Moore Thomas

RAJ I PERI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

RAJ I PERI.

PRZYPISKI.

ŚLEPA DZIEWCZYNA.

I.

II.

III.

RAJ I PERI

Moore Thomas

Przekład Adama Pajgerta

RAJ I PERI.

U bram Edenu, jednego ranka,

Stanęła w żalu Peri wygnanka. (1)

A gdy słyszała jak życia zdroje

Tryskają w raju harmonją pieni;

Gdy, przez otwarte na pół podwoje,

Skrzydło jej rajski blask opromieni,

To zapłakała, że ród jej cały

Za grzech postradał przybytek chwały.

I zawołało powietrza dziecie:

"Szczęśliwe duchy, które z rozkoszą,

Tam, wśród niezwiędłych kwiatów się noszą!...

Choć mam ogrody wszystkie na świecie,

I te przykryte falą błękitną,

I te co w górze na gwiazdach kwitną,

Piękniejsze jedno niebiańskie kwiecie!

Chociaż jeziora chłodne Kaszmiru

Malują jasno na dnie z szafiru

Gaje platanów, i wysp ogrody;

Choć dołem słodki zdrój tam szepleni,

Choć Sing-su-haju strumienie czyste

Noszą na spodzie piaski złociste; (2)

Lecz wiedzą tylko błogosławieni,

O ile niebios jaśniejsze wody!

Unieś się skrzydłem z gwiazdy na gwiazdę,

Z światów na światy kieruj twą jazdę,

Przez cały bezmiar światłem nasnuty;

Weź całą rozkosz każdego świata,

Przez nieskończone pomnóż ją lata, —

Nie warta jednej niebios minuty!"

I widział płacz jej Anioł, co w chwale

U bram światłości, straż miał niebieską;

A gdy jej pieśni usłyszał żale,

To w jasnem oku zabłysnął łezką, —

Niby rajskiego kroplą ruczaju,

Co na błękitnym kwiecie osiada,

Który, jak mądry Bramin powiada,

Nie kwitnie nigdzie, jak tylko w raju.

"Pięknego rodu który pobłądził,

Córko! nadzieja jeszcze ci błyska"

Tak mówi anioł: "Bo Bóg osądził:

"Że przebaczenie ta Peri zyska,

Która u światła złoży przedsieni

Dar, co się w niebie najwyżej ceni.

Idź! szukaj winy twej odkupienia,

Chciałbym zwiastunem być przebaczenia!"

Jako komety, hyżo, raptownie,

Lecą po niebie przez drogi mleczne,

Kiedy w uściski spieszą słoneczne, —

Szybciej niżeli gwiaździste głownie,

Które anioła dłoń ciska nocą (3)

Na czarne duchy, chcące przemocą

Empirejskiego dosięgnąć szczytu, —

Peri ze sklepień zlata błękitu,

I prowadzona promieniem świtu,

Który na niebie właśnie się żarzy,

Nad naszym światem cała się waży.

Ale gdzież teraz trzeba jej spieszyć

Po dar, co zdoła niebo ucieszyć?

"Znam ja" zawołał "skarby obfite,

Pod czylminaru słupami skryte. (4)

Urnę co blaskiem rubinów wabi,

O znam ja wszystkie wysepki woni,

Głęboko w morza ukryte toni,

Przy południowych brzegach Arabji (5)

Ani w szukaniu trud mię osłabi

Gdzie skryły duchy puhar Jamczyda, (6)

W którym płyn życia pieni się jasno;

Lecz na dar niebu to się nie przyda!

Bo gdzież klejnoty które nie zgasną,

U samych stopni tronu Allaha ?

A kropla życia, nie zniknież marnie,

Gdy ją wieczności bezdeń ogarnie?"

Tak gdy nad ziemią skrzydłem się waha,

Wnet ją. powietrze Indjów owiewa.

Kraju, którego morze oblewa

Skały z korali, bursztyny lśniące;

Którego góry, gdy je gorące

Słońce zapłodni, rodzą klejnoty,

Którego rzeki błękitnolice,

Jako bogate oblubienice,

Niosą pod falą posag swój złoty;

Którego wzgórza z pachnącym gajem,

Prawie dla Peri byłyby rajem.

Lecz jasna fala jego strumieni

Już dzisiaj ludzką krwią się czerwieni,

I z gajów bucha śmiertelna para.

A człowiek, ludzkich czynów ofiara,

Konając, miesza sinemi wargi,

Do woni kwiatów, klątwy i skargi.

O kraju słońca! jakiż wróg dziki

Krwawemi stopy depcze i niszczy

Twoje pagody, twoje gaiki,

Święte posągi twoich bożyszczy?

O kraju słońca! czyjaż dłoń? czyja?

Tysiąc sułtanów twoich zabija?...

To Mahmud z Gazny, wściekłością srogi, (7)

Po krwawych śladach zdobywczej drogi

Rozrzuca szczątki koron i bereł,

I psom swym daje obroże z pereł

Zdartych ze szyi twoich sułtanek. (8)

Przelał w komnatach krew Indyjanek,

I w okrucieństwie swoim bez kresu

Pobił kapłanów w gajach święconych;

A gruz ołtarzy świątyń zburzonych

Tamuje w biegu fale Gangesu.

Peri z powietrznej swojej gonitwy

Pogląda na dół: na polu bitwy,

Młody wojownik, w skrwawionej zbroi,

Nad brzegiem rzeki rodzinnej stoi,

Z mieczem złomanym o stal tyraństwa,

Z ostatnią strzałą w swoim kołczanie.

"Żyj !" rzekł zdobywca "mojego państwa

Niechaj połowa twoją się stanie. "

Młodzian, jak niemy, słowa nie powie,

Ręką pokazał ku strumieniowi,

Którego fala płynie rumiana

Krwią bohaterską, krwią jemu bratnią —

I posłał strzałę swoją ostatnią,

Jako odpowiedź, sercu tyrana.

Choć dobrze mierzył, chybił. — O biada!

Ciemiężca żyje, bohater pada!

A na to miejsce Peri się spuszcza,

Rannej jutrzenki blaskiem spowita,

I gdy duch wolny ciało opuszcza,

Ostatnią kroplę krwi jego chwyta.

I hyżo w górę lot swój rozwinie.

Staje w wiecznego światła krainie,

W dłonie anioła dar drogi składa —

A na to Anioł jej odpowiada:

"Z radością w niebie męża witamy,

Co życie w boju za kraj swój łoży;

Lecz patrz, zamkniętej Edenu bramy

Nawet ta kropla ci nie otworzy!

Świętszego jeszcze daru potrzeba,

By ci podwoje rozemknąć nieba. "

Gdy ją nadzieja pierwsza zawiodła,

Peri się spuszcza ze złotej chmury,

Na księżycowe Afryki góry,

I swoje skrzydła kąpie u źrodła

Egipskiej rzeki, co swój początek

Kryje w cienistych lasów zakątek,

Tak że już ludzie go nie obaczą, —

A wodne nimfy nad Nilem skaczą,

I zaplecione tanem w uściski,

Koło olbrzyma krążą kołyski.

Ztąd duch wygnanki westchnieniem płynie,

Po nad Egiptu gaje palmowe,

I ponad królów groty grobowe,

I po Rozettu ciepłej dolinie.

Chwieje się, waży, leci i słucha,

Jak tam gołąbka miłośnie grucha,

Albo z wieczora pogląda na tło,

Po jeziorowych fal malowidle,

Jak tam srebrzyste księżyca światło

Po pelikana miga się skrzydle.

Oh! kraj to cudny! ludzkiemu oku

Już piękniejszego nie znać widoku!

Któżby pomyślał widząc te noce,

I te doliny złote owoce,

I ten rozkoszny cienisty padół,

I daktelowe drzewa powabne,

Których korony chylą się na dół,

Jak się dziewczęta zginają zgrabne,

Gdy sen na łoże nęci jedwabne, — (9)

I te lilije z wdziękiem dziewiczem

Co się noc całą kąpią w jeziorze,

Aby jaśniejszem mogły obliczem

Powitać słońca wschodzące zorze;

I te świątyni zburzonej szczątki,

Z której się takie wznoszą pomniki

Jak cudne sennych marzeń pamiątki;

I ową ciszę lubej ustroni,

Gdzie słychać tylko rybitwa krzyki, —

A kiedy księżyc z chmur się wyłoni,

Jedynie tylko oku widoma,

Na marmurowym słupie krużganka,

Błękitno-skrzydła siedzi sułtanka, (10)

Taka milcząca i nieruchoma,

A tak w piór jasnych błyszcząca krasie,

Jak gdyby jakie bożyszcze ptasie —

Ktoby pomyślał, że tutaj właśnie,

Gdzie wszystko świeci pięknie i jaśnie,

Pomiędzy takie cudne obrazy,

Uderzył skrzydłem demon zarazy!

I tchnieniem bardziej zabójczem wieje,

Niżeli Sarnim co żarem zieje,

I puszczy piaskiem czerwonym miota;

A każda żywa ludzka istota,

Tknięta zarazą, zwarzona, sina,

Pada, jak pod tym wichrem roślina.

Niejeden widział zorzę zachodu

Jeszcze o jasnem kwitnącem, czole;

Teraz zarazy trawią go bole,

I już dla niego nie będzie wschodu.

Nikt ciał nie grzebie; po stosach trupów

Promień księżyca snuje się mgławo;

Nawet sęp takich nie tyka łupów,

Taką okropną brzydzi się strawą.

Tylko hyjena, zarazie rada,

Stąpa po pustej miasta ulicy,

Gdzie ją północna czeka biesiada.

Konającemu sród trupów biada!

Gdy mu zaświeci w nocnej ciemnicy

Bladobłękitny blask jej źrenicy!

"O ludzie !" jęknął duch litościwy,

"Jakże wasz cały ród nieszczęśliwy

Drogo za pierwszy grzech pokutuje!

A oddech węża wszystkie wam truje

Kwiatki, co z rajskiej zostały błoni. "

Płacze.... i w koło nocne powietrze,

Od łez tych jaśniej, czyściej się przetrze —

Bo moc czarowną ma każda łezka,

Którą w litości swojej uroni

Z żalu nad ludźmi dusza niebieska.

Pod pomarańczy na ówczas drzewem, —

Na której razem cichym powiewem

Kołysał wietrzyk owoc i kwiecie,

Jak igrające ze starcem dziecie, —

W miłem zacieniu po nad jeziorem,

Ciężkie westchnienie Peri usłyszy.

Snadź się, któś tutaj przywlókł wieczorem,

Ażeby skonać w samotnej ciszy.

On! który życia przechodząc drogę,

Za sobą serca prowadził mnogie,

Umiera tutaj nieopłakany,

Jak gdyby nigdy nie był kochany.

Nikogo przy nim teraz tu niema,

Aby pragnienie, co pierś mu pali,

Przygasić chłodem jeziora fali,

Co się przed jego srebrzy oczyma.

Nikt się nad jego nie żali losem,

Nikt go znajomym nie żegna głosem,

Który, gdy każdy inny dźwięk znika,

Brzmi jak daleka jaka muzyka,

I czułem słowem w chwili rozstania,

Ze szorstkich świata brzegów podzwania,

I krzepi serce, nim łódka duszy

W ciemną, nieznaną drogę wyruszy.

Biedny młodzieniec! jedna myśl jeszcze

Jego śmiertelne łagodzi dreszcze:

Że ona, którą nad życie cenił,

Którą miłością kochał serdeczną,

Którąby wkrótce swoją był mienił,

Przed tym straszydłem była bezpieczną, —

W  ojca książęcym gmachu, gdzie szklanna

Rzeźwiącym chłodem tryska fontanna,

Gdzie drzew indyjskich kadzidło płonie,

I gdzie dokoła powietrze wionie

Świeże i czyste, tak jak jej skronie.

Lecz nad jeziorem, tam, przez sitowia,

Któż się do tego zbliża ukrycia?

Jak jaka młoda posłanka zdrowia,

Na krasnem licu niosąc dar życia?

To ona! księżyc oświecił postać,

On poznał swoją oblubienicę,

Co woli przy nim śmierci ciemnicę,

Niźli bez niego cały świat dostać.

Już w swoich ramion ściska go koło —

Lica przy jego tuli jagodzie,

I aby spiekłe owinąć czoło,

Włos swój rozwiany nurza we wodzie.

Czyż byłby kiedy myślał choć we śnie,

Że od tych ramion czule objęty,

Będzie się wzdrygać musiał boleśnie?

Będzie odpychać lubą pieszczotę?

On, który uścisk jej miał za święty,

Jak Cherubinów kołyski złote!

To się poddając ku niej nachyli,

To wstecz się cofa jakby przed gadem,

Jak gdyby były zatrute jadem,

Usta, co nigdy aż do tej chwili,

Bez jego błagań i bez rumieńca,

Nie dotykały się ust młodzieńca.

"Oh! niech mię tylko razem, mój luby,

Jedno powietrze z tobą owionie!

Czy mię ocali, czy pchnie do zguby,

Byleby tylko na twojem łonie!

Napój się! napój z łez moich zdroju!

Oh! gdyby balsam w żyłach mych miała!

Za jedną chwilę twego spokoju

Sam wiesz jak chętnie krewbym przelała.

Oh! nie odwracaj źrenicy twojej!

Czyż narzeczoną nie jestem tobie?

Czyżem ja nie ta, której przystoi

Z tobą być w życiu, z tobą ledz w grobie?

Ta, która światła innego niema,

Prócz tego co jej od ciebie bije...

Myślisz że straszną noc tę wytrzyma,

Że swego słońca zachód przeżyje ?

Ja — żyć bez ciebie? serce się wzdryga!

Ty moje życie, ty skarb mój wszystek !

Kiedy usycha kwiatu łodyga,

Ten co z niej rosnął, opada listek!...

Oh! ku mnie, ku mnie! obróć twarz drogą!

Nim mnie zaraza popali, pognie,

Całuj te usta! dopóki mogą

Jeszcze trawiące chłodzić ci ognie!"

Chwieje się drżąca, pada — i właśnie

Jak jasna lampa w trupiarni gaśnie,

Gdy ją grobowe powietrze zmroczy —

Od jego westchnień gasną jej oczy.

I jemu śmierć już koi męczarnie;

Jeden rzut jeszcze... skończył, — a ona

Nad jego trupem cała się garnie,

Z długim ostatnim całusem kona.

A teraz nad nią słania się Peri,

Z piersi ostatnie chwyta westchnienie:

"Duchu niewieści, wierny i szczery,

Śpij! niech łagodne będzie twe śnienie.

Niechaj ci jasno będzie i wonno,

Jak na Fenixa stosie w płomieniu,

Który pieśń sobie śpiewa przedzgonną,

I kona w blasku, woni i pieniu. "

Tak ponad niemi schylona Peri,

Z ust wieje wonie nadziemskiej sfery,

I trzęsie blaski swojego wieńca

Na twarz dziewicy i na młodzieńca:

Że wyglądali jak dwoje świętych,

Przededniem sądu z grobów swych wziętych.

A nad ich ciałem Peri się waży,

Jak jaki dobry Anioł na straży,

Zanim ich dusze zmartwychpowstaną.

Ale na niebie już płonie rano

Peri ulata do bram światłości,

Z poświęcającej darem miłości;

W duszy nadzieja, w sercu uciecha,

Palm Elizejskich zyskana chwała!

Bo się życzliwie Anioł uśmiecha

Kiedy mu nowy dar swój podała.

Oto już słyszy Edenu drzewa,

Co, gdy je wietrzyk zgina pomału,

Trzęsą tysiącem dzwonków z kryształu.

Woń od Allaha tronu powiewa,

Widzi gwiaździste lśniące puhary,

Któremi jezior brzegi wieńczone,

A z których dusze błogosławione

Pierwszy raz piją niebios nektary. (11),

Ale nadzieja Peri przedwczesna!

Znów ją przeznaczeń ręka odpycha,

Znów się zamyka brama niebiesna.

"Jeszcze nie teraz!" rzekł Anioł z cicha,

Kiedy niechętnie przed nią zamyka,

Blask co się z raju do niej przemyka.

O takiej wiernej cnocie niewieściej,

Dla Serafinów pamiętne wieści

W księdze światłości Allah umieści;

"Lecz choć westchnienie takie jest święte,

Dotąd Edenu bramy zamknięte.

Świętszego jeszcze daru potrzeba

By ci podwoje otworzył nieba. "

Teraz nad Syrją, bogatą w róże,

Kraśnieje wieczór w złotej purpurze.

Tkwi nad Libanem ogromne słońce;

A szczyt Libanu we wiecznej zimie,

Śnieg mu ubielą skronie olbrzymie, —

A u stóp jego, na kwietnej łące,

Lato w różanych pieluchach drzymie.

Jakże musiało pięknem być dla niej,

Która patrzała z błękitów bani

Na tych okolic cudne przestrzenie,

Życie, co z dołu tryska ochoczo!

W pięknych ogrodach, jasne strumienie

Pośród melonów złotych się toczą;

Brzeg się zieleni, kwitnie pagórek;

A gdzie świątynia w gruz się rozpada,

Przy słońca blasku, pięknych jaszczurek

Wesoło, tłumnie tańczy gromada.

I piękniej jeszcze gołębi stada

Kołyszą skrzydła swe niespokojne,.

A przy czerwonej zachodu prędze

Tak się migocą blaskiem swych piórek, —

Jakby w stubarwne klejnoty strojne,

Albo jak tęczy promienne przędze.

Na Peristanu niebie bez chmurek.

Fletnia pasterza, uroczym dźwiękiem

Z pszczół palestyńskich zmieszana brzękiem,

Ponad Jordanu brzegiem przepływa, —

I las miljonem słowików śpiewa.

Lecz serce Peri nieucieszone

Tego widoku czarownym wdziękiem;

Jej dusza smutna, skrzydło zwieszone,

Smutnie pogląda jak słońce jasno

Olśnią świątynię, niegdyś jej własną, (12)

Której kolumny czołem ponurem

Ciskają na dół cień swój daleki,

Niby olbrzymi kompas, na którym.

Czas czarnoksiężnik liczy swe wieki.

Ale przypadkiem gdzieś pod sklepieniem

Świątyni słońca, może się mieści

Jaki talizman tajemnej treści?

Gdzieś pod pieczęcią karta ukryta

Ze Salamona wielkiem imieniem,

Z której jej oko jasno wyczyta,

Czy ziemia chowa skarb ów tajemny,

Czy morskiej fali kryją bezedna,

Dar, który niebu tak jest przyjemny,

Że raj błędnemu duchowi zjedna?

Z taką nadzieją na dół się, wieje.

Jeszcze na niebie słońce jaśnieje

I złotym blaskiem błękit okrasza.

Ponad Balbekiem gdy się unasza

Peri, na kwietnej widzi murawie

Piękne pachole, które w zabawie

Nuci i pląsa pomiędzy róże,

Samo jak one dzikie i hoże;

Ręką i okiem, płoche, swawolne,

Ściga błękitne koniki polne,

Co koło krzewów cichemi loty

Ni-to skrzydlate krążą klejnoty,

A gdy gonitwy trud go zwycięża,

Na miękkich darni łoże upada.

A przy nim Peri spostrzega rnęża,

Który znużony skwarem niezmiernie,

Ze spoconego rumaka zsiada,

I niecierpliwie lgnie ku cysternie,

Spiekłemi usty, chciwy ochłody,

Długim pociągiem czerpiąc jej wody.

Potem ku dziecku twarzą się zwrócił,

Lecz nie doznało dziecię bojaźni,

Choć nigdy słońca promień nie złocił,

Twarzy pełniejszej zgrozy i kaźni.

Bo był z oblicza straszny, ponury,

Do piorunowej podobny chmury,

Co ćmi się nocą i ogniem żarzy,

A oko Peri czyta w tej twarzy

Sromotne dzieje czynów niecnoty:

Hańba dziewicy, krzywda sieroty,

Złamanie przysiąg, bezcześć ołtarzy,

Domowe progi krwią gościa zlane —

Wszystko to stało tam wypisane,

Na czole wszelkich praw gwałciciela,

Czarno, jak pada kropla złowroga,

Z pióra Anioła-oskarzyciela,

Nim ją wymaże wszechlitość Boga.

A teraz leżał mąż- ów nieprawy,

Jak gdyby wieczór, płonący kraśnie,

Występnej duszy złagodził waśnie,

I na dziecięcia patrzał zabawy;

Lecz gdy się jego źrenica dzika

Z jasnym chłopięcia wzrokiem spotyka,

To jak tych bladych promień pochodni,

Co do bezbożnej biesiady zbrodni

Całą noc swoim świeciły blaskiem,

Gdy z pierwszym ranku spotka się brzaskiem.

Lecz oto słuchaj! w zacisz wieczorną

Głośne do modłów dźwięczą podniety,

I muezina pieśnią nieszporną

Wszystkie syryjskie brzmią minarety!

Z kwietnej pościeli mały chłopczyna

Nagle się zrywa, kolanka zgina,

Ku południowej zwrócił się strome,

I jak z różanych ust Cherubina,

Wiecznego Boga imię wydźwięczał.

A tak na darni gdy się rozklęczał,

Wzniósłszy ku niebu oczy i dłonie,

To już wyglądał jak rajskie dziecie,

Co tu zleciało pomiędzy róże,

A teraz wodzi wzrok po błękicie,

Swego mieszkania szukać tam w górze.

Oh! ta dziecina! oh! te niebiosy!

I tej modlitwy dalekie głosy,

Taki czarowny wdzięk rozpostarły,

Żeby westchnienie żalu wydarły

Nawet Eblisa dumie szatańskiej,

Że stracił cnoty spokój niebiański.

A ów nieszczęsny leżąc na błoni,

Z twarzą zmarszczoną, wybladła, żółtą,

Oh! jakże w piersi głęboko czuł to!

Gdy w owej chwili pamięcią goni

Po tylu latach zbrodni, niesnaski,

I pośród czarnej życia powodzi

Nigdzie słonecznych miejsc nie znachodzi,

Nie wraca z żadną gałązką łaski!

"Niegdyś" zawołał z żalem "o dziecie!

I ja też miałem podobne życie!

I jam dziecięciem modlił się nieraz,

Jak ty niewinny, czysty..... a teraz!!"

I zwiesił głowę, a w ową chwilę

Wszystkie nadzieje, cele wznioślejsze,

Pierwsze uczucia jakieś czyściejsze,

W piersi od młodu śpiące lat tyle,

Nagle zbudzone zawrzały rojem —

I łez gorących zalał się zdrojem!.....

O wy! łzy święte głębokiej skruchy,

W których występne myją się duchy!

Waszym strumieniem serce grzesznika,

Pierwsza niegrzeszna radość przenika.

"Jest taka kropla" Peri powiada,

Która w gorącej czerwcowej nocy

Na kraj Egiptu z księżyca spada, (13)

A tak jest pełna czarownej mocy,

Tak dobroczynna, że skoro spłynie,

W całym Egipcie zaraza ginie,

I ziemia zdrowszem krzepi się tchnieniem.

O czyliż nie tak grzeszny człowiecze,

Łza co po twarzy teraz ci ciecze,

Staje się boskiem tobie zbawieniem?

I cały pożar srogich katuszy,

Jedną kropelką, gasi ci w duszy!

Patrz, do modlitwy klęknął z pokorą,

I głos swój z głosem miesza dziecinnym.

Te same blaski zachodu górą

I nad występnym i nad niewinnym;

A po niebiosach radosne pienia,

W tryumfie głoszą hymn przebaczenia.

Już się od chwili słońce układło,

Gdy oba w modłach jeszcze klęczeli;

Wtedy to światło tak cudne padło

Jaśniej i czyściej, piękniej, weselej,

Niźli od słońca, gwiazd lub księżyca,

Na łzę co skrapia pokutne lica.

Śmiertelne oko widzieć w tem może

Meteor albo polarną zorzę,

Lecz niema granic Peri uciecha

Widząc że to się Anioł uśmiecha

Od bram światłości, ku łezce świętej,

Co jej otwiera Eden zamknięty.

Radość na zawsze! na zawsze radość!

Tym darem niebu stało się zadość!

Oh! radość wieczna! radość bezkresna!

Oto przebyta brama niebiesna!

Oh! jakże rajskie przyćmiły blaski

Wieże z klejnotów, pachnące laski,

I kwietne sady pełne balsamu

Amberabadu i Szadukjamu! (14)

Żegnam cię! ziemska woni pieszczona,

Co jak kochanków westchnienie kona!

Teraz ucztuję u Tuby drzewa (15)

Które wieczności tchnieniem powiewa!

Żegnam was kwiaty mojego wianka,

Któreście więdły na nimfy włosie!

Oto ja teraz widzę niebianka,

Przy tronie Pana kwiat na lotosie, (16)

Co w każdym listku duszę ma żywą...

Oh! jakże teraz jestem szczęśliwą!

Oh! radość wieczna! radość bezkresna!

Oto przebyta brama niebiesna!

Koniec wersji demonstracyjnej.

PRZYPISKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚLEPA DZIEWCZYNA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej