Johann Wolfgang Goethe

POWINOWACTWO Z WYBORU

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

ROZDZIAŁ SZESNASTY

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

POWINOWACTWO Z WYBORU

Johann Wolfgang Goethe

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Edward - tak będziemy nazywać bogatego barona w sile wieku męskiego - spędził w swej szkółce piękne kwietniowe popołudnie szczepiąc drzewka. Właśnie ukończył zajęcia i, złożywszy narzędzia do futerału, z zadowoleniem przyglądał się dokonanej pracy, gdy zbliżył się do niego ogrodnik, z upodobaniem spozierając na swego tak pilnie zatrudnionego pana.

- Czy nie widziałeś mej żony? - zapytał Edward, zmierzając ku wyjściu.

- Jest na nowych plantacjach - odpowiedział ogrodnik. - Dzisiaj będzie gotowa chatka z mchu, którą jaśnie pani kazała zbudować na skale naprzeciwko pałacu. Wszystko udało się wybornie i zapewne spodoba się jaśnie panu. Piękny stamtąd widok: na dole wieś, nieco po prawej stronie widnieje kościół, poprzez szczyt jego wieży można daleko sięgnąć wzrokiem, na wprost zaś widać pałac i ogrody.

- Ach, tak - rzekł Edward - właśnie o parę kroków stąd mogłem dojrzeć pracujących ludzi.

- Dalej - opowiadał ogrodnik - na prawo otwiera się dolina, a stamtąd przez bujne łąki i kępy drzew można patrzeć aż hen, w pogodną dal. Bardzo też ładnie są zrobione schodki, prowadzące na skałę. O, jaśnie pani to już się na tym dobrze zna, aż przyjemnie pracować pod jej rozkazami.

- Idź do niej - powiedział Edward - i poproś, by poczekała na mnie. Powiedz jej, że chcę zobaczyć to nowe dzieło i ucieszyć nim oczy.

Ogrodnik oddalił się spiesznie, a Edward podążył za nim.

Schodząc tarasami w dół dokonywał po drodze przeglądu oranżerii i inspektów, aż znalazł się nad wodą, skąd przez kładkę przeszedł do miejsca, gdzie ścieżka wiodąca do nowych plantacji rozdzielała się na dwa ramiona. Ominął tę, która biegła przez cmentarz ku skalnej ścianie, skręcił w lewo i poszedł drugą, co wiła się łagodnie w górę przez piękny zagajnik. W miejscu gdzie obie ścieżki się spotykały, usiadł na chwilę na stojącej tam ławce, potem wspinał się po pochyłości wzgórza, aż przez mnóstwo schodów i zakrętów dostał się na wąską, miejscami stromą dróżkę prowadzącą już wprost do chatki z mchu. W progu czekała nań Szarlotta i kazała mu usiąść w miejscu, skąd mógł ogarnąć jednym spojrzeniem rozmaitość widoków całego rozległego krajobrazu ujętego niby w ramy przez drzwi i okna.

Rozkoszował się tym obrazem, myśląc, jak będzie wspaniały, gdy go wkrótce ożywi wiosna.

- Tylko jedno przychodzi mi na myśl, czy chatka nie wydaje się cokolwiek za ciasna?

- Dla nas obojga jest przecież dość przestronna - odparła Szarlotta.

- Tak, w istocie - powiedział Edward - może nawet i dla kogoś trzeciego znalazłoby się jeszcze miejsce.

- Ależ oczywiście - rzekła Szarlotta - nawet dla czwartego. W razie zaś licznego towarzystwa znajdziemy inne miejsce.

- Korzystając z tego, iż jesteśmy tu sami, że nikt nie zakłóca nam spokoju i humoru - powiedział Edward - chciałbym ci coś wyznać. Już od dłuższego czasu leży mi na sercu pewna sprawa, którą pragnę i muszę ci powierzyć, a jakoś nigdy dotąd nie mogłem tego uczynić.

- Zauważyłam w tobie pewną zmianę - rzekła Szarlotta.

- Przyznam ci się - ciągnął Edward - że gdyby rano nie naglił mnie posłaniec i gdyby nie to, że jeszcze dzisiaj musimy zadecydować, milczałbym zapewne jeszcze dłużej.

- Cóż to takiego? - zapytała Szarlotta z miłą zachętą w głosie.

- Dotyczy to naszego przyjaciela, kapitana - odpowiedział Edward. - Znasz to smutne położenie, w jakie popadł on i wielu innych bez jakiejkolwiek ze swej strony winy. Jak boleśnie musi odczuć człowiek jego wiedzy, talentu i zdolności fakt, że pozbawiono go wszelkiej możliwości działania. Nie, nie chcę dłużej taić przed tobą, że pragnąłbym, byśmy go na pewien czas wzięli do siebie.

- Trzeba się nad tym zastanowić i spojrzeć na tę sprawę nie z jednej tylko strony - powiedziała Szarlotta.

- Jeśli chodzi o mnie, to gotów jestem już teraz pomówić z tobą o mych propozycjach - rzekł Edward. - W jego ostatnim liście panuje jakiś cichy ton najgłębszego zniechęcenia; nie, nie dlatego, żeby mu na czymkolwiek zbywało: potrafi on przecież doskonale ograniczać swoje potrzeby, a już jeśli chodzi o rzeczy niezbędne, sam się o nie zatroszczyłem, zwłaszcza że i on się nie krępuje brać cośkolwiek ode mnie, bo w ciągu naszego życia tak często sobie wzajemnie pomagaliśmy, że nawet trudno nam dziś obliczyć, w jakim stosunku pozostają do siebie nasze rubryki "winien" i "ma". Najbardziej go dręczy to, że jest bez zajęcia. Te różnorodne dyspozycje, które w sobie wykształcił dla dobra innych, by je co dzień, co godzinę z pożytkiem rozwijać - oto, co stało się jego namiętnością. A teraz założyć bezczynnie ręce na piersiach lub oddać się dalszym studiom po to, by wyrabiać w sobie nowe umiejętności, wiedząc, że nie zdoła spożytkować nawet tych, które posiada w takim nadmiarze - o, to chyba nie do zniesienia, drogie dziecko. Tę bolesną sytuację odczuwa on po dwakroć i trzykroć dotkliwiej w swojej samotności.

- Sądziłam - wtrąciła Szarlotta - że zwracano się do niego z różnymi propozycjami. Sama napisałam w jego sprawie do niektórych wpływowych znajomych i przyjaciółek i, o ile mi wiadomo, nie pozostało to bez echa.

- Masz rację - rzekł Edward - ale właśnie te rozmaite możliwości i oferty to dla niego nowa udręka, nowy niepokój. Żadna z tych propozycji mu nie odpowiada: nie będzie mu wolno działać, będzie musiał całkowicie się poświęcić, złożyć w ofierze cały swój czas, umysł, swój sposób bycia, a to byłoby dlań wprost niemożliwe. Im bardziej się nad tym zastanawiam, im mocniej to odczuwam, tym żywiej pragnę go widzieć u nas.

- To naprawdę ładnie i uprzejmie z twej strony - powiedziała Szarlotta - że położenie przyjaciela budzi w tobie tyle współczucia; jednakże pozwól, że cię poproszę, byś pomyślał także o sobie, o nas.

- Ależ zrobiłem to - przerwał jej Edward. - Z obcowania z nim możemy wyciągnąć tylko pożytek i przyjemność. O kosztach nie warto nawet mówić, będą one w każdym wypadku niewielkie, w razie gdyby do nas przyjechał, zwłaszcza iż z góry wiadomo, że obecność jego nie przyczyni nam najmniejszego kłopotu. Może zamieszkać w prawym skrzydle pałacu, a wszystko inne się ułoży. Jakże bardzo mu tym pomożemy, a równocześnie ileż przyjemności przyniesie nam obcowanie z nim, ile pożytku! Już od dawna nosiłem się z zamiarem dokonania pomiarów majątku i okolicy; on by się tym zajął i całą pracą pokierował. Zamyślasz przecież w przyszłości sama przejąć zarząd dóbr, kiedy tylko upłyną terminy obecnym dzierżawcom. Jak ryzykowne może być takie przedsięwzięcie! W wielu wypadkach na pewno będziemy musieli korzystać z jego pomocy. Ja sam bardzo odczuwam brak takiego człowieka. Okoliczni ziemianie znają się wprawdzie na tym, lecz ich informacje nie zawsze są dokładne i ścisłe. Fachowcy z miasta i ze szkół akademickich również znają się na rzeczy, są uczciwi, cóż, kiedy brak im bezpośredniego doświadczenia. Po mym przyjacielu zaś mogę się obu tych cech spodziewać. A w ogóle wyniknąć z tego mogą setki innych rzeczy, o których już teraz z przyjemnością myślę, a niejedne z nich nawet ciebie dotyczą; spodziewam się po nich wiele dobrego. Dziękuję ci, że mnie tak serdecznie wysłuchałaś; teraz z kolei ty rozważ to równie swobodnie i bez obsłonek powiedz mi wszystko, co masz do powiedzenia; nie będę ci przerywał. - Bardzo dobrze - rzekła Szarlotta - chcę zatem od razu rozpocząć od pewnej ogólnej uwagi. Mężczyźni bardziej myślą o zjawiskach poszczególnych, o teraźniejszości, i słusznie, gdyż powołani są do działania; kobiety natomiast bliższe są temu, co wiąże się z życiem, i to również jest usprawiedliwione, bo ich los, los ich rodzin jest od tego zależny i właśnie tej więzi od nich się wymaga. Dlatego pozwól mi ogarnąć spojrzeniem nasze dzisiejsze i nasze dawne życie, a wówczas przyznasz mi rację, iż zaproszenie kapitana niezupełnie się zbiega z naszymi zamysłami, planami i zamierzeniami.

Jakże lubię wracać wspomnieniem do naszych dawnych dni! Gdy byliśmy młodzi, kochaliśmy się gorąco. Rozłączono nas: ciebie ojciec, powodowany nigdy nie zaspokojoną żądzą posiadania, związał ze starszą, bogatą kobietą, ja, bez szczególnych widoków, musiałam oddać rękę człowiekowi majętnemu, lecz nie kochanemu przeze mnie, choć godnemu szacunku. Znów odzyskaliśmy wolność; ty wcześniej, przy czym twoja staruszka pozostawiła ci wielki majątek, ja później, właśnie w tym czasie, kiedy wróciłeś ze swych wojaży. Tak więc odnaleźliśmy się na nowo. Cieszyliśmy się wspomnieniami. Kochaliśmy wspomnienia i mogliśmy tak żyć w niczym nie zakłóconym spokoju. Nalegałeś, byśmy się połączyli. Nie od razu się zgodziłam, bowiem, choć w tym samym będąc wieku co ty, byłam jako kobieta starsza od ciebie, mężczyzny. W końcu nie mogłam ci odmówić tego, coś uważał za jedyne szczęście. Pragnąłeś zaznać wytchnienia przy moim boku, z dala od wszelkich niepokojów, które przeżywałeś u dworu, w armii i w swych podróżach; chciałeś przy mnie odzyskać równowagę ducha, rozkoszować się życiem we dwoje. Moją jedyną córkę oddałam na pensję, gdzie kształci się w rozmaitych naukach, czego, rzecz oczywista, nie mogłabym jej zapewnić tutaj, na wsi; również umieściłam tam Otylię, moją drogą siostrzeniczkę, którą bym przecież pod własnym okiem mogła sobie wychować na pomocnicę w gospodarstwie. Wszystko to stało się za twoim przyzwoleniem, i tylko dlatego, byśmy mogli żyć sami i w spokoju zażywać na koniec tego z dawna upragnionego, a tak późno osiągniętego szczęścia. Tak tedy rozpoczęliśmy nasze wiejskie życie. Ja objęłam wewnętrzne sprawy domu, ty zaś wszystko inne, co razem stanowi całość. Ja staram się jedynie o to, by tobie we wszystkim dogodzić, i tylko dla ciebie chcę żyć, pozwól więc przynajmniej, abyśmy żyli w ten sposób dalej, dopóki sobie wzajemnie będziemy wystarczali.

- Chociaż, jak sama mówisz, ścisły związek z życiem jest przyrodzoną waszą cechą - zaśmiał się Edward - niekoniecznie przecież trzeba was słuchać we wszystkim bez wyjątku i zawsze przyznawać wam rację. Tak i ty może miałaś słuszność do dzisiejszego dnia. Wiele było dobrego w tym, cośmy dotychczas w naszym wspólnym pożyciu czynili, ale czyż nie powinno się dalej na tym gruncie budować, by mogło się coś więcej na nim rozwinąć? Czyż to, co ja zdziałałem w ogrodzie, a ty w parku, ma być przeznaczone tylko dla pustelników? - Zupełnie słusznie! - rzekła Szarlotta - zupełnie słusznie! Obyśmy tylko nie wnieśli w nasze życie czegoś obcego, z gruntu nam przeciwnego. Pamiętaj, że nasze zasady, cały nasz sposób życia dostosowaliśmy głównie do wspólnego bytowania we dwoje. Chciałeś naprzód podzielić się ze mną wspomnieniami z podróży i ułożyć pamiętnik w należytej kolejności, a przy tej okazji uporządkować niektóre papiery, aby przy moim współudziale i pomocy z tych bezcennych, lecz rozproszonych zeszytów i zapisków stworzyć dla nas i dla innych miłą całość. Przyrzekłam ci pomóc przy przepisywaniu i tak oto zamierzaliśmy - miło, przyjemnie, przytulnie i po cichu podróżować we wspomnieniach po świecie, którego nie było nam dane zwiedzać wspólnie. Tak, już rozpoczęliśmy tę wędrówkę. Wieczorami znów, gdy gram na fortepianie, akompaniujesz mi na flecie, nie brak też u nas gości z sąsiedztwa, a i my często jeździmy z wizytami. Ja przynajmniej stworzyłam sobie z tego wszystkiego pierwsze w mym życiu radosne lato, o jakim nawet nie marzyłam.

- Ależ, przez cały czas, gdy mnie tak wdzięcznie i rozsądnie przekonujesz - przerwał Edward pocierając skronie - na chwilę nawet nie opuściła mnie myśl, że obecność kapitana nie tylko niczemu nie przeszkodzi, lecz bardziej jeszcze naszą pracę przyspieszy i ożywi. Wszak on odbył ze mną część podróży, różne rzeczy notował i obserwował ze swego punktu widzenia; wykorzystamy to wspólnie i dopiero wtedy powstanie piękna całość.

- Pozwól więc sobie wyznać otwarcie - podjęła Szarlotta z pewną niecierpliwością - że cała moja istota sprzeciwia się temu zamierzeniu, wprost mam przeczucie czegoś niedobrego. - W ten sposób wy, kobiety, stajecie się nie do pokonania - zaśmiał się Edward - naprzód staracie się nas przekonywać tak mądrze, że nie można wam nic przeciwstawić, z wdziękiem, któremu chętnie się poddajemy, z taką delikatnością uczuć, że lękamy się sprawić wam ból, a na koniec mówicie nam o swych przeczuciach, aby nas przerazić.

- Nie jestem zabobonna - rzekła Szarlotta - i na ogół nie zważam na te ciemne, niewytłumaczone odruchy, jeśli tylko istotnie nie kryje się poza nimi nic więcej, ale tu chodzi o nieuświadomione wspomnienia całego splotu szczęśliwych i nieszczęśliwych następstw, jakie przeżyliśmy z powodu własnych lub cudzych działań. W każdej sytuacji pojawienie się kogoś trzeciego stanowi moment niezwykle doniosły. Widziałam przyjaciół, rodzeństwo, zakochane pary, małżeństwa, których stosunek zmieniał się nie do poznania z chwilą zjawienia się nowej osoby, wszystko jedno czy przypadkowego, czy oczekiwanego; sytuacja ich od razu stawała się całkowicie odmienna.

- Mogło to się zdarzyć z ludźmi - odrzekł Edward - którzy żyją ciemnym instynktem, nie zaś z nami, istotami wzbogaconymi doświadczeniem, a więc bardziej świadomymi. - Świadomość, mój kochany - odpowiedziała Szarlotta - nie jest dostateczną bronią, ba, czasem nawet jest niebezpieczną dla tego, kto ją posiada. Wiele niespodzianek może stąd wyniknąć, toteż nie przyspieszajmy niczego. Daj mi jeszcze kilka dni do namysłu, nie decyduj sam!

- Tak jak się rzeczy teraz mają - odparł Edward - to myślę, że jeszcze po wielu dniach będziemy

się wzajemnie przekonywać. Wysunęliśmy już wszystkie okoliczności za i przeciw; teraz wszystko zależy od decyzji i byłoby naprawdę najlepiej, gdybyśmy ją zawierzyli losowi. - Wiem - rzekła Szarlotta - że w wątpliwych sytuacjach chętnie zakładasz się lub grasz w kości, lecz w tak poważnej sprawie uważałabym to za lekkomyślność.

- Cóż więc mam odpisać kapitanowi? - zawołał Edward - przecież muszę mu natychmiast odpowiedzieć.

- Napisz do niego spokojny, rozsądny, pocieszający list- odpowiedziała Szarlotta.

- To znaczy to samo, co nijaki - mruknął Edward.

- Jednak w wielu wypadkach - ucięła Szarlotta - jest rzeczą konieczną i uczciwszą raczej pisać o niczym niż w ogóle nie pisać.

ROZDZIAŁ DRUGI

Kiedy Edward znalazł się sam w swoim pokoju, był poruszony przypomnieniem kolei swego życia przez Szarlottę; to świeże uświadomienie sobie ich obopólnej życiowej sytuacji, ich zamysłów, pobudziło w sposób przyjemny jego żywe usposobienie. Poczuł się do tego stopnia szczęśliwy w pobliżu Szarlotty, w jej towarzystwie, że już zaczął obmyślać przyjazny, współczujący, lecz spokojny i nic nie mówiący list do kapitana. Jednak gdy tylko podszedł do biurka i wziął jego list do ręki, chcąc go raz jeszcze przeczytać, natychmiast powróciła doń myśl o smutnym położeniu tego wspaniałego człowieka, znów obudziły się w nim wszystkie uczucia, które go dręczyły przez ostatnie dni i wydało mu się niemożliwością pozostawić przyjaciela bez pomocy w tak strasznej sytuacji.

Edward, jako rozpieszczony jedynak bogatych rodziców, już od dzieciństwa nie przywykł sobie czegokolwiek odmawiać.

Później, namówiony przez nich do dziwacznego nieco, ale niezwykle korzystnego ożenku z kobietą o wiele od siebie starszą, był z kolei przez nią rozpieszczany, bowiem żona wdzięczna za okazywane jej względy obsypywała go wszystkim z najwyższą szczodrością. Po jej rychłej śmierci został jedynym panem swej woli, był niezależny w swych podróżach, mógł sobie pozwalać wedle upodobania na jakiekolwiek zmiany trasy, na takie czy inne urozmaicenia, a choć nie pragnął rzeczy nieosiągalnych, to jednak chciał zaznać wiele i to rozmaitych wrażeń; był szczery, uczynny, uprzejmy, gdy trzeba odważny - cóż więc na świecie mogło się przeciwstawić jego życzeniom!

Dotychczas szło wszystko po jego myśli, zdobył nawet w końcu Szarlottę dzięki swej upartej wierności, spotykanej chyba tylko w romansach. I teraz nagle poczuł, że po raz pierwszy mu się ktoś przeciwstawia, że po raz pierwszy mu się przeszkadza, i to w momencie, kiedy zapragnął wziąć do siebie przyjaciela młodości, co miało stać się niejako uwieńczeniem całego dotychczasowego życia. Przykro dotknięty, kilkakrotnie chwytał z niecierpliwością pióro do ręki i znów je odkładał, gdyż nie mógł się zdecydować ostatecznie, co mu miał napisać. Przeciwko życzeniom swej żony działać nie chciał, zaś uczynić im zadość nie mógł. Było dlań wprost niemożliwością pisać spokojny list teraz, gdy był tak bardzo poruszony. Zdawało mu się, że najprostszym wyjściem jest grać na zwłokę. W skąpych słowach przepraszał przyjaciela, że nie pisał przez tyle dni, a i dziś śle mu tylko kilka zdań, i przyrzekał, że wkrótce otrzyma od niego długi, szczegółowy, uspokajający list.

Szarlotta usiłowała następnego dnia podczas przechadzki nawiązać znów do tej rozmowy, może w przekonaniu, że nic bardziej nie stępia pewnych pragnień jak częste ich omawianie. Edward też chciał do tej sprawy powrócić. Mówił o tym we właściwy sobie przyjacielski, miły sposób, bo choć był bardzo drażliwy i zapalczywy, umiał być wytrwały w swych pożądaniach, a jeżeli nawet niekiedy swym uporem mógł niecierpliwić ludzi, to dzięki taktowi i prawdziwej umiejętności oszczędzania innych uwagi jego były delikatne, tak że widziano w nim zawsze człowieka niesłychanie sympatycznego, mimo że nieco trudnego. W ten to sposób najpierw wprawił Szarlottę od samego rana w doskonały humor, by potem w rozmowie powabnymi zwrotami wytrącić ją z równowagi, aż w końcu krzyknęła:

- Zapewne chcesz, abym to, czegom odmówiła małżonkowi, przyznała kochankowi! Mój kochany - ciągnęła dalej - zapewniam cię, że twoje życzenia i to miłe ożywienie, z jakim je wyrażasz, nie są dla mnie bynajmniej bez znaczenia, nie sądź, że nie wywierają na mnie żadnego wpływu. One to właśnie zmuszają mnie do wyznania ci czegoś. Ukrywałam to dotychczas przed tobą. Znajduję się w położeniu podobnym do twego i zadawałam sobie również przymus, jaki, sądzę, i ciebie męczy.

- O, chętnie posłucham - powiedział Edward - widzę, że w małżeństwie warto się czasem posprzeczać, bo dzięki temu można się wzajemnie czegoś o sobie dowiedzieć. - A więc chcę, żebyś się dowiedział - ciągnęła dalej Szarlotta - że na Otylii zależy mi tak jak tobie na kapitanie. Bardzo niechętnie widzę to drogie dziecko na pensji, gdzie żyje w trudnych dla siebie warunkach. To zupełnie inna sprawa, że moja córka Lucjana, stworzona dla świata, kształci się tam nabierając biegłości w językach, ucząc się historii i wielu innych nauk, grając rozmaite melodie i wariacje z nut; rzec można o niej, że przy swym żywym usposobieniu i szczęśliwym darze pamięci o wszystkim zapomina i w tej chwili znów sobie wszystko przypomina. Ach, ona gracją swych ruchów i wdziękiem w tańcu wyróżnia się spośród wszystkich dziewcząt, a dzięki umiejętności prowadzenia dyskursu i władczemu usposobieniu stała się królową tego małego grona; tak, sama przełożona zakładu widzi w niej niemal bóstwo, które pod jej pieczą dojrzewa, przynosząc zaszczyt swej opiekunce, jednając zaufanie dla jej zakładu, i przyczyniając się do napływu innych młodych dziewcząt; toteż pierwsze strony jej listów i sprawozdań miesięcznych to hymny pochwalne na cześć tak doskonałego dziewczątka, peany, które ja jedna umiałam sobie doskonale przekładać na prozę. Inaczej, gdy idzie o Otylię. Tu wiecznie tylko czytam usprawiedliwienia i tłumaczenia się, że poza tym tak pięknie dorastające dziewczę nie rozwija się należycie i nie wykazuje żadnych zdolności ani umiejętności. To niewiele, co jeszcze do tego dodaje, też nie jest dla mnie zagadką, gdyż widzę w tym drogim dziecku nieodrodny charakter jej matki, mojej najdroższej przyjaciółki, która się razem ze mną wychowywała; jestem pewna, że gdybym ja była wychowawczynią lub nauczycielką jej córki, zrobiłabym z niej wspaniałe stworzenie.

Ponieważ jednak nie wchodzi to w zakres naszych planów, a ze swego życia nie można już nic więcej uszczknąć i uskubać, i niewiele też można doń włączyć, znoszę to cierpliwie, a nawet przezwyciężam w sobie nieprzyjemne uczucie, jakie mnie ogarnia, gdy widzę, jak moja córka, dobrze o tym wiedząc, że biedna Otylia w zupełności od nas jest zależna, z całą zarozumiałością okazuje jej swoją wyższość i w ten sposób niszczy w pewnej mierze nasz dobry uczynek. Lecz któż jest na tyle ukształcony, aby nie okazać czasem w sposób przykry swej przewagi nad innymi? Któż stoi tak wysoko, aby nie cierpieć pod takim naciskiem? Pośród takich prób wzrasta wartość Otylii; lecz od chwili, gdy zdałam sobie w pełni sprawę z tego niemiłego położenia, postanowiłam ją umieścić gdzie indziej. Odpowiedź ma nadejść w ciągu najbliższych godzin, a wtedy już nie będę zwlekać dłużej. Tak się mają sprawy, najdroższy. Widzisz więc, że oboje nosimy te same troski w naszych wiernych, przyjaznych sercach. Pozwól, niechaj je wspólnie przeżywamy, iżby nie podniosły głowy przeciwko nam.

- Dziwni z nas ludzie - rzekł Edward z uśmiechem. - Jeśli coś, co nas niepokoi, możemy usunąć z naszej świadomości, myślimy, że tym samym rzecz jest załatwiona. Na ogół gotowi jesteśmy do wielkich poświęceń, ale w poszczególnym wypadku, gdy chodzi o jakąś drobną ofiarę - o, to jest żądanie, któremu rzadko możemy sprostać. Taka była moja matka. Jak długo żyłem u jej boku jako dziecko, a potem jako młodzieniec, nie umiała się uwolnić ani na chwilę od niepokoju i troski o mnie. Spóźniłem się do domu po przejażdżce konnej - ach, to już musiało mnie spotkać nieszczęście - przemoczył mnie deszcz przelotny - na pewno dostanę gorączki. - Odjechałem, oddaliłem się od niej, i cóż? Wydawało się jej odtąd, jak bym wcale do niej nie należał.

Przypatrzmy się temu bliżej - ciągnął dalej - tak, postępujemy oboje niemądrze i nieodpowiedzialnie; dwie najszlachetniejsze istoty bliskie naszemu sercu pozostawiamy ich zmartwieniu i ciężkiemu losowi tylko dlatego, by samym nie wystawić się na żadne niebezpieczeństwo. Jeśli nie jest to samolubstwo, to jakże inaczej to nazwać? Weź Otylię, mnie pozostaw kapitana i, na Boga, zobaczymy, co z tego wyniknie!

- Można by się na to ważyć - powiedziała z namysłem Szarlotta - gdyby to tylko nam czymś groziło. Sądzisz, że byłoby dobrze, jako domowników wziąć Otylię i kapitana, człowieka mniej więcej w twoim wieku, a więc w latach - że ci w oczy powiem komplement - kiedy mężczyzna dopiero staje się zdolny do uczucia i naprawdę godny miłości, i dziewczynę o przymiotach Otylii?

- Nie rozumiem - odparł Edward - czemu tak wysoko cenisz Otylię! Tylko tym chyba mogę sobie to wytłumaczyć, że odziedziczyła ona twoje uczucie do jej matki. Ładna jest, to prawda, i przypominam sobie, że kapitan zwrócił mi nawet na nią uwagę, kiedy wróciliśmy przed rokiem i zastaliśmy ją z tobą u twej ciotki. Jest ładna, zwłaszcza oczy ma piękne; mimo to, pamiętam, że nie zrobiła na mnie najmniejszego wrażenia.

- To jest u ciebie godne podziwu - powiedziała Szarlotta - byłam przecież przy tym obecna i choć patrzyłeś na nią, o tyle ode mnie młodszą, to jednak obecność starszej przyjaciółki widać miała dla ciebie tak wiele uroku, że nie zwróciłeś uwagi na tę rozkwitającą i obiecującą piękność. To właśnie jest w tobie zachwycające i dlatego tak chętnie dzielę z tobą życie. Jakkolwiek mogłoby się wydawać, że Szarlotta mówi z całą szczerością, to jednak ukryła, że świadomie przedstawiła wówczas Otylię powracającemu z podróży Edwardowi, chcąc swej drogiej przybranej córce zapewnić świetną partię, bowiem o sobie samej w związku z Edwardem nawet wtedy nie pomyślała. Kapitan pragnął również zwrócić na Otylię uwagę Edwarda, lecz on, który swoją dawną miłość do Szarlotty tak wytrwale ukrywał w sercu, nie patrzył na nikogo poza nią i był szczęśliwy marząc, że nareszcie może odzyskać tę kobietę tak pożądaną, a z powodu całego zbiegu wydarzeń dotąd nieosiągalną, że na koniec osiągnie szczęście, tak długo mu odmawiane.

Właśnie małżonkowie zamierzali zejść nową częścią parku w dół do pałacu, gdy zbliżył się ku nim w pośpiechu służący i już z daleka wołał ze śmiechem:

- Jaśnie państwo zechcą łaskawie jak najszybciej wracać! Pan Mittler wtargnął do pałacu. Zwołał nas wszystkich, kazał nam państwa odszukać i zapytać, czy jest im potrzebny. "Czy jestem im potrzebny - wołał za nami - słyszycie? Szybko, szybko!"

- Komiczny człowiek! - zaśmiał się Edward - zjawia się w sam czas, prawda, Szarlotto? Wracaj szybko - rozkazał służącemu - i powiedz mu, że jest potrzebny, bardzo nawet potrzebny! Niech zsiada z konia. Zajmijcie się jego wierzchowcem, a pana Mittlera prowadźcie na pokoje i przygotujcie dla niego śniadanie. My zaraz przyjdziemy.

- Chodźmy najbliższą drogą - powiedział do żony i skręcił na ścieżkę, której zwykle unikał, bo prowadziła przez cmentarz. Ale jakież było jego zdumienie, gdy spostrzegł, że Szarlotta i tutaj objawiła swą delikatność uczuć i z najwyższą pieczołowitością i szacunkiem dla starych pomników umiała tu wszystko tak zrównać i uporządkować, że znalazł się teraz nagle w miejscu uroczym, na którym chętnie i oko, i wyobraźnia spoczywały.

Nawet najstarsze głazy otoczyła czcią. Stały wzdłuż muru, spojone z nim lub wmurowane, zdobiły również i urozmaicały wysoki cokół kościoła. Edward był szczególnie wzruszony, gdy przekroczył małą furtkę; uścisnął rękę Szarlotcie, a w oku jego błysnęła łza. Lecz spłoszył ich zaraz śmieszny gość. Nie potrafił czekać bezczynnie w pałacu, dał ostrogę koniowi, popędził przez wieś i zatrzymał się dopiero u murów cmentarza, wołając do swych przyjaciół:

- Nie żartujecie chyba ze mnie? Jeślibym rzeczywiście był potrzebny, to zostanę tu do obiadu. Tylko nie zatrzymujcie mnie dłużej, mam jeszcze dziś wiele do roboty.

- Skoro już pofatygował się pan tak daleko - zawołał Edward - to proszę tu wjechać; spotykamy się w tak poważnym miejscu, niech pan zobaczy, jak pięknie ozdobiła Szarlotta ten przybytek smutku.

- O nie, tu do środka? - zakrzyknął jeździec - za nic! ani konno, ni powozem, ni pieszo. niech sobie spoczywają w pokoju, nie mam z nimi nic do roboty. dość mi już tego, że będę musiał się zgodzić, gdy mnie kiedyś zaniosą tu nogami naprzód. a więc, czy coś poważnego?

- O tak - zawołała Szarlotta - to sprawa bardzo poważna! Po raz pierwszy my, młodzi małżonkowie, znaleźliśmy się w takim kłopocie i pomieszaniu, że nie możemy sobie z tym dać rady.

- Nie wyglądacie na takich - odparł - lecz chcę wam wierzyć. Ale, jeśli wprowadzicie mnie w błąd, to nie będę was chciał znać. Pośpieszcie się, mój koń zasłużył na odpoczynek. Wkrótce znaleźli się we trójkę w jadalnej sali; podano do stołu i przez cały czas Mittler opowiadał im o swych ostatnich pracach i zamierzeniach. Ten osobliwy człowiek był niegdyś duchownym, rozwijał niezmordowaną działalność na swym stanowisku i wyróżniał się tym, że umiał łagodzić i uśmierzać wszelkie spory, czy to domowe, czy sąsiedzkie, naprzód wśród poszczególnych mieszkańców, potem już dotyczące całych gmin i wielu ziemian. Dopóki on piastował swój urząd, nie doszło tam do żadnego rozwodu między małżonkami, a przed kolegiami sądowymi w powiecie nie wytaczano żadnych pretensji i procesów. Toteż wcześnie zdał sobie sprawę, jak wielce użyteczna była dlań znajomość prawa. Rzucił się z zapałem do dalszych studiów i wkrótce mógł się uważać za najbieglejszego wśród obrońców. Zakres jego działalności nadzwyczajnie się rozszerzył, chciano go nawet ściągnąć do rezydencji panującego, aby dokończył tam u góry dzieła, jakie rozpoczął na dole, gdy nagle, wygrawszy znaczną sumę pieniędzy na loterii, nabył niewielki mająteczek, puścił go w dzierżawę i uczynił zeń ośrodek swej działalności. Powziął przy tym mocne postanowienie, zgodnie zresztą ze swym starym nawykiem i skłonnościami, że nie przestąpi progu żadnego domu, jeśli nie będzie tam mógł niczego rozsądzić ani w niczym pomóc. Ludzie, przywiązujący magiczne znaczenie do imion, twierdzili, że nazwisko Mittler, pośrednik, przywiodło go do powzięcia tego osobliwego postanowienia.

Wniesiono wety, kiedy gość poważnie upomniał swych gospodarzy, by dłużej nie zwlekali z wyjawieniem sprawy, gdyż natychmiast po kawie musi udać się w dalszą drogę. Małżonkowie przedstawili mu szczegółowo rzecz całą; lecz zaledwie uchwycił jej sens, porwał się raptownie zza stołu, skoczył do okna i kazał siodłać konia.

- Albo mnie wcale nie znacie - zawołał - albo mnie nie rozumiecie, albo też jesteście bardzo złośliwi. Czy toczy się tu jakiś spór? Jakiej potrzeba tu pomocy? Cóż wy sobie myślicie, że ja żyję na świecie tylko po to, by udzielać rad? To najgłupsze rzemiosło, jakie można by sobie wyobrazić. Niech każdy radzi sobie sam i czyni to, czego nie może uniknąć. Jeśli mu się uda, niech się cieszy ze swej mądrości i szczęścia, nie uda się, wtedy na mnie kolej. Kto pragnie się pozbyć jakiejś dolegliwości, ten przynajmniej zawsze wie, czego chce, kto zaś szuka czegoś lepszego, aniżeli ma, jest ślepy jak kret. - Tak, tak! nie śmiejcie się, bawi się w ciuciubabkę, może nawet uchwyci coś, ale co? Róbcie, jak chcecie, i tak wszystko na nic! Bierzcie przyjaciół do siebie, dajcie im odejść, na jedno to wyjdzie! Widziałem, jak rzeczy najmądrzejsze się nie udawały, a niedorzeczne szły jak z płatka. Nie łamcie sobie głów, nawet gdyby sprawy tak czy inaczej wzięły zły obrót. Wówczas poślijcie tylko po mnie, a znajdziecie od razu pomoc. Do tego czasu sługa uniżony!

I, tak jak stał, wybiegł, skoczył na koń, nie poczekawszy nawet na kawę. - Widzisz teraz sam - odezwała się Szarlotta - jak mało w istocie może pomóc ktoś trzeci, jeśli między dwiema bliskimi osobami nie wszystko jest w porządku. Właściwie jesteśmy teraz tylko jeszcze bardziej niż wprzódy niepewni i niezdecydowani, o ile to w ogóle możliwe. Jeszcze długo trwałyby wahania obojga małżonków, gdyby nie list, który nadszedł od kapitana w odpowiedzi na ostatnie pismo Edwarda. Kapitan zdecydował się ostatecznie przyjąć jedno z ofiarowanych mu stanowisk, jakkolwiek żadne z nich mu nie odpowiadało. Miał dzielić nudy z dostojnymi i bogatymi ludźmi, którzy w dodatku mieli nadzieję, że on je rozwieje. Edward w pełni zdał sobie sprawę z sytuacji i z całą ostrością przedstawił jego położenie Szarlotcie.

- Czyż możemy to spokojnie znosić i patrzeć na to, w jakim stanie żyje nasz przyjaciel? - Nie możesz przecież być tak okrutna, Szarlotto.

- Ten dziwak Mittler miał jednak rację - powiedziała Szarlotta. - Wszystkie podobne przedsięwzięcia są niepewne. Nikt nie może przewidzieć, co z nich wyniknie. Takie nowe stosunki mogą kryć w sobie szczęście lub nieszczęście, niezależnie od tego, czy przypiszemy sobie z tego powodu zasługę lub winę. Nie mam już więcej sił, by ci się przeciwstawiać. A więc spróbujmy. O jedno cię proszę, niechże jego pobyt nie trwa długo. Pozwól, że nieco więcej niż dotąd włożę w to starania i wykorzystam skrupulatnie swe wpływy i stosunki, by mu zapewnić stanowisko, które by go zadowoliło.

Edward w najmilszych słowach wyraził żonie swą głęboką wdzięczność i pośpieszył w swobodnym i wesołym usposobieniu co prędzej powiadomić przyjaciela o swej propozycji. Szarlotta musiała we własnoręcznym dopisku również wyrazić zadowolenie i połączyć własną prośbę z mężowską. Szybko kreśliła słowa uprzejme i zobowiązujące, lecz pisała jakby w pośpiechu, co nie było jej zwyczajem i nie często się u niej zdarzało; zeszpeciła w końcu list kleksem i, już mocno zirytowana, usiłując go wywabić, jeszcze bardziej rozmazała. Edward żartował z tego powodu, a ponieważ było jeszcze miejsce, dołączył drugi dopisek: niech przyjaciel weźmie to za oznakę niecierpliwości, z jaką go oczekują, oraz pośpiechu, w jakim list był pisany, i tym bardziej przyśpieszy swój przyjazd.

Gdy posłaniec już odjechał, Edward, mniemając, iż nic bardziej nie przekona Szarlotty o jego wdzięczności, zaczął namawiać żonę, by nie zwlekała dłużej i odebrała Otylię z pensji. Prosiła o zwłokę i udało się jej tego wieczora obudzić w Edwardzie ochotę do muzyki. Szarlotta dobrze grała na fortepianie. Edward nie opanował tak biegle fletu, gdyż jakkolwiek od dłuższego czasu zadawał sobie wiele trudu, zabrakło mu jednak cierpliwości i wytrwałości, nieodzownych wszak dla rozwoju takiego talentu. Dlatego też gra jego była nierówna, niektóre miejsca wypadały dobrze, może tylko cokolwiek za szybko, inne znów niepotrzebnie przedłużał, gdyż nie wyćwiczył ich należycie. Toteż dla każdego innego byłoby rzeczą niezmiernie trudną prowadzić z nim duet, ale Szarlotta świetnie umiała sobie z tym poradzić, to się zatrzymywała, to znów pozwalała się wyprzedzać przez niego i w ten sposób spełniała podwójny obowiązek: dobrego kapelmistrza i mądrej pani domu, która umie we wszystkim zachować właściwą miarę, choćby i poszczególne pasaże nie zawsze miały takt właściwy.

ROZDZIAŁ TRZECI

Kapitan przyjechał. Wysłał przedtem bardzo rozsądny list, czym całkowicie uspokoił Szarlottę. Tak wyraźnie pisał o sobie, tak jasno zdawał sobie sprawę ze swej pozycji wobec przyjaciół, że można było być dobrej myśli, jeśli chodzi o przyszłość. Pierwsze godziny, jak to często bywa wśród przyjaciół, którzy nie widzieli się przez długi czas, upłynęły im wśród ożywionych i emocjonujących rozmów. Pod wieczór Szarlotta zaproponowała przechadzkę po nowo założonych ogrodach. Kapitanowi bardzo się podobała okolica, podziwiał każdy piękny widok, który odsłaniał się dopiero teraz w całej krasie dzięki przebiciu nowych dróg. Miał bystre oko, przy tym był skromny i mimo że dobrze się znał na rzeczach godnych widzenia, nie postępował tak, jak to się często zdarza u ludzi, że więcej żądają, aniżeli pozwalają na to okoliczności i wprawiają gospodarzy w zły humor przypominając sobie rzeczy piękniejsze, które widzieli gdzie indziej.

Kiedy stanęli przed chatką z mchu, znaleźli ją wesoło przybraną, wprawdzie tylko sztucznymi kwiatami i zimową zielenią, lecz wśród niej ukryto tak piękne snopy żyta i innych plonów pól i sadów, że całość świadczyła o poczuciu piękna tych, co chatę urządzali. - Chociaż mój mąż nie lubi, kiedy się uroczyście obchodzi jego urodziny lub imieniny, to dziś nie weźmie mi chyba tego za złe, że poświęcę te skromne wianki na cześć potrójnego święta.

- Potrójnego? - zdziwił się Edward.

- No oczywiście! - odparła Szarlotta - przecież sam przyjazd naszego przyjaciela już jest dla nas świętem, a poza tym obaj zapomnieliście o tym, że dziś są wasze imieniny. Czyż każdy z was nie nosi imienia Otto?

Przyjaciele uścisnęli sobie dłonie ponad małym stołem.

- Przypominasz mi - powiedział Edward - ten młodzieńczy żart. Jako dzieci nosiliśmy istotnie to samo imię; lecz kiedy byliśmy razem w szkołach często powstawało z tego powodu zamieszanie i wtedy to dobrowolnie ustąpiłem mu tego pięknego, krótkiego imienia.

- Nie byłeś wcale taki hojny - zaśmiał się kapitan. - Przypominam sobie dokładnie, że imię Edward bardziej ci się podobało, zwłaszcza gdy je wymawiały urocze usteczka. Tak więc siedzieli we trójkę przy tym samym stoliczku, przy którym Szarlotta tak gorliwie broniła się przed przybyciem gościa. Edward, zadowolony i szczęśliwy, nie chciał żonie przypominać tych chwil, lecz nie mógł się powstrzymać od uwagi, że i dla czwartej osoby znalazłoby się tu dość miejsca.

Od strony pałacu rozległo się w tej chwili granie rogów myśliwskich, niby potwierdzenie i uznanie dobrych uczuć i pragnień zebranych przyjaciół. Słuchali w milczeniu, każde z nich zamyśliło się głęboko, podwójnie odczuwając własne szczęście w tak pięknym otoczeniu. Edward pierwszy przerwał milczenie, wstał i wyszedł przed chatkę.

- Pozwól - powiedział do Szarlotty - że poprowadzę przyjaciela od razu na wzgórza, niech nie myśli, że ta zamknięta dolina jest jedynym naszym dziedzictwem i miejscem pobytu; tam w górze nic nie ogranicza wzroku, a pierś się rozszerza swobodnym oddechem.

- Tym razem - rzekła Szarlotta - musimy wspinać się jeszcze tą uciążliwą ścieżką, mam jednak nadzieję, że w przyszłości moje schody i stopnie wygodniej poprowadzą w górę.

I tak poprzez skały i gęstwinę krzaków przedostali się na sam szczyt wzgórza; nie tworzyło ono równej płaszczyzny, lecz opadało w dół urodzajnymi terasami. Nie było już stąd widać ani wsi, ani pałacu. W głębi można było dostrzec szeroko rozlane stawy; po tamtej stronie ciągnęły się lesiste pagórki, a w oddali widniały strome skały, które pionową ścianą zamykały ostatnie zwierciadło wody; na tle nieba jeszcze mocniej odcinały się potężne ich kształty. W wąwozie, tam gdzie bystry strumień wpadał do stawu, stał na wpół ukryty w zieleni młyn, który wraz ze swym otoczeniem stanowił nader malowniczy zakątek. W całym tym półkolu, jak daleko można było sięgnąć wzrokiem, widziało się na przemian doliny i pagórki, zagajniki i lasy, których świeża zieleń zapowiadała jeszcze bardziej nęcące widoki w niedalekiej przyszłości. Również pojedyncze grupy drzew przykuwały wzrok w wielu miejscach okolicy. Szczególny podziw wzbudziła kępa topoli i platanów, rosnąca w dole, tuż pod stopami rozglądających się przyjaciół, na brzegu środkowego stawu. Drzewa stały w pełnym rozkwicie, świeże i krzepkie, szeroko rozrosłe, wysokie.

Na nie to skierował Edward szczególną uwagę przyjaciela.

- Te oto drzewa - zawołał - sam zasadziłem w młodości. Były to wtedy młodziutkie sadzonki, które uratowałem, kiedy mój ojciec przy zakładaniu nowej części dworskiego parku kazał je wykarczować w pośrodku lata. Bez wątpienia i tego roku znów strzelą pięknie wzwyż nowymi pędami.

Zadowoleni i pogodni wrócili do domu. Dla gościa przygotowano w prawym skrzydle pałacu przyjemne i obszerne mieszkanie, gdzie też od razu ułożył i uporządkował swoje książki, papiery, instrumenty, aby móc zgodnie ze swym zwyczajem przystąpić od razu do pracy. Lecz Edward nie dawał mu spokoju w pierwszych dniach, oprowadzał go wszędzie, to konno, to pieszo, po okolicy i po całym majątku; chcąc lepiej go zaznajomić ze wszystkim, zwierzał mu się równocześnie z planów, z jakimi się nosił już od dłuższego czasu. - Pierwszą rzeczą, od której powinniśmy rozpocząć - rzekł kapitan - to zbadanie przeze mnie całej okolicy igłą magnesową. Jest to lekki i dowcipny instrument i chociaż nie daje pomiarów o najwyższej dokładności, jednakże jest nader użyteczny i na początek sprawi nam wiele rozrywki, przy tym można się nim posługiwać bez wszelkiej pomocy i z góry być pewnym wyniku. Jeśli jednak zechcesz kiedyś dokładniejszych pomiarów, wówczas również znajdziemy na to radę.

Kapitan miał dużo doświadczenia w tego rodzaju zajęciach. Przywiózł ze sobą potrzebne przyrządy i od razu rozpoczął pracę. Udzielił szeregu wskazówek Edwardowi oraz kilku strzelcom i chłopom, którzy mieli mu pomagać przy pomiarach. Pogoda sprzyjała; wieczory i wczesne poranki kapitan spędzał na rysunkach i kreśleniu. Niezadługo wszystko pozaznaczał na mapie, podmalował kolorowymi farbami i pewnego dnia Edward ujrzał na tym kartonie swoje posiadłości przedstawione tak wyraziście, że zdały się wyrastać przed nim jako coś zupełnie nowego. Odniósł wrażenie, jak by dopiero teraz poznał je dokładnie, jak by dopiero od tej chwili naprawdę do niego należały. Dawało to okazję do prowadzenia rozmów na temat okolicy, parków i ogrodów, które dzięki tak przejrzystemu odmalowaniu można było o wiele lepiej uporządkować i rozplanować aniżeli poprzednio, gdy się polegało tylko na przypadkowych wrażeniach.

- Musimy to dokładnie omówić z moją żoną - powiedział Edward.

- Nie czyń tego! - rzekł kapitan, który niechętnie dzielił własne doświadczenia z innymi, gdyż życie nauczyło go, że poglądy ludzi są zbyt różnorodne, ażeby mogli oni nawet przy najmądrzejszych koncepcjach zgodzić się na jeden wspólny punkt widzenia. - Nie czyń tego! - zawołał - ona może nam wszystko poplątać. Bowiem należy do typu ludzi, którym bardziej zależy na tym, aby samemu czegoś dokonać, aniżeli na tym, by w ogóle cokolwiek zostało zrobione; jest to zresztą rys wspólny osobom, które zajmują się tymi sprawami tylko z amatorskiego zamiłowania. Ot, stykamy się z przyrodą, podoba nam się ten lub ów zakątek, ale wahamy się, wzbraniamy się usunąć tę lub tamtą przeszkodę; nie mamy tyle śmiałości, by coś poświęcić, nie umiemy z góry sobie wyobrazić, co tu ma wyrosnąć; toteż próbujemy na ślepo, raz się udaje, raz nie, wciąż coś zmieniamy, czasami nawet zmieniamy to, co należało zostawić, a pozostawiamy rzeczy, które powinno się było usunąć, i na koniec staje przed nami to nasze dzieło zawsze tylko we fragmentach. Wprawdzie nam się podoba, cieszy nasze oczy, ale przecież czujemy, że nas nie zadowala.

- Wyznaj szczerze - powiedział Edward - jej terasy ci się nie podobają.

- Gdyby pomysł, który jest bardzo dobry, konsekwentnie wprowadziła w czyn, nie byłoby tu nic do wytknięcia. Niemało się namęczyła, by z trudem przedrzeć się przez skałę, lecz teraz męczy każdego, kto wspina się pod górę. Nie idzie się tą ścieżką swobodnie ani obok siebie, ani nawet gęsiego. Co chwila przerywa się takt kroku; ach, wiele by tam jeszcze należało ulepszyć!

- Czy łatwo można by to zmienić? - zapytał Edward.

- O, z łatwością - odparł kapitan - powinna była tylko usunąć jedną ścianę skały, zresztą niezbyt masywną, bo złożoną z drobniejszych głazów; wtedy ukształtowałoby się na zakręcie pięknie spływające zbocze, po którym wygodnie można by się wspiąć w górę, a ponadto pozostałyby kamienie dla podmurowania tych miejsc, gdzie droga jest wąska i zniekształcona. Ale mówię ci to wszystko w największym zaufaniu, zachowaj to dla siebie, gdyż mogłoby to wprowadzić ją w przykre pomieszanie. Musimy zostawić wszystko tak, jak jest. Jeśliby dalej chciało się wkładać w to pieniądze i pracę, można by tu jeszcze zrobić wiele pięknych rzeczy, ot, choćby w górę od tej chatki z mchu i tam, ponad tym wzniesieniem.

Choć obaj przyjaciele mieli nieco zatrudnienia przy tych sprawach, nie brakło im przy tym czasu na snucie wespół z Szarlottą ożywionych i przyjemnych wspomnień z minionych dni. Postanowili również, że gdy tylko ukończą najbliższe prace, zasiądą nad notatkami z podróży, by i w ten sposób utrwalić swą przeszłość.

Poza tym nie bardzo miał Edward o czym mówić z Szarlottą, zwłaszcza od czasu, kiedy uznał za słuszną krytykę jej parkowych pomysłów. Wprawdzie dotąd przemilczał uwagi kapitana, lecz kiedy zobaczył, że żona znów każe układać schodki i dróżki w górę za chatką z mchu, nie zapanował dłużej nad sobą i po wielu omówieniach wyznał jej swe wątpliwości. Szarlotta stanęła urażona. Była na tyle inteligentna, by od razu zrozumieć, że mężczyźni mają rację, lecz ponieważ już tych prac dokonała, uważała je za dobre i pożądane; nawet to, co zganili, było jej drogie, toteż przeciwstawiła się ich zdaniu i gorąco broniła swego małego dzieła, łając mężczyzn, którzy od razu chcieliby rzeczy wielkich i dla żartu czy rozrywki towarzyskiej gotowi przeprowadzać nadzwyczajne zmiany, ani myśląc o kosztach, jakie pociągnąłby taki rozszerzony plan działania. Była poruszona, dotknięta, zła. Nie mogła już dalej prowadzić prac po dawnemu, nie zważając na nowe pomysły, wobec tego zdecydowanie, jak to leżało w jej charakterze, przerwała roboty i postanowiła wszystko raz jeszcze przemyśleć do czasu, gdy rzecz cała w niej dostatecznie dojrzeje.

Tak więc, gdy Szarlotta musiała się wyrzec swych ulubionych czynności, mężczyźni prowadzili razem coraz bardziej ożywione prace.

Ze szczególnym upodobaniem zajęli się ozdobnymi ogrodami i cieplarniami, a w wolnych chwilach uprawiali zwykłe rycerskie ćwiczenia, jeździli konno, polowali, kupowali i wymie- niali wierzchowce, ćwiczyli je i ujeżdżali. Szarlotta czuła się coraz bardziej samotna. Tym przyjemniejsze i bardziej pokrzepiające były dla niej wieści, jakie nadeszły z pensji. Przełożona, jak zwykle rozpływając się nad postępami córki Szarlotty, dołączyła do swego obszernego listu krótki dopisek na marginesie notatki pedagoga, pracownika tego zakładu.

Oba te dokumenty przekazujemy czytelnikowi.

Dopisek przełożonej

Co się tyczy Otylii, Łaskawa Pani, mogę właściwie powtórzyć to, co już niejednokrotnie podkreślałam w poprzednich listach. Nie daje mi powodu do niezadowolenia, a jednak nie jestem z niej zadowolona. Jest tak jak poprzednio skromna i usłużna wobec wszystkich, lecz nie podoba mi się ta jej skromność i usłużność. Łaskawa Pani przesłała jej niedawno pieniądze i rozmaite drobiazgi. Pieniędzy nie tknęła, podarunki leżą nienaruszone. Swoje rzeczy utrzymuje we wzorowej czystości i porządku i zdaje się, że tylko z tych względów zmienia stroje. Nie mogę również pochwalić jej nadmiernej wstrzemięźliwości w jedzeniu i piciu. Na naszym stole nie ma przepychu, lecz nie ma dla mnie nic milszego nad to, kiedy dzieci jedzą z apetytem smaczne i zdrowe potrawy. To, co z rozwagą i znajomością rzeczy podaje się do stołu, powinno być zjedzone. Do tego zaś nigdy nie mogę skłonić Otylii. Zawsze znajdzie okazję, by czegoś nie zjeść, a gdy tylko służba się cokolwiek spóźni, zawsze opuści jakieś danie lub deser. Przy tym wszystkim spieszę zwrócić i na to uwagę, że niekiedy, jak się dopiero niedawno o tym dowiedziałam, cierpi ona na bóle w lewej stronie głowy; wprawdzie szybko przemijają, lecz mogą kiedyś stać się bardziej uporczywe i poważniejsze. Tyle więc o niej; poza tym jest to piękne i dobre dziecko.

Notatka wychowawcy

Nasza Szanowna Przełożona pozwala mi zwykle czytać listy, w których dzieli się z rodzicami i opiekunami wychowanek spostrzeżeniami na temat swych pupilek. Listy skierowane do Łaskawej Pani czytam zawsze z podwójną uwagą, z podwójną przyjemnością: winszując Łaskawej Pani posiadania córki o nadzwyczajnych przymiotach, dzięki którym zdobywa się świat, nie uważam, Łaskawa Pani, by mniej szczęśliwy okazał się dla Niej los obdarzając córką przybraną, dzieckiem zrodzonym dla dobra i radości nie tylko Pani, lecz i innych ludzi.

Otylia jest chyba jedyną wychowanką, co do której nie mogę się pogodzić z naszą Wielce Szanowną Przełożoną. Bynajmniej nie biorę za złe tej czynnej matronie, że pragnie, by owoce jej troskliwych starań wyraźnie i jasno rzucały się w oczy. Jednakże istnieją także owoce głęboko ukryte, o zdrowym, jędrnym miąższu, które prędzej czy później dojrzeją do pięknego życia. Taką jest właśnie przybrana córka Łaskawej Pani. Odkąd jestem jej nauczycielem, widzę, jak równym krokiem, powoli, idzie naprzód, a nigdy się nie cofa. Należy do dzieci, z którymi trzeba zawsze rozpoczynać od samego początku. Nie pojmuje tego, co nie wypływa z poprzednich zjawisk. Staje bezradna i zaskoczona przed najprostszą rzeczą, jeśli nie umie jej powiązać z poprzednią. Skoro jednak znajdzie się te ogniwa łączące i wytłumaczy się jej wszystko, pojmie nawet najtrudniejsze sprawy.

Przy tak powolnych postępach pozostaje ona w tyle za swymi towarzyszkami, które obdarzone zupełnie innymi uzdolnieniami śpieszą zawsze przed siebie, przyswajając sobie lekko i lekko zatrzymując w pamięci wszystko, nawet rzeczy z sobą nie powiązane, by z wdziękiem tym operować. Toteż Otylia nie uczy się i nie korzysta wcale na wykładach przyśpieszonych, na wielu lekcjach, które prowadzą świetni, lecz porywczy i niecierpliwi pedagodzy. Uskarżają się na jej charakter pisma i na niezdolność opanowania przez nią reguł gramatyki. Zbadałem bliżej utyskiwania; to prawda, pisze powoli i sztywno, jak twierdzą niektórzy, lecz nie jest to pismo nieśmiałe i zniekształcone. Jeśli idzie o język francuski, który wprawdzie nie jest moim przedmiotem, łatwo pojęła, co jej stopniowo objaśniałem. Doprawdy, to zadziwiające, jak dużo ona umie, a tylko wtedy, gdy ją się pyta, zdaje się nic nie wiedzieć. Gdybym miał skończyć jakimś ogólnym wnioskiem, mógłbym to tak sformułować: nie uczy się, jak dziewczęta, które mają się kształcić, lecz jak osoba sama pragnąca kształcić innych; nie jak uczennica, lecz jak przyszła nauczycielka. Może wyda się to Czcigodnej Pani dziwne, że ja, jako wychowawca i nauczyciel, nie widzę nikogo bardziej godnym uznania i pochwały, jak tylko podobnych do mnie, jeśli chodzi o zawód. Sądzę, że Łaskawa Pani posiadając głębszą znajomość człowieka i świata, wydobędzie najlepszy sens z moich skromnych i życzliwych słów. Przekona się Pani, że i to dziecko przyniesie Jej wiele radości. Polecam się do usług Łaskawej Pani i proszę o wyrażenie zgody, abym mógł i w przyszłości pisać do Niej, gdy będę miał przekonanie, że list mój będzie zawierał coś ważnego i przyjemnego. Szarlottę ucieszył ten list. Treść jego odpowiadała zupełnie jej wyobrażeniom o Otylii; nie mogła się przy tym powstrzymać od uśmiechu zauważywszy, że stosunek nauczyciela wydawał się serdeczniejszy, aniżeli by na to pozwalał wzgląd na przymioty wychowanki. Przy swoim spokojnym i wolnym od wszelkich przesądów sposobie myślenia stwierdziła to bez podejrzliwości, wielce sobie ceniąc zainteresowanie się losem Otylii ze strony tego mądrego człowieka. Wiele już razy mogła się przekonać w swym życiu, jak wysoko należy stawiać każde prawdziwe uczucie na tym świecie, gdzie zdaje się panować jedynie obojętność i niechęć.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Topograficzna mapa dóbr wraz z całą okolicą była prawie gotowa. Rysunek wykonany w dość obszernej skali nabrał jeszcze większej wyrazistości dzięki podkreśleniu linii piórem i kolorami; nadto gwoli większej dokładności kapitan posłużył się trygonometrycznymi obliczeniami. Nikt chyba poza nim nie umiał zadowolić się tak niewielu godzinami snu, cały dzień tego pracowitego człowieka wypełniony był działaniem, a i wieczorami zawsze miał coś do roboty.

- Pozwól teraz - powiedział przyjacielowi - że pójdziemy o krok dalej; wstępne prace już dokonane, możemy teraz sporządzić opis majątku, a to nam pomoże przy kontraktach z dzierżawcami i w wielu innych sprawach. Jedno tylko musisz ustalić raz na zawsze: oddziel wszystko, co tyczy interesów od życia. Interesy wymagają powagi i surowości, życie swobody. W interesach ceni się ścisłą logikę, natomiast życie lubi niekonsekwencję, ba, ona je urozmaica i odświeża. Jeśli w jednym jesteś pewny, tym swobodniej możesz sobie poczynać w drugim, zamiast pomieszawszy solidną pewność ze swobodą dać się porwać fali. Edward odczuł w tych propozycjach lekki wyrzut. Wprawdzie nie był z natury nieporządny, jednak nigdy nie mógł się zdobyć na to, aby swoje papiery uporządkować. Sprawy osobiste i dotyczące interesów były tam pomieszane razem. Zresztą w ogóle niezbyt dokładnie oddzielał interesy od zajęć, wypoczynek od rozrywki. Teraz poczuł się szczęśliwy, że przyjaciel przejął na siebie ten trud, że drugie "ja" zatwierdziło ten podział, który jedno "ja" nie zawsze umiało rozróżnić.

W skrzydle zamieszkałym przez kapitana urządzili kantor do spraw bieżących i archiwum; znieśli tu wszystkie dokumenty, papiery i notatki z rozmaitych zakamarków, komórek, szaf i skrzyń, i w krótkim już czasie ten groch z kapustą został ułożony w zadziwiającym porządku. Wszystko leżało na półkach oznaczone odpowiednimi rubrykami. Można tam było teraz znaleźć wszystko, na każde życzenie, i to prędzej, niż ktokolwiek mógł się spodziewać. Pomagał im tutaj setnie stary pisarz, który całymi dniami, a nieraz i po nocach siedział przy pulpicie; dawniej Edward nigdy nie był z niego zadowolony.

- Nie poznaję go - mówił Edward do przyjaciela - jakiż z niego czynny i użyteczny człowiek!

- To dlatego - odparł kapitan - że nigdy nie daję mu nowej roboty, dopóki staruszek w miarę swych sił nie upora się z poprzednią; jak widzisz, dzięki temu może on zrobić bardzo wiele, lecz gdy mu się przeszkadza, wszystko mu się plącze.

Przyjaciele, spędzając razem całe dni, nie zapominali wieczorem regularnie odwiedzać Szarlotty. Jeśli nie było gości z okolicy, z sąsiednich majątków ziemskich, co zdarzało się dość często, wówczas rozmowy i lekturę poświęcano przeważnie problemom podniesienia dobrobytu, postępu i świadomości mieszczańskiego społeczeństwa. Szarlotta przywykła korzystać z chwili, była zadowolona widząc męża swego tak szczęśliwym. Dzięki pomocy kapitana mogła zaprowadzić w domu różne ulepszenia, o jakich już dawno myślała, lecz nie umiała ich dotąd urządzić. Tak na przykład wzbogaciła swą podręczną apteczkę, która dotychczas bardzo niewiele posiadała leków, zaś fachowe książki i rozmowy pomogły tej czynnej, ofiarnej naturze rozwinąć owocniejszą na tym polu działalność. A ponieważ pomyślano również o zdarzających się często, a pomimo to niespodziewanych nieszczęśliwych wypadkach w pobliżu stawów, jezior i urządzeń wodnych, tedy przygotowała wszystko, co jest konieczne dla ratowania tonących. Ten dział zaopatrzył szczególnie dokładnie kapitan, toteż Edwardowi wymknęła się uwaga, że niegdyś podobny wypadek odegrał ogromną rolę w życiu jego przyjaciela. Lecz kapitan milczał, zdając się unikać tego smutnego wspomnienia, więc Edward nie nalegał, podobnie jak i Szarlotta, która nie wiedziała o tej historii nic poza jakimiś niejasnymi pogłoskami.

- Możemy się wprawdzie pochwalić tymi wszystkimi przezornymi urządzeniami - zauważył pewnego wieczoru kapitan - lecz brak nam najważniejszego: zdolnego człowieka, który by umiał się z nimi obchodzić. Mogę zaproponować znanego mi felczera wojskowego, którego można by tu sprowadzić za skromnym wynagrodzeniem; wspaniale zna swój zawód, częściej przynosił mi ulgę w cierpieniach aniżeli jakiś znany lekarz. Natychmiastowa pomoc w nagłych wypadkach, oto czego najbardziej wieś potrzebuje.

Małżonkowie natychmiast napisali do niego, radzi, że mogli pewną sumę pieniędzy, która im pozostała na nieprzewidziane wydatki, przeznaczyć na cel tak pożyteczny. Szarlotta, wykorzystując wiadomości i działalność kapitana zgodnie ze swymi upodobaniami, była całkowicie zadowolona z pobytu tego człowieka i przestała się już niepokoić następstwami jego obecności. Zazwyczaj przygotowywała się zawczasu, by go o coś zapytać, a że kochała życie, starała się usunąć wszystko, co szkodliwe, wszystko, co zabójcze. Niemało kłopotu przysparzała jej ołowiana polewa garnków albo grynszpan na miedzianych rondlach. Prosiła, by ją o tych rzeczach pouczył, a to z kolei przywiodło ją do zajęcia się podstawowymi pojęciami z dziedziny fizyki i chemii. Przypadkową, ale miłą okazją do podobnych zatrudnień było upodobanie Edwarda do głośnego czytania. Miał głęboki głos, brzmiący bardzo świeżo i dźwięcznie i był już dawniej znany ze swych żywych, pełnych uczucia, poetyckich recytacji i retorycznych popisów. Teraz, gdy inne rzeczy go zajmowały, z innych też książek odczytywał fragmenty, i właśnie od pewnego czasu były to wyłącznie dzieła z dziedziny fizyki, chemii i techniki. Jedną z jego szczególnych właściwości, zresztą wspólną zapewne wielu ludziom, było to, że nie znosił, gdy mu ktoś w czasie czytania zaglądał do książki. Dawniej przy czytaniu poezji, dramatów czy opowieści było to naturalne następstwo owej żywej chęci - jaką posiada każdy recytator, poeta, aktor czy gawędziarz - zaskoczenia słuchacza, robienia pauz, by wywołać napięcie oczekiwania. Toteż dla każdego, kto pragnie podobne wywoływać wrażenie, będzie niemiłym ten ktoś trzeci, który umyślnie wyprzedza go wzrokiem w czytaniu. Dlatego Edward zwykle tak siadał, ażeby nikogo nie mieć za plecami. Teraz, gdy byli we troje, taka ostrożność była zbędna; tym razem nie szło ani o pobudzenie uczucia, ani o zaskoczenie wyobraźni; nawet o tym nie myślał i na to nie zważał. Lecz pewnego razu, gdy tak niedbale usiadł, zauważył, że Szarlotta zajrzała mu do książki. Obudziła się jego stara niecierpliwość i dość nieuprzejmie zwrócił jej uwagę: - Należałoby się raz na zawsze odzwyczaić od podobnych manier w towarzystwie. Jeśli czytam komuś głośno, czyż nie jest to tak, jak bym mu coś wykładał ustnie? Słowo pisane, słowo drukowane zajmuje miejsce mojej własnej myśli, mego własnego serca; i cóż z tego, że będę się trudził i wysilał na mówienie, gdy ktoś otworzy okieneczko do mego czoła, do mej piersi i zawsze będzie wiedział naprzód, co rzec pragnę - a przecież to jemu właśnie chciałem objaśnić swoje myśli i poświęcić uczucie. Gdy mi ktoś zagląda do książki, wydaje mi się, jak by mnie rozrywano na pół.

Takt Szarlotty znano w dużych i małych kołach towarzyskich, umiała bowiem jak mało kto łagodzić każdą nieprzyjemną sytuację, każdą ostrzejszą, gwałtowniejszą uwagę, potrafiła delikatnie przerywać przedłużającą się rozmowę, a ożywiać kulejącą; i tym razem nie opuściła jej ta miła cecha.

- Na pewno mi wybaczysz błąd - powiedziała - jeśli ci wyznam, co mi się w tej chwili przydarzyło. Słyszałam, że czytasz o jakichś związkach, i wtedy przypomniałam sobie moich krewnych, kilku kuzynów, którzy właśnie w tym momencie przyszli mi na myśl. Jednakże moja uwaga wnet powróciła do twego wykładu, usłyszałam, że mowa jest o przedmiotach martwych i zajrzałam ci do książki, by się o tym przekonać.

- Ten porównawczy termin cię zwiódł - rzekł Edward. - Tu mowa tylko o minerałach, o ziemi, ale bo człowiek to prawdziwy Narcyz, wszędzie chętnie szuka swego odbicia; jak folia podkłada się pod cały świat.

- Tak jest! - podchwycił kapitan - człowiek traktuje w ten sposób wszystko, co się znajduje wokół niego, własną mądrością czy głupotą, własną wolą, czy też brakiem woli obdarzając zwierzęta, rośliny, żywioły i bogów.

- Czy nie moglibyście - poprosiła Szarlotta - o, nie chciałabym wam czynić zbytecznej dystrakcji, ale czy nie moglibyście mnie pokrótce objaśnić, co właściwie ma się na myśli, mówiąc o związkach w przyrodzie.

- Ależ chętnie - odpowiedział kapitan, gdyż do niego się Szarlotta zwróciła - oczywiście zrobię to tak, na ile mnie stać, wedle tego jak uczyłem się o tym przed dziesięciu laty, jak o tym czytałem. Nie umiałbym natomiast odpowiedzieć, czy w świecie naukowym nadal są tego zdania, i w jakim stopniu odpowiada to nowym zdobyczom wiedzy.

- To naprawdę fatalne - zawołał Edward - że nie można się już teraz nauczyć czegoś na całe życie. Nasi przodkowie trzymali się nauk, które posiedli jeszcze za młodu, my zaś musimy co pięć lat uczyć się na nowo, jeśli nie chcemy całkowicie wyjść z mody.

- My, kobiety - rzekła Szarlotta - nie bierzemy tego tak dosłownie i jeśli mam być szczera, to idzie mi właściwie tylko o zrozumienie samego terminu, gdyż nic tak człowieka nie ośmiesza w towarzystwie jak to, że fałszywie używa jakiegoś obcego zwrotu. Dlatego chcę tylko wiedzieć, w jakim znaczeniu używa się tego określenia właśnie w tym przedmiocie. Co zaś mówi o tym nauka, pozostawmy to uczonym, którzy właściwie, jak już mogłam zauważyć, z trudem chyba dojdą ze sobą do porozumienia.

- Od czego więc zaczniemy, by jak najprędzej rzecz wyjaśnić? - zapytał Edward przyjaciela. Kapitan zastanowiwszy się chwilę odpowiedział:

- Pozwólcie mi państwo wybiec pozornie zbyt daleko, wnet powrócimy do sedna sprawy.

- Może pan być pewnym, kapitanie, że go będę słuchać z najwyższą uwagą - rzekła Szarlotta odkładając na bok robótkę.

Kapitan rozpoczął:

- We wszystkich otaczających nas zjawiskach przyrody możemy zauważyć przede wszystkim fakt, że są jakoś ze sobą wzajemnie powiązane. Oczywiście brzmi to dość śmiesznie, gdy się mówi rzeczy tak ogólnie przyjęte, ale dopiero wtedy, gdy się zrozumie dokładnie zjawiska znane, można przejść do badania nieznanych.

- Myślę - przerwał mu Edward - że łatwiej nam będzie wyjaśnić ci to na przykładach. Weź tedy wodę, oliwę, rtęć, a znajdziesz pewne cechy wspólne, pewien związek między ich cząsteczkami. Właściwości tych nie wyzbywają się nigdy, chyba że pozbawiono je ich gwałtem dla specjalnych jakichś celów, lecz gdy tylko ten zewnętrzny wpływ minie, znów występują razem.

- Bez wątpienia - wtrąciła Szarlotta przytakując. - Krople deszczu chętnie jednoczą się w strugi. A już jako dzieci bawimy się rtęcią dziwiąc się, że gdy rozdzielamy ją na kuleczki, te natychmiast znów się ze sobą łączą.

- Niech mi wolno będzie - dodał kapitan - wspomnieć mimochodem o ważnym szczególe, a mianowicie o tym, że ten doskonale czysty, a dzięki swej płynności możliwy do uchwycenia związek wyróżnia się wyraźnie i stale swym kształtem kulistym. Spadająca kropla wody jest okrągła; o kuleczkach rtęci dopiero co była mowa; spadający stopiony ołów, jeśli tylko ma czas zupełnie okrzepnąć, też ukształtuje się w kulę.

- Proszę, niech mi pan, kapitanie, pozwoli spróbować, czy odgadnę, do czego pan zmierza - powiedziała Szarlotta. - Ponieważ każde zjawisko jest w pewien sposób ustawione wobec samego siebie musi również pozostawać w jakimś stosunku do innych.

- A ten jest odmienny w zależności od rozmaitych ciał - dorzucił śpiesznie Edward. - Jedne spotkają się jako przyjaciele i starzy znajomi, szybko się zjednoczą i złączą, nie wywołując nawzajem żadnych zmian, jak wino, gdy zmieszać je z wodą. Natomiast inne ciała, obco będą trwały obok siebie i w żaden sposób, nawet przez mechaniczne mieszanie i tarcie nie można ich połączyć; tak oliwa zmieszana z wodą po chwili już się od niej oddziela.

- Niewiele brakuje - ciągnęła Szarlotta - aby już w tych prostych formach dostrzec znanych nam ludzi, szczególnie jednak przywodzi to na myśl środowiska, wśród których żyliśmy. Największe podobieństwo z tymi bezdusznymi ciałami mają masy, które na świecie wzajemnie się sobie przeciwstawiają, owe różne stany i zawody, arystokracja i stan trzeci, żołnierze i cywile.

- A jednak - wtrącił Edward - podobnie jak tych ludzi łączą wzajem obyczaje i prawa, w naszym świecie chemii istnieją ogniwa pośrednie, które kojarzą elementy wzajemnie się odpychające.

- Tak łączymy - rzekł kapitan - oliwę z wodą przy pomocy ługu.

- Nie spieszcie tak z waszym wykładem - powiedziała Szarlotta - bym mogła wykazać, że dotrzymuję wam kroku. Czy nie doszliśmy już tu do związków pokrewieństwa?

- Zupełnie słusznie - odparł kapitan - i za chwilę poznamy ich właściwą istotę i przeznaczenie.

Te więc zjawiska, które przy zetknięciu się od razu do siebie przylegają i wzajemnie na się oddziałują, uważamy za pokrewne. Najwyraźniej występuje to powinowactwo przy zasadach i kwasach, które chociaż są sobie wzajem przeciwstawne, a może właśnie dlatego, szukają się i łączą najściślej, zmieniając swą konsystencję i wspólnie tworząc nowe ciało. Przypomnijmy sobie tylko wapno, które wykazuje wielki pociąg do wszelkich kwasów i zdecydowaną chęć połączenia się z nimi. Skoro tylko nadejdzie nasz gabinet chemiczny, pokażemy pani rozmaite bardzo interesujące doświadczenia, dadzą one jej lepsze o tych sprawach pojęcie niż słowa, nazwy i sztuczne określenia.

- Wyznaję - ozwała się Szarlotta - że jeśli już pan te wszystkie dziwne zjawiska uważa za pokrewne, to mnie wydają się one raczej krewnymi umysłu i duszy aniżeli związków krwi. Właśnie w ten sposób może powstawać wśród ludzi prawdziwie wielka przyjaźń, gdyż przeciwstawne sobie właściwości bardziej sprzyjają wewnętrznemu związkowi. Tak więc czekać będę na to, co mi pan pokaże naocznie z tych tajemniczych powiązań. Nie będę ci już - cią- gnęła dalej zwróciwszy się do Edwarda - przeszkadzała w czytaniu, przeciwnie, dowiedziawszy się tyle, będę teraz w napięciu słuchała twego wykładu.

- O, skoroś nas już do tego zachęciła - powiedział Edward - to nie tak łatwo się od nas uwolnisz! Właściwie najciekawsze są przypadki skomplikowane, dopiero na nich uczymy się stopni pokrewieństwa, odkrywając całą gradację słabszych, silniejszych, dalszych lub bliższych związków. Pokrewieństwa są wtedy dopiero interesujące, kiedy powodują rozłąkę.

- Czyżby to smutne słowo - zawołała Szarlotta - które się teraz tak często słyszy na świecie, znała również i nauka przyrody?

- Ależ oczywiście - powiedział Edward. - Istniał nawet zaszczytny tytuł dla chemików, zwanych mistrzami rozłąki.

- A więc już dziś go się nie stosuje - zauważyła Szarlotta - to i dobrze. Łączyć, jednoczyć to większa sztuka, większa zasługa. Mistrz pojednania - o, ten byłby w każdej dziedzinie na całym świecie mile powitany. Ale ponieważ już jesteście w toku, opowiedzcie mi o paru podobnych wypadkach.

- A więc nawiążmy znów do tego, o czym już poprzednio mówiliśmy - rzekł kapitan. - Na przykład to, co nazywamy wapniem, to jest mniej lub bardziej czysta ziemia wapienna, związana najściślej z pewnym kwasem, który znajduje się w powietrzu. Gdy kawał takiego kamienia wsadzimy do rozcieńczonego kwasu siarczanego, wówczas kwas zwiąże wapień i przeobrazi się razem z nim w gips; przy czym lekki gazowy kwas się ulotni. A więc mamy tu i rozłąkę, i nowe połączenie, i to właśnie upoważnia nas do użycia terminu "powinowactwa z wyboru", bo rzeczywiście wygląda to tak, jak by coś przekładało jeden związek nad drugi, wybierając jeden spośród innych.

- Wybaczy mi pan - powiedziała Szarlotta - jak ja wybaczam mu jako badaczowi przyrody, ale nigdy w tym nie dostrzegę wyboru, raczej konieczność przyrody, a nawet coś jeszcze innego, bo właściwie może to tylko sprawa przypadku, sposobności. Okazja tworzy stosunki, tak jak rodzi złodziei, a jeśli już mowa o pańskich ciałach naturalnych, wydaje mi się, że wybór leży wyłącznie w ręku chemika, który zespala te twory. Gdy się już w końcu razem zetkną, to chwała Ci, Panie! W obecnym wypadku ubolewam jedynie nad tym biednym kwasorodem, który musi znów krążyć w przestworzach.

- Tylko od niego zależy - odpowiedział kapitan - by się powiązał z wodą i jako źródło mineralne służył ku pokrzepieniu zdrowych i chorych.

- Gipsowi to dobrze - powiedziała Szarlotta - jest już gotowy, stanowi odrębne ciało, ma zapewniony byt, a tamta wygnana istota musi jeszcze cierpieć biedę, zanim znów znajdzie schronienie.

- Musiałbym się bardzo mylić - powiedział uśmiechając się Edward - jeśli za twymi słowami nie kryje się jakiś maleńki podstęp. Przyznaj się do swej sztuczki! Czyż to nie ja jestem przypadkiem w twych oczach owym wapniem, który, potraktowany przez kapitana kwasem siarczanym, pozbawiony twego wdzięcznego towarzystwa, przeobraził się w nieczuły gips?

- Jeśli sumienie - odparowała Szarlotta - każe ci notować takie spostrzeżenia, to mogę się już o nic nie troszczyć. Te porównawcze rozmowy są interesujące i stanowią miłą rozrywkę, bo kogoż nie bawią podobieństwa? Lecz gdy człowiek wzniesie się wyżej o parę stopni ponad te elementy, i jeśli cokolwiek za hojnie będzie szafował tymi pięknymi słowy "wybór" lub "powinowactwa z wyboru", postąpi dobrze, jeśli znów wejdzie w siebie i zastanowi się należycie przy tej okazji nad wartością tych słów. Niestety, znam wiele wypadków, gdzie serdeczny związek dwu istot, wydający się nierozerwalnym, zrywał się wraz z przypadkowym zjawieniem się kogoś trzeciego i ludzie niegdyś sobie bliscy rozchodzili się, każdy w swoją stronę.

- To już chemicy są bardziej szarmanccy - rzekł Edward - dodają czwartego, ażeby nikt nie odszedł samotnie.

- Tak jest! - wtrącił kapitan - w istocie najciekawsze i najdziwniejsze są te przypadki, gdzie można naprawdę zaobserwować wzajemne przyciąganie, pokrewieństwo, rozstanie i równocześnie nowe skrzyżowanie się, gdzie jesteśmy świadkami, jak cztery istoty wprawione w ruch, związane dotychczas dwójkami, opuszczają swe dotychczasowe związki i łączą się w nowe. W tym porzucaniu i chwytaniu, w tej ucieczce i poszukiwaniu się wzajemnym można rzeczywiście dopatrywać się jakichś wyższych przeznaczeń, toteż przypisuje się tym tworom, jak gdyby pewne cechy woli, chcenia, wyboru, i uważa się to sztuczne określenie, powinowactwa z wyboru" za całkowicie uzasadnione.

- Niechże mi pan opisze, kapitanie, podobny przypadek - poprosiła Szarlotta.

- Nie można tego oddać słowami - rzekł kapitan. - Jak już wspomniałem, gdy będę mógł sam zademonstrować pani te doświadczenia, wówczas wszystko stanie się bardziej dla niej zrozumiałe i przyjemniejsze. Teraz musiałbym używać wielu strasznie skomplikowanych formuł, które by jednak pani żadnego niemal nie dały wyobrażenia o istocie rzeczy. Trzeba widzieć te na pozór martwe, a jednak w istocie zawsze do działania gotowe twory, trzeba patrzeć ze zrozumieniem na to, jak się poszukują, przyciągają, chwytają, jak niszczą się wzajem i pożerają, aby potem znów się odrodzić z najściślejszego związku w nowej, nieoczekiwanej postaci, a wtedy naprawdę możemy uwierzyć, że posiadają one wieczne życie, a nawet przypisać im zmysły i rozum; czujemy bowiem, iż naszymi zmysłami nie potrafimy ich dostatecznie zbadać, zaś rozum nasz jest zbyt słaby, by je pojąć.

- Nie przeczę - powiedział Edward - że terminy te muszą się wydawać dziwaczne, trudne, a często i komiczne komuś, kto nie oswoił się z nimi ani poprzez zmysłowe postrzeganie, ani przez abstrakcyjne pojęcia. Możemy jednak dość łatwo wyjaśnić stosunek, o którym tu mowa, przy pomocy liter.

- Jeśli nie uzna pani tego za pedanterię - oświadczył kapitan - postaram się wyjaśnić jej to pokrótce w języku znaków. Proszę sobie wyobrazić A, które jest tak serdecznie związane z B, że nie można ich od siebie oddzielić żadnym sposobem, a nawet niekiedy i przemocą; a teraz proszę sobie przedstawić C, które się ma tak samo do litery D; wprawmy obie te pary w ruch, a wtedy A rzuci się na D, zaś C na B, i nawet nie będziemy mogli ustalić, kto pierwszy opuścił partnera, a kto znów połączył się z drugim.

- Ale zanim to obejrzymy - zawołał Edward - postarajmy się tę formułę potraktować obrazowo, a przez porównanie zaczerpniemy wskazówkę do bezpośredniego użytku. Otóż ty, Szarlotto, przedstawiasz to A, a ja jestem twój B, gdyż właściwie zależę tylko od ciebie i postępuję za tobą jak B za A. Owym C jest oczywiście kapitan, który mnie obecnie w pewnym stopniu od ciebie odciąga. Będzie zatem najlepiej, jeśli nie chcesz unieść się gdzieś w nieznane, żebyśmy postarali się dla ciebie o D, a tym D stanie się bez wątpienia miła damulka Otylia. Tak więc nie możesz się dłużej bronić przeciw jej przyjazdowi.

- Zgoda! - odpowiedziała Szarlotta. - Nawet jeśli ten przykład, jak mi się zdaje, niezupełnie pasuje do naszego przypadku, uważam, iż szczęśliwie się stało, że dziś nareszcie w zupełności się ze sobą zgadzamy i że owe powinowactwa w naturze i pokrewieństwa z wyboru przyspieszyły w nas to wewnętrzne postanowienie. Pragnę ci więc wyznać, że właśnie od dzisiejszego popołudnia zdecydowana jestem ostatecznie ściągnąć tu Otylię. Otóż moja dotychczasowa wierna szafarka i gospodyni wkrótce nas opuści, wychodzi bowiem za mąż. Tak tedy wyglądałaby ta sprawa z mojej strony, co się zaś tyczy samej Otylii, możesz nam o tym przeczytać. Nie będę ci zaglądała do listu, lecz rozumie się, że znam jego treść. Zatem czytaj już, czytaj! Z tymi słowy Szarlotta wyciągnęła list i podała go Edwardowi.

ROZDZIAŁ PIĄTY

List Przełożonej

Łaskawa Pani mi wybaczy, że dziś słów tylko parę jej prześlę, gdyż dopiero po ukończeniu publicznych egzaminów mogę zdać sprawę naszym władzom zwierzchnim, a także i rodzicom naszych wychowanek, z tego, jak przebiegała nauka w ubiegłym roku. Także i z tego względu wolno mi się streszczać, że w niewielu słowach można wszak wiele powiedzieć. Córka Łaskawej Pani w każdym przedmiocie zajęła pierwsze miejsce. Zadowolenie,nawet radość sprawią Pani zapewne dołączone do mego pisma świadectwa córeczki oraz jej własny list, w którym opisuje otrzymane nagrody i wyraża swe szczęście z powodu tylu sukcesów. Dla mnie, przeciwnie, płynie z tego raczej smutek, gdyż przewiduję, że nie będziemy mieli więcej podstaw zatrzymywać u nas tak wykształconej panny. Polecam się łaskawej pamięci, i pozwolę sobie podzielić się w najbliższym czasie moimi myślami na temat Jej córki i wyrazić swój pogląd na to, co widziałabym dla niej w przyszłości za najstosowniejsze.

O Otylii napisze mój uprzejmy pomocnik.

List wychowawcy

Nasza Czcigodna Przełożona pozostawia mi obowiązek pisania o Otylii po części dlatego, że byłoby jej przykro, jak sądzę, powiadomić Łaskawą Panią o tym, o czym winna być powiadomiona,zapewne zaś i dlatego, że sama poczuwa się do usprawiedliwień, które wolałaby raczej włożyć w moje usta.

A ponieważ zbyt dobrze wiem, jak bardzo biedna Otylia nie umie wyrażać tego, co wie i do czego jest zdolna, czułem się w pewnej mierze niespokojny przed publicznymi egzaminami. Tym bardziej że w ogóle w takim przypadku nie może być mowy o żadnym uprzednim przygotowaniu, a gdyby nawet odbywało się wszystko w sposób jak najzwyklejszy, to i tak Otylii nie można przygotować do odpowiedzi publicznych. Wynik egzaminów potwierdził tylko moje przypuszczenia, nie tylko bowiem nie zdobyła żadnej nagrody, ale znalazła się wśród tych, które nie otrzymały żadnego świadectwa. Cóż tu wiele mówić! W pisowni inne uczennice nie miały tak wykaligrafowanych liter, ale za to swobodniejsze pociągnięcia, w rachunkach wszystkie wykazywały o wiele większą biegłość, zaś do trudnych zadań, które Otylia najlepiej rozwiązuje, nie doszło podczas egzaminów. We francuskim przeparlowały i przegoniły ją niektóre, w historii nie pamiętała nazwisk i dat, w geografii słabo dawała sobie radę z podziałem politycznym. Jeśli chodzi o muzykę, nie było już ani czasu, ani spokoju, by wysłuchać jej paru skromnych melodii. Zapewne uzyskałaby wyróżnienie w rysunkach, bo i kontury były klarowne, i wykonanie piękne, przy ogromnej staranności, niestety jednak podjęła się pracy zbyt wielkiej i nie mogła jej na czas ukończyć.

Kiedy uczennice już odeszły, a egzaminatorzy odbyli naradę i nas, nauczycieli, zaszczycili słówkiem rozmowy, zauważyłem od razu, że o Otylii prawie wcale nie wspominano, a jeśli już o niej mówiono, to wprawdzie bez niechęci, lecz z obojętnością. Spodziewałem się, że jeśli otwarcie przedstawię jej charakter, obudzę w nich trochę przychylności dla niej i odważyłem się na to z podwójnym zapałem, raz dlatego, że było to moje głębokie przekonanie, a po wtóre, ponieważ sam w młodości znalazłem się w podobnej smutnej sytuacji. Wysłuchali mnie z uwagą, a gdy tylko skończyłem, oświadczył mi przewodniczący komisji egzaminacyjnej przyjaźnie, lecz lakonicznie: ,,Wprawdzie stwierdziliśmy u niej pewne zdolności, jednak winny one się rozwijać i stać się umiejętnością. Jest to celem wszelkiego wychowania, jasnym i wyraźnym dążeniem rodziców i przełożonych, a nawet cichym i na wpół świadomym pragnieniem samych dzieci. I to jest również przedmiotem egzaminu, gdzie ocenia się zarówno nauczyciela, jak i ucznia. Na podstawie tego, czego się od pana dowiadujemy, możemy spodziewać się wiele dobrego po tym dziecku; oczywiście, to się panu chwali, że tak pilną uwagę zwracasz na zdolności uczennic. Jeśli pan zdoła te uzdolnienia w ciągu roku rozwinąć i udoskonalić, o, wówczas ani panu, ani jego pojętnej pupilce nie odmówimy pochwał". Na to, co nastąpiło, już byłem przygotowany, natomiast nie spodziewałem się, że stanie się wkrótce coś jeszcze gorszego. Nasza Czcigodna Przełożona, jak dobry pasterz, nie chciała stracić ani jednej owieczki, ani - jak w tym wypadku - widzieć jej nie ozdobionej żadną nagrodą; nie mogąc tedy ukryć swej niechęci, zaraz po odejściu komisji zwróciła się do Otylii spokojnie stojącej przy oknie, gdy inne dziewczynki cieszyły się swymi nagrodami: - Ależ proszę mi, na Boga, powiedzieć, jak można tak głupio wyglądać, gdy się nie jest głupią? Na to Otylia z całkowitym spokojem odpowiedziała: - Wybacz mi, droga matko, ale cierpię właśnie dziś znowu na ten mój ból głowy, i to dość dotkliwie.

- O tym nikt nie mógł wiedzieć! - odparła ta zawsze tak współczująca kobieta i odwróciła się z niechęcią.

To prawda, nikt o tym nie wiedział, gdyż wyraz twarzy Otylii się nie zmieniał, a nie zauważyłem nawet, żeby ręką dotykała czoła.

Ale to jeszcze nie koniec. Córka Łaskawej Pani, zawsze żywa i swobodna, w dniu tym w poczuciu swego triumfu była rozhukana i swawolna. Biegała ze swymi nagrodami i świadectwami po pokojach i potrząsała nimi tuż przy twarzy Otylii.

- Nie udało ci się dziś! - wołała.

Otylia odpowiedziała jej, nieporuszona:

- To jeszcze nie ostatni dzień egzaminów.

- Wszystko jedno, ty będziesz zawsze na ostatnim miejscu! - zawołała panienka i wyskoczyła z pokoju.

Otylia mogła się wydawać opanowana każdemu innemu, tylko nie mnie. Nierówny kolor jej twarzy zdradzał wewnętrzne, przykre podniecenie, jakie pragnęła opanować. Jej lewy policzek w takich razach na okamgnienie pokrywa się czerwienią, przy czym prawy blednie. Kiedy spostrzegłem ten znak, nie mogłem oprzeć się współczuciu. Poprosiłem naszą Przełożoną o rozmowę i poważnie mówiłem z nią o tym, co zaszło. Ta niezwykła kobieta uznała swój błąd. Naradzaliśmy się długo, wszechstronnie omawiając tę sprawę; aby nie być rozwlekłym, pragnę Łaskawej Pani przedstawić nasze wnioski prosząc Ją, by Otylię na pewien czas wzięła do siebie, do domu. Powody sama Pani najlepiej zrozumie. Jeśli się Pani zgodzi, wtedy napiszę szczegółowiej o tym, jak należy się obchodzić z tym biednym dziewczątkiem. Skoro zaś córka Łaskawej Pani nas opuści, jak się tego należy spodziewać, wtedy z radością powitamy powrót Otylii. I jeszcze jedno, by nie zapomnieć: nigdy jeszcze nie widziałem, żeby Otylia czegoś żądała lub o coś usilnie prosiła. Natomiast bywają wypadki, jakkolwiek rzadkie, że stara się odmówić, gdy się od niej czegoś żąda. Czyni to wówczas z taką minką, że ten, co zrozumie jej sens, staje rozbrojony. Otylia w takich razach składa dłonie, wznosi je w górę, przyciska do piersi, pochyla się przy tym nieco naprzód i takim błagalnym wzrokiem spogląda na żądającego, że ten co prędzej wycofuje się ze wszystkiego, czego by chciał od niej się domagać, bądź o co ją prosić. Jeśli Łaskawa Pani ujrzy kiedyś u niej ten gest - co zresztą, znając Pani delikatność w obchodzeniu się z nią, jest mało prawdopodobne - proszę pamiętać o tym, co piszę i oszczędzić Otylię.

Edward czytając te listy uśmiechał się, to znów potrząsał głową, od czasu do czasu rzucając uwagi o poszczególnych osobach i całej sprawie.

- Dość! - zawołał w końcu - postanowiono: ona wraca. I o tobie tu pomyślano, kochanie, niech więc wolno nam już będzie wysunąć także nasz projekt. Otóż najwyższy czas, abym się przeprowadził do kapitana na prawe skrzydło. Ranki i wieczory to najlepsza pora do wspólnej pracy. Ty natomiast otrzymasz dla siebie i Otylii po swej stronie najpiękniejsze pokoje. Szarlotta zdawała się słuchać z przyjemnością, gdy Edward roztaczał przed nią obrazy ich dalszego życia. Naraz zawołał:

- To ładnie ze strony twej siostrzenicy, że cierpi na ból głowy z lewej strony, bo mnie często dokucza ból w prawej skroni. Gdy się zdarzy, że będziemy siedzieli naprzeciw siebie, ja wsparty na prawym łokciu, ona na lewym i głowy będziemy obracali w różne strony, wcale ładny to będzie obrazek!

Kapitan znajdował, że to rzecz niebezpieczna, a tymczasem Edward wykrzyknął:

- Niech się pan, kochany przyjacielu, strzeże przed D! Lecz co uczyni B, jeśli mu porwą C?

- Myślę - odpowiedziała Szarlotta - że to rozumie się samo przez się.

- Oczywiście, powróci ono do swego A, do swego A i O! - zawołał Edward, a potem skoczył i przycisnął Szarlottę mocno do piersi.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Zajechał powóz, którym przybyła Otylia. Szarlotta wyszła jej naprzeciw; drogie dziewczę podbiegło, padło jej do nóg i objęło jej kolana.

- Ale po cóż to upokorzenie! - powiedziała Szarlotta, zakłopotana, usiłując ją podnieść.

- To nie upokorzenie - powiedziała Otylia trwając w swej pozycji. - Pragnę sobie przypomnieć owe czasy, kiedy jeszcze nie sięgałam kolan cioci, a już byłam pewna jej miłości do mnie. Wstała. Szarlotta uścisnęła ją serdecznie i przedstawiła mężczyznom, którzy od razu potraktowali ją ze szczególnymi względami. Piękność jest wszędzie mile widzianym gościem. Otylia z uwagą zdawała się przysłuchiwać rozmowie, choć nie brała w niej udziału.

Następnego ranka zawołał Edward do Szarlotty:

- Ależ to przyjemna, zajmująca dziewczyna!

- Zajmująca? - uśmiechnęła się Szarlotta - przecież jeszcze ust nie otworzyła.

- Czyżby? - odpowiedział Edward, usiłując sobie przypomnieć:

- A to wspaniałe!

Szarlotta dała nowo przybyłej tylko niewiele wskazówek, jak ma prowadzić gospodarstwo. Otylia w mig pojęła ogólny porządek domowy, jeszcze więcej odczuła, i od razu wiedziała, o co ma się troszczyć dla wszystkich razem i dla każdego z osobna. Wszystko było na czas przygotowane, Otylia bowiem zawsze umiała należycie zarządzić, nie rozkazując przy tym, a jeśli ktoś ze służby nie nadążył, sama załatwiała, co było potrzeba. Jak tylko sobie obliczyła, ile jej jeszcze pozostaje godzin wolnych, prosiła Szarlottę, by wyznaczyła jej nowe zajęcia, które odtąd gorliwie wykonywała. Wszystko, co sobie naznaczyła, spełniała tak, jak to był Szarlotcie opisał wychowawca. Pozwolono jej działać. Tylko czasami Szarlotta starała się ją pobudzać do czegoś, i bywało, podsuwała jej stępione pióra, chcąc żeby ręka jej nabrała swobodniejszego charakteru pisma, ale wnet i te pióra znajdywała starannie zatemperowane.

Panie postanowiły, o ile będą same, mówić ze sobą po francusku. Szarlotta tym bardziej na to nalegała, że Otylia okazała się rozmowniejsza w obcym języku, odkąd ćwiczenia w konwersacji ustanowiono jako obowiązek; nieraz przy tym powiedziała więcej, niż chciała. Ze szczególną przyjemnością słuchała Szarlotta jej chaotycznych wprawdzie i drobiazgowych, ale przemiłych opisów życia na pensji. Otylia stała się dla niej miłą towarzyszką i Szarlotta spodziewała się, że znajdzie w niej kiedyś oddaną przyjaciółkę. Tymczasem wyjęła wszystkie papiery, dotyczące Otylii, chciała sobie bowiem odświeżyć w pamięci sądy przełożonej i wychowawcy o tym dziewczęciu, porównać je sama z jej osobą. Albowiem Szarlotta była zdania, że długo trzeba poznawać charakter ludzi, z którymi się żyje, aby wiedzieć, czego się można po nich spodziewać, co jeszcze można w nich wykształcić albo co można im raz na zawsze przyznać i wybaczyć.

Wprawdzie przeglądając te listy nie znalazła w nich nic nowego, ale pewne znane jej już przedtem szczegóły stały się dzięki temu wyraźniejsze i bardziej znaczące. Tak na przykład przejmowało ją niepokojem niezwykłe umiarkowanie Otylii w jedzeniu i piciu. Następną rzeczą, jaka zajmowała obie panie, były toalety. Szarlotta nalegała na Otylię, żeby pokazywała się w strojniejszych i droższych sukniach. Zaraz tedy ta dobra i pracowita dziewczyna przykroiła sobie sama już dawniej otrzymane materiały, a uszyte z nich przy niewielkiej pomocy szwaczek toalety umiała nosić z najwyższym wdziękiem. Nowe, modne suknie czyniły ją wyższą, a że przyjemny wygląd osoby dodaje również powabu jej strojom, więc i ona zdawała się odmieniona i piękniejsza roztaczając swój urok na nowe otoczenie. Dlatego też od razu stała się dla mężczyzn - żeby nazwać rzecz po imieniu - prawdziwą rozkoszą oczu. Jeśli szmaragd podnosi piękno twarzy swą wspaniałą barwą, a nawet kryje się w nim jakaś siła lecznicza dla wzroku, to piękność ludzi oddziałuje z o wiele większą mocą na nasze zmysły i duszę. Kto ujrzy to piękno, nad tym zło nie ma władzy, ten czuje się pojednany z samym sobą i z całym światem.

I dlatego też w pewien sposób towarzystwo zyskało na przybyciu Otylii. Obaj przyjaciele przestrzegali dokładniej godzin, nawet minut wzajemnych spotkań. Nie dawali prawie nigdy czekać na siebie przy posiłkach, zjawiali się punktualnie na herbatę czy na przechadzki. Wieczorami zwłaszcza nie spieszyli się ze wstawaniem od stołu. Szarlotta od razu to zauważyła i nie spuszczała z nich obu oczu. Starała się zbadać, który z nich bardziej się zmienił w tym względzie, lecz nie mogła zauważyć żadnej między nimi różnicy. Obaj stali się bardziej towarzyscy. W rozmowach zdawali się zwracać uwagę na to, co, sądzili, najpewniej zdoła zainteresować Otylię, co bardziej odpowiadałoby jej umysłowości i zdobytym wiadomościom.

Przerywali czytanie i rozmowy, dopóki nie wracała. Złagodnieli i w ogóle stali się bardziej rozmowni.

W odpowiedzi na to z dnia na dzień wzrastała gorliwość Otylii w spełnianiu ich życzeń . Im bardziej poznawała dom, ludzi, stosunki, tym żywiej wnikała we wszystko, w lot pojmując każde spojrzenie, najmniejszy gest, półsłówka, ton głosu. Była zawsze jednakowo spokojna i uważna, zawsze opanowana, choć ruchliwa. Zachowywała się tak, czy to siedząc, czy wstając, idąc, bądź odchodząc, przynosząc coś, to znów siadając, a wszystko bez cienia niepokoju, wiecznie zmienna, jakby w locie. Doszło do tego, że nie słyszało się jej kroków, tak cicho się pojawiała.

Ta uprzejma usłużność sprawiała Szarlotcie wiele przyjemności. Jednakże jednej rzeczy, która wydawała się jej nieodpowiednią, nie skryła przed Otylią.

- Do najbardziej godnych pochwały form okazywania względów należy - powiedziała jej pewnego dnia - że się natychmiast schylamy, jeśli komuś coś wypadnie z ręki i staramy się to szybko podnieść, czym również okazujemy naszą gotowość pomocy. Tylko że w arystokratycznym świecie należy wiedzieć, komu wyrażamy taką uległość. W stosunku do kobiet nie chcę ci w tym względzie narzucać żadnych prawideł. Jesteś młoda. W stosunku do osób z wyższych sfer i starszych czynisz swą powinność, równym sobie wyświadczasz grzeczność, wobec młodszych i ludzi z niższych sfer okazujesz się przez to ludzką i dobrą; lecz nie bardzo to przystoi kobiecie, być tak oddaną i gotową do usług wobec mężczyzn. - Postaram się od tego odzwyczaić - powiedziała Otylia. - Natomiast sądzę, że wybaczy mi ciocia tę niezręczność, skoro jej powiem, jak do tego doszłam. Uczono nas historii; nie skorzystałam z niej tyle, ile powinnam była, bo nie wiedziałam, do czego może służyć. Kiedy Karol Pierwszy, król Anglii, stanął przed tymi, co się zwali jego sędziami, spadła mu złota gałka z laski, którą przy sobie nosił. Przyzwyczajony do tego, że zawsze wszyscy uprzedzali jego życzenia, rozglądał się wokół jak by oczekując, że ktoś i tym razem tę drobną usługę spełni. Nikt nie drgnął. Wtedy król schylił się, by samemu podnieść gałkę. Odczułam to wtedy tak boleśnie, nawet nie wiem czy słusznie, że od tej chwili, ilekroć komuś coś wypada z rąk, nie mogę się powstrzymać, by się nie nachylić. A że to nie zawsze wypada, ja zaś - dodała uśmiechając się - nie mogę przy każdej okazji opowiadać tej historii, więc w przyszłości będę się starała tego unikać.

Tymczasem prace, do których się obaj przyjaciele czuli powołani, posuwały się bez przerwy naprzód. Codziennie znajdywali nową sposobność, by coś obmyślić i przedsięwziąć. Kiedy pewnego dnia szli razem przez wieś, zauważyli z przykrością, jak bardzo ustępuje ona, jeśli chodzi o porządek i czystość, tym wioskom, gdzie mieszkańców, skupionych z braku miejsca na niewielkiej przestrzeni, zmusza po prostu konieczność do surowego przestrzegania porządku.

- Czy przypominasz sobie - zapytał kapitan - jak w czasie naszej podróży przez Szwajcarię zapragnęliśmy, tak zwane u nas, naturalne parki odpowiednio upiększyć, jak marzyliśmy, by wieś taką upodobnić do szwajcarskiej, wprawdzie nie pod względem stylu budownictwa, tylko jeśli chodzi o porządek i czystość, które wielce podnoszą użyteczność.

- Tak, tu u nas na przykład - dodał Edward - bardzo by się to przydało. Góra pałacowa opada w dół tworząc występ, zaś wieś naprzeciwko na drugim brzegu strumienia ciągnie się niemal regularnym półkolem; przeciw wylewom potoku jeden wieśniak broni się kładąc kamienie i pale, inny belki, a znów inny deski, żaden z nich natomiast nie pomaga przez to drugiemu, a raczej sobie i sąsiadom wyrządza szkodę i krzywdę. I tak wije się ta droga nierówno, to górą, to wądołem, to skacze przez strumień, to znów przez kamienie. Gdyby zaś ludzie chcieli tylko przyłożyć rąk, niewielkim kosztem można by wnieść tu w półkole mur i za nim podwyższyć drogę aż do poziomu domów. W ten sposób stworzyłoby się zakątek pełen uroku i ładu i za jednym zamachem przegnało raz na zawsze te drobne, a tak dokuczliwe niedogodności.

- Spróbujmy - powiedział kapitan przebiegając oczyma okolicę i szybko oceniając położenie.

- Nie lubię mieć do czynienia ani z mieszczanami, ani z chłopami, jeśli im nie mogę po prostu rozkazywać - rzekł Edward.

- Nie dziwi mnie to - odrzekł kapitan - bo i mnie również podobne sytuacje w życiu sprawiały wiele przykrości. Jak ciężko jest wytłumaczyć ludziom, że należy ponieść pewne ofiary w zamian za wspólną korzyść! Jak trudno nauczyć ich, by nie gardzili środkami, gdy mają cel przed oczyma. Wielu właściwie miesza cel z środkami, ciesząc się jednym, a nie myśląc o drugich. Każde zło winno się naprawiać u źródła, a jednak nikt się nie troska o to, skąd to zło właściwie pochodzi, z czego wypływa. Dlatego tak trudno jest radzić sobie z ludźmi, zwłaszcza zaś z masą, która wprawdzie na codzień jest całkiem rozsądna, ale rzadko wybiega wzrokiem poza jutro. Skoro zobaczą, że jeden z gromady przy wspólnych jakichś pracach zyskuje, drugi zaś traci, to już sprawa jest przegrana i nic tu nie pomogą żadne porównania. Właściwie wszelkie wspólne dobro może się rozwijać dzięki nieograniczonemu prawu Majestatu.

Gdy tak stali i rozmawiali ze sobą, zaczął ich nagabywać o jałmużnę pewien człowiek, który bardziej wyglądał na bezczelnego aniżeli na potrzebującego wsparcia. Edward, niezadowolony, nie lubił bowiem, gdy mu przerywano, kilka razy starał się go spokojnie odprawić, w końcu zaś ostro nań krzyknął. Wtedy natręt zaczął szemrać, a nawet wygrażać pięściami oddalając się powoli i niechętnie, powoływał się przy tym na prawa żebraka, któremu można wprawdzie odmówić datku, lecz nie wolno go obrażać, gdyż jak każdy człowiek znajduje się pod opieką Boga i władz. Wtedy Edward już zupełnie stracił panowanie nad sobą.

Chcąc go uspokoić, kapitan powiedział:

- Z tego wypadku winniśmy wyciągnąć wniosek i postarać się sprowadzić i w te strony krajową policję. Co się tyczy jałmużny, to trzeba ją dawać, jednakże lepiej nie czynić tego samemu, zwłaszcza w domu. Należy zachować umiar i porządek we wszystkim, a zatem także i w dobroczynności. Zbyt szczodry dar zwabi tu żebraków, zamiast ich stąd oddalić. W podroży, przelotnie, można ukazać ubogiemu na ulicy miraż przypadkowego szczęścia i rzucić mu jakiś cenny podarek. Będziemy mogli to łatwo urządzić, dzięki położeniu wsi i pałacu.

Myślałem o tym już dawniej.

- Na jednym końcu wsi stoi zajazd, na drugim mieszka para dobrych staruszków; otóż powinieneś w tych dwóch miejscach złożyć jakąś drobną sumę pieniędzy. Otrzymają datek nie ci, co przychodzą do wsi, lecz ci, którzy ją opuszczają, a ponieważ oba te domy stoją właśnie u dróg wiodących do pałacu, więc tedy wszystkich zmierzających tam można będzie odprawić odsyłając ich do tych dwu miejsc.

- Chodź - rzekł Edward - zaraz to wprowadzimy; szczegóły możemy później jeszcze obmyślić.

Zaraz też poszli do arendarza oraz do pary starców i z miejsca załatwili tę sprawę.

- Właściwie - powiedział Edward, kiedy wspólnie wspinali się znów na górę pałacową - wszystko na świecie zależy od mądrego pomysłu i mocnej decyzji. Tak na przykład bardzo słusznie skrytykowałeś urządzenia w parku mej żony, i tym samym wskazałeś mi lepsze rozwiązanie, o którym, nie chcę ukrywać, zaraz jej powiedziałem.

- Domyśliłem się tego - rzekł kapitan - ale nie pochwalam twego postępku. Pomieszałeś jej plany; teraz odsunęła się od wszystkiego, nie chce z nami nad tą sprawą radzić, wręcz unika rozmów na ten temat, i nie zaprosiła nas odtąd do chatki z mchu, chociaż często tam chodzi z Otylią.

- Nie powinno nas to odstraszać - odpowiedział Edward. Jeśli jestem o jakiejś słusznej sprawie przekonany, póty nie znajdę spokoju, póki nie doprowadzę rzeczy do końca. Przecież jesteśmy na tyle zręczni, by to zaaranżować. Zacznijmy podczas wieczerzy przeglądać sztychy z opisami angielskich parków, a potem ty wyciągniesz swoją mapę naszego majątku. Musimy najpierw potraktować rzecz całą nieobowiązująco, półżartem, a później już podejmiemy temat z należytą powagą.

Trzymając się tego planu zaczęli wertować książki, w których raz po raz można było napotkać szkice jakiejś okolicy oraz jej widok w pierwotnym, surowym stanie, a potem na następnych stronach znaleźć zmiany, jakie przeprowadziła sztuka człowieka wykorzystując i ulepszając walory naturalne. Teraz już bez trudu mogli przejść do własnej posiadłości, własnej okolicy i radzić nad tym wszystkim, co by w niej należało zmienić. Było to bardzo przyjemne zajęcie. Jako podstawę przyjęto namalowaną przez kapitana mapę i Szarlotta nie mogła się wprost oderwać od pierwszego z brzegu szkicu, skoro już raz przejęła się tą sprawą. Tu odkryło się jej oczom wygodne wejście pod górę, ówdzie widziała już na zboczu altanę, umyślnie tak umieszczoną, by można ją było oglądać z okien domu, a z niej znów patrzeć na pałac i ogrody.

Kapitan dobrze wszystko przemyślał i wymierzył, i teraz szczegółowo odmalował projekt owej drogi przez wieś, muru nad strumykiem i nasypu.

- Wygrywam - tłumaczył im - na tym, że przebijam wygodną drogę na wzgórze, gdyż uzyskuję przy tym tyle kamienia, ile potrzeba do postawienia muru. Kiedy jedno wiąże się z drugim, wówczas dokonać można pracy i taniej, i szybciej.

- A teraz - powiedziała Szarlotta - kolej na moje troski. Musimy koniecznie ustalić koszty; jeśli się z góry będzie wiedziało, ile potrzeba na te urządzenia, wówczas podzieli się wydatki, jeśli już nie na tygodnie, to przynajmniej na miesiące. Osobiście zarządzam kasą; wypłacam należności i sama prowadzę rachunki.

- Zdajesz się nie bardzo ufać w nasz rozsądek - powiedział Edward.

- Istotnie nie bardzo, jeśli chodzi o zachcianki - odparła Szarlotta. - My, kobiety, umiemy lepiej je opanowywać aniżeli wy.

Z miejsca zabrano się do pracy, roboty postępowały szybko naprzód pod kierunkiem niezmordowanego kapitana, Szarlotta zaś niemal codziennie miała sposobność obserwowania tego poważnego, energicznego umysłu. A i on poznał ją bliżej i obojgu było przyjemnie ze sobą pracować i osiągać wspólne rezultaty. Z interesami ma się jak z tańcem; osobnicy, związani wspólnym rytmem, stają się sobie nawzajem niezbędni, stąd też płynie ich wzajemna życzliwość; najlepszy dowód, że Szarlotta, odkąd bliżej poznała kapitana, polubiła go tak bardzo, że spokojnie, bez żalu, nie odczuwając przy tym żadnej przykrości pozwoliła zniszczyć swój ulubiony kącik, który tak sobie na początku upodobała i ustroiła, ponieważ teraz przeszkadzał jego planom.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ ÓSMY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZESNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIEDEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ OSIEMNASTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej