagle znika gdzieś i przepada bez wieści. Dawni a dyskretni znajomi, zmieniają przedmiot rozmowy, gdy ktoś o niej wspomni, niedyskretni i nielitościwi moralizują nad jej upadkiem i nikt, nawet ten wielbiciel, który niegdyś życie swe ofiarował za jedno jej spojrzenie, nie dowie się, czy jej przynajmniej nie brak kawałka chleba.

Moralność została pomszczoną, a samolubstwo nasze czyż dba o więcej?

Pani Natalia zostawszy samą, bo dzielny i wesoły pan Janusz zniknął bez pożegnania, — czuła się zrazu tak przygnębioną i przytępioną, że o jakimbądź dalszym planie życia, ani nie pomyślała. Ale przypomnieli go nieubłagani wierzyciele.

Najpierw właściciel domu, potem różni furnisserzy, u których rozmaitemi czasy pobierał rozmaite przedmioty dotychczasowy jej administrator, pan Janusz.

Zabrali jej wszystko i w jednej niemal sukni, przykrytej eleganckim ale niezbyt ciepłym szalem, wybrała się wśród trzaskającego mrozu na prowincyą do najbliższego miasteczka. Tu chciała się utrzymywać z dawania lekcyj śpiewa... dopókiby jej tchu starczyło.

Po dwu tygodniach szalonych starań, trudzenia się, o jakiem nie mają pojęcia ci, co nie znają małych miasteczek, ich przesądów, pychy i nieufności, udało się jej zdobyć dwie lekcyjki, za które zapłacić mogła izbę na poddaszu i stół... u stróżki.

Ona, ta piękna i bogata jedynaczka, stołuje się u stróżki. Je cynową łyżką na misce niepolerowanej, i co dziwniejsze, smakuje jej jak rzadko przedtem, a co dziwniejsza jeszcze, że zdrowie jej tak straszliwie zagrożone, tak na dnie obliczone przez najsłynniejszych lekarzy, zaczęło się poprawiać. Pokaszliwała jeszcze czasem, ale myśli o śmierci porzuciły ją zupełnie.

Owszem, zapragnęła żyć, żyć teraz koniecznie żyć choćby na lichem poddaszu i o nędznej strawie, z jedyną tylko pociechą przyciśnięcia córki swej do serca.

Pół roku przetrwała tak o chłodzie i głodzie, aż jej i te dwie lekcye wymówili. Pani burmistrzowa dowiedziała się o jej burzliwej przeszłości, a jako matrona surowych obyczajów, bała się o piętnastoletnią córkę; pani aptekarzowej zaś zdawało się, że córka niedość korzysta za tak ogromną cenę, bo za pół rubla na godzinę!

Obie więc prawie jednocześnie wymówiły jej ten sposób utrzymania. Gdyby nie poczciwa stróżka, byłaby nasza biedna bohaterka umarła z głodu. - Przychodziła jej tysiąc razy myśl napisania do rnęża i błagania o pomoc — o przebaczenie nigdy — ale duma jej i resztka godności, powstrzymywały ją zawsze. Poratowała ją jednak nadspodziewanie ciotka, przysławszy jej znaczniejszą sumkę i znowu radę pogodzenia się z mężem.

Uszczęśliwiona zdecydowała się na krok stanowczy. Muzykę i śpiew posiadała w wysokim stopniu, języki obce tak samo, wstąpi więc do jakiego mniejszego teatrzyku, ale nie w kraju lecz w Niemczech.

Wyjechała do Wrocławia.

Przybywszy do tego ruchliwego miasta, udała się wprost do dyrektora mniejszego teatrzyku, bawiącego tu chwilowo. Informacyj co do niego udzielił jej oberżysta, mówiąc że to człowiek, który przedewszystkiem patrzy na to, czy aktorka ma ładną twarz, lab nie.

Dyrektor, krępy człeczyna, z ogromną peruką na głowie, przypatrywał się jej długo i ciekawie, a w obejścia był jakiś nieśmiały i z widocznem uszanowaniem.

Ciągle jeszcze zdziwiony, zapytał czy w istocie chce zostać aktorką?

— Po to tylko umyślnie przybyłam, chcę w ten sposób zarobić sobie na najskromniejsze choćby życie.

— Pani, tak wielka dama, poznałem to odrazu, chcesz źyć z niewielkiej pensyi, jaką pani udzielić mogę?

— Muszę — odrzekła stanowczo — jeżeli tylko przydam się panu na co.

— O! co do języka, mówisz pani nim wybornie i nawet bez akcentu, postawę też, figurę, ruchy... i urodę posiadasz pani odpowiednią, niepospolitą...

— A więc?! — przerwała z radością.

— Tylko, że nie wiem. czy pani potrafisz chodzić po scenie, cokolwiekbądź zagrać...

— W operetce śpiewać będę dobrze, zaręczam.

— Spróbujemy, spróbujemy — mówił, nie spuszczając z niej oka — tylko muszę pani przyznać, iż nie wiedzie mi się tu dobrze, a wkrótce to jest na wiosnę, wyjechać mi trzeba na prowincyą, więc jeśliby pani na początek chciała być na aplikacyi za darmo...

— Za darmo? — powtórzyła przerażona — a z czegóż żyć będę?

— Ho, ho! — zaśmiał się dobrodusznie dyrektor, poprawiając perukę, która mu się przechyliła na ucho — z czego źyć, z czego żyć... tak znowu źle nie będzie, coś się przecie znajdzie takiego...

— Nic się nie znajdzie mój panie! — odrzekła dumnie i nie kłaniając się, zmierzyła ku drzwiom.

Dyrektor popatrzywszy za nią, aż klasnął rękoma z radości i zawołał:

— Jeszcze słówko!

Natalia stanęła przy drzwiach.

— Eine Graefin, hol mich der Teufel — pomruknął Niemiec i dodał głośno:

— Wie pani, ja mam plan, bo mnie serdecznie żal pani i pani talentu... pani musisz mieć talent... otóż przyjmuję panią z pensyą 20 talarów miesięcznie, pod warunkiem wszakże, że ogłoszę panią na afiszach jako hrabinę polską...

— Nie jestem hrabiną...

— Nikt nie będzie sprawdzał, a potem postaram się, ażeby puszczono szmermela w miejscowym dzienniku o pani straszliwych przygodach... no, wymyślimy coś romantycznego, a pani ma taką fizyonomią, że wszyscy od razu uwierzą.

Pani Natalia chwyciła ręką za klamkę.

— Dam w takim razie 40 talarów.

— Ani za sto nie dam z siebie zrobić awanturnicy, chcę pracować sumiennie i z pewnością przydani się panu, gdyż otrzymałam niezwykłe ukształcenie muzykalne.

— Więc na aplikacyą bezpłatną?

— Musiałabym z głodu umrzeć.

— Z głodu? — rozśmiał się rubasznie przedsiębiorca czy dyrektor — z głodu, taka ładna kobieta?

Pani Natalia nie wyrzekłszy jaż słowa, wyszła.

Po tygodniu wszakże rozpatrywali się na mieście, starań o jakąbądź pracę, namysłów i rozmysłów, wahań i postanowień, została zaangażowaną pod warunkiem, że pozwoli na wszelkie reklamy co do swej osoby.

Dla czegóżby wreszcie nie miała pozwolić? — dziwiły się zazdroszczące jej koleżanki — reklama, to sława w dzisiejszych czasach.

Reklamowano ją dwa tygodnie, poczem wystąpiła w Życiu Paryzkiem i... nie podobała się, nie z głosu i urody, gdyż te chwalono powszechnie, ale z braku wszelkiej zdolności aktorskiej. Była tak nieśmiałą na scenie, że stała się przez to niezgrabną, a gdy jej przyszło ruszać się i zwijać, nogi odmawiały posłuszeństwa. Zwykła ta lękliwość, którąby z pewnością usunęła po kilku przedstawieniach, dala jednak sposobność panu dyrektorowi, do zniżenia jej pensyi do 20 talarów, a koleżankom do wyszydzenia całego niepotrzebnego aparatu reklamy.

Wobec publiczności obcej i za dużo oczekującej, trudno już było jej zrehabilitować się.

Lecz przecież o nic więcej nie chodziło jej, jak tylko o zaspokojenie pierwszych potrzeb koniecznych do życia.

Sławy, rozgłosu, ani szukała ani pożądała. Wszak dla ukrycia swej osoby, wyjechała do obcego kraju i podała tu zmyślone nazwisko, wprawdzie polskie, bo tego dyrektor potrzebował dla reklamy, lecz całkiem inne.

Nazywała się teraz: Gräfin Bodryńska. I dziwna rzecz, w talent jej, jak się wnet pokazało, rzeczywisty, wierzyć nie chciano, ale uwierzono od razu w tytuł jej hrabiowski. Pomagała temu zapewne uroda i obejście światowe.

Dosyć, że przepędziła tu kilka miesięcy w biedzie, ale szczęśliwa jak nigdy, bo grosz zapracowany ciężko, cieszył ją więcej, aniżeli niegdyś najpiękniejsze; brylanty otrzymane od ojca.

Na lato wyjechali na Szlązk, do licznie dosyć odwiedzanego miejsca kąpielowego. Dyrektor podwyższył jej teraz pensyą, widząc ogromną jej pożyteczność, a przytem mimowolne jej great attraction. Gniewał się tylko na nią po raz setny o to, że się nie stara o piękne toalety.

— Co to, żeby taka piękna kobieta nie miała toalet, to tak samo, jak brylant oprawny w tombak. Ja pani ich kupować nie moge, ale przecież co to, żeby taka ładna kobieta... i t. p. i t. p.

Pani Natalia, zrazu nie rozumiała, potem słuchała codziennych tych wyrzutów z zaciśniętemi zębami i z rumieńcem na twarzy.

A żyła samotnie, bo na przyjaźni koleżanek poznała się rychło, a kolegów niewiele szczerszych, umiała trzymać w pewnem oddaleniu, które tym cyganom wychowanym Bóg wie po jakiemu, mimowolnie imponowało.

Byłoby jej względnie dobrze, — bo i zdrowie wróciło jej widocznie i uspakajała się wewnętrznie, nabierając pewnego hartu duszy, — gdyby nic tęsknota za dzieckiem... i niestety, gdyby nie najzwyklejszy, najprostszy wypadek, który odrzucają powieściopisarze i dramaturgowie, a który niemniej rozstrzyga w rzeczywistości bardzo często o dalszych kolejach życia.

Rozwiązanie powinno zawsze zależeć od psychicznych motywów — twierdzą estetycy — a nic od takiego naprzykład przypadku, jak spadnięcie dachówki na głowę. Bardzo sprawiedliwie, ale jeżeli dachówka spada komu na głowę i zabija go, jeżeli ktoś przypadkiem najprostszym kark kręci, jeżeli ktoś zaziębia się i skutkiem zaziębienia a nie moralnych cierpień, dostaje suchot?

Prawda realna, odskakuje bardzo często od prawdy wymaganej w utworze sztuki.

Dawniejsi romansopisarze, jakiejże niezmiernej liczbie swych bohaterów i bohaterek, kazali gasnąć na suchoty z melancholii, a przecież w rzeczywistości, najstraszniejsze zmartwienia i najboleśniejsze ciosy, rzadko kiedy powalają w grób od razu. Wreszcie, czyż nie szczęśliwszy ten, który długie jeszcze lata potem, oswoić się z niemi nie może i dźwiga je, z jękiem, jako prawdziwy krzyż męki i rozpaczy?

Wracając do pani Natalii, brałaby pokusa niejednego z moich kolegów, przeprowadzić życie jej przez stopniową gradacyą poniżeń moralnych, klęsk materyalnych i fizycznych, aż do ostatecznego jej upadku. Jestem pewny, że znalazłby się jakiś szynczek za miastem, uchodzący za jaskinię łotrów i rabusiów, w którymby piękna heroina straciwszy resztki wstydu i godności człowieczej, dobijała swoje zdrowie, albo jaki plot zbutwiały na pustkowiu, pod którymby okryta łachmanami, ostatnie wydala tchnienie. Nas nie nęci bynajmniej tego rodzaju konkluzyą, jakkolwiek w przygodach takich pań Natalij prawdopodobna, nie nęci zaś dla tego, żeśmy wyrwali epizod wprost z życia, więc notujemy fakt, a może dla tego, że szczęśliwi jesteśmy, nie potrzebując czekać haniebnego upadku zbłąkanej kobiety.

Stało się zatem całkiem inaczej.

Dyrektor teatrzyku wyjechał na Szlązk pruski do miejsca kąpielowego, odwiedzanego dość licznie. Ponieważ w poblizkiem miasteczku wypadał jarmark, więc zapowiedział olbrzymiemi afiszami czerwonemi, wielką sztukę czarodziejską ze śpiewami, ogniami sztucznemi, dzwonami, piorunami i wszelkiemi hecami, na jakie przedsiębiorca teatrzyku wędrownego zdobyć się musi ażeby ściągnąć gwałtem niedowierzającą mu z zasady publiczność.

Sztuka podzieloną była, na 14 odsłon ze straszliwemi tytułami. Tytuły — effektowne — były dobrane kunsztownie.

Niektóre z nich, tak brzmiały: "Dwa groby i świętokradca. " "Upiór na cmentarzu. " "Tortury w podziemiach zamku księcia Roberta. " "Nowy Hamlet i czaszki pomordowanych" i t. p.

Od rana dobijano się do kassy teatralnej z zawziętością, która zachwyciła sprytnego dyrektora. Powstawiano krzesła wszędzie, gdzie się znalazła odrobina wolnego miejsca, dobudowano szopę dla ludu, mającego się przypatrywać stojąco, skupiono orkiestrę tak, iż jeden skrzypek uderzał łokciem drugiego, słowem, widowisko zapowiadało się niezwykle.

Nasza pani Natalia, miała rolę drugorzędną ale bardzo efektowną, owego upiora na cmentarzu, który w postaci pięknej kobiety, straszy innych, przyśpiewując im melancholijne kuplety.

Występowała dopiero w szóstej odsłonie.

Przyjęta rola nie martwiła jej, ani cieszyła. Grała, ażeby mieć źyć z czego i odłożyć trochę pieniędzy na podróż do swojej córki. Dyrektor choć był niezadowolony z jej apatyi, z jej trzymania się zdala od bogatych czcicieli, przyznawał jednak, że potulniejszej i sumienniejszej artystki, nie posiadał dotąd nigdy jeszcze w swojej truppie, a nawet, jako żyw nie słyszał, ażeby gdzie druga podobna istniała.

"Die kleine Gräfin, " znosiła codzienne próby' i codzienne widowiska, nie skarżąc się nigdy, a w wyborze ról była tak obojętną, tak niezazdrosną, że koleżanki zaczęły się do niej przywiązywać, jak do stałej gazy.

Punkt o godzinie szóstej wieczorem, zaczęto widowisko.

Pierwsza odsłona przeszła bez wrażenia, niesforni tylko widzowie umieszczeni w szopie, robili zbyt głośne uwagi. Odsłona druga, gdy w ciemnym lesie napada banda zbójców, na jadącego lorda z żoną, kładąc oboje trupem i grzebiąc ich potem zaraz na miejscu, wywołała burzę oklasków w szopie, a dyskretne sykanie w krzesłach. — Znawcom zdawało się, że za dużo w teatrze hałasu i awantur, a za mało zdrowego sensu. Z dalszemi odsłonami rósł zapał tłumów, to jest tej większości, która wrzawą ożywia teatr, a przy niektórych scenach, słychać było okrzyki zgrozy, będące oznaką uwielbienia i owego dreszczu rozkoszy, przenikającego grzbiet pacierzowy, ilekroć na niebezpieczeństwo patrzymy z bezpiecznego miejsca.

Wszystko to jednak było niczem w porównaniu ze sceną ukazania się pani Natalii, ubranej w powiewne szaty z świecącym dyademem w rozpuszczonych włosach.

Piękność jej istotną, podnosił jeszcze fantastyczny kostium i efekta optyczne.

Szmer uwielbienia, powstał teraz na wszystkich punktach teatru. Dystyngowańsza publiczność lornetowała z zajęciem artystkę, która jej mimowoli imponowała urodą, postawą i śpiewem, bo chociaż były-to kuplety śmieszne, a muzyka ułożona na prędce, jednakże znać było śpiew umiejętny, a głos niepospolicie wdzięczny i metaliczny.

Jakiś jegomość wysoki siedzący w krzesłach w pierwszym rzędzie z dziewczynką, podniósł się z miejsca i z najwyższem zajęciem patrzał na scenę.

Publiczność oburzona szerokiemi jego plecami, kazała mu usiąść. Siadł nie od razu, a i wtedy, gdy siadł, kręcił się niespokojnie na miejscu, jakgdyby chciał wyjść.

Lecz przecisnąć się teraz, wśród takiego zajmującego widowiska, było to narazić się na gniew widzów, a może i na szturchańce.

Usiadł przeto, zwracając się do dziewczynki i usiłując odwrócić jej uwagę od sceny.

Dziewczynka olśniona tem wszystkiem, co budząca się jej wyobraźnia nagle ujrzała, siedziała zapatrzona, wsłuchana, ogłuszona i nieprzytomna.

Pani Natalia tymczasem powtórzywszy trzy razy pieśń grobową, zbliżyła się na przód sceny ku grobowcowi, w który z uderzeniem godziny dwunastej, napowrót schować się miała.

Odwróciła się twarzą ku publiczności i z wzniesioną w górę ręką, a z wyciągniętą nogą ku grobowcowi, śpiewała pożegnanie. Kur za kulisami zapiał, pieśń kończyła się nagle... gdy artystka spojrzawszy przed siebie, chciała się rzucić naprzód. Postąpiła krok i... zniknęła z oczu widzów z przeraźliwym krzykiem. Krzykowi temu zawtórował wrzask publiczności i nie dające się opisać zamięszanie.

Kilkunastu wpadło na scenę, między innymi ów pan, niosąc na ręku płaczącą dziewczynkę.

— Zapadła się w trappę! — zawołało kilku, przechylając się nad ciemny otwór w deskach sceny.

Widowisko przerwano. Niektórzy domagali się zwrotu polowy ceny za bilet, ale dyrektor bronił się temu energicznie, a potem pod pozorem ratowania artystki, zniknął.

Podniesiono silnie potłuczoną, nieprzytomną i zawieziono do ubogiego jej mieszkania.

Przywołany lekarz, dał pierwsze opatrzenie, przyprowadził do przytomności omdlałą, która straszliwie jęczała z bólu i obiecał przyjść nad wieczorem.

Dyrektor odprowadził go na schody, pytając;

— Będzie co z niej?

— Nic wiedzieć nie można, ale śpiewać już nie będzie, ma piersi zgniecione.

Dyrektor machnął ręką z gniewem i pospieszył do domu, zaangażować inną natychmiast. W najgorszym humorze na wynikły ztąd kłopot i zwlokę, wychodził z domu do piwiarni ażeby się rozerwać, gdy wtem, jakiś wysoki jegomość zastąpił mu drogę, prosząc go łamanym językiem o chwilkę rozmowy.

Dyrektor spojrzał nań złowrogo z podełba, w przekonaniu że ma do czynienia z kandydatem scenicznym,

— Dawno znajduje się u pana ta artystka, którą dziś spotkał tak nieszczęśliwy wypadek?

— Rok blizko, — a co panu po tej wiadomości?

— Chciałbym...

— Chciałbyś pan ją może zaangażować, do jakiegoś teatru? — przerwał szyderczo — nie uda się to panu, bo z niej nic już nie będzie. Jeżeli przyjdzie do zdrowia, o czem wątpię, będzie musiała powrócić do rodziny, która ją wypędziła.

Jegomość poczerwieniawszy, — rzekł szorstko:

— Masz pan niekoniecznie dobre informacye, ale mniejsza o to, więc istotnie jest tak chorą?

— Wracam od niej i lekarz, nie wróży jej dobrze... Możeś pan jej krewny?

— Może, i prosiłbym pana o jej adres.

Pan dyrektor zmiękł, pomyślawszy że może co utarguje.

— Taka piękna i utalentowana kobieta, a przytem, jaka moralna! Mogła była zrobić karyerę a nie chciała, żyła jak zakonnica i dla tego biedna, zadłużyła się u mnie po uszy...

— Bardzo moie cieszą pańskie słowa...

— Że się zadłużyła? Tem lepiej, bo w takim razie zechcesz mi pan powrócić dany jej forszus, nie mam bowiem żadnej nadziei, że się podźwignie. Za nadto była zawsze smutną i znękaną, ażeby miała energią obronienia się śmierci.

— Będę jeszcze u pana — odrzekł sucho jegomość i skłoniwszy się lekko, powolnym krokiem a wielce zamyślony, skierował się ku mieszkaniu Natalii.

Odsłonimy tajemnicę i powiemy po prostu, że owym jegomością był mąż Natalii. Od kilku lat tył niepomiernie, na co mu radzono picie wód w rzeczonym zakładzie, na Szlązku.

Zabrał ze sobą córeczkę, do której się przywiązał, obawiając się wreszcie, ażeby mu jej nie wykradła żona w jego nieobecności.

Ujrzawszy najniespodziewaniej żonę swoję na scenie, w truppie niemieckich komedyantów, poruszony do żywego i rozgniewany do wściekłości, chciał natychmiast biedz za kulisy i zmusić ją do wyrzeczenia się aktorskiego zawodu, a potem bezzwłocznie, nie czekając aż sam schudnie, wyjechać.

Przeszkodził temu fatalny wypadek.

Co było robić?

Nie tyle jej żałował, ile uczuł mimowolny wyrzut. Kto wie, czy niegdyś, nie byłby mógł żyć z nią zgodnie, gdyby się był zrzekł niektórych swoich przyzwyczajeń, czy wreszcie wtedy, gdy córeczkę od niej zabrał, nie była jedyna chwila unormowania, jako bądź małżeńskiego stosunku? Zawszeć ona nosiła jego nazwisko i była matką jego córki.

Pan Teodor nie był złym człowiekiem, w gruncie, był tylko jednym z tych przeciętnych samolubów, którzy lubią wygodę w życiu materyalnem i moralnem.

Wszelka excentryczność męczy ich, bo im się potrzeba do niej naginać, lub nad usunięciem jej pracowaś, a pan Teodor po za gospodarską pracą, nie lubił żadnej innej.

Teraz jednak poznał, że część wstydu padnie i na niego, gdy się świat dowie, że żona jego grała z nędzy z niemieckimi komedyantami a skończyła żywot swój na scenie.

Szlachecka jego duma cierpiała na tem srodze, ale na pochwałę dodać trzeba, że zrozumiał odrazu i swój obowiązek,

Należało mu pielęgnować ją teraz, osłodzić jej log, a gdyby wyzdrowiała, zabezpieczyć iei przyszłość.

Z temi zamiarami stanął u łoża chorej, która jednak w ciągłej, pozostając gorączce, nie poznawała nikogo.

Otoczył ją czujną służbą, sprosił kilku lekarzy i sam po kilka godzin na dobę, siedział u jej łoża.

Po dwu tygodniach, zaledwo polepszyło się jej o tyle, że można było bez obawy szkodliwości wielkiego wzruszenia, przemówić do niej.

On pierwszy rozpoczął łagodnie, miękko, z uczuciem, prosząc ją o przebaczenie mu przeszłości.

Zapewniał ją przytem, że odtąd, to jest gdy wyzdrowieje, zabierze ją ze sobą do domu.

Chora, wpatrując się wystraszona w twarz jego, podała mu milcząco rękę, a potem słabym, ledwo dosłyszanym głosem, prosiła, ażeby przyprowadził do niej córeczkę.

W kilka dni potem, Natalia leżąc w łóżku, wpatrywała się iskrzącemi gorączkowo oczyma, w bawiącą się przy niej wesoło dziewczynkę, bladym uśmiechem towarzyszyła głośnym jej wykrzykom wesołości, a potem z wdzięcznością, z miłością prawie, pochylała głowę w stronę siedzącego u łoża jej mężczyzny.

Obrazek rodzinny, poufały i serdeczny.

Ktoś, nie znając historyi tej kobiety, zazdrościłby jej domowego szczęścia.

Gdybyż choć to pozorne szczęście potrwało dłużej!

Nadaremnie — silne stłuczenie wywołało krwotoki płucne...

Mąż, nie potrzebując orzeczenia lekarzy, wiedział że ona źyć nie może.

Żałował jej, ale ta śmierć wyswobadzała go wobec świata, więc... wstyd powiedzieć... że tem lżej przyszło mu teraz, osładzać ostatnie jej chwile.

Ona jednak, choć czasami tak słaba, że nie puszczała od siebie na krok dziewczątka, wierzyła w swoje wyzdrowienie, w zapomnienie męża i w rozkosz wychowywania swego dziecka.

Odpokutowała, Bóg jej przebaczył, więc odrodzi się, więc teraz dopiero żyć zacznie naprawdę. Śmierć nie przyszła jej nigdy na myśl, była jeszcze tak młodą...

Głaszcząc jasne włosy dziewczęcia, całując je w różane usteczka, straciła pamięć potwornego widma przeszłości.

Tak upłynęło jeszcze sześć tygodni.

Pomimo, że była czasem tak słabą, iż trudno jej było podnieść głowę z poduszek, nadzieja szczęścia przepełniała jej duszę.

Dziecię miała ciągle przy sobie i najczulszą opiekę męża... tego męża, który zrazu wydawał się jej szorstkim, pozbawionym wszelkich uczuć, tyranem... Jakże gorzko żałowała swojej pomyłki!

Pewnego rana, rozrzewniona, trzymając jego rękę w swojej, — rzekła ze łzami, cicho spływającemi po jej twarzy:

— Jakiś ty dobry mój mężu... — czemuż cię nie znałam, tak jak cię znam dzisiaj. — Zawsze posądzałam cię o brak serca, o obojętność dla

— Uspokój się, Natalio...

— Zdawało mi się, że nasze temperamenty i charaktery wręcz przeciwne, że ślepy przypadek złączył nas, ale że nas nic, nawet dziecię poważnie w jednem uczuciu i w jednym poglądzie na życie, połączyć nie zdoła... Omyliłam się ciężko... zawiniłam... zapomnisz o mojej winie?

Taką była jej ostatnia rozmowa z mężem. W kilka dni potem, zgasła lekko, bez bólu i bez świadomości o śmierci, bez jej obawy, która byłaby dla niej straszniejszą od wszystkich męczarni.

Umarła w złudzeniu... że nie oceniła, jak należy swego męża, że gdyby była lepiej poznała jego charakter, byłaby żyła z nim w wieczystej zgodzie i harmonii.

On... nie wywiódł jej z błędu, zostawił nawet winę po jej stronie. Może i szczerze był przekonany, że uczynił wszystko dla szczęścia młodziutkiej swej towarzyszki, co "przyzwoity" mąż uczynić jest w obowiązku.

I wyprawiwszy nieboszczce wspaniały pogrzeb, powrócił do dóbr swoich, a opowiedziawszy przyjacielowi swojemu, panu Grzegorzowi, przykładną skruchę swojej żony, zakończył z westchnieniem:

— Niestety, złamała mi życie, zbrzydziła stan małżeński... a jednak, powiedz, czy choćby dla córki, nie powinienem się powtórnie ożenić?

Pan Grzegorz, stary kawaler, werydyk i znający swego kollegę i przyjaciela na wylot, odrzekł surowo:

- Ani ona tobie nie złamała życia, ani ty jej albo jeżeli chcesz: oboje złamaliście je sobie nawzajem, tak samo wina jest po jednej i po drugiej stronie, albo jej nie było wcale, a wiesz dla czego?

- Ciekawym też...

— Dla tego winy niema, boście się nie dobrali.

W pół roku potem, młody wdowiec nie doczekawszy końca żałoby, ożenił się z tęgą, rumianą, zawsze śmiejącą się i grubo posażną panną Y...

Uczynił to... dla córki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

PAPO.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

STARA ŻONA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TAKIE WSZYSTKIE.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej