Campan Jeanne Louise

RADY DLA MŁODYCH DZIEWCZĄT

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

FOLWARK PODZIELONY.

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIIL

RADY DLA MŁODYCH DZIEWCZĄT

Campan Jeanne Louise

Dzieło Pani Kampan

Uwienczone przez akademię francuzką.

Wolny przekład z zastosowaniem do mieysca przez Wandę Malecką

PRZEDMOWA.

Dzieła o wychowania, wszystkie prawie, poświęcone są dla dzieci Rodziców możnieyszych, lubo tey młodzieży niebraknie, na wszystkich zrzodłach oświecenia i starannego wychowania. Tak mało przeciwnie mamy dzieł pisanych dla dzieci klas pracuiących; a im w większym żyią niedostatku, im trudnieysze do spełniania maią cnoty, tym pilniejszych starań i baczności wymaga ich wychowanie. Naypierwey zwrócić na to potrzeba uwagę iakowe xciążki mogą im bydź w ręce podane? — bez wątpienia odpowiednie tylko ich poięcia i powinnościom ich powołania. Dla córki bowiem rolnika, rzemieślnika, lub wyrobnika pracowitego, niezdadząsie też same nauki co dla millionowey dziedziczki. Wielka ta i nayużytecznieysza cześć społeczeństwa wymaga oddzielnego zupełnie wychowania.

Religia tak potężnie działaiąca na umysły, moralność którey celem iest powściągnienie namiętności i uszlachetnienie serca, iak każdego wychowania, tak również i klassy roboczey są główną zasadą i pierwszym przedmiotem. Lecz wszystkie te nauki powinny bydź iasne i proste, iak dusze ich czyste i niewinne, niezbyt rozciągłe i stosowne do. ograniczonego poięcia ich umysłu; przykłady muszą bydź czerpane w ichże samych obyczaiach i malować im osoby z któremi żyią codziennie.

Naywiększym dla tych dzieci będzie dobrodzieystwem, kiedy wcześnie w ich sercach potłąmią się nasiona występków, które nieustannie podnieca, widok próżnowania i zbytku, otaczaiących ie osób możnieyszych, a którego skuszeniu ciężko oprzeć się człowiekowi pędzącemu życie

ROZDZIAŁ I.

MIŁOŚĆ, USZANOWANIE, POSŁUSZEŃSTWO I WDZIĘCZNOŚĆ, WINNE BOGU I RODZICOM.

Kochane dzieci, cieszą mnie wasze postępy wczytaniu, piśmie i rachunkach, macie iuż nieiako, znaiomość gramatyki, a pisząc często i poprawiając starannie, wkrótce pisać będziecie bez błędów. Przynoszę wam nową książkę; zawiera ona przestrogi, prawidła i przykłady, które wam dadzą poznać, ukochać i ściśle wypełniać wszystkie wasze obowiązki.

Gdy głębiey poznacie świętą naszą religię znaydziecie w niey zasady cnot wszystkich: miłość Boga, uszanowanie dla rodziców, poważanie władzy naywyższey, praw kraiowych, oraz własności bliźniego. Nauczycie się tam, że ludzkość rozkazuie nam kochać podobne do nas istoty, i nic im złego nieczynić, wspierać biednych w potrzebie, szanować i pocieszać starców, mieć staranie o kalekach i chorych. Uyrzycie iak strzedz się należy próżniactwa, niepotrzebnego gadania i obmowy, która się koniecznie skutkiem iego stać musi; uyrzycie iaką wzgardę mieć trzeba dla potwarzy; iak poznać cenę czasu i unikać zabaw niebezpiecznych, które młodą, dziewczynę tak łatwo mogą zprowadzić z drogi cnoty.

Nieprzestawaycie więc uczyć się starannie zasad waszey świętey wiary; umieycie doskonale dzieie dawnego i nowego testamentu; niechay wyrazy wszystkie ewangelii wyryte będą również w waszym sercu iak i w pamięci. Wypełniaycie ściśle obrzędy które kościoł nakazuie. Wyborne nauki, które w tym naywaźnieyszym przedmiocie dawane wam są. w parafii na katechizmach publicznych, obfitych wam dostarczą sposobów aby pracować ku waszemu zbawieniu i wieść życie spokoyne i szczęśliwe: gdyż szczęście zawsze iest nagrodą cnoty.

Kochaycie naymocniey waszego, oyca i waszą, matkę: pracowici, rządni, oni wami są tylko iedynie zaięci. Dzieci tyle winny wdzięczności dobrym rodzicom, że życie ich całe lepiey poświęcone bydź nie może, iak starać się o ich uszczęśliwienie, przez posłuszeństwo, względy naytkliwsze, usługi i wsparcie, gdy ich wiek podeszły i cierpienia obarczą. Ileż to biednych dzieci boso czołga się po lodzie, i skotniałe zimnem wyciąga rączki błagaiąc o wsparcie! gdyż rodzice ich albo byli piiaki, albo próżniaki, albo rozrzutni.

Młodość niedosyć się, zastanawia; prawdziwym dla niey iest nieszczęściem ta lekkość umysłu, która niedozwała iey spostrzedz i poiąć, ile dobrzy oycowie i dobre matki czynią dla swoich dzieci. Gdyby młodość się zastanawiała, czułość i wdzięczność, byłyby koniecznym skutkiem tego szacownego zastanowienia się.

Dobra córka mogłaby wówczas powiedzieć sobie: Ileż to nocy, matka moia, przepędziła bezsennych, kołysząc mnie, karmiąc i doglądaiąc, gdym cierpiała na moie zęby; rok blisko na własnych nosiła mnie ręku, potem tak długo kroki moie wspierała, uczyła mnie mówić, ieść nawet: gdyby nie tkliwe iey starania umarłabym zaledwie świat ujrzawszy.

Matka moia wcześnie utkała i uprzędła płótno na moie pieluchy; poprzykrawała, posyła wszystko co tylko było potrzebne aby mnie przyodziać skorom na świat przyszła: ciągłą i uciążliwa nawet praca, wystarczyła iey zaledwie tyle zebrać pieniędzy aby kupić dla mnie kolebkę.

Gdy matka moia osłabiona starością i chorobą sama chodzić nie bedzie mogła, któż winien podać iey rękę na podporę, ieśli nie córka, którą ona nosiła i wspierała w iey dzieciństwie? Któż o ubranie skarać się dla niey powinien, ieśli nie ta, dla którey nim światłość dzienną uyrzała iuz matka wszystko przysposobiła? Komuż żywić ią należy, ieśli nie tey, którą ona własnym żywiła mlekem, która swą pracą tak długo opłacała chleb przez nią pozywany? Takowe uwagi zastanowienie przywiodłoby na pamięć cnotliwey córce.

Widzicie kochane dziewczęta, iakowa. miłość i wdzięczność winne są dzieci dla swoich matek. A ci oycowie, uczciwi i pracowici, którzy ze wschodem iutrzenki słodki porzucaią spoczynek, aby pracować w polu wśród upałów słonecznych, lub siadłszy przy warsztacie dzień cały zaymować się ciężkim rzemiosłem, lub trudnić się naydrobnieyszemi szczegółami mozoinego handlu, iakiż iest ich cel? — Aby starczyć na potrzeby swych drobnych dzieci; aby późniey zapewnić każdemu stan, rzemiosło; aby utrwalić ich szczęście wpaiaiąc w nich zasady religiine; aby oświecić ich umysły i nauczyć ich choć czytać, pisać i rachować.

Ale cnota nigdy nie iest bez nagrody; dobre dzieci szanowane i kochane są od wszystkich. Ieśli wdzięczne byli swoim rodzicom, równeyże wdzięczności doświadczy od własnych dzieci, i Bóg zaymie się ich uszczęśliwieniem w tym ieszcze nawet życiu. Żeby wam dowieść, że czyn każden cnotliwy odbiera nagrodę, opowiem wam prawdziwa, powieść o cnotliwey córce. Zdarzenie to przytrafiło się w Szwecyi, kraiu dosyć od nas oddalonym, leżącym bardziey ku północy niżeli Polska.

* * *

CÓRKA CNOTLIWA.

Miłość poddanych iest naypięknieyszym królów dziedzictwem. Król któren panuie nad sercami, wyobrażeniem iest bóstwa na ziemi; naród cały zdaie się bydź iego rodziną, która przez posłuszeństwo nieograniczone stara się miłość swoią oycu okazać. Tak dobrym monarchy był Gustaw, król Szwedzki; lubił on patrzeć na lud swóy i bydź od niego widzianym; nieraz przebrany przechadzał się po miastach i wioskach, widząc z roskoszą lud swóy szczęśliwy pod iego panowaniem.

Raz w prostym ubiorze przeieżdzaiąc na koniu przez wioskę niedaleką od Sztokolmu, miasta stołecznego Szwecyi, uyrzał przy studni młodą wieśniaczkę, która czerpała wodę gliniannym dzbankiem. Iey skromność i wdzięki zwróciły na siebie uwagę króla; prosił iey aby mu wody po dała. — "Naychętniey, Panie, odpowiedzia-ła dziewczyna, ale pozwolisz że się pośpiesze, gdyż matka moia pewnie pilno mię potrzebuie. — Masz więc ieszcze matkę? — Tak iest, Panie, iestem ieszcze tak szczęśliwa; matka moia bardzo iest biedna, i umie tylko ma na świecie ku pomocy. — Gdzież mieszkacie? zapytał znowu Król. — Tam, Panie, w tey chałupie, pod tą rozłożystą wierzbą. — Iakto, w tey nędzney lepiance? — Tak, łaskawy Panie, iestto nasze mieszkanie."

Gustaw zsiadł z konia i prowadząc go za cugle szedł za wieśniaczką. — "Kochane dziewcze, rzekł do niey, ieśli pozwolisz, póydę z tobą: chcę koniecznie poznać tę matkę, którą zdaie mi się że tak mocno kochasz ! — Ach! Panie, z całego ią kocham serca, iakżebym była szczęśliwa gdybym iey mego przywiązania mogła dadź iaki dowód !" —

To mówiąc zbliżali się do wieśniaczey strzechy. Dziewczyna weszła pierwsza, wszedł za nią Gustaw, a ięki obiły się o iego uszy. Wieśniaczka pośpieszyła ku lichemu ze słomy posłaniu: — "Matko moia! zawołała, oto Pan iakiś któremu na ugaszenie pragnienia podałam wody, żąda on was poznać." — Król wzruszony iuź był na widok chaty, przytułku samey nędzy, a rozczulenie iego zwiększyło się, gdy uyrzał biedną, kobietę, starą, i schorzały która leżała rozciągnięta na słomie.

"Biedna-matko, zawołał, iakże cię żałuię! — Ach! Panie, odpowie chora, smutnieysze by ieszcze było moie położenie, gdyby nie to dziecie które się stara los móy osłodzić, trudnemi do uwierzenia względy i staraniem. Uwierzyszże Panie, iż ona dnie i nocy przepędza w ciężkiey; pracy aby mnie wyżywić? Niechay Bóg iey nagrodzi!" To mówiąc staruszka, rzewliwie płakała

"Ach! godne, nieocenione dziewcze, zawołał Gustaw do łez rozczulony. Kochanko, chciałażbyś poiechać ze mną do Sztokolmu? Dostaniesz odemnie znaczny posag, wybiorę ci męża... — Ach! Panie, nieopuszczę moiey matki, chociażbym nawet miała zostać królową. "Uśmiechnął się król" iey prostoty. — Szacowna córko, ieśli koniecznie chcesz przy matce zostać, nie będę cię do smutnego zmuszać rozdziału, lecz pozwól że twoią, cnotę nagrodzę: weź ten worek. — Pieniądze! ach Panie!... Matko, mogęż ie przyiąć? — Nie lękay się drogie dziecie przyiąć ten słaby dowód moiego szacunku. — Przyimę! przyimę, ale dla moiey matki, zawołała ze łzami dziewczyna."

"Dowiedz się, mówił daley Gustaw, iż bez narażenia twoiey skromności dar ten przyiąć możesz; wolno mi iest zobowiązać ciebie, gdyż iestem waszym królem. — "Nasz króli zawołały razem, staruszka i dziewczyna. — Cierpiąca wieśniaczka zwlec sią chciała ze swego łoza aby paść do nóg Monarchy, przed którym klęczała iuż iey córka. Lecz Gustaw śpiesznie do niey pobiegł i przymusił aby niewstawała. — Leżcie, leżcie dobra matko, mówił iey z płaczem, tak iest, królem waszym iestem, i chcę wam dać dowód iak głęboko mnie cnota tey dziewczyny rozczuliła. Dziecie kochane nieprzestaway tkliwych starań około matki. — Potem uściskał staruszkę i rzekł odchodząc: "Żegnam was, dobra matko, i córko nayprzywiazańsza. Wyście mi uczuć dali szczęście bycia królem: wspomódz was mogę!" —

Zaledwie król przybył do Sztokolmu natychmiast przeznaczył dożywotnią pensyę dla cnotliwych wieśniaczek. — Dowiedział się poźniey, że w teyże samey wiosce młody włościanin kochał owę cnotliwą córkę. Zaślubił ią z kochankiem, i znaczną ieszcze summę pieniędzy dał na posag. — Lecz nigdy młoda wieśniaczka swoiey nieopuściła matki żyli wszyscy razem szczęśliwi, błogosławiąc dobrego króla.

* * *

ROZDZIAŁ II.

LENISTWO.

Dzieci kochane, nigdy dosyć powtarzanym bydź, nie może to dawne i użyteczne zdanie:; Lenistwo iest oycem. wszystkich występków. Kłamstwo, obmowa, potwarz, łakomstwo, kradzież, wszystkie te ohydne występki rodzą się z próżniactwa i nieczynności.. Dzieci pracowite i czynne o swoiey tylko myślą robocie: nieczynią więc nic złego; a niepotrzebuiąc nic ukrywać przed rodzicami nigdy niekłamia... Błędy sąsiadów nieistnieią dla nich; albo o nich wcale niewiedzą. albo o nich niemówią: nieznaią więc obmowy; ieszcze bardziey nieznaią potwarzy. Nie są łakome gdyż ziadłszy obiad siadaią do swoiey roboty, i niebiegaią po ulicach około sklepów cukierników, lub straganów na których sprzedaią owoce, które przyiemnym zapachem podniecaią ich obżarstwo.

Dzieci zaięte z zapałem,. wy doskonaleniem się w iakim rzemiośle, lub przykładaiące się starannie do nauki, nie znaią nudów; godziny upływaią im nayprzyiemniey. Zasiadłszy z rodzicami do stołu, iedzą smacznie, bawią się potem wesoło, wracaią nakoniec z upodobaniem do pracy. Niedręczy ich nigdy wstydne obżarstwo, wada naynieszczęśliwsza, która ie wiedzie zrazu do małych kradzieży, ośmiela poźniey na wielkie zbrodnie, i wtrąca nakoniec na wieczne wiezienie, lub wydaie głowę pod miecz katowski.

* * *

ROZDZIAŁ III.

IAK CUDZĄ WŁASNOŚĆ SZANOWAĆ NALEŻY.

Nie nie iest szanownieyszego iak własność cudza. Poszanowanie dla własności iest węzłem wszystkich towarzystw: iakież zamieszanie, iaki nieład byłby na świecie, gdyby nieistniało szanowanie cudzey własności! To tylko iest naszym, co nam dali, lub zostawili rodzice; pieniądze któreśmy własny zarobili pracą,; i rzeczy któreśmy winni wspaniałości lub litości innych.

Matka darowała ci nową, suknie i piękny czepeczek, w dzień gdy pierwszy raz miałaś przystąpić do komunii; iuż one są twoie; kupiłaś sobie chustkę za talar sześciozłotowy, zarobiony za obrębianie serwet, ta chustka iest twoią własnością. Darowałam ci koszyk wisien a moiego ogrodu; wiśnie te są twoie, możesz ie zieść, darować, zrobić a niemi co się podoba.

Ta suknia, ten czepeczek, ta chustka, te wiśnie są twoi własnością; lecz perkal taki sam iak na twoiey sukni, czepeczek podobny do twoiego czepeczka, chustka w takie kwiatki iak twoia, które zostały w sklepie kupca i komu innemu będą sprzedane, nie są twoią, własnoscią. Wiśnie które pozostały w moim sadzie, przez któren codziennie przechodzisz, równie do ciebie nienależy iak perkal, czepeczki i chustki zanayduiące się ieszcze w sklepie kupca i należące do niego, dopóki ie komu innemu niesprzeda.

Koniecznie potrzeba, dzieci kochane, abyście znały wartość rzeczy które codziennie iecie:

Kwarta wisien kosztuie... 10 gr:

Dziewięć włoskich orzechów kosztuią... 3 gr:

Pierniczek kosztuie... 3 gr:

Bułka kosztuie... 2 gr:

Iako! szanowałybyście dziesięć groszy, trzy grosze, dwa grosze, którebyście spostrzegły u waszey matki lub w sąsiednim domu, a mniemałybyście że niepopełniacie kradzieży biorąc kwartę wisien, kilka orzechów, pierniczek, lub bułkę? Nieszczęśliwy iestto błąd, któren otworzył drogę zbrodni nieiednemu złodzieiowi, uczynił go zabóycą i wydał w ręce katówskie.

Posłuchaycie, iak również małe zrazu kradzieże daleko zaprowadziły sławnego Kartusza, któren postrachem całą napełniał Francyę, kray bardzo piękny i wielki, lezący bardziey na południe iak Polska, i hoynie we wszystko od natury obdarzony. Paryż iest iego miasto stołeczne.

* * *

ROZDZIAŁ IV.

HISTORYA KARTUSZA.

Kartusz sławny rozbóynik wieku zeszłego, wychowany w iedney z nayznacznieyszych szkół Paryzkich, korzystał ze swoich nauk iedynie aby się bardziey wyćwiczyć w swoich podstępach i do naywyższego stopnia doprowadzić swoie występki. Zaczął od małych kradzieży a skonczył na okropnych zabóystwach, i żywcem został w koło wpleciony.

Rozbóynik ten zatrudnił sobą całą Francyę; po długich trudach i usiłowaniach, ledwie go policya schwytała: rzeczą bowiem iest niezawodną, iż zbrodniarz nigdy nieuydzie dręczących zgryzot sumienia, ani kary którą przeznacza mu sprawiedliwość boska, ani męczarniów czekaiących go w tym ieszcze życiu.

Nieprzeliczone tłumy ludu zbiegły się zewsząd na plac publiczny, aby widnieć śmierć tego sławnego zbrodniarza. Przykro iest bydź świadkiem męczarniów, młodzież iednakże którą rodzicie sprowadzili aby przytomna była śmierci występcy, Straszliwą i wrażaiącą odebrała naukę.

Kartusz wstąpił na rusztowanie ze zwią? zanemi rękoma; otaczała go w koło czeladź katowska; postawa iednak iego była zupełnie spokoyną. Żądał przemówić do ludu; pozwolono mu. Kat donośnym obwołał głosem: "Kartusz mówić pragnie do ludu!" — Natychmiast głębokie milczenie nastało w całym zgromadzeniu. Zbrodniarz zbliżył się na brzeg rusztowania, i w tych prawie przemówił słowach, które czytałam niegdyś w pismach publicznych.

"Umieram, żałując mocno przestępstw moich; — rzekł do zgromadzeniu — pokładam iednakże nadzieię w miłosierdziu boskim; litościwa i pobożna dobroć cnotliwego zakonnika, któremu powierzyłem całe pasmo moich zbrodni, wielkiego udzieliła rai iuź pocieszenia; chcę ieszcze śmierć moią uczynić pożyteczny dla oyców i nauczycieli, czuwaiących nad wychowaniem młodzieży, i przed skonem wystawić im krótki rys mego życia nieszczęśliwego.

"Do lat siedmiu zostawałem w domu rodzicielskim; oyciec i matka kochając mnie niewypowiedzianie, pieścili i pobłażali we wszystkim; Urodziłem się z dowcipem wy* nalazczym i złośliwym: śmiano się często z moich psot przemyślnych, za które na prawdziwe dobro moie, powinienem był otrzymać surową karę.

"Oddano mię do szkół; byłem łakomy: występek ten nayczęściey młodzież wiedzie do kradzieży, a gdy wczesna nienastąpi poprawa do zbrodni wszelakich. Oycowie, matki, nauczyciele, opiekunowie, którzy mnie tu zgromadzeni słuchacie, naypierwszym waszym obowiązkiem iest przytłumiać w samym zarodzie ohydny występek któren mnie zaprowadził na rusztowanie.

"Przededrzwiami szkoły, siedziała ko bieta sprzedawca ciasta i owoce. Naypierwszą moią kradzieży było iabłko. Wziołem iedno gdyśmy wychodzili na spacer; wracaiac schwyciłem drugie. Dniu nieszczęśliwy i okropny! niedoświadczenie niedozwalało mi wówczas spostrzedz że pierwszy krok czynie, ku rusztowaniu, z którego do was przemawiam w ostatniey me go życia godzinie. Przez kilka miesięcy ciągle kradłem owoce, nieposfrzeżony od nikogo."

"Drugą moią kradzieżą było kurcze pieczone. Niezadługo krócicy mi się zdało brać pieniądze, za które wszystkiego dostać mogłem; ośmieliłem się wziąść sześć talarów moiemu nauczycielowi: podeyrzenie iego bynaymniey na mnie niepadło. Nadeszła pora wakacyów, przyiechałem na wieś do moiego oyca, i w pierwszych dniach zaraz ukradłem mu piędziesiąt czerwonych złotych. Doszedłszy oyciec moiey kradzieży, zamknąć mnie rozkazał w domu poprawy Świętego Łazarza. Uciekłem ztamtąd; błąkałem się po polach, noce pędziłem w borach; tam zaznaiomiwszy się z gromadą rozbóyników, przystałem do nich, i wkrótce zostałem ich dowódcą.

"Dowcip móy wynalazczy czynił niezmiernie niebezpieczną ową bandę rozbóyników do którey należałem. Nakoniec chcąc uniknąć rąk sprawiedliwości (ta bowiem tylko obawa, Zwyczaynie ze złodzieia czyni zabóyce) odważyłem się zbroczyć me ręce we krwi ludzkiey. Rodzice, którzy mnie słuchacie! pomniycie że pierwszą moią kradzieżą był tylko owoc. Zadrżelibyście ze zgrozy, gdybym wam opisał wszystkie zbrodnie, które pociągnął za sobą ten pierwszy krok ku złemu; świadkami oto teraz iesleście, iak zasłużoną odi karę! "

Oto, dzieci kochane, mowa owego złodzieia któren z obawy sprawiedliwości stał się zabóycą. Może, gdyby surowo karany był w dzieciństwie, może wszystkie występki zostałyby w iego duszy przytłumione, może by godnym stał się człowickiem, a oyciec iego nieszczęśliwy, "możeby nie tak gorzko opłakiwał iego urodzenie iak zgon haniebny.

Ktokolwiek sam co posiada, szanoWać powinien własność cudza; ten nawet któren nic zupełnie niemaj ieszcze ią, szanować powinien. Kto tylko nieszanuie własności cudzey, staie się rozbóynikiem, sprawiedliwa surowość praw doścignie go, i zasłużona kara nigdy go na tym świecie nieminie.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FOLWARK PODZIELONY.

IMIONA OSOB.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena I.

LUDWIKA i JOASIA, iey starsza córka,

JOASIA.

Ach matko! iakże noc straszliwa! drżę ieszcze cała.

LUDWIKA.

Odtąd iak w tey osiadłam wiosce, nigdy podobney niewidziałam burzy.

JOASIA.

Trzy naywiększe kasztany wicher wyrwał z korzeniami, woda uniosła młyn poczciwego Macieia, trzy stodoły w naszey wiosce spłoneły od piorunu; ale naynieszczęśliwszy stryi móy biedny, cały iego zbiór gradem wytłuczony. Oh! iakże stryjenka, iakże siostry będą, teraz nieszczęśliwe!

LUDWIKA.

Ia cała smutkiem iestem przeięta; twóy oyciec miał wrócić wczoray z miasta; ach! Joasiu, ieśli go w drodze burza spotkała! może iakie nieszczęście przytrafiło się naygodnieyszemu z ludzi?

Scena II

MARYSIA, (w biega trzymaiąc list w ręku).

MARYSIA.

Matko, matko, list od kochanego oyca!

LUDWIKA.

Niechay niebo błogosławionym będzie!

OASIA.

Co za szczęście!

LUDWIKA.

(rozczulona list otwiera, czyta z poczatka drżącym głosem, lecz w krótce staie się spokoynieysza ).

"Żono kochana, drogie moie dzieci, dziękuycie Bogu iż mi życie zachował. Przybyłem właśnie po nad brzeg rzeki, gdy woda burza wezbrana most zerwała; prom i przeprawiaiacy się na nim poiazd zatonęli; niechciałem się wystawiać na oczewiste niebezpieczeństwo i wróciłem do miasta, ukończyć interesa, które na inny raz odłożyć chciałem. I w mieście straszliwe biły pioruny; lecz z boleścią widziałem iak nayczarnieysze chmury kryiące w swem łonie grady straszliwe nasuwały się po nad naszą, dolinę; zgubiony pewno brat móy nieszczęśliwy: kto czeka deszczu, napadnięty będzie od burzy. Wczoray ieszcze mówiłem Janowi, gdy mnie przymuszał abym z nim wstąpił do karczmy pod białym krzyżem: "Bracie! śpiesz się ze zbiorem !., Lecz śmiał się i niechciał mi wierzyć. Co do mnie, Bóg szczęśliwie natchnął moie serce abym się ze wszelka śpieszył pracą, i to mnie w dniu dzisieyszym zbawiło. Sprzedałem iak naykorzystniey zboże i siano; a ieśli reszta iarzyny, którą na własny chowaliśmy użytek zniszczała, mamy ieszcze za co inney kupić, i strata łatwo może bydź nagrodzona. Posyłam do ciebie Łukasza; dla złey drogi długiemi musi obchodzić manowcami, i nieprędko w domu naszym stanie: on ci odda tysiąc złotych które dostałem za zboże. Zanieś iak nayprędzey pięćset złotych na opłacenie podatku. Wychowuy tak twoie córki iak ia Wychowuję synów, nauczay ich ażeby nigdy nieżałowali tego co daią. Królowi i swoiey Oyczyznie. Pięćset złotych które pozostają, niechay tobie służą,; z całego ie ofiaruię ci serca, naylepszą iesteś gospodynią, zbyt na nie zasłużyłaś. Od dawna iuż życzyłaś sobie mieć czepek koronkowy, i suknię iedwabną; Joasia chciała mieć złoty krzyżyk....

JOASIA.

(przerywaiąc matce czytaniu).

O móy Boże!

LUDWIKA.

(czyta daley).

Marysia tak dawno wzdychała do naszyinika z korali; z przysłanych pieniędzy możesz to wszystko pokupować. Żegnam cię żono kochana; uściskay odemnie serdecznie dzieci. "

MARYSIA.

Nasz drogi oyciec, iakże dobry !

LUDWIKA.

Kochaycie go z całey duszy dzieci moie; umieycie cenić iego dobroć; niepodobną znaleść lepszego rnęża, lepszego oyca. Iakże odmienny los iest. siostr waszych; ich oyciec miał tyleż gruntu, tyleż dobytku co i wasz, a iednak przez swoią niedbałość i lenistwo przyszedł do nędzy; iakże politowania są godne wasze siostry! Ale nayprzódy wykonam rozkaz moiego męża; chcę ażeby za powrotem iuź znalazł kwitna zapłacony podatek. Póydź ze mną Maryniu; ty zaś Joasiu idź zobacz co się dzieie u stryia, wszyscy tam muszą bydź w smutku pogrążeni.

Scena III.

(Izba w domu Jana Brzozy).

ZOSIA i ŁUSIA (obie płaczą).

ZOSIA.

Gdzieżeś zostawiła matkę ?

ŁUSIA.

Poszła do urzędnika odbierającego podatki.

ZOSIA.

Nieludzki! chcieć abyśmy zapłacili podatki, gdy cały nasz zbiór zaginął!

ŁUSIA.

Iest bez litości; szczególniey od czasu owey nieszczęśliwcy kłótni z naszym oycem za podatki zaległe, stał się ieszcze bardziey nieubłagany.

ZOSIA.

Ach Łuski kochana! podobno żebrać będziemy tego roku. Byłam na polu, ach niepoymiesz co za straszliwe zniszczenie ! nagle wezbrane potoki które z gór leciały, wykorzeniły wszystkie nasze żyto; całemi snopami pływało po wodzie, Oyciec i bracia, porwawszy widły lecieli za nim w pogoń; ale niestety odrobiny tylko zebrali; siano szczególniey, siano zupełnie zginęło.

ŁUSIA.

Dobrze matka mówiła: Trzeba się śpieszyć ze zbiorem, trzeba !

ZOSIA.

Wszak wiesz ze ani grosza nie było w domu na zapłacenie robotników, wszyscy też idą do naszego stryki, on lak dobrze płaci!

ŁUSIA.

Ach! iakże szczęśliwe są nasze siostry, iakże teraz będą pyszne ! iakże litosnym wzrokiem na nas patrzeć będą, !

ZOSIA.

Wstydź się Łusiu! nieszczęście niepowinno nas czynić niesprawiedliwemi, gdyżby nas czyniło występnemi. Czy możesz mówić że siostry nasze są pyszne, one, co z nami tak chętnie dzielą wszystko, cokolwiek nam miłem bydź może? Ta piękna chusteczka którą, masz na szyi, twoia sukienka błękitna, móy haftowany czepeczek, wszak to wszystko od nich dostałybyśmy w podarunku.

ŁUSIA.

Prawda, ale zawsze przyimować, to tak serce boli!

ZOSIA.

Kiedy kto nic niema, musi przyimować, albo umieć się obchodzić bez wszystkiego.

Kiedy przyimuiesz stroie od siostr pochlebiaiące twoiey próżnością, niechay się przynaymniey pycha nieczyni niewdzięczną,.

Scena IV.

ZUZANNA, ZOSIA, ŁUSIA.

ZOSIA.

I cóż tam słychać, matko kochana?

ZUZANNA.

Wszystko stracone, dzieci moie; niemam czem opłacić podatków, zabiorą mi i sprzedadzą, ostatnie cztery krowy. Nieludzki urzędnik, widząc że nawałnica dokonała naszego zniszczenia, lęka się że niebędziemy mogli zapłacić. Biedny wasz oyciec winien zaległych podatków złotych dwa tysiące; a ieśli dzisiay ieszcze pięćset niezłożemy w ręce Poborcy, iutro wszystko nam zabiorą, wszystko sprzedadzą.

ZOSIA.

Gdzież znaleść aż pięćset złotych?

ZUZANNA.

Nigdzie, dzieci kochane; myśleć nawet o tem nietrzeba.

ŁUSIA.

Co za okropne nieszczęście! Może dobra Babunia będzie nam mogła dopomodz.

ZUZANNA.

Ach! dopomagała ona nam iuz kilkakrotnie; oddała nam iuż za życia część swoią, którą dopiero po iey śmierci mieliśmy odziedziczyć.

ZOSIA.

Iakże nam będzie smutno, kiedy uyrzemy sprzedane nasze krówki, nasze konie!

ŁUSIA.

Trzeba będzie sprzedać i grunta, biedni bracia chodzić będą, musieli na wyrobek; ach! lepiey by było umierać.

ZUZANNA.

Dzieci moie, trzeba się poddać woli naywyższego Boga; będziemy pracować, i znosić cierpliwie nasze nieszczęście.

ŁUSIA.

Ach ! gdyby nasz oyciec miał tyle odwagi; iżby mógł zaprzestać gry i pijaństwa!

ZUZANNA.

Ciszey Łusiu, szanuy Oyca twoiego niechay ani razu niesłyszę dzieci moich uchybiaiących Oyca posłuszeństwa lub uszanowania.

Scena V.

ZUZANNA, ZOZSIA, ŁUSIA, i STARA MAŁGORZATA

(wsparta na swem kiju).

MAŁGORZATA.

Pocóż tak długo żyłem, aby uyrzeć w poźney starości dzieci moiego Jana żebrzące chleba.

ZUZANNA.

Bądź spokoyna, matko....

MAŁGORZATA.

Wiem wszystko: Jan chwile pracy przepędza w karczmie; gdy inni oszczędnością swoią zbieraią maiątki, on długi zaciąga, i spuszcza się na to że ie odda z przyszłych zbiorów; lecz nieumie przewidzić niespodzianych zdarzeń, ani im zapobiedz. Wszyscy pozbierali obficie ze swoich połów żyto, a łąk siano; twóy tylko mąż z obrzydłym swoim lenistwem wszystko do iutra odkładał. Żadnego iuź tego roku nie będzie robił zbioru, a brat iego sprzedał wszystko raz ieszcze drożey niżeli Zwyczaynie.

ZUZANNA.

Znaydą się ieszcze sposoby ratowania nas z ostatniey toni.

MAŁGORZATA.

Niemasz żadnego; taka Zwyczaynie nagroda lenistwa i nierządu.

ZUZANNA.

O moia matko!

MAŁGORZATA.

Nie ciebie ganię, moie dziecię; użalam się tylko na Jana.

ZUZANNA.

Naydroższa matko, nie bądź tak surowa dla twoiego syna, iest on dobry, iest uczciwy: lecz niebo nieudziela zarówno wszystkim przemysłu i odwagi.

MAŁGORZATA.

Chwalę ciebie córko, iż staiesz w obronie męża; lecz ia iestem iego matką i mam prawo wyrzucać mu iego występki.

ZOSIA

(wyglądaiąc przezedrzwi domu).

Nieba! wszak to Poborca podatkowy rozmawia ze stryjenka. Okrutnik! iakie srogie ma weyrzenie!

Scena VI.

Ciż sami, LUDWIKA, JOASIA i MARYSIA

(wchodząc ściskaią czule sieroty).

ZUZANNA.

Rozmawiałaś z tym srogim człowiekiem moia siostro ! czy wiesz że on chce nam zabrać cały dobytek, i zgubić nas zupełnie.

LUDWIKA.

I owszem, on iuż iest zupełnie zaspokoiony; za chwilę przyniesie nam kwit z odebranych pięciuset złotych.

ZUZANNA.

I któż mu te pieniądze wyliczył?

LUDWIKA.

Ia i córki moie, siostro ukochana; zbyt iesteśmy szczęśliwe iż wam choć ten słaby dowód naszego przywiązania dać możemy.

ZUZANNA.

Ach dobra, nieoceniona kobieto.

(I ciska ia ze łzami, dziewczęta również się ze sobą ściskaią).

LUDWIKA.

Mąż móy sprzedał korzystnie swoie zboże; przysłał mi te pieniądze abym dla siebie i dzieci pokupowała rozmaite stroie, które bynaymniey nieprzyczyniłyby się do naszego szczęścia; szanowny użytek na któren ie obracam, prawdziwą i trwałą ziedna mi radość.

MAŁGORZATA.

Oszczędny tylko, dzieci moie, może bydź wspaniałym; ty kochana Ludwiko i z mężem twoim iesteście tego dowodem. — Iaka to boleść dla mnie widzieć że iedna część folwarku tak iest zniszczona, gdy druga przeciwnie we wszystko obfituie, dzięki staraniom godnego Piotra! Synowie moi zarówno będą, bogaci, mówił nieboszczyk wasz Oyciec przy samym skonie, kiedy w przytomności Plebana i Notariusza czynił podział swoiego maiątku, piędziesiąt morgów ornego gruntu iednemu, piędziesiat drugiemu; po iedney stronie dwadzieścia morgów łąki, i dwadzieścia po drugiey; i las i sady wszystko na dwie równe podzielono części, dom nawet rozdzielił na dwie iednakowe połowy: daremną iednak była przezorność dobrego Oyca; praca, rządność, oszczędność, oto prawdziwe bogactwa.

* * *

ROZDZIAŁ X.

UMIARKOWANIE W ŻĄDZACH, WYTRWAŁOŚĆ W NIESZCZĘŚCIU.

Gdy mamy porządne ubranie, dostateczne wyżywienie, i gdy na starość spodziewać. sie możemy spoczynku, powiniśmy, dzieci kochane, uważać się za bardzo szczęśliwych; iest to naywiększym szaleństwem przypuszczać do serca uczucie zazdrości, i pragnąc losu tych, których bogactwa łudzą nasze oczy, i wprowadzają nas w mniemanie, że oni tylko są prawdziwie szczęśliwemi. To szczęście, które błędnie mniemacie bydź udziałem ludzi bogatych, nigdy prawie dla nich nieistnieie; gdyby wam cierpienia swoie powierzyli, przekonalibyście się wówczas o prawdzie tego co wam dowodzę.

Kupiec którego składy tak bogato są -zaopatrzone, o którego maiątku tak wysokie macie mniemanie, w teyże samey może chwili gdy szczęścia iego zazdrościcie kłopocze się boleśnie że niebędzie miał czem przy końcu miesiąca poopłacać swoich wierzycieli: roztropność nakazuie mu zachowywać na swey twarzy pozór spokoyności i zaufania; lecz serce potaiemnie rozdzieraią, nayokrutnieysze zgryzoty i obawa przyszłego losu iego rodziny.

Ten Pan, któren w świetnym powozie, tak szybko ulice przebiega, przyiechał do stolicy ażeby się usprawiedliwić z hańbiącey go potwarzy, która go wyzuć chciała z godności i rnaiątku. Widzieliście blisko miasta piękny dom letni, prześliczne ogrody, zielone gaie; wszystko to należało przed kilka, laty do naygodnieyszego człowieka; umieścił on cały swóy maiątek wręku bankiera; ten nieszczęściem z bankrutował, a szanowny oyciec liczney rodziny sprzedać musiał na iey utrzymanie dziedzictwo swoich nadziadów.

Gdy nam Bóg mierność przeznaczył udziele, wdzięcznym sercem dziękujmy mu za dar ten szacowny, i strzeżmy nasze serca od wszelkiey zazdrości; przenikniymy się także ta prawdą że życie swobodne iest tylko nagroda pracy, a zdrowie wstrzemięzliwości; że praca i wstrzemięzliwość pochodzą z głębokiego uczucia pobożności i zamiłowania naszey wiary świętey, którey wszystkie przykazania dążą do tego iedynie ażeby zaszczepić nayszczytnieysze cnoty w sercu ludzkim.

Gdy niespodziane nieszczęścia pozbawin nas maiątku lub zdrowia, powinniśmy wszystko znosić z odwagą i poddać się przeznaczeniu. Skoro się los nasz odmieni, zamiast oskarżać ludzi i niebo, powinniśmy przybrać obyczaie stosowne do nowego naszego stanu, i niezapominać że taka iest wola Boga, szczególniey kiedy opatrzność iego z niskiego wprzódy wywyższywszy nas stanu, potem nam dobrodzieystw swoich u. chylą. Iest to dowodem wielkiey słabości duszy i serca zepsutego pomyślnością, kiedy patrzeć niemożemy bez zgrozy na sposób życia, w którym dawniey znaydowaliśmy spokoyność i szczęście. Posłuchajcie następuiącego zdarzenia.

MAŁY KRAKOWIACZEK.

W późny iuź wieczór pogodnego lata, pewny obywatel powracał pieszo ze spaceru z Łazienek do miasta; dochodząc do fontanny u stopy góry przy drodze wiodący do Łazienek usłyszał glos donośny lubo niewykształcony sztuką wyśpiewujący krakowiaki.

Urodzony sam w Krakowskim, na głos ten zbyt znaiomego iemu śpiewu, przypomniał sobie natychmiast z rozrzewnieniem młode swoie lata spędzone szczęśliwie, i owe roskoszne góry i doliny po których przebiegał w dzieciństwie; podobne wspomnienia nigdy bez wzruszenia niepowtarzaią się nam w pamięci: nasz więc obywatel mimówolnie począł śpiesznieyszym biegnąc krokiem do mieysca, z którego się ten głos rozchodził; gdy przybył uyrzał młodego krakowiaka, siedzącego przy fontannie z którey garnuszeczkiem czerpał iedną ręką wodę a w drugiey trzymał spory kawał chleba i sera

Szczęśliwy i wesoły pożywaiąc ten skromny posiłek, wyśpiewywał sobie chwilami ukochane swoie śpiewki, które tak zaięły naszego obywatela przypominając mu rodzinne krainy kędy się wychował. Czyste promienie xiężyca które w uroczney tey nocy swą światłość lubą rozlewały, za odwróceniem się od wody chłopaka okazały opiekunowi, i którego niebo iemu zesyłało, piękność zarysów iego twarzy, cerę czerstwą i śliczną, oraz całą, wesołość i słodycz która w iego rozlewała się. twarzy.

Ty zdaiesz mi się być szczęśliwy, rzecze mu obywatel. — Ha Wielmożny Panie iestem sobie Bogu dzięki wesół odpowiedział chłopak. — Gdzież ty zostaiesz?— Służę u dorożkarza, miałem dzisiay dzień szczęśliwy, przywiozłem Panu kilka talarów z czego był kontent; ia zaś sam dostałem także od iakiegoś dobrego młodego pana dwa złote na piwo, ale niepóydę ie przepić do szynkowni, bo szkoda pieniędzy marnować, z reszta Bogu dzięki gospodyni daie mi co ieść i pić, a dla mnie kawał chleba ze serem i ta czysta woda iest smaczno, kiedy mam spokojne sumnienie.

Bardzo dobrze robisz kochane dziecię, Bóg cię będzie błogosławił, ale powiedz mi czy poszedłbyś w służbo do iakiego dobrego domu. — Czemu nie Wielmożny Pa nie gdyby mnie móy gospodarz odpuścił; ale ia tu nikogo nieznam w Warszuwie, i chociaż iestem uczciwy chłopak ale nieznając mnie nikt za mną dóbr ego słowa niepowie

Ia wierzę tobie dobry chłopcze i niepotrzebuię rekomendacyi; iutro rozmówię się z twoim gospodarzem, który rozumiem że niezechce twemu szczęściu zagradzać. — Czekay mnie do osmey godziny a tymczasem bądź zdrów i wesoł iak zawsze.

Nazaiutrz z rana obywatel pragnąc iak nayprędzey dostać chłopaka tak dobrego da swego handlu, poszedł przed ósmą, do iego gospodarza, a gdy mu przełożył powody swego przybycia, poczciwy ten człowiek lubo sam był szczerze do owego chłopaka przywiązany za iego wierność i pracowitość, niechcąc iednakże dalszego tamować mu losu, zezwolił na oddanie go w służbę obywatelowi który poinformowany o iego dobrym prowadzeniu; się, zdatności gdyż nawet troche, czytać i pisać umiał, tym chętniey go ieszcze przyiął do siebie.

Pożegnać się musiał nasz krakowiaczek z swoią Ferezyą wyszywaną z swoiemi podkowkami i czerwoną, czapeczką, a przywdział suknie przystoyne iak chłopiec przy handlu, i zaczął odbywać nowe swoie obowiązki ze zwykłą sobie gorliwością. i pracowitością. Nowy Pan iego widząc tak dobre sprawowanie się i zdatność, nieżałował kosztów na iego wychowanie i kazał go uczyć nauk początkowych: a gdy w nich wkrótce zadziwiające uczynił postępki, szlachetny iego dobroczyńca zostawił mu więcey czasu i ułatwił sposoby nabycia wyższych nauk, tak że w lat kilka nasz młody krakowiak stał się zdatnym na dobrego Sekretarza i poruczony sobie ten nowy obowiązek wypełniał z równie wielką zdatnością iako i pilnością,.

Dnia iednego kupiec miał znaczny interes z Hrabią *** w ciągu ich układu Krakowiak swoią znaiomością rzeczy, i rostropnością wszelkie trudności tego dużego interesu usunął, i iemu oba byli winni iż go ukończyli naykorzystniey. Nie mogło to uyść uwagi Hrabiego, aże właśnie potrzebował sekretarza, przy końcu. więc interesu prosił u kupca iako warunek przystąpienia do układu, aby mu odstąpił krakowiaka.

Kupiec chociaż sam potrzebował nieodbicie rozsądku, zdatności i poczciwości młodego swego przyiaciela, lecz będąc człowiekiem moralnym poświęcił swóy własny interes dla dobra tego, którego szczerze pokochał, i widząc że ten zostając przy Hrabim, może z czasem przyiść do znaczenia, lubo z żalem pozwolił iednakże na oddalenie się iego.

Wierne usługi które poświęcił Hrabiemu niezostały długo bez sowitey nagrody; Hrabia zważaiąc talenta iego i poświęcenie się dla swoiey osoby, wkrótce wpływem swoim wyiednał mu mieysce zaszczytne i bardzo zyskowne u dworu. W piedziesięciu latach wieku swego nasz krakowiak posiadał iuż piękny dom, bogate meble, karety i konie, a nadto znaczne ieszcze summy umieszczone na banku. Lecz tu kres był iego powodzenia; bankier iego zbankrutował, i przywiódł wiele familii do upadku i nieszczęścia, iego zaś do straty kapitału, który mu rocznie dwadzieścia tysięcy przynosił; zastał się mu wprawdzie ieszcze dość znaczny maiątek i iego urząd przy którym mogłby żyć wygodnie do śmierci, tym bardziey że niemiał dzieci, a żona iego ile przyiemną i pełna wdzięków, była przytem rządną, w prowadzeniu domu; lecz długie powodzenie ze. psuło iego dawna, prostotę, nawyknąwszy do zbytku niemógł przenieść na sobie pozbawienia się iego przyiemności i odmienić ton życia, któren rowny magnatom prowadził, co go naywięcey bolało i upokarzało. Iedno wspomnienie na owa chwile, kiedy przed laty o iednym kawale chleba ze serem przy zrzodle miał siebie za szczęśliwego byłoby go zbawiło; a zdawszy się na wole Bożą, żyłby do końca życia swobodny; lecz nieszczęsny niemiał mocy duszy wytrzymać tey iedney przeciwności. Pycha która iego serce opanowała, ze smutku w którym coraz głębiey tonął, przywiodła go nakoniec do zbrodniczey rozpaczy; zbrzydziwszy życie sarn go sobie odiął występnie wystrzałem z pistoletu.

* * *

ROZDZIAŁ XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIIL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej