Francois-Rene Chatedubriand

PRZYGODY OSTATNIEGO Z ABENSERAŻÓW

Konwersja: Nexto Digital Services

PRZYGODY OSTATNIEGO Z ABENSERAŻÓW

Francois-Rene Chatedubriand

Tłum. Tadeusz Żeleński Boy

Kiedy Boabdil, ostatni król Grenady, musiał opuścić królestwo ojców, zatrzymał się na szczycie góry Padul. Z wierzchołka widać było morze, przez które nieszczęsny monarcha miał się puścić do Afryki; widać było również Grenadę, Vegę i Genil, na którego brzegu wznosiły się namioty Ferdynanda i Izabeli. Na widok tego pięknego kraju oraz cyprysów znaczących tu i ówdzie grobowce muzułmanów Boabdil zalał się łzami. Matka jego, sułtanka Aisza, która towarzyszyła mu na wygnanie wraz z całym dawnym dworem, rzekła: „Płacz teraz jak kobieta za królestwem, którego nie umiałeś bronić jak mężczyzna”. Zeszli z góry i Grenada znikła ich oczom na zawsze.

Maurowie hiszpańscy, którzy podzielili los swego króla, rozproszyli się po Afryce. Plemiona Zegrisów i Gomelów osiadły w królestwie Fezu, z którego wiodły ród. Wanegowie i Alabesowie zostali na wybrzeżu, od Oceanu aż do Algieru; Abenseraże wreszcie zamieszkali w okolicach Tunisu i utworzyli, w pobliżu ruin Kartaginy, kolonię, która dziś jeszcze wykwintem obyczajów i łagodnością praw odróżnia się od Maurów afrykańskich.

Rody te zaniosły do nowej siedziby wspomnienie dawnej ojczyzny. „Raj Grenady” żył zawsze w ich pamięci; miano jego powtarzały matki dzieciom jeszcze u piersi. Kołysały je pieśniami Zegrisów i Abenserażów. Co pięć dni wszyscy modlili się w meczecie, obracając się w stronę Grenady. Błagali Allacha, by wrócił swym wybranym tę ziemię rozkoszy. Daremnie kraj Lotofagów ofiarowywał wygnańcom swoje owoce, wody, zieloność, promienne słońce; z daleka od Krasnych Wież ni owoc nie był luby, ni źródło czyste, ni zieloność świeża, ni słońce godne, aby na nie popatrzeć. Kiedy pokazywano któremu z banitów równiny Bagrady, potrząsał głową i wzdychał: „Grenada!”

Abenseraże zwłaszcza zachowali nad wyraz tkliwe i wierne wspomnienie ojczyzny. Ze śmiertelnym żalem opuścili widownię swej chwały oraz wybrzeża, które tak często napełniali okrzykiem wojennym: „Honor i miłość”. Nie mogąc już chwytać za lancę w pustyni ani też wdziewać szyszaka w kolonii rolników, poświęcili się badaniu ziół, które to rzemiosło zażywa u Arabów szacunku po równi z zawodem żołnierza. Tak więc plemię wojowników, które niegdyś zadawało rany, obecnie uprawiało sztukę leczenia ich. Zachowali w tym coś z pierwotnego ducha, często bowiem rycerze sami opatrywali rany wroga, którego powalili.

Chata tej rodziny, która niegdyś miała pałace, nie leżała w siole innych wygnańców, u stóp góry Mamelif; zbudowali ją w samych zgliszczach Kartaginy, nad morzem, w okolicy gdzie święty Ludwik umarł wśród popiołów i gdzie wznosi się dziś mahometańska pustelnia. Do ścian chaty przywiązane były tarcze ze skóry lwa, noszące na lazurowym polu odcisk dwóch dzikich, burzących miasto razami maczugi. Dokoła tego godła czytało się słowa: „To drobnostka!” — herb i godło Abenserażów. Włócznie strojne białymi i niebieskimi chorągwiami, burnusy, jedwabne płaszcze wisiały tam rzędem obok tarcz i błyszczały wśród bułatów i puginałów. Tu i ówdzie wisiały również rękawice, munsztuki zdobne drogimi kamieniami, szerokie srebrne strzemiona, długie miecze w pochwach haftowanych rękami księżniczek oraz złote ostrogi, które Izoldy, Genowefy, Oriany przypinały niegdyś mężnym rycerzom.

Na stołach, u stóp tych trofeów chwały, spoczywały trofea pokojowego życia: rośliny uszczknięte na szczytach Atlasu i w pustyniach Zaary; niektóre nawet przyniesione z równin Grenady. Jedne zdolne były sprowadzić ulgę w cierpieniach ciała; drugie rozciągały władzę zgoła na zgryzoty duszy. Abenseraże cenili zwłaszcza te, które pomagały koić ich daremne żale, rozpraszać szalone złudy oraz nadzieje szczęścia, wciąż budzące się i wciąż zawiedzione. Nieszczęściem, zioła te miały sprzeczne przymioty i często zapach kwiatu pochodzącego z ojczyzny stawał się dostojnym wygnańcom jakoby trucizną.

Dwadzieścia cztery lata upłynęły od zdobycia Grenady. W tym krótkim przeciągu czasu czternastu Abenserażów zginęło od zmiany klimatu, przygód wędrownego życia, a zwłaszcza zgryzoty, która zżera tajemnie siły człowieka. Jeden jedyny potomek był całą nadzieją sławnego domu. Aben-Hamet nosił miano owego Abenseraża, którego Zegrysi oskarżyli o uwiedzenie sułtanki Alfaimy. Jednoczył piękność, męstwo, dworność, szlachetność przodków z owym słodkim urokiem i lekkim odcieniem smutku, płynącym ze szlachetnie dźwiganego nieszczęścia. Miał ledwie dwadzieścia dwa lata, kiedy stracił ojca; wówczas postanowił odbyć pielgrzymkę do kraju przodków, aby uczynić zadość potrzebie serca i dopełnić zamiaru starannie ukrywanego przed matką.

Wsiadł na okręt w porcie tunetańskim; pomyślny wiatr zaniósł go do Kartageny: wysiadł ze statku i puścił się natychmiast ku Grenadzie; w drodze podawał się za arabskiego lekarza, który przybył zbierać zioła w skałach Sierra Nevady. Spokojny muł niósł go z wolna przez okolicę, którą Abenseraże przebiegali niegdyś na ognistych rumakach; przewodnik szedł przodem, prowadząc jeszcze dwa muły przybrane dzwoneczkami oraz pęczkami różnobarwnej wełny. Aben-Hamet przebył rozległe chaszcze oraz palmowe lasy Murcji; z wieku palm ocenił, iż musieli je sadzić jego ojcowie, i serce ścisnęło mu się żalem. Tu wznosiła się wieża, gdzie czuwała straż za czasu wojen Maurów z chrześcijanami; ówdzie widniały ruiny, których architektura zwiastowała pochodzenie mauretańskie; nowa boleść dla Abenseraża! Zsiadł z muła; pod pozorem szukania ziół ukrył się na chwilę w ruinach, aby dać swobodny bieg łzom. Ruszył następnie w drogę, marząc przy odgłosie dzwonków karawany i monotonnego śpiewu przewodnika. Ów przerywał swą długą romancę jedynie po to, aby poganiać muły, to schlebiając im, to łając zelżywie.

Stada baranów, które pasterz prowadził niby wojsko przez żółte i jałowe równiny, paru samotnych wędrowców — wszystko to nie tylko nie ożywiało drogi, ale czyniło ją tym smutniejszą i pustszą. Podróżni mieli wszyscy miecze przy boku: otuleni byli w płaszcze, szeroki zaś kapelusz o zawiniętym brzegu zasłaniał im twarz do połowy. Mijając, pozdrawiali Aben-Hameta, który w tym dwornym pozdrowieniu rozróżniał jedynie wyrazy „Bóg”, „Pan” i „Rycerz”. Wieczorem, na venta, Maur zajmował miejsce wśród cudzoziemców, nie nękany niczyją niewczesną ciekawością. Nie odzywali się doń, nie pytali o nic; turban jego, suknia, broń nie budziły żadnego zdziwienia. Skoro już Allach zrządził, aby hiszpańscy Maurowie postradali swą piękną ojczyznę, Aben-Hamet nie mógł powściągnąć podziwu dla poważnych zdobywców.

Jeszcze żywsze wzruszenia czekały Abenseraża u kresu wędrówki. Grenada wznosi się u stóp Sierra Nevady, na dwóch wzgórzach rozdzielonych głęboką doliną. Domy budowane na stoku wzgórz, w zagłębieniu doliny, dawały miastu wygląd i kształt wpółotwartego granatu, skąd pochodzi jego imię. Dwie rzeki, Genil i Darro, z których jedna toczy blaszki złota, druga zaś piasek srebrny, kąpią stopy pagórków, łączą się i wiją następnie w uroczej równinie Vega. Równinę tę, nad którą wznosi się Grenada, pokrywają winnice, drzewa granatu, figi, morwy, pomarańcze; otaczają ją góry cudownego kształtu i barwy. Czarujące niebo, czyste i rozkoszne powietrze wnoszą w duszę tajemną omdlałość, której podróżny, bawiący przelotnie w tej okolicy, z trudnością może się oprzeć. Czuje się, że w tym kraju tkliwa namiętność zdławiłaby rychło bohaterskie porywy, gdyby nie to, iż miłość, jeśli ma być prawdziwą, musi zawsze iść w parze z chwałą.

Skoro Aben-Hamet ujrzał szczyty Grenady, serce zaczęło mu bić tak gwałtownie, że musiał zatrzymać muła. Skrzyżował ramiona na piersi; z oczyma utkwionymi w święte miasto trwał niemy, bez ruchu. Przewodnik zatrzymał się również; jako Hiszpan, z łatwością zdolny zrozumieć wszelkie podniosłe uczucie, widocznie był wzruszony; odgadł, że Maur ogląda dawną ojczyznę. Wreszcie wędrowiec przerwał milczenie.

— Przewodniku! — wykrzyknął. — Żyj szczęśliwy! Nie ukrywaj mi zgoła prawdy, spokój bowiem panował na falach w dniu twego urodzenia, a księżyc zbliżał się do pełni. Co to za wieże, które błyszczą niby gwiazdy nad zielonym lasem?

— Alhambra — odparł przewodnik.

— A tamten drugi zamek na wzgórzu? — spytał Aben-Hamet.

— Generalifa — rzekł Hiszpan. — Jest w tym zamku ogród mirtowy, w którym, jak twierdzą, przydybano Abenseraża z sułtanką Alfaimą. Tam dalej widzisz Abbaicin, a tu, bliżej nas, Krasne Wieże.

Każde słowo przewodnika przeszywało serce Aben-Hameta. Jak okrutne jest musieć szukać pomocy cudzoziemców, aby poznać pomniki własnych ojców! Jak boleśnie jest kazać obojętnym ustom opowiadać sobie dzieje rodziny i przyjaciół! Przewodnik, kładąc kres dumaniom Aben-Hameta, wykrzyknął:

— Jedźmy, mości Maurze, jedźmy, Bóg tak chciał! Nie gryź się. Żali Franciszek I nie jest w tej chwili jeńcem naszym w Madrycie? Bóg tak chciał!

Zdjął kapelusz, uczynił szeroki znak krzyża i popędził muły. Aben-Hamet, przyśpieszając również kroku, wykrzyknął: „Tak było napisane!” — i puścili się w dół ku Grenadzie.

Przejechali koło wielkiego jesionu, słynnego pojedynkiem Mussy oraz wielkiego mistrza Kalatrawy, za ostatniego króla Grenady. Okrążyli promenadę Alameidy i wjechali do miasta bramą Elwiry. Niebawem przybyli na plac otoczony ze wszystkich stron domami o mauretańskiej architekturze. Na placu tym była otwarta gospoda dla Maurów z Afryki, którzy ściągali tłumnie do Grenady dla handlu wegańskimi jedwabiami. Tam to przewodnik zaprowadził Aben-Hameta.

Wędrowiec nadto był wzruszony, aby wytrwać spokojnie w nowym mieszkaniu; dręczyła go ojczyzna. Nie mogąc oprzeć się uczuciom, które mąciły jego serce, wyszedł w nocy, aby błądzić po ulicach Grenady. Silił się rozpoznać oczyma lub dotykiem pomniki, które starcy opisywali mu tak często. Może ta wysoka budowla, której mury dostrzegał w ciemności, była niegdyś siedzibą Abenserażów; może na tym ustronnym miejscu odbywały się uroczystości, które tak szeroko rozsławiły Grenadę. Tam przesuwali się rycerze, wspaniale odziani w brokaty, tam pomykały galery obładowane bronią i kwiatami, smoki ziejące ogniem i kryjące w swym łonie znakomitych rycerzy: grzeczny wymysł uciechy i dworności.

Ale, niestety! Miast dźwięku rogów, zgiełku trąb i miłosnych śpiewów, głęboka cisza zalegała dokoła. Nieme miasto zmieniło mieszkańców, zwycięzcy spoczywali w łożu zwyciężonych.

— Ha! Ci dumni Hiszpanie — wykrzyknął młody Maur z oburzeniem — śpią pod dachami, z których wygnali mych przodków! A ja, potomek ich, czuwam oto, nieznany, samotny, opuszczony, u bram pałacu ojców!

Za czym Aben-Hamet zadumał się nad dolą ludzką, nad odmiennością fortuny, nad tą Grenadą wreszcie, zaskoczoną przez nieprzyjaciół wśród uciech i zmieniającą nagle girlandy kwiatów na łańcuchy. Zdało mu się, że widzi rodaków, jak opuszczają swe ogniska w godowych szatach, niby biesiadnicy, których pożar wypędzi nagle w bezładnym stroju z sali balowej.

Wszystkie te obrazy, wszystkie myśli tłoczyły się w duszy Aben-Hameta; pełen boleści i żalu myślał zwłaszcza o tym, aby wykonać zamiar, który go przywiódł do Grenady. Zaskoczył go brzask. Aben-Hamet zabłąkał się; był z dala od gospody, w odległej dzielnicy. Wszystko spało; żaden hałas nie mącił ciszy; drzwi i okna były zamknięte, jedynie w mieszkaniach biedaków głos koguta zwiastował powrót do mozołów i pracy.

Nabłądziwszy się długo i nie mogąc odnaleźć drogi, Aben-Hamet usłyszał, iż jakieś drzwi się otwierają. Wyszła z nich młoda kobieta, ubrana mniej więcej tak, jak owe gotyckie królowe, wyrzeźbione na pomnikach w dawnych opactwach. Czarny stanik, przybrany szklanymi paciorkami, obejmował zręczną kibić; spódniczka, krótka, wąska i bez fałdów, odsłaniała smukłą nogę i kształtną stopę; głowa przykryta była również czarną mantylką: lewą ręką dama przytrzymywała tę mantylkę pod brodą, tak iż z całej twarzy widać było jedynie wielkie oczy i różane usta. Ochmistrzyni szła obok; paź niósł przodem książkę do modlenia; dwaj słudzy, przybrani w jej barwy, szli w pewnej odległości za piękną nieznajomą. Spieszyła na mszę poranną, którą oznajmił dzwonek pobliskiego klasztoru.

Aben-Hametowi zdało się, że widzi anioła Izrafila lub też najmłodszą z hurys. Hiszpanka, niemniej zdumiona, patrzyła na Abenseraża, którego turban, szata i broń dodawały jeszcze urody jego pięknej twarzy. Ocknąwszy się ze zdumienia, z wdziękiem i swobodą właściwą kobietom tego kraju, dała znak cudzoziemcowi, aby się zbliżył.

— Panie Maurze — rzekła — zdajesz się od niedawna bawić w Grenadzie. Czyżbyś zabłądził?

— Sułtanko kwiatów — odparł Aben-Hamet — rozkoszy oczu człowieka, o niewolnico chrześcijańska, piękniejsza niż dziewice Gruzji, zgadłaś! Jestem obcy w tym mieście: zbłąkany wśród jego pałaców, nie mogłem odnaleźć mauretańskiej gospody. Niech Mahomet wzruszy twe serce i nagrodzi twą gościnność!

Koniec wersji demonstracyjnej.