Karol Libelt

PSAŁTERZ FLORYAŃSKI I BIBLIA

Konwersja: Nexto Digital Services

PSAŁTERZ FLORYAŃSKI I BIBLIA KRÓLOWEJ ZOFII

DWA NAJDAWNIEJSZE POMNIKI PIŚMIENNE STAROŻYTNEJ POLSZCZYZNY

Karol Libelt

Piśmienne zabytki, czyli tak zwane rękopisy, manuskrypty, kodeksy, poprzedzające o wiele lat pierwsze druki polskie, muszą być nadzwyczajnej wartości pod względem budowy języka, jego form wyrabiających się z czasem, jego głosowni i jego pisowni. Dla badacza lingwistyki polskiej są nieocenionym skarbem. Sięgają one u nas XIV i XV wieku. Profesor Małecki policza do nich wedle porządku czasu: 1) Psałterz Floryański, znany pod nazwiskiem psałterza królowej Małgorzaty; 2) Biblią królowej Zofii; 3) Przekłady statutów Swiętosława z Wocieszyna i Macieja z Rożana; 4) Kazania gnieźnieńskie polskie, wydane w Poznaniu 1857 roku, pod tytułem: Zabytek dawnej mowy polskiej; 5) Kodeks Kurnicki statutu Wiślickiego w przekładzie polskim, dotąd nieogłoszony drukiem; 6) Książeczkę do nabożeństwa (Liber Precarius) św. Jadwigi, a właściwie pisaną dla Nawojki; 7) Kodeks psałterza, zwanego mylnie psałterzem królowej Jadwigi, będący późniejszą o wiele i dla tego pozmienianą kopią psałterza Floryańskiego i 8) Ortyle Magdeburskie, znajdujące się w zakładzie Imienia Ossolińskich we Lwowie, oddrukowane w V tomie Literatury Wiszniewskiego (1) Dodałbym do tego rejestru Modlitwy ubogiego Wacława; jest to staropolska książeczka do nabożeństwa z XV wieku którą odkrył hr. Przezdziecki w Peszcie. Są tam godzinki i modlitwy z brewiarza, ale i psalmy dosłownie tłomaczone. Dr. Nehring, mając sobie udzielony z tej książeczki wyjątek z psalmu 118, znalazł w niektórych zwrotkach tekst podobny do psałterza Floryańskiego (2). Należałyby tu nareszcie po tekstach łacińskich rozrzucone wyrazy polskie od XI do XIV wieku, które starannie zebrał Baudouin de Courtenay w piśmie: O drewne-polskom jazykie do XIV stul. Lipsk 1870 roku. Także karta pergaminowa z psalmem 50 znaleziona przez Konstantego Świdzińskiego i udzielona J. S. Bandtkiemu, w podobiźnie podana przez Maciejowskiego w Dodatkach do piśmiennictwa Polskiego, sięgająca zdaje się rychlejszej epoki, niżeli psałterz Floryański. Uderzające jest z tą kartą podobieństwo drugiej karty pergaminowej, także z polskim tekstem psalmu 50go, znajdującej się w bibliotece Medyckiej i podanej także przez Maciejowskiego w przytoczonych Dodatkach. Nie należałoby pominąć, acz są drobniejszej objętości, pieśni Bogarodzica z roku 1408, modlitw pańskich z roku 1400 i 1412, oraz fragmentu żywota św. Błażeja, ogłoszonego w Bibliotece Ossolińskich roku 1864. Oddrukowanie i umiejętne porównanie tych cennych rękopiśmiennych zabytków, podałyby nam kanon języka polskiego, tak, jak nim mówiono i pisano w czternastym i piętnastym wieku i wyświeciłyby dwuwiekową kolej, w której się język nasz do nowych i stałych form wyrabiał.

Pod koniec bieżącego roku ukazały się dwie ważne prace, torujące ku temu drogi i ułatwiające poszukiwania przyszłemu badaczowi starożytnej polszczyzny. Najprzód ukazało się: Iter Florianense. O Psałterzu Floryańskim łacińsko-polsko-niemieckim, w szczególności o polskim jego dziale napisał prof. W. Nehring w Poznaniu 1871 roku, nakładem księgarni J. K. Żupańskiego. Zaraz potem wyszła z druku Biblia królowej Zofii, żony Jagiełły z kodeksu Szaroszpatackiego, nakładem księcia Jerzego Henryka Lubomirskiego, wydana przez Antoniego Małeckiego we Lwowie, w drukarni zakładu narodowego Imienia Ossolińskich 1871 roku.

Tak Psałterz jak Biblia należą do najstarszych pomników piśmiennictwa polskiego. O nich też tylko mówić postanowiłem, aby zwrócić na nie uwagę uczonej naszej publiczności.

Opactwo św. Floryana leży w wyższej Austryi pomiędzy Linzem a Ens. W bogatej jego bibliotece, należącej do kanoników regularnych, znajduje się rękopism na pergaminie w arkuszowym formacie, oprawny w białą skórę, na której wyciśnięty rok 1564 i nazwisko introligatora Hainrich Yegem. Jest to całkowity psałterz w łacińskim, polskim i niemieckim języku; to jest wiersz każdy psalmu następuje w trzech językach po sobie. Pisane są w dwóch kolumnach, po 26 linii. W tekst psalmu 118 wsunięte jest Symbolum sancti Athanasii. Na końcu kodeksu jest jeszcze pięć kantyków. Ostatni Cant. Habacuc przerwany jest na wierszu dziesiątym. Z początku kodeksu braknie karty tytułowej z częścią tekstu, który nie zawiera jeszcze psalmów, ale dwa prologi św. Augustyna. Obydwa zajmują dwie pierwsze karty kodeksu. Napisów żadnych nie ma, a same ozdobniejsze inicyały wskazują początek nowego psalmu. Gdy wiersz odpowiedni łaciński z kartą tytułową zaginął, kodeks rozpoczyna się wierszem polskim, potem niemieckim i dopiero znowu następuje nowa trójka wierszy z wierszem łacińskim na przedzie

Duszo welbi vsta cziscy.

Und dy zele edil macht und den munt reyneget.

Cor letificat turrim alte locat in coelo

Serce weseli weszo wisoko stawi na nebesech.

Rękopism obejmuje dziś 296 stronnic, dwie z karty tytułowej zaginęły. Cały kodeks złożony z zeszytów. Pierwsze 25 są kwaterniony (czworoarkuszowe), prócz 20 i 22, które są terniony, reszta zeszytów od 26 do 35 są kwinterniony, prócz 29go, który jest sześcioarkuszowym. Rękopism pisany jest gotyką, a ozdobiony cały illuminacyami, górą, dołem i środkiem kolumn, tudzież w inicjałach i w liniach po za wierszami psalmowemi opróżnionych.

Pierwszy ks. Chmel, bibliotekarz opactwa, nie posiadający żadnego z języków sławiańskich, uznawszy wartość psałterza, odpisał tekst polski i niemiecki i posłał te próby uczonemu Kopitarowi, kustoszowi biblioteki cesarskiej w Wiedniu. Ten je zakomunikował J. S. Bandtkiemu, który kosztem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego wydał książeczkę 1827 roku, 40 stronnic obejmującą, z tytułem łacińskim i dał pierwszą, wiadomość o tym ciekawym najstarszym psałterzu polskim, znajdującym się w bibliotece kanoników Laterańskich w klasztorze św. Floryana. Gdy z powodu rewolucyi listopadowej porozumiewania się Kopitara z Towarzystwem Przyjaciół Nauk w Warszawie, o wydanie psałterza Floryańskiego, spełzły na niczem, podjął się tego Stanisław hr. Borkowski, i tekst polski kodeksu ukazał się w Wiedniu 1834 roku, pod tytułem: "Psałterz królowej Małgorzaty, pierwszej małżonki Ludwika I króla polskiego i węgierskiego, córki króla czeskiego i cesarza Karola IV; najstarszy dotąd znany pomnik piśmiennictwa polskiego, wydany staraniem Stanisława hr. na Skrzynnie Dunina Borkowskiego.

Rzeczywistym wydawcą i korrektorem był Kopitar, który sprowadził na ten cel kodeks Floryański do Wiednia. Borkowski napisał przedmowę i ułożył słownik. Wywiązała się ztąd dość gryźliwa polemika między Kopitarem i Borkowskim, tocząca się już w Wiedeńskich Rocznikach, już w osobnych pisemkach, którą tu pomijamy. Pisma naukowe polskie i czeskie podawały wiadomości o psałterzu Floryańskim. Jan Papłoński prof. uniwersytetu Warszawskiego oglądał na miejscu kodeks i porównywał z tekstem drukowanym Borkowskiego; napisał 1869 roku do Biblioteki Warszawskiej w zeszycie marcowym artykuł "Rekopis Psałterza Małgorzaty".

We wszystkich tych wiadomościach przeważnem było zdanie, najuczeńszego swego czasu slawisty Bartłomieja Kopitara, które się da streścić w następnej osnowie. Rękopism składa się najwyraźniej z trzech osobnych części, pokazuje to różność ręki i innych językowych znamion. Z tych ostatnia część o wiele jest starszą od pierwszej, a środkowa najkrótsza, jest sklejeniem jakiegoś układacza tych dwóch różnoczesnych ułamków do jednej całości zupełnego psałterza. Pierwsza część, jak to w ornamentach herbu Andegaweńskiego widać, który aniołek trzyma z jednej strony, a z drugiej podobny aniołek trzyma literę M na krzyż spleconą, co się jeszcze w kilku miejscach w illustracyach powtarza, przeznaczoną znać była dla Maryi, córki Ludwika I, mającej być królową polską i spisaną została około 1370 — 1380 roku. Ostatnia część sięga może końca XIII wieku i przybyła z Polski, może albo z Maryą córką księcia Kazimierza, drugą żoną Karola Roberta, która zmarła 1317 roku, albo z Elżbietą, siostrą Kazimierza W. ostatnią żoną Karola Roberta, którą pojął 1320 roku. Średnia część jest najpóźniejsza, jako łącznik dwóch osobnych fragmentów, i nastała może po śmierci Elżbiety roku 1380.

Wielka uczoność lingwistyczna i powaga Kopitara, oraz i ta okoliczność, że kodeks psałterza Floryańskiego 1827 roku miał przez kilka miesięcy u siebie we Wiedniu, a potem go jeszcze porównywał przy korekcie 1834 roku, przemawiały za wiarogodnością tych jego utrzymywań. Dopiero teraz profesor wrocławski dr. Nehring, zwiedziwszy na miejscu bibliotekę opactwa św. Floryana i zbadawszy kodeks przez blisko dwa tygodnie, występuje otwarcie przeciw przyjętym powszechnie utrzymywaniom Kopitara, a nawet całą tradycyą, że był własnością królewskiej familii, w wątpliwość podaje.

Rzeczywiście nazwa psałterza królowej Małgorzaty, żony Ludwika Węgierskiego, albo Maryi, królowej Węgierskiej, polega na samym domyśle, popartym illustracyami kodeksu. Wśród nich, herb, uważany zrazu za polski, poeta i biskup Ładysław Pyrker uznał za herb węgierski familii Anjou, zaś literę ornamentową M za wskazującą na królowę Maryą, zwłaszcza, że jedna z dekoracyi przedstawia figurę kobiecą z koroną na głowie, której wstęgi trzymają dwaj aniołowie. Na zasadzie, że Marya dostała się w małżeństwo Zygmuntowi, drugiemu synowi cesarza Karola IV, a później wybranemu na króla węgierskiego i cesarza rzymsko-niemieckiego — czem się tłomaczy tłomaczenie polskie i niemieckie obok tekstu łacińskiego Vulgaty, — że nareszcie Katarzyna Austryacka, żona Zygmunta Augusta, opuściła męża i Polskę roku 1566 i zamieszkała w Linzu, gdzie w końcu Lutego 1572 roku umarła, pochowana w kościele opactwa Floryańskiego — złożyła się cała powieść o psałterzu trójjęzykowym, który przypisywano Maryi, a Katarzynę miano za pośredniczkę, że się dostał do biblioteki kanoników Floryańskich.

Gdy jednak Kopitar zrobił uwagę, że głoska ornamentowa M, może się także ściągać do Małgorzaty córki Karola IV, księżniczki morawskiej, zaślubionej Ludwikowi I, pochwycił tę myśl hr. Borkowski, uznał w przedmowie swojej do pisma wzwyż wymienionego powody za usprawiedliwiające, jakoby psałterz był własnością królowej Małgorzaty, i upowszechnił w literaturze tę nazwę.

Pan dr. Nehring słusznie zarzuca Borkowskiemu, że gdy królowa Małgorzata była Czeszka, tekst dla niej raczej powinienby był być czeski, nie polski, a niczem się nie tłomaczy potrzeba tekstu niemieckiego. Zważywszy nadto, że jako pięcioletnie dziecię roku 1340 przywiezioną była na dwór węgierski, i mając lat jedenaście zaślubioną została Ludwikowi, trudno przypuścić aby właśnie dla niej psałterz miał być sporządzony. Prawdopodobniejszą jest rzeczą, że był przeznaczony dla Maryi i jej męża Zygmunta. Zaprzecza atoli p. dr. Nehring kategorycznie, aby kodeks ten był w ręku i w użyciu Maryi. Raz dla tego, że jest wyraźnie z trzech osobnych pism złożony, co wskazuje że był zwolna dopełniany; — dalej że wykwintność pisma i ozdobność illustracyi wprawdzie aż do ósmego kwaternionu nader są staranne, ale potem co raz więcej widać pośpiechu w pisaniu i zaniedbywania ozdób, wypełniających próżne miejsca, co zdaje się dowodzić, iż pierwotne przeznaczenie psałterza dla rodziny królewskiej następnie zmienionem zostało. Powtóre dla tego, co jest najważniejsza, że p. dr. Nehring odkrył, jako pierwsza karta pierwszego kwaternionu do okładziny kodeksu przylepioną została, i gdy udało się tę kartę odlepić, znaleziono na niej napis: Bartholomeus Siess me possidet Anno 1557. Emptus ab Italico negociatore septem solid. Psalterium istud 16 psalmis excedit reliqua exemplaria. Pismo to wskazuje wyraźnie na wiek XVI, a owe 16 psalmów są to kantyki, o których wyżej była mowa, któremi powiększony był psałterz, i których tylko część pozostała w kodeksie.

Prócz tego napisu, jest jeszcze napis innej ręki wyraźnie z XV wieku, bardzo klejem zamazany, zawierający urywki z psalmów. Na odwrotnej stronie pierwszej karty u samej góry jest napis wyskrobany i dla tego nie do odczytania, pisany znowu inną ręką ale także z XV wieku, zawierający zdaniem Dra. Nehringa nazwisko ówczasowego właściciela kodeksu. Dadzą się tylko odczytać ułamki: got.. de... alijs. — Dwa ostatnie zapiski nie mają żadnego znaczenia. Fragmenta pomienione nie starczą za dowód, że to był napis nazwiska właściciela psałterza w XV wieku. Atoli to pewna, że roku 1557, a zatem na 8 lat przed wyjechaniem królowej Katarzyny z Polski, psałterz był już własnością jakiegoś Włocha, następnie Bartłomieja Siessa, który go od Włocha odkupił, a więc nie znajdował się w posiadaniu familii królewskiej. Ponieważ i oprawa kodesu z roku 1564, na dwa lata przed wyjazdem Katarzyny z Polski, nie ma żadnych znamion królewskiej własności, gdy i w opactwie Floryanskiem nie zachowała się żadna tradycya, jakim sposobem dostał się ten kodeks do biblioteki opactwa — wnosi ztąd słusznie i sprawiedliwie Dr. Nehring, że po owe czasy, w XVI a może już w XV wieku, psałterz nie był własnością rodziny królewskiej Anjou, panującej w Węgrzech; że jeżeli początkowo był przeznaczony dla Maryi i jej małżonka Zygmunta, co z ornamentów i starannie opracowanej pierwszej części wnosić można, przeznaczenie to później zmienić się musiało i kodeks dopełniony potem bez należytej staranności, przeszedł na własność prywatną. Dla tego nie nazywa go autor ani psałterzem Małgorzaty, ani Maryi, tylko psałterzem Floryańskim, a nawet dodaje: "że wątpliwem i prawie nie podobnem się wydaje przypuszczenie, że był kiedykolwiek w użyciu królewskiej familii polskiej" (3).

Otóż na ten ostatni wniosek acz uczonego autora i sumiennego badacza trudno nam się zgodzić. Po owe wieki, w których się prawdopodobnie pisownia polska dopiero poczynała, a używając ku temu głosek łacińskich, nieodpowiednich na oddanie rozlicznych zmiękczeń sławiańskich, łamać się musiała i z formami i z pisownią, zapatrując się na starsze o wiele wzory czeskie, — po owe czasy sporządzenie przekładu, spisanie, i illuminowanie każdego większego dzieła, jak psałterz trójjęzykowy lub biblia, stawiały tyle zachodu, pracy i trudu, że tylko wielkim kosztem i przez dłuższy czas wykonać się dały, a więc tylko z rozporządzenia króla lub królowej uskutecznionemi być mogły i tylko w ich zachowaniu dzieła takie się mieściły. Krom zapobiegliwości duchowieństwa, które było przeciwnem upowszechnieniu ksiąg św. w tłómaczeniu polskiem, nie mającem powagi, jaką miała Vulgata, nie było wśród prywatnych magnatów, ani woli, ani chęci, ani nawet możności przysparzania sobie tego rodzaju rękopisów. Można zatem z całą pewnością twierdzić, ku czemu ornamenta psałterzowe naprowadzają, że psałterz Floryański przynajmniej w pierwszej swojej części, był przeznaczony prawdopodobnie dla królowej Maryi i jej małżonka Zygmunta. Marya, która po śmierci Ludwika W. wstąpiła w 12 roku życia swego na tron (1382 r. ), najsmutniejszy prowadziła żywot podczas wojny z Turkami i w czasie buntów i niepokojów rodzin magnackich węgierskich, wsród których babka jej Elżbieta w więzieniu skończyła, a i ona sama uwięzioną i dopiero przez męża uwolnioną została. Były to okoliczności, które dość wyraźnie wskazują, iż pierwotne postanowienie sporządzenia wspaniałego psałterza dla Maryi i jej oblubieńca Zygmunta, spełnąć musiało. Atoli raz rozpoczęty przekład prowadzony był dalej, acz już ani z tym co dawniej nakładem, ani z tą starannością i wystawnością wykończony znajdować się musiał w posiadaniu rodziny panującej na Węgrzech z familii Anjou; a prawdopodobnie zabrać go z sobą mogła Jadwiga, młodsza siostra Maryi, gdy wyniesioną została na tron polski, jeżeli się odniesiemy do słów Długosza pod rokiem 1399, gdzie mówi o królowej: ad orationem et lectionem librorum divinorum, videlicet veteris et novi testamenti, Omeliarum quatuor Doctorum.... et plurimorum aliorum de latino in polonicum translatorum, animum et cogitationem intenderat.

O psałterzu Floryańskim i o biblii królowej Zofii, o której jeszcze mówić będziemy, można orzec nie bez słusznego powodu owo: habent sua fata libelli. Dziwnie się te dwa najdawniejsze zabytki piśmiennictwa polskiego wiążą ze sobą. Gdy się wydawca pomienionej biblii dowiedział o odkryciu Dr. Władysława Nehringa napisu na przylepionej karcie psałterza Floryańskiego do okładziny, jako w roku 1557 był jego posiedzicielem Bartłomiej Siess, nabywszy go od przekupnika Włocha, wpada na domysł, któremu wielkiej niemożna odmówić trafności i powiada w przypisku do stronnicy XXXII swojego wstępu: "Do Siessa zaś dostała się ta pamiątka polska za pośrednictwem jakiegoś przekupnia Włocha. Zkądże tu Włoch do niej przyszedł? Odpowiedź zdaje mi się być łatwa. Wszakżeż to właśnie rokiem pierwej t. j. w r. 1556 ujechała Bona z Polski, ogołociwszy królewski zamek warszawski ze wszystkich sprzętów i kosztowności tak dalece, że nawet obicia zedrzeć kazała, a to wszystko potajemnie i podstępnie: oddając bowiem klucze senatorom przytomnym, śmiała utrzymywać, że wszystko w nim zostawiła nietknięte. Pozabierała tedy i te wszystkie rodzinne pamiątki, które były w jej posiadaniu czasowem jako królowej, z przeznaczeniem, ażeby przeszły po niej w spadku na dalsze małżonki panujących. Należały widać do tych pamiątek i starożytne piśmienne zabytki, przechowywane w domu Jagielońskim, jako szacowne klejnoty, jak Psałterz ów niegdyś Jadwigi, a pewnie i nasza Biblia. Dalsze dzieje Psałterza mamy teraz potrosze wyjaśnione. Były one dość krótkie, gdyż nie miała dobra Bona, a może też jaki jej wierny dworzanin nic spieszniejszego do roboty, jak sprzedać go za co za to rodakowi jakiemuś, który kupczył szpargałami. Stało się to pewnie jeszcze r. 1556, skoro handlarz ów już go w roku 1557 za 7 soldów odkazuje Siessowi."

Później dowiemy się, że ten sam los spotkał polski kodeks biblii królowej Zofii. Przeciwko temu trafnemu domysłowi prof. Małeckiego nie da się nic powiedzieć. Zgadzają się daty. A psałterz dostawszy się raz w ręce prywatne, mógł na tej drodze dostać się do biblioteki opactwa Floryańskiego, chociaż dalsze koleje tego rękopismu, od czasu jak został własnością Siessa, są nam całkiem niewiadome.

Pozostaje jeszcze do rozstrzygnienia pytanie chronologiczne, kiedy były pisane trzy osobne charaktery psałterza, najwidoczniej trzy rozmaite pisma znamionujące. Podziwi każdego, że tak znamienity i biegły slawista, jakim był Kopitar, mógł dać tak stanowcze orzeczenie, o którem wspomnieliśmy wyżej, wedle którego trzecia część miałaby być o blisko sto lat starszą od pierwszej. Na taki przeciąg czasu rozstrzygnąć tu tylko może i powinna paleograficzna znajomość pisma. Czy te zasady powodowały sądem Kopitara i pana Dr. Nehringa, który jest zdania przeciwnego (4), i o sto lat później kładzie napisanie trzeciej części niżeli Kopitar, jest nam niewiadomo. Pan Dr. Nehring jedną tylko paleograficzną różnicę zalicza: "którą się tylko w tej części spotyka, to jest użycie litery w w miejsce samogłoski u n. p. stolczw = stolczu; wsta=usta

Pismo to trzecie sięga już prawdopodobnie początków wieku XVgo." Okoliczność, któraby raczej mówiła za Kopitarem niż za nim.

Inne powody, które na poparcie swojego zdania autor przytacza, nie są przekonywającymi. Nie podobna przypuścić, aby Kopitar dał się uwieść starszem wejrzeniem pergaminu, z powodu lichego i kruszącego się pod palcami atramentu. A chociaż prawda, że się zwykle kaligraf trzeci stosuje do pierwszego, a nie pierwszy do trzeciego, to jednak, jeżeli istniał końcowy fragment dawnego psałterza z kantykami, nie ma nic niepodobnego, aby pisarz sporządzając część psalmów pierwszą, jeżeli miał na myśli złożyć z tamtym jednę całość, nie używał tej samej, co w tamtym, liczby linii, tego samego obliniowania kolumn i całego podobnego urządzenia zewnętrznego. Nakoniec i tak jeszcze tę rzecz tłomaczyć sobie można, że część trzecia niekoniecznie jest oryginałem dawniejszego psałterza, ale może być tylko jego wierzytelną kopią, przez późniejszego przepisywacza dokonaną.

Spór ten chronologiczny da się tylko rozwiązać przez biegłego znawcę paleografii polskiej i równie biegłego lingwistę, który dokładnie poznał formy i sposoby, jakiemi się wyrażano od końca XIII do początku XV wieku. Na stuletnią przestrzeń czasu, acz przy szczupłym materyale, muszą się koniecznie odnaleźć pewne gramatyczne i ortograficzne znamiona, nie dające wątpliwości, do jakiego czasu odesłać należy starożytny zabytek piśmiennictwa polskiego. Nie rozstrzygamy i my tej kwestyi, która się tylko przez autopsją oryginalnego kodeksu da rozwiązać, nadmieniamy tylko, że i p. Dr. Nehring utrzymuje, jak Kopitar, jako kodeks rzeczywiście przez trzech kaligrafów był pisany. Pierwszą rękę znać — powiada — przez 24 pierwsze zeszyty i przez pierwsze pięć kolumn 25° zeszytu, w tekście do słów: Nasypana bodczcze. Charakter pisma jest wszędzie ten sam z XIV wieku. Drugie pismo czarniejszego atramentu ciągnie się przez resztę zeszytu 25°, aż do piątego wiersza w 27ym kwinternionie. Różnicę widać w o czasem pięć i sześć razy łamanem, dalej w rysunku liter g, x, a, y, I, także z i k. W tekście łacińskim zachodzą skrócenia, których w pierwszej części prawie wcale nie ma; ortografia polska jest z gruntu inna, późniejsza. W tekście niemieckim mein, dein, zastępuje poprzednie min, din. W pierwszej części polskie inicyały znać po niebieskim kolorze, niemieckie po czerwonym, łacińskie po złoconym; tu w 25 kwaternionie są one czerwono kolorowane a w 26 zeszycie są złocone. Trzecia ręka odznacza się atramentem lichym i wykruszającym się, ma odmienne dekoracye, pismo siadlejsze, uderzającą różnicę w rysunku liter k, z, r. Samogłoska a stoi na szerokiej podstawie w ostrych pięciobokowych załomach Nosowa o ma przekreślenie pionowe, idące środkiem, lub też dwie klinowate kreski, podobne do kolców cierniowych. Wszędzie też zamiast samogłoski u używana spółgłoska w.

Na tem kończymy część historyczną psałterza Floryańskiego i przechodzimy do podobnej części Biblii królowej Zofii, idąc za uczonemi i dokładnemi wiadomościami prof. Ant. Małeckiego.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Jak polemika między kustoszem Kopitarem a hr. Stanisławem Borkowskim rozpowszechniła wiadomość o psałterzu Floryańskim, tak spór podobny między Simeonem Teofilem Turnowskim, który był zwierzchnikiem (super attendentem) na całą Wielkopolskę zborów Braci Czeskiej i umarł w Ostrorogu 1608 roku, a ks. Marcinem Tworzydlem, proboszczem kościoła św. Trójcy w Wilnie, zwrócił głównie uwagę na rękopis Biblii polskiej, która się wówczas znajdowała w domu panów Krotowskich. Jeszcze w roku 1594 wydał Turnowski w Wilnie: "Zwierciadło nabożeństwa chrześciańskiego w Polszce," w którem na dowód reformacyjnych dążności Polaków przytacza tę okoliczność, że królowa Jadwiga, żona Władysława Jagiełły, Pani bogobojna, kazała sobie biblią na polski język przełożyć, na której ustawicznie jako prawa ewangeliczka czytała. Ksiądz Tworzydło w tym samym jeszcze roku wydał w Wilnie "Okulary na zwierciadło nabożeństwa chrześciańskiego w Polszce, " w których zbijając punkt po punkcie twierdzenia Turnowskiego, zarzuca mu fałsz co do Jadwigi, która mogła przekłady biblijne czytać, ale już istniejące, bo żaden z historyków nie wspomina, aby sobie kazała biblią na polski język przełożyć.

Milczał przez dziewięć lat gwałtownie zaczepiony Turnowski. Tymczasem wpadł mu do ręki rękopism biblii polskiej, na którym napisane było: "Dokonały się księgi Zakonu na Grodzie w Nowym Mieście Corczyn, ku przykazaniu a woli najoświeceńszej księżny Paniej Paniej Zofii z Bożej miłości królowej Polskiej, Paniej najmiłościwszej. A wykładały się przez X. Andrzeja kapłana Jej Mości, dziedzica z Jaszowicz. A pisane przez Piotra z Radoszyc, dnia Wtorkowego św. Jana zeszsłowie ante Portam Latinam. Pod latem bożym 1455." Wystąpił wtedy, wsparty takim dokumentem, że królewna Zofia (naturalnie nie Jadwiga, jak dawniej utrzymywał) rzeczywiście kazała biblią na polski język przełożyć.

Pisemko które wydał: "Jasne oko prawdy X. Simeona Turnowskiego z odpowiedzią na okulary X. Tworzydłowe" wyszło w Wilnie nakładem Jana Sicińskicgo, marszałka powiatu Upitskiego, 1604 roku. Ksiądz Tworzydło już wtenczas nie żył, a prowadzona dalej polemika przez księdza Macieja Szalajskiego, plebana w Zadźwiniu na Podlasiu, Okulary wtóre na ciemne i ślepe oczy ministrów 1605 roku," tyczyła już tylko samych spraw wyznaniowych.

O czem już Turnowski wspominał, że się biblia ta znajdowała w domu panów Krotowskich, powtarza także Marcin Graet w roku 1617, także senior braci Czeskich w Polszce, w książce: "De prima ecclesiarum unitatis Fratrum in Polonia origine succincta narratio. Quod bibliorum exemplar manuscriptum hactenus in domo Mag. et Gen. Dominorum Krotosciorum de Krotoszyn studiose asservatur."

Andrzej Węgierski w dziele swojem: "Systema historico-chronologicum ecclesiarum slavonicarum" a które wyszło już po śmierci autora

1652 roku, cytując zdaje się, z pamięci, powtarza z małemi odmianami, o czem wspominał Turnowski, notatkę, której już nie ma w uszkodzonym znacznie rękopiśmie, a która stać miała na końcu rękopismu:

"Absoluta sunt haec Biblia in Castro Novae Urbis Corczyn, ad mandatum et voluntatem Sereniss. Reginae Poloniae Sophiae: translata per Andream de Jassowitz, scripta per Petrum de Cadoszitz 18 August, anno 1455, superstite adhuc vidua Sophia regina, regnante jam Filio ejus Casimiro Jagiellonide. Fuerunt ista Biblia in bibliotheca illustris cujusdam Patroni." Z tych ostatnich słów pokazuje się, że biblia już wtenczas, około połowy XVII wieku, nie była w posiadaniu Krotowskich.

Odtąd ślad biblii przepadł zupełnie i tylko protestanccy teologowie w XVIII wieku, jak Tschepius, Ringeltaube i Friese, podawali o niej dawniejsze wiadomości, wielokroć fałszywie przedstawiane, za któremi nawet poszedł Tadeusz Czacki, w przypisach do dzieła o "Litewskich i polskich prawach (tom 1 nota 264), powtarzając za Friesem, że królowa Jadwiga kazała dla siebie przetłomaczyć biblią, której to pracy dopełnił Andrzej de Jassowietz 1390 roku. Jeżeli tu Czacki dodaje, ze część tej, biblii ma u siebie, to i w tem błądzi. Posiadał bowiem psałterz polski z XV wieku, będący tylko kopią zmodernizowaną psałterza Floryańskiego. Posiada go obecnie biblioteka Sieniawska. Jest takowy in 4°, kiedy karta biblii królowej Zofii jest in folio.

Dopiero hr. Dominik Teleki, wydawszy podróż swoją po Węgrzech w narodowym języku 1797 roku, przetłumaczoną na niemieckie, (Reisen durch Ungern, uebersetzt von Nemeth. Pesth 1805 roku), wspomina, że w Szaros Pateku znalazł w bibliotece, polską, na pięknym pergaminie napisaną biblią, wielką rzadkość, że przetłomaczyła ją królowa Jadwiga z węgierskiego, a rękopism niniejszy jest z roku 1390. Uczony Dobrowski dał o tem znać J. S. Bandtkiemu w Krakowie, który pominął tę wiadomość jako nieprawdopodobną. Dopiero uczeń jego Ludwik Kosicki, mówiąc w Miscellaneach krakowskich 1814 roku o bibliach polskich, wspomina mimochodem, na mocy listu Dobrowskiego, o jakiejś biblii polskiej mającej się znajdować w Szaros Pataku.

Zainteresowała się tą sprawą Rozalia z książąt Lubomirskich Rzewuska i uproszony przez nią hr. Mailath, mający stosunki z kolegium Szarospatackiem, dał bliższe i zupełniejsze, lecz nie całkiem dostateczne o tej biblii wiadomości, które umieścił Niemcewicz w II tomie Pamiętników o dawnej Polszce (1822 r.), wraz z podobizną bardzo pospiesznie skreśloną samego rękopisu. Według Mailatha miało kolegium tę biblią otrzymać w darze od Rakocych książąt Siedmiogrodzkich 1648 roku.

Andrzej Kucharski, odbywający z upoważnienia i kosztem uniwersytetu Warszawskiego podróż naukową, obejrzał także biblią w Szaros Pataku i następny położył na tylnej kompaturze napis: "Die 19 et 20 decembris 1827 permissu cl. prof. Samosy vidi hunc codicem atque legi. Dolendum valde, quod temporum iniquitate plurima desint. Est enim codex e vetustiori transcriptus, quod testatur ipsa lingua, quae est illi in codice Psalterii sec XIV, quod Lincii conservatur (psałt. Floryański), fere cadem Orthographia, solummodo recentior. Saros Patakini. Andreas Kucharski Prof. Univ. Reg. Varsaviensis.

Defekta, o których prof. Kucharski wspomina, są znaczne. Biblia zawiera w ogóle stary testament, jak to sam napis na grzbiecie świadczy "Biblia Polonica. Thes. Vetus" i zapiski na wewnętrznej stronie okładki, gdzie stoi: "A nie masz tu nowego Testamentu, Przypowieści Salomonowych, Ekklesiasta jegoż, Pieśni jego, Mądrości, Siracha, Wielkich proroków a dwanaście małych Machabeów, Ezdry 1111 księgi." Zapisek ten położony przez Łasickiego, który bawił w domu Krotowskich, dowodzi, iż za jego czasów już tych wszystkich części starego testamentu brakowało. Kodeks sam jest to duży, gruby foliant, okładziny drewnianne. pół cala grube, naklejone żółtym pergaminem, długość blisko 15 cali, szerokość 10 1/2 cala, grubość 5 cali. Z tej grubości da się rozpoznać, że było kart, (nie stronnic) 470, a dziś ich tylko jest 185, więc 285 kart powydzierano.

Rzecz dziwna, że cztery karty się odnalazły i użył ich prof. Małecki w wydaniu swojem. Poeta Hoffmann von Fallersleben w jakiejś książnicy Wrocławskiej odkrył naklejone dwie ćwiartki pergaminowe, zapełnione pismem średniowiecznem, na oprawie pewnej książki łacińskiej z XVII wieku i posłał je prof. Hance do Pragi. Tekst jest cały, acz biały pergamin poobrzynany i zawiera ustępy proroctwa Daniela. Hanka, mając sobie przesłane przez Pawła Jolszaja z Węgier fascimile początku biblii szaroszpatackiej, uznał od razu po kształcie pisma zewnętrznego, że to urywek z tej biblii. Zdał o tem sprawę w roku 1834 w drugiem wydaniu Slavina Dobrowskiego, które w tym roku dokonał. Ważne tu wypowiedział zdanie i poparł dowodem, że biblia rzeczona nie jest tłomaczeniem z łacińskiej Vulgaty, lecz z czeskiej najdawniejszej biblii, zwanej Leskowetzische Bibel (5) znajdującej się w rękopismie w król. bibliotece Drezdeńskiej, które to zdanie podziela i popiera w zupełności prof. Małecki.

Inne dwie karty in folio, znalezione podobno w Królewcu, pojawiły się po śmierci jakiegoś zbieracza starożytności w Łomży i przesłane prof. Maciejowskiemu do Warszawy. Jest to urywek z ksiąg Paralipomenon, tak dokumentnie należący do biblii królowej Zofii, że kiedy w niej ostatni wyraz karty kończy się na zgłosce Jona, a następnych kart brakuie, to pierwsza z kart prof. Maciejowskiego zaczyna się od zgłoski las, uzupełniając wyraz Jonatas. Co o tych kartach wiedział, podał Maciejowski w "Pamiętniku Religijno-moralnym na rok 1848". Utrzymuje oraz, że kodeks szaroszpatacki jest biblią pisaną dla królowej Jadwigi w roku 1390, a jeżeli była inna biblia królowej Zofii, to ta zaginęła bez śladu i była tylko kopią niniejszego przekładu. Zbija to utrzymywanie Maciejowskiego a i Wiszniewskiego, który je, acz nie tak stanowczo, już w roku 1840 w I tomie Literatury Polskiej objawił, ta okoliczność, że tenże Łasicki, któregośmy już raz przytaczali, dał na okładce następujący napis: "Przełożone są thy kxięgi ex Hieronnymi translatione za króla Polskiego Kazimierza, ojca Sigmunta króla, na żądanie matki Kazimierza Sophiej królowey Polskiej, roku od naro. pana Christa 1455 przez ślachetnego księdza Jędrzeja z Jaszowic, kapłana tej królowey, a pisano w Nowym Mieście, 10 mil od Krakowa, patrz co pisano na końcu Joba."

Ponieważ księga Joba wydarta z manuskryptu, nie wiadomo co tam było zapisane. Ale potwierdza uwagę Łasickiego drugi, tamże na okładce umieszczony zapisek, najwidoczniej Turnowskiego, tej osnowy: "Była przed tym Biblia na Polsky język przełożona, około roku Pańskiego 1390, za staraniem y nakładem królowey Polskiey Jadwigi, córki króla Węgierskiego y Polskiego Ludwika, dziedziczki Polskiej, pierwszey żony Jagieła Władzisława króla Polskiego, o którey pisze Miechowita lib 4. cap. 41, iż testament nowy y stary dawszy sobie po polsku napisać pilnie czitała. Ale Sophia królowa, którey tę oto Biblią napisano Roku 1455, była córką Andrzeja książęcia Kijowskiego greckiej wiary, którą Jagieło krol już stary będąc pojął roku 1422 y była mu czwartą a ostatnią żoną, s którą mu Pan Bog potomstwo dał, a z niey Poszli królowie Polscy aż do Sigmunda Augusta. Była tedy, gdy tę Biblią przepisano już wdową po śmierci Jagieła Władzisława małżonka swojego, zmarłego w roku 1434. Już też na ten czas Syn iey Władzisław Krol Polsky y Węgiersky zginął był na wojnie Tureckiey u Warny roku 1444. A tego czasu Kazimierz drugi Syn iey krolował w Polszcze, pojąwszy w stan małżensky Helźbietę Córkę Albrechta Cesarza, krola Węgierskiego y Czeskiego w roku 1453. Za czym we dwie lecie ta biblia jest przepisana. Już iei półtora sta lat dochodzy."

Jeżeli w roku 1604 wydał swoje "Jasne oko prawdy" a rokiem wprzody spotkał się z kodeksem biblii u Krotowskich, o czem było wyżej, to od 1455 roku, w którym była pisana, rzeczywiście 150 lat dochodziło. Zresztą i czeski sposób pisania polskiego ł przez l, a polskiego ł przez l, oraz używanie y za i, przemawia za tem, że ten zapisek Turnowski podał, który był Czechem, urodzonym w Turnowie 1544 roku.

Taka jest literatura o biblii królowej Jadwigi, wedle notat prof. Małeckiego, do czego dodaćby jeszcze można wzmiankę, że w Zabytku dawnej mowy Polskiej, który wyszedł w Poznaniu 1857 roku, staraniem Tytusa hr. Działyńskiego, znajduje się podobizna, wyjęta z Paralipomenon tejże biblii, wybornie wykonana.

Żałować należy, że się prof. Małeckiemu nie udało, jak to zamierzał, samemu jechać do Szarosz Pataku, dla obejrzenia kodexu. Sporządzone zeń podobizny, oraz przepisanie rękopismu na sposób, w jaki został wydrukowany, znamienują zaprawdę znakomitego paleografa, jakim

jest pan Piekosiński z Krakowa, któremu ta praca poleconą została, ale starożytny pomnik językowy jest jak dzieło wytworne sztuki pięknej, w którym każdy nowy znawca, nowe strony i własności odkrywa. Wszakże kodeks Floryański po dwa kroć i przez kilka miesięcy zostawał w ręku Kopitara: a ileż to nowych rzeczy odkrył w nim Dr. Nehring, gdy go sam na miejscu obejrzał. Wszakże nawet opisy biblii królowej Zofii, tak omyliły nakładcę, wydawcę, i samego pana Piekosińskiego, że zamiast 185 stron, o których pisano, znalazł tyleż kart, i kodeks w rozmiarach tak obszerny, że poniechać musiał zamiaru przekopiowania go w całkowitej podobiznie, i poprzestać na taniej pisowni, podając ją w druku łacińskim. Nie wątpię ani na chwilę, że mimo najsumienniejszego starania wydawcy, późniejsze porównanie kodeksu w oryginale, wskaże jeszcze nie jedne usterki w wydanej obecnie biblii. Z czego wypada, że wydanie oryginału na miejscu, o które się kollegium Szaroszpatackie, acz napróżno, u uniwersytetu Lwowskiego upominało, zostaje zawsze jeszcze potrzebą naukową.

Język i piśmiennictwo nasze zachowa zasłużoną wdzięczność dla szczodrobliwego nakładcy, księcia Jerzego Lubomirskiego, Kuratora nad zakładem narodowym Imienia Ossolińskich we Lwowie, a w szczególności dla uczonego wydawcy profesora Antoniego Małeckiego, za których pracą i staraniem, wyszło na świat kosztowne ale i monumentalne dzieło Biblii królowej Zofii. Mimo wielkich zasług i usilności szanownego wydawcy, nie możemy przecie zgodzić się, że w trzech, zdawałoby się małoznacznych punktach, odstąpił od pierwowzoru: to jest pod względem znaków pisarskich, które w kodeksie bez ładu i porządku są umieszczane, lub opuszczane; powtóre, że użył wydawca wielkich liter w imionach własnych i na początku okresów, kiedy w kodeksie to małych to wielkich liter, wielekroć bez żadnego powodu przepisywacz używał, a nawet zamiast np. Aaron pisał a Aron; po trzecie, że kodeks łączy spójniki, przyimki w ogóle partykuły, z następującemi po nich wyrazami np. zamiast a ćmy były pisze aczmi bili, zamiast a duch boży nad wodami pisze aduch boszy nadwodamy i t. p. — tu wydawca wszystkie te zrośnięte wyrazy porozłączał. — Nie ma wątpliwości, że tego rodzaju zmiany ułatwiają o wiele odczytanie i zrozumienie kodeksu. Atoli zważyć należy, że wydanie kodeksu z pisownią jego starożytną nie miało na celu zwyczajnych czytelników, dla których takie ułatwienia są potrzebne, ale uczonych lingwistów, którzy się w tych trudnościach piśmienniczych znaleźć umieją. Jest to zawsze już modernizowanie, dziejące się ze szkodą, że tak powiem rysów twarzy, w których się przedstawia starożytny pomnik naszego piśmiennictwa. Nie poznajemy go we właściwej fizyognomii, ale już w innej, nadanej mu dowolnie przez wydawcę. Nie mielibyśmy nic przeciw temu, gdyby szanowny wydawca w trudniejszych przypadkach gdzie zrozumienie tekstu od porównania go z Vulgatą lub z czeskiemi wzorami zależy, dał był objaśnienie w przypisku. Zdaniem naszem wydawnictwo starożytnego językowego zabytku powinno sobie położyć za zadanie, by nie ścierać kolorytu wieku, choćby takowy od pojęć językowych nowszych czasów, jak najdalej odbiegał i w nieregularnych, a nawet nieporządnych przedstawiał się rysach.

Mimo tych trzech odmian, tyle jest starań szanownego wydawcy, aby dzieło tak ważne i rzadkie, ile możności, zrównać z pierwowzorem; tyle nauki i wiadomości w opracowaniu obszernego wstępu, że dalecy jesteśmy, aby wielkim zasługom jego w tej naukowej pracy, chcieć w czemkolwiek ubliżyć. Idziemy za jego wskazówkami co do dalszych historycznych spostrzeżeń nad kodeksem polskim w Szarosz Pataku.

Biblia ta znajdowała się roku 1562 w posiadaniu Jana Krotoskiego, herbu Leszczyc, wojewody Inowrocławskiego. Dowodem tego tarcz herbowna Leszczyc, wyciśnięta na wierzchnej kompaturze; pod tą tarczą są litery I. C. i rok MDLXII. W tym roku wyraźnie nastąpiła oprawa biblii, a litery i herb wskazują jej ówczasowego właściciela. Z tego samego zdaje się roku jest napis Łasickiego powyżej przytoczony. Zapisek zaś S. T. Turnowskiego odnosi się do 1604 roku.

Jan Łasicki był gorliwy zwolennik braci Czeskich, autor dzieła Clades Dantiscana, wydanego w Poznaniu 1577 roku i Historyi Braci Czeskich, po łacinie w ośmiu księgach, z których tylko ostatnia ukazała się w druku staraniem Jana Amosa Comeniusza roku 1649. Bawił to w Barcinie, majątku Krotoskiego, to w Zasławiu litewskim u podskarbiostwa Hlebowiczów. Podskarbina była córką Jana Krotoskiego. Odbywał różne podróże, a i towarzyszył synom wojewody za granicę.

Z zapisku Łasickiego wynika, że za jego czasu biblia zawierała tylko stary testament, aż do Psałterza włącznie. Reszty ksiąg storozakonnych już wówczas nie dostawało. Dziś z Estery, Joba i Psałterza nie pozostało ani karty, a i z poprzednich ksiąg same tylko zostały urywki. Rękopism dzieli się na zeszyty po 10, wyjątkowo po 12 kart. Jest ich obecnie 38. Zeszyty 13, 22, 23, 24 wydarte do szczętu, inne zatrzymały zaledwie po pare kart.

Dwie karty Danielowe, odnalezione przez Hofmana von Fallersleben, nie należały już do biblii, gdy była oprawiona 1562 roku. Należały więc do dawniejszych defektów, ile że pisane ręką tego samego Piotra z Radoszyc i są tej samej zewnętrznej formy, jaką ma poprzednia część biblii.

Co Turnowski umieścił w swojem "Jasnem Oku" dokonały się księgi zakonu i t d. z roku 1455, był to zapisek, który powinien był stać na końcu przekładu starego testamentu. Zkąd to wziął Turnowski, skoro za jego czasów rękopism zaledwie połowę starego testamentu zawierał? Łasickiego zapisek: patrz co pisano na końcu Joba" odsyła nas do końca przekładu księgi Joba. Może więc, że tam czyjaś ręka umieściła wyrazy, które stały na końcu zaginionego przekładu biblii. Ale i tu wszelki ślad się zatarł, bo księgi Joba biblia obecna nie posiada.

Kodeks, pod względem zewnętrznego pozoru, ma pergamin prawie tego samego gatunku z częstemi skazami. Każda stronnica pisana we dwie kolumny, wierszy w każdej kolumnie 35, zrzadka 36 lub 34. Po nad kolumnami idą dwie linie, a między niemi czerwonym atramentem napis łaciński tej księgi biblijnej, której przekład polski był spisywany. Początkowe litery rozdziałów są czerwonego koloru, zaś wielkie litery, znachodzące się w środku tekstu, pociągnięte żółtą farbą na pokładzie czarnego tuszu. Inicjałów braknie w tych wszystkich częściach, których początki dochowały się dotąd. Zapewne ich nie było i w tych księgach, które zaginęły. Inicyały malarze zwykle dorabiali później, i tej ozdoby znać się nie doczekała biblia królowej Zofii. Wyjątek stanowi pierwsza karta kodeksu, mająca inicjał księgi Genezis, i cała obwiedziona malaturami z trzema herbami na dole; orłem, pogonią, a w środku herb wytarty, zdaje się być Rakuski. Cała ta malatura dodana dopiero w początku XVI wieku. Albowiem krom herbu średniego, namalowanego na pergaminie, dwa boczne herby są proste drzeworyty, jakich używała drukarnia Hallera (od roku 1508 do 1512), nalepione na pergamin, a potem pociągnięte farbami. Paleografowi panu Piekosińskiemu udało się odlepić pogoń, znalazł spodem czysty pergamin, a na odwrotnej stronie odlepionej kartki, oddrukowany jakiś wiersz łaciński z historyi wojny Trojańskiej. Wydawca dał podobiznę tej ornamentowej stronnicy kodeksu i kazał nią oraz okleić kompaturę wydanego przez siebie dzieła.

Prof. Małecki zauważa i orzeka z zupełną pewnością, o czem się także naocznie przekonać można z załączonych pięciu podobizn, że tę biblią spisywało z kolei pięciu pisarzy. Działy czterech pierwszych przepisywaczy w zdefektowanej biblii nie są wielkie. Na trzeciego przypadają tylko trzy karty. Piątym pisarzem był niezawodnie ów Piotr z Radoszyc, o którym wspomina zapiska z roku 1455. Pismo jego jest najstaranniejsze. Poczyna się od karty 96, aż do końca dzisiejszego kodeksu, a zapewne szło aż do końca całego starego testamentu, gdy zważymy, że i odnalezione Danielowe urywki są prawdopodobnie jego ręką pisane.

Przepisywanie nie odbywało się razem dla przyspieszenia wykończenia dzieła, ale z koleji. I tak ostatnie rozdziały Genezy już są drugiej ręki, która także pisała Exodus. Równoczesna praca byłaby wydzieliła każdemu pisarzowi z osobna, osobną całą księgę starego zakonu, a nie urywała prawie przed samym końcem. Następnie Piotr z Radoszyc, główny pisarz, byłby sobie wydzielił zapewne pentateuch Mojżeszowy, a nie księgi ostatnie.

Porównanie tych pięciu tekstów, osobną pisanych ręką, pod względem języka i pisowni, pokazuje nawet znaczną różnicę co do czasu, w którym być mogły pisane. Część pierwsza nosi na sobie koloryt najdawniejszy i sięga niezawodnie czasów królowej Jadwigi. "Jest to dosłowne i niewolnicze — jak się wydawca wyraża — nie powiem tłomaczenie, ale raczej tylko spolonizowanie form i zwrotów owej czeskiej stylizacyi (6)" (Leskowieckiej czeskiej biblii). Znachodzimy tu żywcem czeskie formy, np. sem zamiast; jeśm; czast zamiast część, pocestny zamiasta podróżny; sedrdź zamiast miód; kobyłki zamiast szarańcza. Następnie przekręcanie fałszywe tychże form. Łacińskie firmamentum, przełożone w czeskiem dosłownie stwrznye, przekręcono w polskiem na stworzenie, zamiast stwierdzenie. Czeskie duch boży nassiesse sie nad wodami, przełożono po polsku duch boszy naszweczye nad wodamy, zamiast unaszal się itp. Ale i następne trzy części tekstu innorękowe, acz wyraźnie późniejsze, jeszcze pokazują to naśladownictwo czeszczyzny. Natrafiamy tu na wyrazy duben i prosinec, nazwy czeskie miesięcy. Dopiero piąta część, chociaż i tu widać porównywanie Leskowieckiej biblii, odbiega już od tak niewolniczego naśladowania, i ma już formy językowe staranniejsze.

Zapiska Piotra z Radoszyc, że w Korczynie, gdzie wedle Długosza (pod r. 1446) bawiła owdowiała królowa Zofia, ukończonym zostało 1445 roku przepisywanie biblii, wskazuje sam wyraźną datę. Ale nie ma żadnych skazówek, kiedy były pisane cztery pierwsze części, ile że nie wiadomo, kiedy nastąpił przekład czeski biblii Leskowieckiej. Wydawca słusznie się domyśla, wbrew utrzymywaniom Maciejowskiego i Wiszniewskiego i wbrew zapiski Turnowskiego, który się opiera na zdaniu historyka Miechowity, że za czasów Jadwigi nie istniało jeszcze całkowite polskie tłomaczenie biblii. Miechowita, a po nim przytoczeni co dopiero uczeni badacze nasi, rozprzestrzenili słowa Długosza, wyżej przez nas przytoczone, do przekładu całego starego i nowego testamentu, który miała czytywać królowa Jadwiga. Słowa owe wyrażają tylko, że czytywała księgi boże, mianowcie starego i nowego testamentu, homilie it. d. Z czego wnosić można, że były już wówczas tłomaczenia pojedynczych ustępów biblijnych, ale nie było przekładu całej biblii. Pocóżby bowiem królowa Zofia była ten przekład nakazywała, gdyby takowy już za Jadwigi pięćdziesiąt i kilka lat wprzódy był istniał? Nie chodziło o wyznanie. Bo królowa Zofia, acz z rodu schizmatyckich książąt kijowskich imieniem Sonka, zmieniła w Nowogródku 1422 roku imię i wyznanie i została katoliczką. Nie chodziło o ulepszenie, bo pół wieku czasu jak na owe odległe stósunki, tak wielkiej różnicy nie sprowadza, ażeby aż nowy przekład podejmować. Prawdopodobnem więc, że wdowa po Władysławie Jagielle nakazała pierwszy całkowity przekład biblii, który dopełnił ks. Andrzej z Jaszewic, tłomacząc częścią sam, co jeszcze nie było tłomaczone, a zbierając w jednę całość, co jako przekład istniało już w dawniejszych czasach i co mogło być początkiem samego rozpoczętego już nawet przekładu za królowej Jadwigi. Ztąd usprawiedliwiona nazwa kodeksu Szaroszpatackicgo jako biblia królowej Zofii.

Ta bogobojna pani żyła jeszcze, kiedy syn jej król Władysław zginął pod Warną, a brat jego Kazimierz Jagiellończyk obrany został królem. Ożenił się on z Elżbietą arcyksiężniczką Rakuzką (1454 roku). W jej więc posiadanie przeszła biblia królowej Zofii, i tem się tłomaczy zapewne wymalowany na pergaminie herb Rakuzki, na pierwszej karcie

kodeksu, Elżbieta zmarła dopiero 1505 roku. Syn jej Zygmunt I, 1512 roku pojął za żonę Barbarę Zapolską; a gdy ta w trzy lata umarła, poślubił 1518 roku Bonę księżnę Baru. Cel pierwotny kodeksu, dla pożytku królowej przeznaczony, minął. Wszakże tak cenny dokument, będący oraz pamiątką po królowej Zofii i królowej Elżbiecie, znajdować się musiał w książnicy królewskiej Zygmunta I, następnie syna jego Zygmunta Augusta, który objął panowanie 1548 roku.

Znane są nieprzychylne Polsce zabiegi i intrygi królowej Bony, a gdy utraciła wpływy na rządy syna, wiadomym jej wyjazd do Włoch 1555 roku i wywiezienie znacznych skarbów w złocie, klejnotach i innych pamiątkach, a było tego 24 wozy poszóstne. Tu zręcznie domyśla się wydawca, że i biblia królowej Zofii stała się łupem chytrej Włoszki. A opiera ten domysł na tem, że już w rok później, jakiś antykwaryusz włoski sprzedał Siessowi równie drogocenny psałterz Floryanski, powtóre, a co najważniejsza, na tem, że tekst biblii Leopolity, wydanej przez Scharffenberga 1561 roku, zdradza wielkie podobieństwo do tekstu biblii królowej Zofii.

Jest to najpierwszy druk całego pisma świętego w języku polskim, głównie oparty na łacińskiej wulgacie, ale wyraźnie porównywany i z czeskiemi i polskiemi wzorami. "Dobitne, szczęśliwe, a charakterystyczne zwroty krajowego przekładu zatrzymywał najczęściej (7). Zatrzymał nawet, i to jest widoczniejszy dowód, że Leopolita wzierał w biblią królowej Zofii — mylne tłomaczenie tekstu łacińskiego, np. w 19 rozdziale Levitika, mulier nubilis czytał tłomacz jako nobilis i przełożył geszto bibila dzewka y takesz slachczonka. Ten wyraz szlachcianka zatrzymał Leopolita. — Mikołaj Szarffenberger w dedykacyi do Zygmuuta Augusta wspomina o dawniejszym przekładzie biblii na język polski, ale że tłomacz "imienie swego przy bibliey nie zostawił, przeto już tak zatłumione być musi. A jakoż ją kolwiek bes imienia swego zostawił, tak mnie gdy do ręku przyszła, .....starałem się o to, abym jey komu poprawić dał, a starając się, nalazlem księdza Jana Leopolitę Mistrza nauki krak: kthory wziąwssy tę pracę na się, tak jey zdołał, że mam za to, chuć a pilność jego pochwalona od W. K. M. bedzie."

Z tej wzmianki widać, że Szarffenberger posiadał biblią polską, a przemilczając jak "do ręku jego przyszła" miał naturalnie słuszniejszy jeszcze powód, — jeżeli to była biblia królowej Zofii, na której zapiskach tłomacz i przepisywacz 1455 roku byli wymienieni, — zatajenia obu nazwisk, i utrzymywania bezimienności przekładu; w czem nawet nie skłamał, bo pierwsze części przekładu tej biblii były rzeczywiście bezimienne, a nazwisko ks. Andrzeja z Jaszowic ściągało się jedynie do przekładu ostatniej połowy starego testamentu. Jakiemi drogami drukarz krakowski przyszedł w posiadanie tej biblii, pozostało tajemnicą. Kronikarz Marcin Bielski, dworzanin Zygmunta I, przytacza w Kronice Świata (roku 1550), że widział jakąś starą biblią polską, w której ma się zdawało, że było dużo wyrazów serbskich, czy bułgarskich. Byłby to dowód, że na dworze starego Zygmunta znajdowała się taka biblia. W pięć lat później uchodzi Bona z Polski (roku 1555). Szarffenberger wydaje biblią z druku 1561 roku, a więc ją drukuje we dwa lub trzy lata przedtem. Rok później (1562) już biblia tego czasu jest oprawna i znajduje się w posiadaniu Krotowskich.

Te daty w ten sposób zestawione uprawdopodobniają domysł, że Bona uwiozła biblią z Polski, że się ta dostała przez jakiego przekupnia włoskiego do drukarni Szarffenbergera, a z niej przeszła na własność Jana wojewody Krotoskiego. Może już wówczas była zdefektowana, gdy ją porównywał Leopolita. Staranne porównanie obu tekstów, wykazałoby może te księgi, z których Leopolita czerpał, i te w których tego podobieństwa nie ma, zapewne dla tego, że ich w biblii królowej Zofii nie było. O nowym testamencie śladu nie ma, aby kiedykolwiek obok przekładu ksiąg starego zakonu, w biblii królowej Zofii istniał. A jednak przyjąć należy, że nowy testament mianowicie cztery ewangelie i dzieje apostolskie więcej interesowały publiczność czytającą, niżeli stary testament, i że zatem już za królowej Jadwigi części nowego testamentu przełożone były na język polski.

Są to okoliczności, które utrudniają pojęcie, jaką była ta biblia, która się w ręce Szarffenbergera dostała. To tylko zdaje się być pewnem, że biblia Jagiellońska, czy cała, czy zdefektowana, czy z nowym testamentem, czy bez niego, była w jego ręku. Dowodzi tego przedmowa Leopolity samego ku czytelnikowi chrześciańskiemu, w której powiada: że to tłomaczenie z wielką pracą i przez niemały czas przekładane jest, że nie według żydowskiej biblii, ale z Jeronima św. przetłomaczone jest; Że wedle niego myśmy też tę przetłumaczyli, ile polski język mógł znosić. Że tu Leopolita używa liczby mnogiej myśmy, zdaje się przemawiać, jako współtłomacz, a nigdzie się nie wyraża, aby sam wszystko tłomaczył.

Że się duchowieństwu podobać nie mógł zamiar Szarffenbergera upowszechnienia biblii całej przez druk, łatwem jest do pojęcia, gdy i teraz jeszcze, a owedy jeszcze bardziej, było zasadą kościoła katolickiego, nie rozpowszechniać czytania biblii, aby nie dawać powodu do fałszywego jej rozumienia. Nie drukarzy zatem, kolegów swoich miał na myśli Szarffenberger, ale duchownych, jeżeli narzeka, że wkradły się błędy, dla tego, że nie Polacy, których mu odmówiono, ale Niemcy, nieznający języka polskiego, drukowali biblią i gdy dodaje: "Ażebym tego przyczynę opisać miał, snaćby się tym obraźliwie zdało być, którzy tego przyczyńcą są; wszakoż to Panu Bogu poruczam, a sumieniu ich, którego mało mają, co mi tu czynili, ku utracie więcszej i nakładu mnie przywodząc".

Jakim sposobem kodeks biblii królowej Zofii dostał się do rodziny Krotoskich, nie ma żadnego śladu. To pewna, że roku 1562, to jest w rok po wyjściu z druku biblii Leopolity, już zostawał w ich posiadaniu. Wedle zapiski Turnowskiego był tam jeszcze 1604 roku, a wedle wzmianki Marcina Graeta, jeszcze w roku 1617. Dopiero w roku 1645 już się znajdował w innych rękach.

O Krotoskich pisze prof. Małecki, że to była w XVI wieku rodzina zamożna i senatorska. Krotoszyn wczas przeszedł na własność Rozdrażewskich. Posiadali Barcin nad Notecią i Łobżenicę. Jan Krotoski, który nabył kodeks, był naprzód kasztelanem, potem wojewodą Inowrocławskim. Miał trzy po sobie żony. Z pierwszej pozostała córka poszła za Hlebowica podskarbiego W. L. w Zasławiu; z drugiej, Latalskiej, miał syna Jana, który wyjątkowo był zagorzałym katolikiem i umarł bezdzietny jako kasztelan Inowrocławski 1583 roku. Z trzeciej Ostrorożanki, córki generała Wielkopolskiego, miał dwóch synów Jakóba i Jędrzeja, z którymi podróżował za granicą Jan Łasicki domownik Krotoskich. Jako ojciec, który zmarł 1572 roku i matka z domu Ostrorogów, tak i ci dwaj jego synowie byli zapalonymi zwolennikami wyznania braci Czeskich. Za ich to czasów zrobił 1604 roku Tarnowski zapiskę w biblii. Po Jakubie nie zostało żadne potomstwo, ani on sam nie odgrywał żadnej ważnej roli; za to Andrzej, który już w roku 1619 był dziedzicom Barcina i Łobżenicy, miał rozległe stosunki z teologami akatolickimi. Zakończył żywot swój około 1630 roku. Wygasł na nim ród Krotoskich po mieczu. Pozostała jedna córka Urszula, wychowana w domu kasztelanowej międzyrzeckiej Czarnkowskiej, wróciła na łono katolickiego kościoła i 1623 poszła za mąż za Mikołaja Sieniawskiego, także katolika. Majątek Krotoskich przeszedł w ręce Sieniawskich. Barcin przestał być ogniskiem braci Czeskich, i dla tego Węgierski gorliwy zwolennik tego wyznania, wspominając pod rokiem 1645 o biblii naszej, powiada, że była w posiadaniu modnego pana, nie wiedząc co się z nią dalej stało.

Jakimże sposobem dostał się kodeks naszej biblii do Węgier do Szarosz-Pataku? Jeden tylko, acz bardzo odległy istnieje związek rzeczy, to jest, że tam do dziś jeszcze istnieje tak nazwane reformowane Kollegium, i że kodeks był w posiadaniu także akatolika Jędrzeja Krotoskiego. Sądzę, że ta okoliczność naprowadziła szanownego wydawcę na drugi bardzo szczęśliwy pomysł, że nie Zygmunt Rakocy, jak to utrzymywał hr. Mailath w piśmie swojem do Niemcewicza, ale Jan Amos Komenius był pośrednikiem tego daru. I tak tego dowodzi.

W Ostrorogu istniał główny księgozbiór braci Czeskich, tam więc zapewne Jędrzej Krotoski, ile że miał Ostrorożankę za matkę, legował swoję książnicę, boć jej w dom katolicki swojej córki Sieniawskiej przekazać nie mógł. Gdy katolicy miejscowi brać zaczęli górę i nareszcie 1636 roku odebrali dla siebie napowrót kościół, przewieziono bibliotekę z Ostroroga do Obrzycka, własności książąt Radziwiłłów, dalej do Skoków, gdzie Rejowie dyssydenci byli dziedzicami, nareszcie do Leszna, gdzie dom Leszczyńskich i samo miasto stale się trzymały wyznania jednoty Czeskiej 1640 około roku. Urząd rektora szkoły Leszczyńskiej sprawował natenczas głośny z nauki Jan Amos Komenius, z rodu Morawczyk, który tu od roku 1627 szukał przytułku przed prześladowaniem we własnej Ojczyznie. W roku 1650 zaproszono go do Węgier do Szarosz Pataku.

Istniała tam szkoła kalwińska, którą już 1530 roku założył Piotr Pereny, dziedzic miasta i okolicy. W 20 latach rozwinęła się na akademią i przyjęła nazwę reformowanego kollegium. Po wygaśnieniu rodu Perenych, Szarosz Patak został własnością cesarską, a 1576 roku Franciszek Dobo kupił ten majątek od Maxymiliana II. Po Dobonach odziedziedziczył tę majętność ich krewny Michał Lorautfy, którego córka Zuzanna poszła 1616 roku za Jerzego I Rakocego księcia siedmiogrockiego i wniosła mu Szarosz Patak w posagu. Pod Rakocemi kollegium doszło do wielkiej świetności. I gdy Jerzy I odumarł, księżna wdowa i jej syn Zygmunt Rakocy wezwali Komeniusza 1650 roku do objęcia katedry. Komeniusz przyjął profesurę i sprawował ją cztery lata. A gdy we dwa lata umarł Zygmunt, a nastąpił ambitny brat jego Jerzy II, uwikłany przezeń w intrygę polityczną, wrócił do Leszna, a w dwa lata i z Polski nawet ustąpić musiał. Że zbiory biblioteki Barcińskiej w Lesznie znane były Komeniuszowi, dowodzi wydana przez niego 1649 roku ósma księga Łasickiego, przyjaciela domu Krotoskich, Historya Braci Czeskich, w języku łacińskim. Mógł zatem przenosząc się do Węgier zabrać z sobą z Leszna także kodeks biblii królowej Zofii i zostawić w szkole jako depozyt, sądząc, że tu będzie mógł jeszcze powrócić.

Grzegorz Kiraly de Szathmar w dziele, dotąd w rękopiśmie zostającem, Historia Scholae reformatae Saros Patakinae z roku 1770 powiada, że Zygmunt Rakocy, między wielu innemi księgami, darował bibliotece królewsko-paryzką biblią wielojęzykową (polyglotta), którą wielkim kosztem z Amsterdamu sprowadził. I na tej to wiadomości opiera się zapewne zdanie hr. Mailath o darowiznie biblii królowej Zofii, która z tamtą nie ma żadnego związku.

Po roku 1660 smutniejsze dla Szarosz Pataku nastały czasy. Bibliotekę przewożono z miejsca na miejsce; a z zapisków miarkując, znajdujących się na tylnej kompaturze — (najprzód bez daty: folia habet 194, zaś 15 maja 1751 roku: nunc 185, która to liczba kart dotąd się znajduje) — widać, że i w Węgrzech kilka kart zaginęło. Że zaś pierwotna liczba kart z 470 na 194 zmalała, trzeba do odleglejszych odnieść czasów, gdy biblia z domu Krotowskich przez Ostroróg, Obrzycko, Skoki, nareszcie do Leszna się dostała.

Po historycznym wywodzie obydwóch tych starożytnych pomników, Psałterza Floryańskiego i Biblii królowej Zofii, zwrócić nam jeszsze należy uwagę na ich lingwistyczną i pisowniczą wartość. Nie będziemy się, wdawać w obszerny porównawczy wywód wszystkich zastarzałych wyrazów i form owoczesnych, coby było bardzo pożądaną pracą, ale tę podjąć może tylko znakomity lingwista i znawca języków sławiańskich. Pójdziemy raczej za głównemi tylko znamionami ówczesnego języka, idąc po największej części za skazówkami samychże wydawców, dr. Nehringa i prof. Małeckiego, mogącemi ułatwić i poprzeć naszą pracę.

Zaczynamy od pisowni. Jest ona nader rozmaita i niejednostajna, nawet w działach jedną i tą samą ręką pisanych. Przedstawia nam obraz łamania się różnemi sposobami polszczyzny, by za pomocą łacińskich głosek, nie wystarczających cale na oddanie odmiennej zupełnie głosowni polskiej, oddać te wszystkie zmiękczone głoski i nosowe brzmienia, których łacina całkiem nie posiada. Powstają ztąd wyrazy dziwnie nastrzępione spółgłoskami, których język nasz wymówieniem pokonać nie zdolen, a które i wówczas całkiem inaczej się wymawiały niż pisały. Dzisiejsze jeszcze utyskiwanie cudzoziemców na mnóstwo spółgłosek opierających się na jednej samogłosce np. w wyrazach chrząszcz, trzciel, szczęk i t. p., których wymówić nie umieją, nie miałyby miejsca, gdyby zmiękczone spółgłoski jak sz, cz, rz, dz, ch, nie podwójnymi, ale pojedyńczemi pisały się znakami, ku czemu dąży sławiańska grafika księdza Malinowskiego. Jeżeli do tego dodamy, że naszę b ć m ń p w ś ź ż, które się u nas miękczą albo znakami, albo samogłoską i, oddawane dawniej były po największej części także podwójnemi głoskami, nabywamy wyobrażenia, z jaką trudnością nie tylko cudzoziemiec, ale nowoczesny Polak rozglądać się musi w takiej pisowni.

Już Kopitar zauważał, że w najdawniejszym stanie pisanej polszczyzny była tylko jedna nosowa głoska na oznaczenie nosowych ą, ę i nosowej zgłoski an. Znakiem tej jedynej nosowej głoski było o przekreślone pionową linijką, tak że jej końce górą i dołem wystawały. Z czego wyrobiły się dwa inne znaki, to jest o z kreską górą i spodem, bez przecięcia samego o, albo też o z górnym i dolnym haczykiem (o, ó) np. w psałterzu Floryańskim ps. 50 w. 15: y weselisz bódze iózyk moy sprawedlnosz twoió (i weselić będzie język mój sprawiedliwość twoją). W Biblii kr. Zofii w Deutoronomium roz. XXVIII: y bódó nad tobó znamyona i dziwy. Jeżeli w obydwóch tych zabytkach figuruje niekiedy o zamiast nosowego o, to do niedbałości i pomyłek pisarskich policzyć należy.

Wszakże wiek XIV i początek XV wieku jest to już epoka przejściowa wyrabiających się tak nowych form, jak znaków. Dla tego już w psałterzu Floryańskim napotykamy na różnicę między ę i ą, jeżeli w ogóle to różnicą nazwać chcemy. Pierwsza nosowa, to jest ę wyraża się przez jedno ó, druga zas przez podwójne ó np. bódóó znaczy będą, móóczó znaczy mącę. Nie jest to, jak widać różnica graficzna między ę i ą, ale różnica prozodyjna, dla oznaczenia że a w wymowie o wiele dłuższem jest od ę. Tymczasem w II części psałterza już nie natrafiamy na tę prozodyjną różnicę między ą i ę. Kopista tej części pisze za jedno i drugie pojedyńcze ó, ale już wprowadza nosową współgłoskę n, pisząc ón zamiast ó; np. bódó, czyrpyónczym (ps. 102), boyónczymy (tamże). Zaś w III części tegoż psałterza już zachodzi większa dowolność grafiki nosowej i prócz znaku ó natrafiamy także na an, ón, lub też na samo a, nawet na aó, np. zvónky (ps. 106), zblandzyly (tamże), przestaópenv (ps. 115) (w przestąpieniu), na droga (ps. 106), bódały (pt. 137) znaczy będę li, massy ps. 135) znaczy mięsu.

W Ortylach Magdeburskich i w Liber Precarivs znika już pisownia znaku ó, natomiast występują an, a, lub a z kreską z boku, na wyrażenie wszelakich brzmień nosowych, jakie się w mowie znajdują. Dopiero w Psałterzu Jadwigi, który w formie in 4° posiadał Czacki, zachodzi pierwsza graficzna różnica miedzy ą i ę. Pierwsza nosowa oznaczona dawnym znakiem ó, na drugą nosową, użyte ę, przekreślone z góry na dół linijką, z czego później wyrobiło się nasze ę.

Samogłoski nienosowe a, e, i, o, u, y, używane są wszystkie. Tylko co do dwóch ostatnich zachodzą pewne różnice. Samogłoska u, wedle ogólnej i stałej początkowo zasady, na początku wyrazu oznacza się przez v, w środku zaś i na końcu przez u np. Szódala iest dusza moia ku bogu (ps. 41). Bowem sługa twoy strzesze gich (ps. 18). On vczynił nas (ps. 99). Wyjątki od tej zasady pozbierał Kopitar i są nieliczne. W następnych częściach psałterza większa jest skłonność wyrażenia u przez v. a nawet przez w, i to w końcowych i środkowych zgłoskach, np. gensze corvnvge czebe w mylosirdzy a w slutowanyv (psalm 102 w. 4). Wekvgy oczecz, wekvgy syn, wekvgy swoty duch (Symb. S. Athan:) (wiekuisty ojciec itd); chwalcze gy w strunach (w strunach) y w organech (ps. 150).

W biblii król. Zofii nie znajdujemy tych odmian pisania v albo w zamiast u. Wszędzie czy na początku, czy w środku, czy w końcu wyrazu stoi u nie v. Natomiast w imionach własnych zamiast w znajdujemy u np. Dauid, Leuin (Lewin). Zaś w formacyi przymiotników z takich imion własnych używa kopista już u, już v, już w. np. w Ezdraszu rcz. VIII czytamy: S sinow Fyneesovich Gerson. S sinow Ytamarouich Danyel. S sinow Dauidouich Akthus. I tak następnie idzie mięszanina tych trzech głosek, od przypadku, bez żadnej widocznej podstawy.

Samogłoska y miała znaczenie miękkiej, zaś i grubej głoski. Ztąd pierwsza wszędzie tam używaną bywała, gdzie my dziś i kładziemy; gdzie zaś starożytni chcieli wyrazić grubą samogłoskę, czyli gdzie my teraz piszemy y, tam używali krótkiego i np. prawycza twoya pane uderzyła neprzyyaczela (Ps. Flor. Cant. Mogs. 6). Gdi przydó y pokaszó se przed obliczim boszim (ps. 41 w. 2). Do znaku y przywiązywano pierwotnie trzy odrębne znaczenia: było, jak się rzekło, miękkiem i, potem używano je za j, nareszcie posługiwano się niem jako znakiem miękczenia, np. były (bili), byli (biły), yasni (jasny), ymyenya (imienia), koyn (koń). I rzekł Dawid ku Salomonowy, Sinu moy ma wolya bila, abich udzalal dom gymyenyu boga mego (Bibl. Paralip. XXII.).

W piątej części Bibliji, pisanej przez Piotra z Radoszyc, zachodzi różnica pomiędzy y a y, jakby kursywą pisanem. Tego drugiego znaku używał głównie po spółgłosce g np. A sebraw ksyószóta y kapłani y koscyelne slugy. (Paralip. XXIII.) Wszakże kładł to y kursywne, acz rzadziej, także po innych współgłoskach np. kony, trzecy. Wedle uwagi Dr. Nehringa, nie ma w psałterzu Flor. istotnej różnicy, pomiędzy i a y, obie stoją w wymiennym stosunku bez stałej zasady; "jednakże znać pewną skłonność do użycia y w miejsce naszego i np. bily znaczy byli, bili znaczy były (8)". Przy końcu I. części psałterza, która ma pisownią najwięcej jednostajną, a najmniej dowolności, jakiej pełno w części II., a najwięcej w części III. używa się y jako znak miękczenia, np. cyalo (ps. 55), syano (ps. 71), pyekla (ps. 85), lyata (ps. 89) podobnie zyele, sywat, sywatloszcz (ziele, świat, światłość). Wszakże obok tego używał kopista ku miękczeniu także krótkiego i np. piasek (ps. 88), nebiosa (tamże).

Naszej spółgłoski j starożytne polskie pisma nie znały. A że w mowie istniały jotowane samogłoski, wyrażali ową jotę albo przez krótkie i, albo przez y, albo przez g. Najczęściej zachodzą połączenia ia, ie, io, iu, ió. Rzadziej o wiele stoi g zamiast joty, np. gi lub gy (czytaj ji), ge, gey, gedli (czytaj je, jej, jedli). Jeżeli zaś jota ma stać po samogłoskach, wyraża się zwykle przez y, a więc pisze się ay, ey, iy i t. d. Wyjątki są rzadkie, np. moyey (ps. 27), rozdzelaice (ps. 47), moiei (ps. 53). Taka jest pisownia psałterza.

W biblii król. Zofii jotują się miękkie samogłoski e, y, z przodu przez g, np. isze syó pana boga bogysz,... wsnyosl oczy swoge (Gen. XXII). Zaś przed innemi samogłoskami i po samogłoskach jotę zastępuje y, np. Otocz ya stoyó u studnycey.. Nachil twego wyadra acz syó napyyó, a ona rzekła: pyy (Gen. XXIII. ); gesz tódi gydóc offyeruyó syó za dusze (ks. królewskie roz. XII. ). Nye boy syó dacz dzewki swey gemu (Tobiasz VII. ). Wszelako w IV. i w V. części jotuje nieraz i zamiast y np. nye daio otpowyedzi (tamże), a iako mała dba mego przikazanya (Levit. XX. ).

Używanie samogłoski y jako j jest z małemi wyjątkami prawie powszechne po samogłoskach, a więc pisano ay, ey, iy i t. d. np. iedney. Wyjątki są rzadkie np. rozdzelaice (ps. 47) moiei (ps. 53).

Za to w części II. psałterza znajdujemy y w znaczeniu j i przed samogłoskami, a więc ya, ye, yo i t. d. zamiast ia, ie, io; tylko posiłkowe słowo jest wyrażonem znajdujemy już przez gest, już przez yest, oraz zaimek jenże pisze ręka II. części przez gensze. Podobnie w III. części psałterza, najbiedniejszej co do wyrażeń i najdowolniejszej co do pisowni, wyraźne widać upodobanie używania znaku y zamiast i.

Samogłoski podwójne, nie na oznaczenie dyftongów, których język nasz nie posiada, ale na wyrażenie długości samogłosek, nachodzą się w I. czyści psałterza tylko zrzadka. Jego wydawca przytacza oprócz nee (w 18 i 35 ps. ) tylko trzy przypadki: zlaa (ps. 34), doostoyno (ps. 7), zlee (ps. 43). Za to w II. części tegoż pisma podwójne samogłoski są bardzo częste, np. stękanee (ps. l01), chleeb (ps. 103), czlowyeczee (tamże), lesnaa (tamże), szyrokee (tamże), meem (tamże), wesolee (tamże), naaez (ps. 104), ludskee (tamże), zostaal (tamże), pokolenyaa (tamże).

Używanie samogłosek podwójnych znajdujemy także w bibliji król. Zofii, mianowicie w drugim i czwartym dziale onejże, np. Czyelcza skoroo y s myóssem (Leviticus roz. VIII. ); y kadzidło wonyey roskosnyee. (Numeri 28. ) W ogóle samogłoski podwójne zaczęły się w połowie XV. wieku zacierać. Znajdujemy je dość gęsto w psalmie L. i w Statutach Świętosława, ale ich już nie ma w innych na wstępie przywiedzionych zabytkach starożytnej mowy polskiej. Ustąpiły one miejsca pochylonym i ścieśnionym samogłoskom, które przedtem były nietylko pochylone, ale i długie.

Na pochylenie samogłosek a, e, o znaków graficznych w dawnej polszczyznie zapewne nie było. Małe tylko znachodzimy wyjątki. W bibliji królowej Zofii znajduje się a przekreślone od góry do dołu linijką, w postaci takiej: ó. Tak przekreślone a użyte jest w znaczeniu a pochylonego, np. w Genesis rozdz. III. stoi: rozmnoszó twoyó byadó y twa poczyóczyą (rozmnożę twoją biedę i twe poczęcia). Używają tej litery tylko pierwsi czterej kopiści, ostatni Piotr z Radoszyc nigdzie jej nie użył. Pierwszy przepisywacz posłużył się tym znakiem w kilku wyrazach: w przykładzie co dopiero przez nas przytoczonym, dalej w Genesis roz. IV.: a czemu szó smarsczó twoge oblicze, w Genesis rozdz. XIX.: przeto ze syó gich wolya rozmnozyla w zloszczy. Drugi kopista daje tylko raz jeden takie a w wyrazie chac, co znaczy w tem miejscu smak. Dział trzeciego pisarza za krótki, i nie znajdujemy tam żadnego a pochylonego w tej formie. Czwarty pisarz używa jej dość często i to nietylko na oznaczenie a pochylonego, np. ręka przychodniowa, ale i na wyrażenie nosowego an np. kadzialnica w znaczeniu 4. przypadku.

Gdy tego znaku na a pochylone w innych piśmiennych pomnikach starodawnych nie znajdujemy, a i w kodeksie bibliji Szaroszpatackiej zrzadka się tylko trafia, chociaż pochylone a w nader wielu zgłoskach zachodziło, gdy nareszcie piąty pisarz bibliji całkiem ten znak porzucił, przyjąć należy, że to tylko były początki naznaczania a pochylonego, czego ani dawniej nie było, ani później nie używano. Być może, że z tego znaku a, przekreślonego linijką, powstał znak ą z linijką obok, jakby z jednym tylko haczykiem, z czego się później wyrobiło nasze ą. Ale tak Liber Precarius, jak Ortyle i statuta z roku 1449 i 1450, które tego a z linijką na spodzie używają, biorą je w znaczeniu samogłoski nosowej, a nie pochylonej.

Graficznych znaków na oznaczenie ścieśnienia lub pochylenia samogłosek e lub o nie znajdujemy żadnych, chociaż przyjąć należy, że to pochylenie znajdować się musiało w mowie. Gdy zważymy, że i a pochylone w rzadkich tylko przypadkach było naznaczone, szukać przyczyny tego graficznego niedostatku będziemy musieli, albo w tej okoliczności, że po owe wieki to pochylenie samogłosek w różnych ziemiach ówczesnej rzeczypospolitej polskiej różnem być musiało pod względem wymowy, już bardziej, już mniej ścieśnione; albo co prawdopodobniej jeszcze, że wymowa tych samogłosek powszechnie była pochyloną i tylko w wyjątkowych przypadkach jasną i otwartą. Bo kiedy w pierwotnych drukach Zygmuntowskich pisarzy zaczęto używać kresek nad samogłoskami, pochylonych nie kreskowano wcale, tylko kreskowano samogłoski jasne, z czego wnosićby wypadało, że pochylenie tych głosek było regułą, a otwarte ich wymawianie wyjątkiem. Dopiero gdy się pochylanie już zacierać zaczęło, a mnożyło się wymawianie samogłosek jasne i otwarte, poczęto w drukach kreskować głoski pochylone, a otwarte zostawiano bez znaku. Pisarze części II. i IV. bibliji, używający bardzo gęsto samogłosek podwójnych, użyli także podwójnego o, jakby na oznaczenie pochylonego o, np. a zemyó urodzi plood swóy, a iablony iablek napelnyone bódó (Levit. XXVI.); na którego pooludzenney stronye bily oponi z byalego lnu (Exodus. XXXVII. ); wiszedl gest tegosz dnya wszesczyek sboor panów s szemye Egipskyey (Gen. XII.).

Przechodzimy do współgłosek, a przed innemi do współgłosek zmiękczonych. Zmiękczenie to w pierwszych drukach odbywało się za pomocą kresek, stawianych nad zmiękczyć się mającemi głoskami, która to kreska zamienia się na i, skoro się zmiękczona współgłoska oprze na samogłosce, np. koń, konia, paw', pawia. Tego kreskowania nie znały rękopisy starożytne polskie przed zaprowadzeniem druku. Ciekawy wyjątek, a jedyny w swoim rodzaju stanowi autograf czwartego działu rękopisowego bibliji królowej Zofii. Natrafiamy tu w kilku miejscach na rzeczywiste kreskowanie współgłosek n, s, z, mających być zmiękczonemi, i kreska położoną jest już nad samą współgłoską, już nad samogłoską, która ją poprzedza, np. nad rzekó zemye synów amońskich (Numeri roz. XXII.). Początek pogańsky Amalech (tamże roz. XXIII. ); z nauczenya navisszego a widźenya wszechmogóczego (tamże). Przeklóti, ktorisz przenoszi myedze swego bliszńego (tamże XXVII. ); y wzbudzi śemyó brata swego (tamże XXV. ); wstań a gidzi s nimi (tamże XXII.). Nye iest pogańska modla w Jakobye, any iest vidzan pogańsky bog w Israelu (tamże). Na końcu roz. XXV. w Numeri stoi sóstra swy. Te dwa przykłady ostatnie: vidzan i sóstra, są wyraźną pomyłką i kreski stać powinny nad poprzedzającemi współgłoskami. Wszelako znajdujemy w tej czwartej części bibliji także tu i owdzie kreskowane samogłoski, jakby dla oznaczenia ich pochylenia, np. czso lud tento twoy ucini l'udu temuto poslédnyego czàsu (Numeri XXIII.).

Zważywszy, że pisarz czwartego działu kodeksu biblijnego nie od samego początku swojego rękopisu, ale dopiero wiele później (od końca rozdziału XXI. w Numeri (1) przyjął kreskowanie, jako znaki zmiękczenia współgłosek n, s, z, zgodzić się można z domysłem prof. Małeckiego, że wśród przepisywania dowiedział się dopiero, że ktoś tych znaków używał, i począł takowe w dalszem swojem pisania zastósowywać. Że na pewien czas przed ukazaniem się pierwszych druków polskich rzeczywiście w piśmie tu i owdzie kreskowania używano, nie ma wątpliwości, inaczejby się w druku ono nie okazało.

Pomijając to fenomenalne w kodeksie bibliji zjawisko, to przyjąć należy, jak to także Dr. Nehring wypowiada, iż nie było w pisowni staropolskiej osobnego graficznego wyrazu na oznaczenie zmiękczeniu współgłosek, gdy takowe stały przed samogłoskami, i że wszędzie, gdzie my piszemy ia, ie, ii, io, iu, ią, ię, dawniej pisano czyste samogłoski a, e, i, o, u, ó. np, pacz (piać), pene (pienie), zema (ziemia), semó (siemię), dnow (dniow), imenu (imieniu). Te same zasady przestrzegane były w najstarszym zabytku piśmiennictwa czeskiego, t. j. we fragmencie ewangelii św. Jana, np. cinenu zamiast cinieniu, delo zamiast dielo. Przecież od tej ogólnej reguły wiele znachodzimy wyjątków. Piszą syano za sano, pyacz za pacz i t. d. O miękczeniu współgłosek za pomocą y, które wtedy zastępowało nasze i, mówiliśmy już poprzednio przy samogłosce y, w jej znaczeniu miękczenia poprzedzających współgłosek wargowych płynnych i syczących, o ile te ulegają zmiękczeniu, np. swyem, mnye, zemya, syó, szemranya, kmyecz, wyara. Wszelako zdarza się dość często, że zamiast y położonem jest dla zmiękczeniu współgłoski i, np. pyacz bódó y vrozumieió na drodze nepokalaney (ps. 100, 2.).

Nie spotkaliśmy się ze zmiękczonem c, w sposób, w jaki zwykle miękczono inne współgłoski, to jest ani przez y, ani przez i, ani przez zestawienie pojedynczego c przed samogłoską. Miękczono powszechnie c za pomocą głoski z, która w ogóle i do innych miękczeń bardzo gęsto używaną była, np. w Genesis roz. XXXV. czytamy: to gest syn boleszczy mey, gdzie tak s jak c zmiękczonem jest przez z (boleści); a to syę nie mogło utagycz (zamiast utajić); trzeczya dziwka (zamiast trzecia). Tegdy napelnona só radoszczy usta nasza, y yózyk nasz wyeszela (ps. 125. 2). Sludzmy czynóczymy lichoto, a ne bódó opczowacz swybranymy gich (z ludźmi czyniącymi lichotę (złość), a nie będą obcować z wybranymi ich) ps. 140. 5.

Wedle tego sz w kodeksach pomienionych znaczy naprzód nasze dzisiejsze w, np. szedł Ruben. Następnie jest znakiem miękczenia głosek c, s, z, np. boleszczy, roszcz a plodz syó (rość a płodź się), umiszlyly, nye chczyely zostacz (umyślili, nie chcieli zostać), czlowyeka nedostatecznego y szebraka (żebraka) ps. 108. 15. Y poszarła gest wszitka szelyna szemskaa (ziemska) Exod. roz. X. Używane jest potem zamiast z np. Mojszesz (Mojżesz). Potem umarł y połoszon (położon) ku swemu ludu w dobrey staroszczy (Gen. XXV.). Nareszcie kładzie się za niezmiękczone współgłoski s i c, np. s nyebyosz (z niebios) Gen. XXII. szercze (serce). — Wszelako nie są to stałe zasady pisowni. Psałterz Flor. nie pisze boleszcz, ale bolescz, czyli miękczy przez z samo tylko c, zaś s zostawia bez zmiękczenia. Tenże pisze sercze, serczse.

Podwójna głoska cz zastępuje nasze dzisiejsze cz, np. czósto (często) wypuscza (ps. 147. 4), a rzeczy gednostayney (Gen. XI.). Dalej jest znakiem miękczenia np. we trzidzeszczy leczyech (tamże). I poczóli tak czynycz (tamże). Nareszcie kładzie się za pojedyńcze niezmiękczone c np. y swego synowcza Lota (Gen. XII.). Tedi syó gest stalo myesyocza dóbna (Nehemiasz roz. II). Bo we dnie i w noczi (ps. 31. 4.) smyluwa sye oczecz (ociec) nad syny, (snać naśladowanie czeskiego otecz) ps. 102. 13. Bo tisócz lat przedoczima twogima, ps. 89. 4. (z czeskiego tisecz, tysiąc).

Podwójna głoska rz ma znaczenie dzisiejszego rz, np. bog przekazał (Gen. XII. ). Rzekl y przesla kobilka (ps. 104. 33.). Przetosz roznyewal syó bog na Ozó, a uderzel gy, przeto ysze bil syó dotknól skrzenye y umarl gest tu przed panem (Paralip. XIII). W innem znaczeniu rz nie jest używane, chociaż pojedyńcze r wymawiano jako rz np. wodi czyrzpacz (Gen. XXIV. ). W psalmie 103. 11 czytamy: medzy posrzodkem gor, gdzie także za r położone rz i zapewne się jako rz wymawiało.

Podobnie podwójna dz, np. Połosz roko swó pod me lyódzwye, abich czyó (cię) zaprzysszógl gospodzynem mogym bogem (Gen. XXIII.). Gensze kladzesz oblok wstópyenye twoye genzsze chodzysz na skrzydlech wyetrow (ps. 103. 4. ). Jeżeli w tym samym psalmie znajdujemy pisownią sluzbye ludskey, to rozłączyć ten wyraz należy na pierwiastek lud i zakończenie ki (suffixum) i z etymologicznego względu słusznie pisano ds nie dz. Wymowa tej podwójnej współgłoski równała się naszej, z tą tylko różnicą, że takowa zastępowała nietylko nasze dz ale i nasze dź. Nie miękczono więc współgłoski z i pisano dzen (nasze dzień), dzalo (nasze dzieło). Wszakże w ps. 117 i 118 znajduje się dzyalacz (działać) ze zmiękczonem z przez y.

Nasze poczwórne szcz znachodzimy bardzo często w tekście bibliji król. Zofii, np. To koszcz s mich koszczy (Gen. II.). W staroszczy s boleszczyó bódzesz rodzycz (Gen. III.). Nie tyle w psałterzu Flor., gdzie nasze ść nie przez szcz, ale przez scz się wyraża, np. ogarnona rozliczitosczami (ps. 44. 15. ). Wszelako w kantykach używanem jest poczwórne szcz, np. crolowe zemszczy (II., 1.).

Obok szcz natrafiamy jeszcze na inne kombinacye poczwórnych współgłosek, w naszej pisowni albo rzadko, albo wcale nieużywane. I tak szsz znajduje się w Lewityku rozdz. XXIII. Y na szszgócze rzeczi offyerowany bódó. Tamże rozdz. VIII: Czyelcza skoróó y s myóssem y s gnogem seszsze przed stani. W Gen: w rozdz. III czytamy: Aleze wósz bil goroczszy w wsem stworzenyu. Takie czsz piszemy i my n. p. w goręczszy (zamiast gorętszy). W księdze IV królewskiej rozdz. XVII stoi czcz: jako czinyly oczczowye gych, tak czinyly asz do dzysyego dnya; chlebi poszwyóczone geczczye (jedzcie) Lewitik rozdz VIII. Podobnie w kantyku I psałterza sława oczczu y sinowi y swótemu duchu, i w psalmie 101 napisana bódczcze (z łac. scribantur), od których to słów zaczyna się druga późniejsza część psałterza, inną też ręką pisana. Zestawienie współgłosek dochodzi liczby pięciu, jak to w ostatnim przykładzie widzieliśmy, oraz w Judith rozdz. VII: A bilo pyeszich XX a sto tysyóczow, a gezczczow XXII tisyoczow. W kant II: Przecz scrszitalo pogaństwo, a ludze mislili só prosznoscz. Zaś zestawienie trzech złożonych dochodzi aż do sześciu współgłosek n. p. Wróci syę do zemye swey na myeszczcze porodzenya swego. (Gen. XXXII).

Po współgłoskach miękczonych zasługują na uwagę współgłoski wymienne, to jest gdzie jedna za drugą się kładzie, właściwie bez żadnej zasady, tylko wedle obyczaju lub uwidzenia pisarza. I tak podwójne śś znajdujemy wielekroć w biblii zamiast pojedynczego s, czyli z dowolności, czyli z naśladowania pisowni czeskiej, używającej podwójnego ss. np. Ale syna mego nye wodzy tam zassyó, (Gen. XXIV); y przyssógl gemu na ta slowa. A poyól dzessyócz wyelblódow i stada pana swego (tamże). Dowolność pokazuje się z następującego miejsca w tym samym rozdziale: wyeczor tegoto czassu, gegoszto czasu myali zoni po wodę chodzycz, gdzie ten sam wyraz już przez dwa ss, już przez jedno s jest pisany. Często podwójne ss zastępuje sz n. p. prossyo, ssrzebra. (Gen. XXIII); w Paralipom. I rozdz. XXII ten sam wyraz pisany jest przez szrebra. W psałterzu acz rzadziej znajdujemy to samo n. p. Gensze vzdrawa skrussone serczem y mózvge skruszena gych (ps. 146 3), gdzie raz ss, drugi raz zaraz potem sz położone.

Wymieniają się q zamiast k, tudzież c z łacińskiego wymawia się jak k n. p. Chleba qvaszonego y krup nye bódsecze gescz (Levit ro. XXIII). Dwa syni Jacobowa (Gen. XXXIV). A bódze iaco drzewo, iesz szczepono iest podług czekócych wod. (Ps. 1 3). Bo w ręczę iego só wszistky craie zeme y wisokoscy gor iego só (Ps. XCIV 5). Od conczow zeme ku tobe iesm wolal (Ps. 60. 2. )

O wymienności głosek v, w, u, mówiliśmy już poprzednio przy samogłosce u.

Na nasze ł nie miano osobnego znaku. Znak l zastępował miękkie l i twarde ł n. p. aby wiwyodl chleb z szemye a wyno vweseely serczse czlowyecze allo ludzke (Ps. 103. 16). Wszelako w kodeksie biblii uważamy często zachowaną różnicę, że dla oddania miękkiego l, miękczą ten znak przez y, czego nie czynią przy twardym t n. p. Y bil gest

Adam szyw ku trzidzeszczy ku stu lyat, a mial gest syna ku oblyczu a ku podobyenstwu swemu (Gen. V.); a to bilo lyeczee albo lyetnego czasu (Gen. XLVIII.); Gestlybi wiszedl lyud twoy ku boiu.... ti uslisz z nyeba modlytwó gich.... iószbi ge poslal a pomodlyó syó tobye (Paralip. II. rozdz. VI). Kamyenim gy obrzuczó wyele luda, lyecz bódz myesczanyn, lyecz bódź przichodzen (Levit. XXIV.). Gdzie niegdzie natrafiamy w kodeksie biblijnym zamiast ly samo l z akcentem u góry, alboli podwójne l np. gegosz iest krew przel'ana... zabillibi duszó gego (Deutoronomium XIX.). Gdyczem usrzal wyedzi pl'onem plascz czirvoni (Jozue VII.). Takim samym akcentem miękczono, acz bardzo rzadko, spółgłoskę n np. uczin'my slyub s panem bogem naszim (Ezdr. X.).

Przyimek s wymienia się często przez z, a nawet przez sz np. A bilalibi dzewka koplanowa komuszkole sz ludu oddana (Levit XXII.). A wilóczilem was z ginich ludzi, abiscze bili moy (tamże rozdz. XX.) s tego czosz iest poswyóczono gescz nye bódze (tamże XXII). W psałterzu Floryańskim (ps. 102, 4.) spotykamy się z przyimkiem ze, który dla ułatwienia wymowy, zamiast z położono. Genz wyplaczuge ze ztraty ziwot twoy.

Wymienność głosek i, y, g, gdzie g przednia się w wymawianiu na jotę, której dzisiejszego znaku nie znano. Uważaliśmy już, że słowo posiłkowe jest pisze się w trzech postaciach iest, yest i gest. Podobna niestałość pisowni i w innych miejscach np. Bo tisócz lat przed oczima twogima iaco dzen wczorayszi iensze pominól (ps. 84, 4.). W biblii król. Zofii prawie powszechnem jest używanie g np. A ya gesm nyedostogen myloszerdza twego, a zaprawdó gestesz myó gego napelnyl (Gen. XXXII.). Vi wyecye naszó nódzó, ysze Jerusalem pusto gest, a broni gego visszoni ognyem (Nehemiasz II.).

Współgłoska g w znaczeniu naszego g np. gdisz bil Abram wszedl do Egipta (Gen. XII.), wymienia się często za h np. a gloszil ganyebnoscz otcza swego (Levitik rozdz. XX.); a opatrzilbi gaynbó gey, a ona opatrzelabi ganbó bratowó (tamże). Wielekroć g łączy się z h choć bez żadnego powodu, jak gdyby tylko do wzmocnienia współgłoski g lub innej np. Przymy slugho twego w dobre, a ne bódó potwarzacz mó phiszny (ps. 118, w. 122). Znamy vczynyl droghi swoye (ps. 102, w. 7). Jeżeli znajdujemy oghen jak w psalmie 104, w. 31., zdaje się to być naśladowanie czeskiego ohen.

Koniec wersji demonstracyjnej.