Walenty Majewskim

ROZKŁAD Y TREŚĆ DZIEŁA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DO ŁASKAWEGO CZYTELNIKA

PROSPEKT.

EUROPA.

ROZKŁAD Y TREŚĆ DZIEŁA

o początku licznych Sławiańskich Narodów, tudzież każdego w szczególności

we IV. Tomach

przez Walentego Skorochoda Maiewskiego Deputowanego na Seym z Gminy VI. M. S. W. Członka czynnego Towarzystwa Królewsko Warszawskiego Przyiaciół Nauk, Archiwistę i Pisarza Aktowego Król: Pols.

Majewski Walenty

DO ŁASKAWEGO CZYTELNIKA

Zamiłowanie narodowości, przyprawiło mnie o namiętność Autoromanii. Aczkolwiek iak to mówią: "Mądry Polak po szkodzie," przecież nie odzyskawszy znacznych nakładów, na część pierwszą moich badań o Sławianach i ich pobratymcach, którą w końcu roku 1816. drukiem ogłosiłem, namiętność rzeczona wzięła górę nad ekonomicznemi uwagami. Początkowo zamierzyłem sczególnie ogłosić Prospekt do przedsięwziętego dzieła i dla tego stosowne na pierwszym arkuszu dałem nazwanie. Lecz iak niesie przysłowie: "im daley w las, tym więcey "drew" po wydrukowaniu pierwszego arkusza, iako zwyczaynie zdarza się zbyt zatrudnionym, nowa myśl przyszła. Już to dla należnego wyiaśnienia trzech stanowczych pomników, iuż to dla wielości zebranych materyałów, iuż to dla pokochania się w przybranem dziecku, iuż. nakoniec dla przychodzącey często myśli, iż z wielu przyczyn fizycznych i moralnych, zamierzonego dzieła w całey obszerności drukiem ogłosić nie zdołam; wypadło mi może nazbyt rozszerzyć się w ninieyszym zarysie.

Cóżkolwiek bądź, łaskawy Czytelnik usterki co do stylu i co do powtarzany przez wzgląd na moie zbyt wielkie zatrudnienia i urzędowe przeszkody, wymówić i rozkład ninieyszy tudzież zarys przedsięwziętego dzieła, iako cel moiego dążenia, (abym, dopóki pracować mogę, był użytecznym moim współrodakom), przyiąć raczy. —

Współbracia nasi rycerskiego stanu, przywrócili nam dawną sławę. Pod berłem Naywspanialszego z Monarchów, wróciły się dawne prawa i prawdziwa patryarchalna swoboda. Mamy znaczny zasób światłych Mężów. Młodzież nasza, przy dobroczynnem urządzeniu nauk, nierównie nam więcey obiecuie. Możnaż powątpiewać, aby przy takim zbiegu okoliczności, początkowe dzieie Sławian a następnie i Polaków, dłużey bez należnego wyjąśnienia zostały? Zaczniymy a skończemy.

* * *

PROSPEKT.

Wyiaśnienie początkowych Dzieiów równie rozległey iak starożytney Sławiańszczyzny, nie może być obojętnem dla Polaka. — Albowiem zdarcie grubey zasłony, która ogół pokrywa, objawi szczegóły. Uczeni wszystkich prawie Sławiańskiego szczepu Narodów, pracowali w tym zawodzie. Niedostatek materyałów, nayszlachetnieysze tamował usiłowania. — Gdyby drogie Alexandryiskiego Ksiegozbioru Pomniki, czas wszystko trawiący oszczędził, nie natworzyłoby się w Europie, tyle przeciwnych sobie dziejowych zakusów, których wielość, zamiast wyjaśnienia dzieiów świata i dziejów rozumu, zaćmiła ieszcze bardziey oboie. Jeden iest iak się zdaie, na naszym dotąd znanym Wodokregu, Naród Indyiski, który od Epoki sięgaiącey podług powszechney rachuby, początku świata, swóy starożytny Język, swoie obrządki i wyobrażenia Religiyne, swoie starożytne Bóstwa, swoie Zwyczaie, Obyczaie i Prawa, dotąd zachował. — Jest on więc ogólnym składem starożytności Pomników, z którego szczególniey pobratymskie Narody, którym na pierwiastkowych zbywa dziejach, potrzebnych objaśnień zasięgać mogę.

Jak bezskutecznem! były usiłowania Europeyskich, nawet w środku zeszłego Wieka żyiących Pisarzy, względem zgruntowania taiemnic Indyiskich Kapłanów; dowodzi tego znany powszechnie Reinal, w Tomie pierwszym kar: 34. Histoire Philosop: Ed: Maestricht 1774.

"Mahmud Akebar Cesarz Indostanu, powziął szczególnieyszą. myśl zgłębienia zasad wszystkich religii, które po licznych rozległego iego Państwa Prowincyach, wyznawano. — Wolny od zabobonów, któremi przez Machometańskie wychowanie był skrępowanym, sam o wszystkim chciał sądzić. Z łatwością mu przyszło, obeznać się z wszelkiemi wyznaniami, które za pierwszy maią zasadę, pomnażanie Nowowierców; lecz zamiary iego zniweczonemi zostały, skoro mu przyszło traktować z Indyanami, którzy nikogo do uczestnictwa wiary swey taiemnic, przypuszczać nie chcą.

Cała potęga, hoyne dary i obietnice Akebara, niezdołały skłonić Braminów do odkrycia mu zasad ich Religii. — Wsławiony ten Książe nie mogąc nic pokorać dotąd użytemi środkami, użył podstępu, a ten był takowym. — Wynalazł młodego lecz rostropnego chłopca Mahometańskiego wyznania, nazwaniem Feizy, i niby to przez uszanowanie ku wyznania Braminow, udał, iż to był sierota ich Kapłańskiego pokolenia, którego członki, iedynie mogły bydź przypuszczonymi do świętych taiemnic Indyiskiey Teologii. — Feizy wyuczony powierzoney sobie roli, iaką miał grać pomiędzy Braminami, taiemnie został posłanym do miasta Benares, iako siedliska oświaty Indostanu. — Przyiął go do siebie uczony Bramin i ze szczególnieyszem przywiązaniem, tak iakby własnego syna wychował. — Po ukończeniu dziesięcioletniego biegu Nauk, Akebar postanowił przywołać do siebie Młodzieńca, lecz wdzięki nadobney Córki Bramina iego Nauczyciela, tak go skrepowały, iż mu nie podobna było opuścić to mieysce. — Kobiety Kapłańskiego pokolenia miane są za naypięknieysze w Indostanie. — Stary Bramin nieopierał się wzrostowi namiętności oboyga kochanków. — Lubił on Feizego, który przez swoie dobre postępki tak co do obyczaiów iako też co do nauk, umiał pozyskać przywiązanie Starca. — Dał mu więc chętnie w małżeństwo swą Córkę. Dopiero po nastąpionym małżeństwie, Młodzieniec w bezustanney walce między miłością i wdzięcznością zostając, niemógł dłużey swego podstępu ukrywać. — Upada więc do nóg Braminowi, odkrywa ma zdradę i o przebaczenie występku żebrze. — Kapłan nie czyniąc mu naymnieyszego wyrzutu, chwyta za puginał, który nosił za pasem, i byłby nim przeszył swe serce, gdyby Feizy natężoney iego nie wstrzymał ręki. — Młodzian wszelkich użył środków do zaspokoienia Starca, oświadczył gotowość do uczynienia wszystkiego, coby tylko do zmazania winy którey się dopuścił, mogło posłużyć. Łzami zalany Bramin, przyrzekł mu przebaczenie, ale pod warunkiem, iż poprzysiądz musi, ze nie poważy się nigdy tłómaczyć Wedas czyli Ksiąg świętych, i że nikomu nie wyiawi taiemnic Bramińskiey wiary. — Feizy bez wahania się przyobiecał oboie. — Niewiadomo czyli wiernie dotrzymał przysięgi, to tylko pewna, że aż dotąd, ani on, ani kto inny nie wytłómaczył Ksiąg świętych Indyi."

W końcu zeszłego wieku niektórzy Missyonarze, a szczególniey Anglicy węzłami towarzystwa Kalikutskiego połączeni, chlubnego dopięli zamiaru. — Albowiem przez nich, a w szczególności przez Missyonarza FraPaulino a Sto Bartholomao, PP. Halhed, Wilkins, Jones i wielu innych; zbogaciła się Europa wszelkiego rodzaiu płodami umysłu, które równie przez swą Starożytność iak przez wysoką doskonałość wprawiaią w zadumienie Europy uczonych. — Już Anglicy, Włosi, Francuzi i Niemcy zbogacili swe Księgozbiory, przełożonemi na swe Języki, z Samskrytu czyli mowy starożytnych Indyan. Dziełami. — Ze Sławian, nie wiem czyli mnie kto uprzedził; nad czem raczey mi ubolewać, niż ztąd szukać chluby należy. — Albowiem w moich dziejowych badaniach, wpadłszy przypadkowo przed kilko laty na ścieszkę, któraby wolnieyszego od zatrudnień i zdolnieyszego nademnie Sławianina, do tego czasu, do szczytu sławy doprowadzić mogła; gdy tym czasem ia przy naylepszey chęci, lecz dla wielu przeszkód, zaledwo przed rokiem pierwszą część moich badań o Sławianach i ich Pobratymcach, zdołałem drukiem ogłosić.

W tey części wskazałem powody i drogę moiego postępowania, tudzież nadmieniłem o zasadach, na jakich rozumowania o początkowych Dziejach wszelkich Ludów, a szczególniey Sławian, opierać się powinny. — Postrzegłem w kilka Miesięcy po wydaniu rzeczoney części, że w tymże przedmiocie Dziekan Sławiańskiey Literatury JX. Siostrencewicz de Bousz Metropolita Mohylewski, ważne, z moiemi postrzeżeniami zgodne, w ięzyku francuzkim wydał dzieło. Tak na powadze tego Męża, jako też na świadectwach wielu godnych wiary Pisarzy oparty, z których do dwóchset arkuszy mam przygotowanych wyciągów, postanowiłem w należnym porządku, ułożoną o początkach Sławian, część druga badań moich drukiem osłosić. — Uwagi czci godnych i bezstronnych Współrodaków, tudzież pragnienie wykazania uprzedzonym, iż od powziętego zamiaru, nie tak łatwo wytrwałego odwieść Polaka, sprawiły: iż brakuiące mi dzieła, w których nierównie więcey dla moich Badań znalazłem zasad, równie przez gorliwość o Dobro oświaty współziomków iako też przez usiłowania i znaczne nakłady, zebrałem.

Z tych powodów, dla wyiaśnienia źródeł z których czerpałem i czerpam, nim do wywodu świadectw starożytnych i późnieyszych Pisarzy, o początku Sławian przystąpię, trzy stanowcze Pomniki, które istnieiących przed tysiącami lat między Sławianami, a starożytnymi mieszkańcami Wschodnich Indyi związków, dowodzą; pod sąd uczonych Współziomków poddać umyśliłem, a te są następuiące: —

1. O pobratymstwie Języka rozrodzonych Europeyskich Sławian, ze starożytnym ięzykiem Indyan, który pospolicie Samskrytem zowią, czyli raczey o tożsamości obudwu tych ięzyków, które iedynie niezmierzona przeszłość i odległość siedzib, tych dwóch wielkich Ludów, o nieiakie, co do wyrazów, lecz bynaymniey nie co do Natury i toku mowy, przyprawiły zmiany.

2. O tożsamości obrządków i wyobrażeń religiynych, tudzież bóstw bałwochwalskich Sławian, a nierównie dawnieyszych, lecz dotąd swe starożytne mniemania zachowuiących, ich pobratymców, czyli Naddziadów, Indyan.

3. O tożsamości szczątku który czas ochronił, obyczaiów, zwyczaiów i Praw Sławiańskich, a obyczaiów, zwyczaiów i praw wschodnich Indyan, których porządne a to dość poślednie zbiory; przed Minosem, Likurgiem, Solonem, słowem przed wszystkiemi znanymi nam starożytności Prawodawcami i Prawnikami, podług naysurowszey krytyki, udowodnioną maią datę.

4. Po przedstawieniu tychto w dzieiach świata i rozumu stanowczych pomników, zebrane z dziejów Indyyskich, Greckich, Rzymskich, przed naszą Erą i po teyże żyiących Pisarzy, niemniey z Pisarzy Sławiańskich i ościennych Narodów, dziejowe postrzeżenia; w czwartey części moich badań o Sławianach i Ich pobratymcach znaydą mieysce. I taki to iest rozkład dzieła, które ieżeli mi życie i okoliczności dozwolą, wydać zamierzam.

Lecz niedosyć na dobrey chęci, niedosyć na przedsięwziętym, a nawet rozpoczętym zawodzie. Pospolite aczkolwiek częstokroć mylne mimowolnie uzyskaliśmy u obcych Uczonych zdanie, iż Polakom, w przedsiebranych, a mianowicie co do Literatury zawodach, zbywa na wytrwaniu. Aby tego uniknąć zarzutu, oprócz dwóchset arkuszowych wyciągów i notat, do czwartey dzieiowey części; nierównie obszernieysze co do drugiego i trzeciego z powyż nadmienionych oddziałów, mam przygotowane materyały i stanowcze w obudwu przedmiotach dzieła. — Aby zaś okazać szanownym Miłośnikom Narodowości i prawdy, iż plan przezemnie ułożony, nie iest czczym, w podobnym zawodzie wyobraźni płodem, wszystkie Cztery części zamierzonego Dzieła, w krótkim przeydziemy zarysie.

Ad 1. W pierwszey iuż drukiem ogłoszoney części moich Badań o Sławianach i ich

Pobratymcach a mianowicie w Wstępie, tudzież w Oddziałach I i II jako też w Oddziale VI czyli w Słowniczku wyrazów Samskrytskich, że inne Oddziały pominę, wykazałem nietylko takie podobieństwo jakowego trudno między tak odległymi i przed wielo tysiącami lat rozłączonymi ludami znaleść, ale prawie w niektórych wypadkach, niezaprzeczone, do istotney tożsamości posunione pobratymstwo, obudwu ięzyków wykazałem. — Że zaś Dzieje świata i rozumu a szczególniey Sławian, są głównym celem moiego dążenia, i gdy w następnych trzech wielkich Oddziałach, tak co do Nazwań, Obrządków i wyobrażeń religiynych, jako też co do Bóstw i ich uosobionych przymiotów, nie mniey co do wyrazów technicznych, nauk i umieiętności, ale nawet w przytaczanych z Samskrytu, przez nieznaiących mowy Sławian, a następnie zupełnie bezstronnych obcych Pisarzy, które w ciągu trzech Oddziałów na właściwych mieyscach będą położone, tyle znalazłem tożsamość źrzódłosłowów i onych znaczenie wykazujących, obudwu ięzykom wspólnych wyrazów: iż tylko mechaniczney pracy, do zebrania nierównie obszernieyszego dodatku do moiego słownika potrzeba, którey młodym Philologom chętnie ustepuię; przeto w następney części o przedmiotach ad 2. 3. i 4. nadmienionych szczególniey będzie mowa.

Lecz. aby podać powyższego twierdzenia dowody, z dzieła Fra Paulino a Sto Barthol: na ięzyk Niemiecki tudzież z dwóch Kodexów Indyiskich, następuiące mam zaszczyt oryginalne Samskrytu przedstawić obrazy myśli. —

O ofiarze Lingam czyli Lęgą, tłom: Fra Paulino a Sto Barth: w Gotha 1797. r. kar: 43.

Om! pranaja prana pradishtaja svaha.

Om givaja giva pradishtaja svaha.

Om mandraja mandra pradishtaja svaha.

Om tandraja tandra pradishtaja svaha.

Powyższa pisownia Włosko-Angielska Samskrytu, podług pisowni. Narodowey czyta się jak następuie: —

Om! pranaja prano predishtaja swacho.

Om! dziwaja (żywaja), dziwo predishtaja swacho.

Om! mondraja mondro predishtaja swacho.

Om! tendraja tendro predishtaja swacho.

rozbierzmy tę sztrofę: —

Om! znaczy spraw to, niech tak będzie pranaja, prena, od par, duch, czuły, przeymuiący, (Empfindende Seele)

prądysztaja, od pradistati, prady stojati, staćna przodzie, przodkować

Swaha, Przyiaciółka Bóstwa Aghni czyli Ognia, Swach, Swacha,

dziwaja, żywaja, dziwa, żywa, (belebende Seele).

Mandraja, Mandra, Mondra Mondrości, (gebildete Rede)

tendra od ten, tan, ciało, postać, tendro, (gebildete Gestalt. )

a przypadnie na Polski ięzyk.

Spraw to! przeymuiąca uprzeymości (czułości) przodkuiąca Swacho!

Spraw to ożywiaigca żywości (duszo) przodkuiąca Swacho!

Spraw to mądra Mądrości i. t. d. Spraw to ciałowa postaci i. t.d.

W temże dziele na karcie 53. Fr: Paulino czyli iego tłómacz opisuiąc poświęcone Nabożeństwu Dziewice Diewadasi zwane, wcale różne od tak zwanych Balhaderek czyli tanecznic, powiada, iż ustanowienie onych nayodlegleyszey sięga starożytności: bo iuż w Księdze Judhishtira — Vigeam. Indysztyra widzieją, o poświęceniu onych iest następuiąca wzmianka.

Pisownia Włosko — Angielska.

Prana samanan iha tan braden devi prabudh jamana nihadan abliavel, uidasi namana — Gandharva bhajena data dasi Namana.

Prena Samenan-icha, teń bhraten dewi, prebudh-jamana ni-choden abhawel uidasi, bis Namana, gandharva bhajena dotie dasi Nameno.

Powyższa myśl z siedmnastu wyrazów, w starożytnym spoiona Samskrycie, w przełożeniu na Niemiecki ięzyk, zaieła przeszło Sześćdziesiąt wyrazów tey mowy. — Rozbierzmy wyrazy obrazu tey myśli, wynaydźmy źrzódłosłowy, a uyrzemy ile i iakich wyrazów potrzeba na wydanie tegoż obrazu w ięzyku Narodowym. —

1. Prana, prena, przeięta, czuła.

2. Samanan, Samenan, samotna, sama wysoka, wysokiego rodu.

5. iha, icha, od ithi, iść, idąca.

4. tan, tien, teno, cień.

5. bhraden, od bhrata, brat.

6. dewi, od déw, boski, pobożny.

7. prabhud, od prabhawati, przebywać.

8. Jamana, od Jama, Jamnik, Pluton Indyan.

9. Nichodan od nihodhati, nie chodzić.

10. Abhawel, od bhawati, istnieć, być.

11. Uidasi, Udasi, widzieć, udać się, (słowo dwuznaczne.)

12. Namana, Bóstwo Wisznu, cel modłów.

13. Grandharwa, wyraz złożony z Gandha, Gęćba, narzędzie muzyczne, i rwa, rwać, przebierać, tudzież porywać.

14. Bhajena, od bhajetsi, bać się.

15. Dote, docz, córka.

16. Dasi, od dawati, dawać.

17. Namana, Bostwo Wisznu, obrządki religiyne, nabożeństwo.

Wypadnie więc w samych źrzódłosłowach Narodowych tak: —

"Czuła samotna (wysokiego rodu Niewiasta) idąc, cienie braci pobożnych przebywaiących u Jamy, nie chodzących a byłych uyrzawszy (uwidziawszy), udała się do Wisznu (do celu Modłów), a muzycznych porywaczów boiąc się, docz (swoią) dała (poświęciła celowi modłów), obrządkom, albo nieco zwięźley

"Idąca samotna a czuła wysokiego rodu Niewiasta, spostrzegła Cienie pomarłych braci, przebywających w Królestwie Jamy, wcale nie chodzących a byłych, (błąkających się) udała się do Modłów (do Wisznu) a muzykalnych Rwaczów (złych duchów) boiąc się, Docz swoią celowi modłów (Wisznu) dała (poświęciła. ) —

Dla miłośników Poezyi, kładę tu z późnieyszego Samskrytu, czyli pochodzącego z tego Języka dialektu Palili czyli Bhali zwanego, na ięzyk Perski, z Perskiego na Angielski, a z Angielskiego na Niemiecki przełożonych, parę strof czyli Słog miarowych wierszy. Jle z dotychczasowego obeznania się z starożytnym Samskrytem, sędzic mogę, wiele te Słogi, co do istoty wyrazów czyli wskazuiących pochodzenie Zrzódłosłowów, przez te trzy przekładania utraciły. Kładę ie tu iednak z Przedmowy Nathniela Brazey Halhed, tłómacza z Perskiego na ięzyk Angielski, Zbioru praw Pandits czyli Pandektów Indyiskich, na ięzyk Niemiecki przez Ericha Raspe przełożonego, Edycya Hamburg 1778. r. kar: as. i 25. iak są w tem przełożeniu umieszczone.

Pita \tsze ry \ newan \ szetruh

Mata \szetruh \ reszy \ linie

Bharja \ rupe | witi \ szetruh

Putreh \ szetru | repun \ diteh.

Oyciec zruynowany (dłużny) iest trutem (nieprzyiacielem) rodziny,

Matka lubieżna iest trutem, grzeszyli lub nie, (teyże),

Małżonka rada widziana, iest trutem (Mężowi),

Syn iest trutem (rodzicom) gdy się nie uczy.

Strofa dwunasta syllabowa.

Szeszyna \ tsze nisza \ niszcja \ tsze szeszy,

Szeszyna \niszeja | tsze, wibha \ ti nebeh.

Peyesa \ kemelom j kemele\ny peyeh,

Peyesa | keemele\ny wiblia \ t-i-sereh.

Księżyc iest dla nocy, a noc dla Księżyca (pomocy),

Gdy Księżyc i noc są (razem) to iaśnieie Niebo.

Woda, (póy) iest dla Lelii morskiey, Ltlia dla wody,

Woda zaś (iezioro) Leliją iasności nabywa.

z Dzieła pod nazwaniem Bhagawat — gila.

Hato-wa, prapsijasi swergę dzitwą, wa bhokszjazae mahimi.

Interfectus obtinebis coelum,

Vincendo regnabis terram.

Zabity wyprosisz zwierzchnie (Niebian) życie,

A bijąc (zwyciężaiąc), wyższość (większość) na Ziemi.

Athaho taih pakszibhir, badwa,

Dzitrawarnasja radzianach Samipan nitah.

So mit ward ich nach Bindung von den Vögela in des Königs Dzitrawarna's Nahe gebracht. —

Natychmiast tak od ptaków związany (uięty) zostałem ku Dzitrawainaśja Rządcy blisko uniesion.

z Poematu Ramajana.

Kuru radzohno' sija Szabalo! para matythija sat kryja,

Jatha sarwo dszanas tuszjaet, swa shitas, tsza jatha bhawet.

Królowi Kuru, radżę bądź Szabalo, naywspanialsze niech będzie (iego przyięcie),

Tak, aby wszystka Czeladź cieszyła się do sytości, niech oraz nakarmiona będzie.

Idzie tu bardziey o wskazanie miary wiersza tudzież toku języka, który aczkolwiek przeszło Czterech tysięcy lat przeciągiem, wielkim podpadł zmianom i od Samskrytu, który iest teraz obumarłe uczonych mowę, a następnie od żyięcych, lecz również przez takiż lat prawie przecięg, mocno zmienionych Sławiańskich ięzyków oddalił się, przecież Naturę i Składnie Samskrytu i Sławiańszczyzny zachował.

Aczkolwiek próbki powyższe mowy wiezaney, małe zbliżenie do Sławiańszczyzny w ogóle, a w szczególności do Polszczyzny wskazuie; przecież świadomi różnic iakie między mowa wiązaną a niewiązanę, między Polskim a innymi Sławian dyalektami, co do zmiany, wyrazów, zachodzę; zgodzić się ze mnę i raczą, iż w tych Strofach następuiące wyrazy to iest: —

1. tsze, — iest

2. rynewan, — rozrzutny

3. Szetruh, — zatrucie, trud

4. Mata, — Matka, Mać

5. reszyli, — grzeszą cali

6. Nie, — lub, nie

7. Bharya, — żona

8. rupe, — rupieć, tęsknić

9. Witki, — widzieć się

10. Szeszyna, — Ksieżyczyk

11. Nisza, — Niczka, Noczka

12. Wibhall, (widhati) — iaśnieć, widnieć

13. Nebeh, — Nieba

14. peye, — póy. poyło, woda

15. sa, — są

16. Kamelom, — Skomo-leliia

17. wibhat-isereh, — iaśnieie iezioro

18,. prapsiiasi, — wyprosisz sobie

19. Swergę, — Zwierzchne

20. dzitwa, żytwa, — życie

21. bokszajasi, — bodąc się, biiąic się

22. Mahimi, — wielkość

23. Atahą taih, — a takowym sposobem

24. pakszibhir, — od ptaków braniec

25. bhadwa, — byłechwa

26. radzianah — radzca, rządzca, Król

27. Samipan, — aż po samego

28. nitah,. — niesiony

29. Kum, — dowódzcy, Kurowi, Królowi

30. radzono siia, — radźeno bądź

31 para, — wysoki, gorzcy, parny

32. Malhjlhija, — od Matki

33. Sat, — od bhawati

34. Kryia, — przyięcie, krycie

35. Jatka, — a to tak

36. Sarwo, — wszystek

37. Dzianas, — czeladź, lud, gens

38. Swa, — swóy, swoią

39. shitas, — sytość

40. tsza, — żeby, aby

41. Jatha, — ieść, naieść się

42. Bhawet, — od bhawati, być. —

Są Sławianom wspólnymi, czyli są. złożonymi ze źrzódłosłowow starożytnemu Samskrytowi i Sławiańskim dyalektom wspólnych.

Jeżeli więc w samey nawet wiązaney i miarami poprzedzielaney mowie, Sławianin zaledwo z iednym lub dwoma obeznany dyalektami, tak zmieuioney i przeciągiem czasu tudzież mieszaninę cudzoziemszczyzny, prawie co powiat różniącey się mowy Sławian, tyle może dostrzedz tożsamość wykazuiących źrzódłosłowów; czegóż nie dokaże we wszystkich dyalektach Sławiańskich biegły Filolog?

Lecz dosyć o tym przedmiocie. W samem dziele podobnych słog czyli strof, wraz z onych przekładami na obce ięzyki, będzie nader wiele. W następnych zaś oddziałach przytoczy się wiele wyrazów technicznych i oderwanych, w które ten starożytny ięzyk szczególniey obfituie. — Nie rozszerzalne się przeto nad wiadomym po części oddziałem Filologicznym Samskrytu, przystąpmy do zarysu dwóch następnych oddziałów.

Ad 2. Oddział ten o starożytnych obrządkach i wyobrażeniach religiynych bałwochwalskich Sławian i dotychczasowych Indyan, iak iest ważnym istnieiących niegdyś między temi dwoma wielkiemi narodami zwią-zków pomnikiem, tak co do części Sławiańskiey w szczególności, do wypracowania nader trudnym. — Gorliwość w nawracaniu bałwochwalskich Sławian i w rozszerzaniu Słowa Bożego, pomiędzy licznemi, a przy swych odwiecznych zabobonach uporczywie obstaiącemi Sławiańskiego szczepu ludami, niszczyła bałwochwalskie świątynie, waliła i drozgotała Bóstw ich posagi, śledziła, ścigała i wyniszczała aż do ostatnich szczątków pogaństwo i onego Stronników. Nowi z obcych krajów sprowadzeni nowego wyznania kapłani, żadnych nie zaniedbali środków, ku zagładzie wszelkich Sławiańskiey starożytności pomników. Ztąd to pochodzi ta nader wielka trudność, w zebraniu materyałów do Panteonu bałwochwalskich Sławian i ta mozolna a skuteczna praca dziejopisów, którzy obraz naszych starożytnych błędów, zakreślić usiłowali. —

Dzieła dwóch braci Frentzlow, dzieło poślednieysze Krystyana Knaute, pod nazwaniem Oberlausitzer Sorberwenden umständliche Kirchengeschichte, Edyc: Görlitz 1767. — Pięć ksiąg badań Jana Potockiego w Języku Francuzkim czyli raczey umieszczone w nich wyiątki z Sefryda, Ditmara, Saxona Gramatyka, Helmolda i t.d. — Długosz, Strykowski, Panowie Glinka i Kaisarów, dostarczyły mi co do tego przedmiotu u starożytnych Sławian, znacznych materyałów; lecz ieszcze na wielu mi zbywa. — Użyłem wszelkich środków względem nabycia dzieła Pana Masch, o Bóstwach Obotrytów i ostatniey części badań Jana Potockiego, których spodziewam się nadesłania; przecież dzieło Fra Paulino a Sto Bartholomaeo o ofiarach, wyobrażeniach i obrządkach religiynych, tudzież o Bóstwach Indyan, rozprawa P. Jones o Bóstwach Indyi, Grecyi i Włoch, obszerne noty, uczonego de Langles w Tomie pierwszym od stronnicy 162 do 299. Aziatyckich badań umieszczone, tyle mi dostarczyły materyałów, iż za ich pomocy zebrane dotąd notaty, co do obrządków i wyobrażeń religiynych tudzież bóstw bałwochwalskich Słowian wyiaśnionemi i znacznie uzupełnionemi bydź mogą.

Wielu uczonych zapędzała się lecz bezskutecznie, do wykazania tożsamości Bóstw Indyiskicli z bóstwami Grecyi i Włoch. Gdy atoli obrządki, wyobrażenia religiyne, nazwania Bóstw i ich attrybutów, nadto, gdy zwyczaie, obyczaie i prawa Greków i Rzymian, mocno się oddalaią od Indyiskich, a wszystkie powyź nadmienione przedmioty, u bałwochwalskich Sławian, widoczną nawet co do samych nazwań, z dokładnie opisanemi obrządkami, wyobrażeniami religiynemi i Bóstwami Indyan, wykazuią tożsamość; ztąd wypada, iż za pomocą przyzwoitego zastosowania tego, co wzgledem lndyan dostatecznie nam iest znanem, do tego co tylko cząstkowo względem Sławian znamy, ogół tegoto przedmiotu, co do Sławiańszczyzny, nie mało nabędzie objaśnień.

Z tego co się wyżey nadmieniło, wypływa droga postępowania, a ta iest takowa; po Wyłuszczeniu ze wszelkich źrzódeł iakowego przedmiotu, n.p. że starożytni Indyanie oddawali cześć iednemn Bogu we trzech Osobach, że ich Politeizm późnieyszy był skutkiem poprzedzaiącego Sabeizmu, czyli oddawaniu czci ciałom Niebieskim, i t.d. tuż przy tym artykule, co tylko nam w tym względzie o starożytnych Sławianach iest wiadomo, położemy. Mówiąc o naywyższym Indyan Bóstwie Para — Brahma lub Karta zwanym, przytoczemy to, co nam wiadomo, o Naywyższym bałwochwalskich Sławian Bóstwie, n p. to co Helmold w księdze pierwszey rozdziale 84. o tym Naywyższeni Bóstwie wspomina: —

"Wyznaią Sławianie istnienie iedynego w. Niebiosach Boga, który innym Bóstwom wydaie rozkazy; podług nich ten Bóg iest Wszechmocnym i iedynie Niebieskiemi zatrudnia się sprawami. Inni zaś Bogowie, rozdane sobie od niego zlecenia wykonywaią; ród swóy wyprowadzaią oni od Naywyższego Boga i każdy z tych Bożków tym większą cześć odbiera, im iest bardziey do tego to Boga Bogów zbliżonym."

"Non diffidentur Slavi unum Deum in Coelis, caeteris imperitantem, illum praepotentem coalestia tantum curare, hos vero distributis Officiis obseąuentes, de sanguine ejus procefsifse et unumquemque eo praestantiorem, quo proximiorem illi Deo Deorum."

Pomówiwszy o czworogłowym Brahmie i iego attrybutach, nastąpi rzecz o czworogłowym Światowidzie, który odbierał cześć ogólną Sławian w Ankonie na wyspie Rugen czyli Runa.

Opisawszy władze i przymioty Indyiskieeo Bóstwa Wisznu, opisze się zaraz Boh Werschny, Sorabo-Wendów i inne tegoż rodzaiu nazwania Bóstw Sławiańskich.

Po opisaniu Siewa czyli Żywena Bóstwa Indyan, płci męskiey, daiącego życie, czyli zawiaduiącego rozmnażaniem się istot żywotnych, i małżonki iego tegoż nazwania, lecz z małą odmianą oznaczającą niszczenie pożeranie, Zjewa zwaną, płci żeńskiey, nastąpi opis Siewa, tudzież Żywonii, Marżanny i Tryzny Sławian.

Po opisaniu Trymulry czyli Troygłowa Indyan, nastąpi opis Troygołwa Sławian i posłanego Posągu do Rzymu, przez Otthona Biskupa Bamberskiego po zburzeniu Świątyń, w Stetynie, z opisu Sefryda.

Przy opisie Bogini Indyiskiey Lakszmi, czyli piękności, znaydzie mieysce Bogini Sławian Lado. — Przy opisie Kurtygeja i Subrumania, znaydzie się opis Wetzawet. — Przy opisie Kuwera, opisze się Dażebog, Skowera. — Przy opisie Yamy, opisze się Niia. Kosztey. — Przy opisie Waruna, opisze się Perenucz. — Przy opisie Nareda, opisze się Rodomyśl, Prawo.

Przy opisie Bóstw Indyan niższego rzędu, znaydą mieysce Przybogi Czernobogi, Biełebogi Sławian rozmaitych nazwań i. t. d.

Przy opisie Ofiar, obrządków religiynych, odpustów, uroczystości, Kapłanów, Westalek Indyjskich a nawet zabobonów, znaydą mieysce też same przedmioty co do Sławiańszczyzny, ile nas opis onych doszedł.

Zgoła obszerna ta rozprawa, do którey, co do samych Indyan przeszło sześćdziesiąt ścisło zapisanych arkuszy mam notat, posłuży iak się spodziewam do objaśnienia Pantheonu starożytnych Sławian. — Bo aczkolwiek w ogłoszonem Pantheonie Kijowskim, czytamy wieje nazwań Bóstw Sławiańskich, przecięż mało są znane ich attrybuta.

Ad 3. Obyczaie, zwyczaie i prawa Indyan, zaymuią, znaczny część przygotowanych do dzieła materyałów. Albowiem, dla zastosowania szczegółów do obyczaiów, zwyczaiów i praw bałwochwalskich Sławian, które tylko w szczątkach nam pozostały, należało obeznać się z ogółem wszystkich trzech przedmiotów, które co do Indyan należycie są opisanemi. — Oddział ten, iest za obszerny, i dla tego w ninieyszym zarysie, nie może bydź należycie przedstawionym. — Wszelakoż, same w krótkości nadmieniane szczegóły, mogą dadź wyobrażenie o uderzaiącem podobieństwie, które w tych trzech względach między bałwochwalskiemi Sławianami a starożytnemi Indyanami zachodzi i iako stanowczy pomnik starożytności, do Wyiaśnienia początkowych dziejów Sławian, posłuży.

Menu, podług źrzódłosłowa z którego się składa, uosobiony Rozum, pierwszy Indyan prawodawca, podzielił ich na cztery wielkie pokolenia, Kasti czyli Stany, to iest: Kapłanów, Kniaziów czyli Rycerzy, Rolników i Rzemieślników. — Cztery te Kasty czyli Klassy pospolicie Brahmana, Kszetriadziady, Wejszedziady i Shudra zwane, obeymuią w sobie podług rozgałęzionych ludzi zatrudnień, wiele poddziałów, których ilość aż do ośmdziesiąt ośmiu dochodzi. — Poddziały te wyobrażaią i w pewnym sposobie co do Kasty Kapłanów, podział ninieyszy Kapłanów ruskich, na beziennych i żonatych, tudzież świeckich i zakonników, iako też rozmaite stronnictwa co do ich obrządków i mniemań. — W ósmym roku młodzieńcy Kapłańskiey Kasty odbierają pas czyli naramnik, co oznacza, iż do zgromadzenia kapłańskiego są przyiętemi. — Ćwiczą się w tym stanie w milczeniu i naukach, które są ich stanowi przepisane, pewny czasu przeciąg, — Po skończonym dwunastym roku życia, ci, którzy odstępuią zamiaru wywyższenia się na stopień kapłanów, ofiarników, nauczycieli i naywyższego kapłaństwa, odbieraią. poświęcenie na stopień Grehastów (grzejących się) i tym wolno wychodzić ze zgromadzenia, obcować z ludźmi światowemi i w małżeńskie wchodzić śluby. — Gdy tym czasem ich rowiennicy, którzy się do wyższych kapłańskich stopni chcą przygotować, zostaią ciągle w kapłańskiem zgromadzeniu czyli Akademii i są bezżennymi. — Wolno im iednak do pewnych lat przeyść z tego stanu do niższego poddziału Grehastow i poiąć żonę. Co też nawzaiem każdemu Grehaście ieźli przez śmierć, lub inny wypadek z pierwszą i iedyną rozłączy się małżonkę: opuścić swóy stan i przyiąć stopień bezżennego kapłaństwa, iest wolno, — We wszelkich wypadkach Braminowie pospolicie na iedney tylko przestaią małżonce, gdy tym czasem, członkom trzech kast powyższych, wielożeństwo iest dozwolonem.

Poddziały Kasty Kszetryia-Dziady czyli pokolenia Królów, Xiążąt albo Rycerskiego stanu, wyobrażaią Europeyskie, Królewskie, Książęce czyli Kniaziowskie, Senatorskie, Margrabiowskie, Hrabiowskie i Szlacheckie rodziny, tudzież woyskowe stopnie i rodzaie broni.

Poddziały Kasty Vajshagiadi (Wejszedziady) wieśniacze pokolenie, dziadostwo, których są. trzema głównemi zatrudnieniami, to iest: Krshi (Karaszy) rolnictwo; Pashupaljarn (Paszupalją) hodowanie bydła czyli pasterstwo i Vanigjam (Wenidzią) handel czyli przedaż rzeczy krajowych; wyobrażam wielorakie rodzaie Europeyskich posiadaczy nieruchomości mieyskich i wieyskich iako to: lenników, wieczno i na pewne lata czynszowników, albo emfiteutów, dzierżawców, pieniądze lub dziesięcinę od każdego ziemiopłodu i rodzaiu bydła do skarbu Królewskiego wnoszących, a przytem ziemiopłody i rzeczy krajowe sprzedaiących. Ponieważ iedynie zgromadzenia kapłańskie i członki Kasty Kniaziów czyli rycerzy, mogą dziedziczne i od podatków tudzież od rozmaitych służebności wolne, pod obowiązkiem iednak służenia woyskowo, posiadać grunta. Albowiem wszelkie grunta, lasy i wody do Rządzców kraju Radzija zwanych, należą. — Że zaś Indye rozmaitym obcym zdobywcom nie raz uledz musiały; a każdy z nich starożytne prawa usunąć, nowe zaś zwłaszcza co do ciężarów gruntowych zaprowadzić usiłował; ztąd trudno system feudalności, zwyczaie i urządzenia, co dc ciężarów, w należnym porządku w ninieyszym przedstawić zarysie. — Spustoszenia mnieysze, które się w tey naypięknieyszey ziemi przestrzeni, po wielu mieyscach postrzegać daią, są zapewne skutkami tych to tak zwanych angaryów, służebności, haraczów, podatków tudzież wielorakiego rodzaju danin i ciężarów; które w dawnych aktach tak naszego kraju, iako też i ościennych, z podziwieniem czytamy.

Poddziały Kasty Shudrasów czyli rzemieślników, wyobrażaią Europeyskie bractwa i cechy. Do tey Kasty podług Fra Paulino kar: 230. należą: złotnicy, odlewający naczynia lub narzędzia z kruszcu, kowale, cieśle, fabrykańci wieńców, malarze, lekarze, krawcy, wróżkowie, czarnoxiężnicy, tkacze, i wszelkiego rodzaju Artystów i Rzemieślników Zgromadzenia. Wszystkie powyższe poddziały tey Kasty, są zaszczytnemi.

Prócz czterech powyższych Kast, są ieszcze dwie nieszlachetne i pewnym rodzaiem hańby pokryte Kasty, to iest: Pareja i Beleja czyli Peleja. — Ludzie z Kasty Pareja trudnią się wyciąganiem z wody wpadłych tam lub zdechłych zwierząt i iedzą mięso; dla tego sposobu zatrudnień są mianowani Ciandalá i Nisha (Czandala Nisza) które to nazwania podłych i wzgardy godnych albo czarnych iak noc ludzi, oznaczaią.

Druga z tych Kast Pelejas zwana, składa się z niewolników czyli wywołańców. Kasta ta od niepamiętnych czasow z mocy prawa i zwyczajów z takowych utworzyła się ludzi; którzy dla wykroczeń przeciwko prawom ich Kasty, z teyże wywołanymi zostali; utracili szlachectwo i w niewolników są zamienieni. Że zaś ci ludzie łączyli się z kobietami które podobnemuż podpadły losowi, ztąd powstała ta Kasta, dotąd się zachowuie i utrzyma się nadal, dopóki w teraźnieyszem prawodawstwie Indyiskiem nie nastąpi zmiana.

Nietylko podsurowemi karami a mianowicie podstrąceniem do Kasty Pelejas zabrania prawo przenoszenia się z iedney do drugiey Kasty; ale nawet mieszania się przez małżeńskie związki. Na członków Kast niższych są przepisane kary, za samo dotknięcie się Bramina lub Kniazia. — W przypadku nierówności małżeństwa co do wyższych Kast, dzieci wstępuią w Kastę matek.

Aczkolwiek wielożeństwo i rozwody są. dozwolonymi, przecież nienadużywaią tego Indyanie. — Księgi ich święte, zapewniaią kary dla tych, którzy się źle z małżonkami obchodzą, a nagrody mężom, którzy na iedney przestaią życia towarzyszce. — Nadto w przypadku gdyby męszczyzna maiący żonę, z powodu niemienia z nią potomstwa, a zwłaszcza synów, zabierał się do weyścia w małżeńskie śluby z drugą lub trzecią żoną; nakazuie mu prawo cywilne, aby do tego, od pierwszey resp: i drugiey żony, za opłatą pewney summy, uzyskał zezwolenie. — Summa lub przedmiot za to poprzedniczey małżonce dane, pomnażaią iey przez cały czas pożycia, nietykalny i procent przynoszący maiątek.

Prawo dozwala oraz bezżenności Kniaziom czyli Kszetryadziadom, dopóki są obowiązanymi czynić słuężbę woyskową, która iest ich wyłącznem powołaniem. Że zaś kobiety teyże samey Kasty podług prawa, nie mogą się łączyć z męszczyznami Kast innych; przeto w niektórych obwodach, ta Kasta zmnieyszyć się miała, a podług Fra Paulino przez Kastę trzecią Wejeszadziady, czyli właścicieli i posiadaczów gruntowych, tudzież kupców, miała bydź zastąpioną. — W większey zaś Indyi części, od zaprowadzonego w niepamiętnych czasach zwyczaiu, stała się powodem do utworzenia towarzystw kobiecych, które starożytni Amazonkami nazywaią.

Że zaś podług wielu starożytnych dziejojopisów, Amazonki, wiele w starożytności dokazywały, były rodu Sarmackiego, a nawet rodowi Skito-Sarmatów dały początek; dla tego opis utworzenia się tego to kobiet towarzystwa, z dzieła wyż cytowanego Fra Paulino a Sto Bartholomaeo z karty 202. w przełożeniu, kładzie się tu słowo w słowo.

"Ta Królewska Kasta w wielu okolicach Indyi całkiem zaginęła, a iey mieysce zastąpiła trzecia, a czasem i czwarta, to iest: Najrow, Shudrasow, którzy teraz woyskową odbywaią służbę. — Męszczyzni i Kobiety, ani iedney ani drugiey z tych dwóch Kast, nie są do istotnego i prawnego małżeństwa obowiązanemi, ale wszystko u nich zależy od upodobania i od skłonności. — Ztąd męszczyzna żonę którąj poiął, każdego czasu od siebie oddalić, a nawet kobieta przypuszczonego do siebie czasowego małżonka, podług swey woli odprawić może. I ta to iest zasada, dla czego kobiety przyimuią. wprawdzie w swoich domach nawiedziny męszczyzn z tey Kasty, lecz nader rzadko do domów swych mężów przenoszą się. — Prawo to odwiedzania zależy całkiem od zezwolenia Kobiety, tudzież od warunków, na które przy tey okoliczności ugadza się z męszczyzną. — Wszelakoż podług starożytnego zwyczaiu, kobieta przy pierwszym od męszczyzny nawiedzeniu, odbiera od tegoż szatę z cienkiey tkaniny. — Jeżeli ten upominek przyimuie, to samo przyięcie staie się dowodem, iż się do życzeń męszczyzny przychyla i onemu obcowania z sobą dozwala, a nawet tem samem, prawo ie go nad sobą przyznaie. I takowe obcowanie nabywa w pewnym względzie powagi prawa."

"Te prawem nieobwarowane miłostki, ta wolność dopiero łączenia się z niewiastą i zaraz rozłączania się, ten położeniem miey sca i okoliczności przedsiebrany i zobopolnemu upodobaniu obudwu stron zostawiony wybor, a ztąd wypływaiąca niedbałość oyca o swe dzieci, których on częstokroć nawet z widzenia nie zna, wszystko to mó wię, było mi prawie niezbitym do mniemania powodem, ze wreszcie ta Kasta kiedyś całkiem wymrzeć i wygasnąć powinna. — Lecz niepoięty upor, daleka starożytność i długo-wieczne trwanie tego zwyczaiu, wcale przeciwney temu rzeczy dowodzą. — Al bowiem Kasta ta (Wojowników) dotąd istnieie i iak się zdaie, tak długo będzie istnieć, dopóki religia Indyan i początkowe urządzenia tegoż ludu szanowanemi będą (1). Z takowych małżeńskich związków zrodzeni synowie, całkiem wstępuią w stan swych matek. Zostaią oni podług starożytnego zwyczaiu i prawa, przy kobietach w domu swoich matek, odbierają wychowanie i biorą maiątek po swych Wnjach (Oheims) a to bez żadnego względu na oyców; owszem siostry tychże ieżeli są, również powinny zrodzonych przez siebie synów karmić i wychowywać, poczem tez dzieci po swych. Wujach biorą dziedzictwo."

"Kobiecie za naywiększy poczytuią występek, gdyby się z męszczyzną z inney kasty w iaki bądź sposób łączyła, a gdyby ten był z niższey kasty, to kobiety o takowy' przekonane występek, pospolicie wywiezieniu z kraiu i zaprzedaniu w niewolę podpadąią. — Synowie nawet królewscy, nie przystepuią iako dziedzice do spadku po swych oycach, ale syn naystarszy królewskiey siostry, bierze spadek po swym wuju i zwykł nosić nazwanie drugiego Króla (Vice-Króla) tak iak iego matka czyli raczey siostra tego to iego Wuja, ma tytuł Królowey. — Że przy tey okoliczności na własnych królewskich synów i ich matki, żadnego nie masz względu, powiedziało się wyżey."

"Maią wprawdzie królewscy synowie pra wo do żądania przyzwoitey oprawy, na ich utrzymanie; lecz niemogą żądać szczegol nych urzędów. — Tak się rzecz ma nawet teraz z synami królów Perumpadapil i Rame Warmér."

"Jako powody do tego prawa i do tego zwyczaiu przytaczaią Indyanie; naprzód: aby przez ten sposób, krew królewska i rycerska w swey czystości bez mieszaniny utrzymała się, aby nieruchomości i wszelki maiątek z iedney do drugiey rodziny przez kobiety nie przechodził aby męszczyzni, wolni od trosków względem dzieci i małżonek, stawali się zdolnieyszymi do Wojennych trudów, nakoniec: aby kobiety przez ten spo sób zasłonionemi były, od niebespieczeństwa podpadnienia pewnym przeniewierzeniom. się, tudzież aby mężowie mnieyszą mieli obawę względem żywienia podsuniętych so bie synów".

Wyiaśnienie starożytnych podań o Amazonkach i porównanie tychże z podaniami Fra Paulino, iako naocznego świadka który lat kilkanaście bawił W Indyach Wschodnich, był na dworze króla Trawankoru, żył w poufałości z iego ministrami i przy końcu zeszłego wieku powrócił; dla badacza pragnącego grubą podnieść zasłonę która początkowe dzieie Sławian, pokrywa, nader iest ważnem. Wiele o tym przedmiocie zebrałem notat, z których tu nieco nadmienić wypada.

Podług Fra Paulino i wielu innych Pisarzy, wyraz Samskrytski Gioni (pisownia Włoska, a Sławiańska Dzioni) oznacza macice, (Gebehr-Mutter). Wyrazy zaś Sama, Samanan, iako się wyżey nadmieniło, znaczą wysokiego rodu niewiastę, czyli cóś osobliwszego, których dotąd nasi bracia Rossyanie do wyrażenia przymiotu naywyższego stopnia, używaią; np. Samaja łudsza i t d. Ztąd wypada, że złożone nazwanie Samedzioni, Samedzionki, czyli Sameżony, Sameżonki, albo co na iedno wychodzi, Królewskiego Rodu niewiasty, czyli matrony; Greccy, a za niemi Łacińscy Pisarze, podług ich zwyczaiu, dla łagodnieyszego brzmienia, odcinaiąc zgłoskę S. zmienili na Amazony.

Co o tych w starożytności sławnych Sarmackiego rodu matronach, a następnie naszych przed trzema tysiącami lat znanych uczonemu światu rodzicielkach, Justyn w Xię: 2, Rozdz: 4. Strabo w Xiędze 11. kar: 504; 544 Diodor Sicil: w Xię: 2. Roz; 26. i 27. Higin Tab: 15. — Valerius Flacus, — Apolodorus, — Homeri Odyssea, Hymn 1. 2. do Wenery. — Hesiodi Theogonia, — Ovidius, — Autor historyi Taurydzkiey, ed: Bruświk 1800. Tom I kar: 2. tudzież 34. 85. 87. pisarze Encyklopedyi pod wyrazami Legion i Argonauty. — Julins Cezar de bello Gall: Xię: IV. — Ptolom: Tab: 2. Asiae. — Herodot w Xiędze IV. Kar: 401. — Pliniusz, i to co prawie wszyscy późnieysi Pisarze powtarzaią, a co ia sam aż do postrzeżenia powyż wymienionego śladu, między starożytnych baśniami liczyłem, znaydzie mieysce w IV na zarys dziejowych podań, przeznaczonym oddziale.

Pomiędzy celuiącemi obyczaiami i zwyczaiami Indyan oboiey płci, nadmienić tu należy,iż oni za szczególnieyszy moralny i religiyny poczytuią obowiązek, rozmnażanie podobnych sobie istot. Prawo Indyjskie, którego zarys poniżey znaydzie mieysce, wyłącza nawet od spadku niemające dzieci, lub rodzić nie mogące niewiasty, a szczególnieysze zaszczyty przyznaie matkom, które naywięcey oyczyznie przysposobiły synów.

Ta to wielo tysiącami lat ustalona, a matkom wrodzona staranność, nietylko o pomnożenie ale nawet o zachowanie swych dzieci, będąc przyczyną nadstosunkowey do przestrzeni obudwu Indyy ludności i wędrówek w dalsze naszego wodokręgu przestrzenie, rozmnożonych Indyy mieszkańców, a to rojami; siała się z czasem powodem zapędzonym daleko łącznie z mężami i synami Samodzionom, czyli tak zwanym Amazonkom, do bohatyrskich czynów, które podług świadectwa starożytnych pisarzy, dzieła nawet męźnych Spartanek przechodziły.

Do zadziwiaiącey osobliwie w dawnieyszych czasach Indyy wschodnich ludności, mogło i to posłużyć, iż są skromnymi, wstrzemięźliwymi., żadnego nie używaią mięsiwa. Żadnych rozgrzewaiących napoiów, pokarmów czyli pewnego rodzaiu trucizny i zepsucia, których Azyanie szczepu Tatarskiego dotąd używaią i dopuszczaią się. — Ztąd ta wierność małżeńską i pokrycie wzgardą, a nawet naysurowsze kary, za przeniewierstwa i przyswoienie cudzey własności.

Nie masz tu mieysca na opisanie stanu oświaty Indyan, ich literatury, ich umieiętności, tudzież na wyszczególnienie cnot znamienitych, któremi nawet za napływem przybyszów Mogołów, Arabów i Europeyczyków, nie zepsuci Indyanie, dotąd celuią. Ich uprzeymość, rzetelność, szczodrobliwość, gościnność, pracowitość, w przedsięwzięciach wytrwałość, pobożność, zupełne poddanie się wyrokom Nieba, przekonanie o nagrodach za dobre, a o karach za złe uczynki, tak za życia iako i po śmierci, porywaią wyobraźnią Słowiańskiego badacza, a to tym bardziey, gdy same ich ułomności a nawet wady, którym wszyscy podlegają śmiertelni: to niedbalstwo naymaiętnieyszych o wygodne i okazałe mieszkania, o domowe sprzęty, o zasoby nad podwóyny zbiór żywności, które rzędny gospodarz, tłumami przed iego dom zgromadzaiącym się potrzebnym rozdaie; przypominaią starożytną szczodrobliwość i gościnność naszych naddziadów Sarmatów i Sławian. Nawet szczególna zasada ich życia na tym świecie: "lepiey spać, niż czuwać; lepiey bezczynnie leżeć, niż siedzieć; lepiey siedzieć, niż chodzić; lepiey chodzić, niż biegać; i t.d." zdaie się wymawiać tę do, lenistwa skłonność naszych wieśniaków i niektórych klas ludzi, która iakoby z ostygłego starożytnością krwi biegu, łącznie z ich pobratymcami lndyanami, pochodzi. Ustawy religiyne, tudzież Indyyskie cywilne, policyyne i kryminalne prawa, zdaią się mieć, wielki wpływ na powyż dotknięte ich obyczaie i zwyczaie. Nim przystąpiemy do zarysu tychto równie szczególnych iak starożytnych praw, przebieżmy w tymże samym przedmiocie co do obyczaiów i zwyczaiów, pozostałe o bałwochwalskich Sławianach ułomki.

Bałwochwalska religia Pomorskich Sławian, lepiey iest nam znaną niż innych tegoż pokolenia ludów, a to dla tego, że Pomorzanie, późniey Wiarę Świetą przyięli. Że Otto Biskup Bamberski, i Gerold Biskup Waragii, byli Apostołami tego kraju. Że podróże pierwszego, ówcześni Bamberscy uczeni, a zaś Herolda, wolny od Zbyteczney nienawiści ku Słowianom Helmoldus, opisali. Pierwszy żył na lat trzydzieści i ieden przed Geroldem, był następcą w apostolstwie Bernharda, któremu się nie udała święta wyprawa. Obadwa przechodzili przez Czechy, przez część Polski, zwłaszcza Otton, był w Gnieźnie, od Bolesława Krzywoustego otrzymał wsparcie, tłómaczów i podróży strażników. — Obadwa przechodzili przez ścianę nieprzebitych lasów, po obudwu brzegach Noteci, która Pomorze od Polski przegradzała. Nadto Otton miał za towarzysza swey wyprawy młodego Kapłana Zefryda, który, prosty i wierny opis tey wyprawy nam zostawił, a szanowny nasz Współ-rodak Jan Potocki, w badaniach swoich w ięzyku francuzkim napisanych, uczoney powszechności podał w wyiątkach. — Prócz powyższych świadectw, Saxo Grammatyk, Adam Bremeński i złośliwy Dyttmar, wiele w tym przedmiocie podaią objaśnień.

Że Sławianie bałwochwalscy mieli Stan, czyli Kastę Kapłańską na różne podzieloną stopnie, świadczy to Helmold w Xię: 2. Roz: 12, "Król (u Słowian Runów czyli Rugianów) w stosunku do naywyższego Kapłana, mało miał powagi." Saxo w Xię: 14. przytacza o Kapłanach Światowida w Ankonie czyli Arkonie, na wyspie Rugen, iż tak iak kapłani Indyyscy, nosili długie brody i włosy, że na dzień przed ofiarnią, Świątynię do którey sami tylko wolne mieli wniyście, z naywiększem uszanowaniem zamiatali, że nawet przez wielkie uszanowanie ku posągom Bóstw, dla wypuszczenia i wciągnienia powietrza, wychodzili ze Świątyni.

Tenże Helmold w Roz: -38. powiada, ie Sławianie naywyższych Kapłanów również iak Królów szanowali. "Flaminem suum non minus quam Regern venerantur." Dytmar w Xię: 4. k: 65. świadczy, iż gdy Kapłani dla czynienia ofiar bałwanom, lub przebłagania onych, zbieraią się do Świątyń, sami tylko siedzą, zebrany zaś lud stoi.

Bałwochwalscy Sławianie prawie tez same i o iednym czasie, co i starożytni Indyanie obchodzili uroczystości to iest: na początku wiosny, dzisieysze prima Aprilis, około dwudziestego drugiego miesiąca Czerwca albo naszą Sobótkę, zaraz po żniwach, na początku jesieni, tudzież przy końcu Grudnia. — O uroczystości poźniwowey na cześć Światowida odprawianey, Saxo w Xię: 14. kar: 520. tak pisze: "Uroczyste oddawanie mu (Swiatowidowi) czci, odbywało się w taki sposób: Corocznie po żniwach lud ze wszystkich wyspy okolic, zgromadzony przed Świątynią bałwana, s zabitych na ofiarę bydląt, to święto wspaniałym religiynym obchodził obiadem." "Solennis eidem cultus hoc ordine pendebatur: semel quotannis, post lectas fruges, pro miscua totius insulae frequaentia, ante Aedem Simulacri, libatis paecudum hostiis, Solenne epulum, religionis nomine celebrabat."

Lud pospolity dotąd ieszcze w niektórych Sławiańszczyzny powiatach, wytkawszy słomą, postać iakiegoś bałwana, ze wsi do wsi chodzi, a potem postać tę zanurza w wodzie, co również mieszkańcy Indostanu, lecz z naywiększemi uroczystościami, z posagiem iednego ze swych Bóstw, dotąd czynią. Lecz ie i tym podobne okoliczności, nie mogą się w ninieyszym mieścić zarysie.

Tak iak Indyanie, również i bałwochwalscy Sławianie, odprawiali dalekie podróże do szczególnych Świątyń, rzek, i t.d. uczęszczali na mniemane odpusty, znaczne Bóstwom w pieniądzach i zdobyczach składali ofiary, o czem Helmold w Xię. I. Roz: 6. tak mówi: "Ze wszystkich Sławiańszczyzny obwodów, umówione ofiarne wydatki onemu, (Swiatowidowi) przesyłano." "de omnibus Slavorum Provinciis, statutas sacrificiorum impensas. illi transmittebant. " Saxo w Xię: 14. k: 51. "Corocznie od każdego męszczyzny i kobiety pieniążek, ku czci tego bałwana, pod nazwaniem podarku płacono i onemu trzecią część zdobyczy i grabieży przesyłano, a to tak, iakby przy iego pomocy takowe otrzymywali korzyści. " Nummus ab unoquoque maje et faemina annuatim, in liujus Simulacri cultura, doni nomine peudebatur. Eique quoque spoliorum et praedarum pars tertia deputabatur, perinde atque ejus praesidio parta obtentaque fuisset."

Stawianie mieli w poszanowaniu małżeństwo; rozwody i wieloźeństwo były im dozwolonemi, lecz oboyga nie nadużywali, Nierządność i cudzołostwo, w naywiększem mieli obrzydzeniu. Przy obrzędach weselnych tak iak Indyanie, różnych dopuszczali się gusłów, np. matka mołodzicy w czasie przenosin wpuszczała czarną kurę do domu zięcia. Co do rozwodów którego obrządek do Indyyskiego się zbliża, z Xię: I. Roz: 24. Helmolda takie mamy ślady. "Córka Króla Duńskiego pod miastem Obotrytów Meklemborg zwanem, łącznie z innemi niewiastami całkiem obnażona, odesłane, została" "Filia Regis Danorum apud Meclemborg civitatem Obotritorum nuda dimissa est, cum caeteris mulieribus." zaś co do kary za cudzołoztwo, z Xięgi I. Roz: 26. tegoż Pisarza następuiące mamy podanie. "Gdy więc wszyscy przedstawionymi zostali, potężna iakowaś niewiasta, z obozu nakazała Krukonowi tudzież innym Sławianom, mówiąc: zgładzcie tych mężów którzy się wam poddali i niedopuśćcie, aby ci zostali przy życiu, którzy małżonkom waszym, z niemi pozostałem wmieście, wielkie czynili gwałty i zgładźcie uczyniony wam hańbę. To usłyszawszy Kruko i iego towarzysze, natychmiast na nich wpadli i całą tę tłuszczę wysiekli." "Ubi ergo praesentati sunt, mulier quaedam praepotens, de castro mandavit Cruconi, paelerisque Slavis, dicens: perdite viros, qui se tradiderunt vobis, et nolite servare eos, quia intulerunt maximas violentias uxoribus vestris, quae derelictae fuerant cum ipsis in urbe, et auferte oppróbrium. His au ditis Cruco et socii ejus stalim insilierunt in eos, omnemque multitudinem hanc, interfecerunt in ore gladii."

Tak iak starożytni ludyanie, również i bałwochwalscy Sławianie, mieli Stan Rycerski czyli Książęcy posiadaiący włości ziemiańskie i udziały gruntów tudzież lasów, lecz pod obowiązkiem odbywania z nich woienney służby. Stan ten, iak nawet z dzieiów narodowych wyczytać można, po Kapłanach był pierwszym. Z pośród tego stanu, wybierali Sławianie Królów czyli Radzców, w Samoskrycie Radziia zwanych, tudzież Dowódzców, albo Woiewodów. Woienna służba wyłącznem była tego stanu czyli kasty bałwochwalskich Sławian powołaniem. Opisy które nam z Greckich i Łacińskich pisarzy o Sarmatach Jazygach pozostały, zdaią się wskazywać, iż naturę i sztuką obwarowana między Dunajem i Teysą szczupła kraina, w kształcie półwyspu, służyła za schronienie ich małżonek i dzieci. Bałwochwalscy Sławianie, musieli mieć tak iak starożytni i teraźnieysi Indya. nie stan trzeci posiadaczów ziemi czyli wieśniaków (Weszijadziady) z obowiązkiem płacenia do skarbu czynszu w pieniądzach, lub wnoszenia do skarbu z wypuszczonych im gruntów narodowych czyli królewskich, od wszelkich ziemiopłodów, tudzież od każdego rodzaiu bydląt, zbioru miodów, i t. d. dziesięciny; czego tak z odstąpienia dziesięciny, Chrześciańskim kapłanom przez Mieczysława I. iako też z późnieyszych przywileiów, które włości z pod Prawa Polskiego pod Prawo Chełmińskie przenosiły, i też włości, a vacca, a porco, i tym podobnych danin uwalniały, domyślać się można.

Również bałwochwalscy Sławianie musieli mieć Kastę czyli Stan Artystów i Rzemieślników; bo kiedy podług świadectwa samego nieprzyiaznego Dytmara w Xię: 6 fol: 65. tudzież Helmolda Xię: I. Roz: 9. Saxona Xię: 14. mieli posągi i obrazy bóstw, do których rzeźbiarzy i malarzy potrzebowali, gdy na posagach były napisy narodowemi charakterami; gdy w czasie woien używali dzid, proporców, pałaszów, mieczów, puginałów, łuków, tarczów, zgoła wszelkiego rodzaiu broni, gdy miasto Vineta czyli Veneta w bliskości dzisieyszey wyspy Uzedom leżące, którego założenie daleka starożytność ukrywa, przed iego naprzód zapadnieniem się w części, a późniey między latami 1044 i 1048. od Duńczyków zburzeniem, było iednem znaywiększych miast Europeyskich, miało port obszerny, spuszczany most, wspaniałe świątynie i przepyszne budowy. Gdy iak powyź wspomnieni Pisarze świadczą, Stawianie, tego miasta wyłączni mieszkańcy, znali ogień Grecki czyli Ollam Vulcani. Ztąd wypływa, ie tak sztuka pisania iako też umieiętności wszelkie matematyczne i fizyczne, były im znanemi, tudzież ie mieli we wszystkiem biegłych artystów i rzemieślników. Nazwanie nawet tey Kasty którą Indyanie Shudras, czyli Szudra nazywaią, zachowało się dotąd w prowincyonalnym Polskim ięzyku, w wyrazach Sudrawiec, lub Szudrawiec, które uczeni naciągając wszystko do niemczyzny, na Szuprawca przemienili.

Czyli Kasta Paryas ubałwochwalskich Sławian istniała lub nie? zbywa nam na śladach. Wszelakoż gdy wyrazy Padło, to iest ścierwo i podły maią. wspólny źrzódłosłów, gdy dotąd zwłaszcza u pospolitego Indu, stan czeladzi katowskiey, mistrza ochedóstwa, iest w równey z Paryasami Indyyskiemi pogardzie, gdy dotąd między ludem zachowuie sie przeklęstwo: , "Boday ci Kat piwa kupił!" Gdy sam wyraz kat, toż samo znaczy w Samskrycie np. Katanasapur, uciętych nosów miasto, zdaie się zatem, iż i ten stan czyli Kasta, u bałwochwalskich Sławian istniała. Co do drugiey nieszlachetney Kasty Pelejas, a szóstey w porządku Indyyskim, gdy przeyrzemy naszę dawne Prawa o wywołańcach czyli banitach, te aczkolwiek zwolnione np. w Statut: Lit: Roz: II. Art: 5. § 1. — i w Roz: 68. tudzież w Konst: 1589. tit: Infam et proscripti, zdaią się przecież odpowiadać nierównie surowszem Indyyskiem. prawom i wzgardzie ku tey Kasty członkom. Wyrazy Sławiańskie, plewy, plewidło, pielenie, są iednoznacznemi z wyrazem mowy Indyyskiey Pelikunu, od którego wyraz Peleja ma pochodzić.

Nadmieniwszy o nader wielkiem zbliżeniu Stanów czyli Kast starożytnych Sławian, do Kast Indyyskich, które dotąd istnieią, dla uzupełnienia części tego oddziału co do zwyczaiów i obyczaiów Sławian, przebieżmy dochowane nam ułomki.

"Podług Knaute, Stawianie czcili wysoce swych Bogów i chronili się wszystkiego co ich mogło obrażać. Szanowali starszych wiekiem, rodziców, krewnych, wszystkich przełożonych, a nadewszystko Kapłanów. Podług Helmol: Księ: 2. r. 12. Stawianie podeszłych wiekiem rodziców, troskliwie aż do śmierci chowali i we wszelkie opatrywa li potrzeby życia- Małżonkowie zachowywali przez całe pożycie wzorową wierność, przywiązanie i wzaiemną uległość. Kocha li swych bliznych, za każdem spotkaniem pozdrawiali się, ściskali i całowali. Saxo Księ: 14. kar. 336. — Nieprzyiaciołom stały drzwi otworem do poiednania się, a to tak, iż chętnie przewinienia i obelgi przebaczali i zapominali, iak o tem Helmol: w Księ: 1. r. 48. Podróżnikom i Cudzoziemcom domy ich stały otworem. O ich gościnności Helmold w Księ: 1. roz; 2. i 83. mówi: Co di" obyczaiów i gościnności, żaden naród uczciwszym i szczodrobliwszym być nie może.

"Moribus et hospitalitate nulla gens honestior et benignior potuit inveniri." Crantius zaś Wandal: Lib: 4. — 33. tak mówi: "Po ukończeniu nabożeństwa, Przybysław prosił Biskupa (Gerolda) aby się z całym swym orszakiem powrócił do iego domu, który nieco o podał był na wsi. Nadchodzącego z wielką przyiął uprzeymością i dał wspaniały obiad: zastawiony siół uginał się pod dwudziesto rozlicznemi potrawami. — W przyimowaniu albowiem gości, wszyscy (Sławianie) iakoby jednomyślnie są uprzeymymi, a to tak, iż niedopuszczaią. aby ich o gościnność proszono, nierównie wspanialsze czyniąc przyięcie. — Gdyby zaś kto, (co się nader rzadko wydarza) dostrzeżonym został iż podróżnikowi odmówił należnego przyięcia, za powszechnem wszystkich zdaniem, dom iego i cały maiątek porwaniu i spłonieniu ogniem ulegał; mówiąc: iż ten który by gościowi zaprzeczył chleba, iako człowiek bez czci i wiary, ze społeczności ludzkiey o podal, wywołanym być powinien. — Podług powieści Helniolda, "Sławianie mieszkańcy starożytnego miasta Winety nad morzem Baltyckiem, byli naylepszym co do gościnności ludem.

Zefryd towarzysz Ottona Apostoła Sławian Pomorskich, w Księdze 5. na kar: 132. Badań Jana Potockiego, tak opisuie charakter Sławian:

"Rzetelność tak wielką. nad tymi ludźmi ma władzę, iż występki oszukaństwa i kradzieży nie są im wcale znanemi, a nawet niema ią tam w używaniu skrzyń, szkatułek, zamków i kluczy; i mocno ich dziwiło, gdy te sprzęty u Biskupa widzieli. Co się tamteyszych mieszkańców dotyczy, chowaią oni swoię odzież, pieniądze i to wszystko co tylko maią naydroższego, w beczkach czyli tak zwanych kłodach, prosto bez zamknięcia przykrytych, nie obawiaiąc się naymnieyszego podstępu, którego nigdy nie doświad czyli. Ważną iest do nadmienienia rzeczy, że u nich nigdy niesprzątaią ze stołu: albo wiem każdy gospodarz, ma odosobniną iadalną izbę ochędożnie utrzymywany. Jest tam stół tem wszystkiem zastawiony, co tylko do pokarmu i napoiu służy; nie iest prawie nigdy próżnym, albowiem na mieyscezpożytych, zaraz nowe stawiaią potrawy. - Potrawy są przykrywane nader pięknemi i czystemi obrusami, a to tak, iż o którey bądź godzinie zachce się komu ieść, czyli to on, iest gościem, czyli domownikiem, wprowadzaią go do izby iadalney, gdzie wszystko przygotowanym znayduie: lecz iuż dosyć o tem."

Że bałwochwalscy Sławianie mieszkaiący między Wisłą. i Odrą. tudzież między Odrą i Elbą, mieli we wszystkiem biegłych artystów i rzemieślników, poświadcza to tyle razy wspowiniony Zefryd w Badaniach Jana Potockiego Księ: III. kar. 121.

"W Stetynie (u dawnych Sedinum) mieście (Sławiańskiem), cztery świątynie zburzonemi zostały. Jedna z nich szczególniey szą. usilnością i sztuką była wystawiony. Tak wewnątrz iako tez i zewnątrz były na ścianach celuiące rzeźby i obrazy, wystawuięce. ludzi, ptaków i zwierzęta, tak dokładnie i w poruszeniach każdemu właściwych oddane, ia zdawały się oddychać i żyć. Lecz co było szczególnieyszem to to, iż barwy zewnątrz odmalowanych obrazów, ani od deszczu, ani od śniegu, zepsutemi być nie mogły."

Tenże na Karcie 122.

"W tey świątyni składali Stetyńczykowie, dziesiątą część wziętey na woynie lądowey i morskiey, zdobyczy, a ten zwyczay mieli sobie podany od przodków. Widzieć tam można było puhary złote i srebrne, z których rycerze podczas biesiad piiali i które tam składano do użycia, podczas uroczystości. Chowano tam również ku ozdobie i czci Bogów wielkie bawole rogi, oprawne w złoto, wyzłacane i drogiemi wysadzane kamieniami, których "można było użyć za miast puharów; inne znowu muzyczne rogi, puginały i noże, wreszcie wiele nader; rzadkich i drogich sprzętów."

Tenże na karcie 123.

"Pomiędzy wielo posagami, znaydował się tam ieden o trzech głowach, który nazywano Trygław. Był to iedyny posąg, który w upominku Biskup przyiął i na znak zwycięztwa zabrał z sobą. Albowiem głowy tego posągu, były połączone w iednę, tułow zaś ku dołowi co raz się zmniejszał. W następnym czasie, posąg ten przesłał Bi skup do Rzymu."

Tenże na karcie 124.

"Były tam ieszcze trzy świątynie, lecz nie tak ozdobne i nie w tak wielkiem poszanowaniu. We środku tych świątyń, widać było na około ustawione krzesła, a w pośrod ku stoły; albowiem w tych świątyniach od prawiano zgromadzenia i narady w oznaczonych czasach."

"Znaydował się oraz tam (w Stetynie) dąb niezmierney wysokości i rozłożystości, w bliskości niego Yama, i w niey przyiemną krynica. — Lud uważał oboie za poświęconeiakiemuś Bóstwu, — a gdy Biskup chciał i to burzyć, wyprosił ocalenie lud, dla kosiłowania tam ochłody."

Tenże na karcie 125. i 126.

"Stetynianie mieli poświęconego konia, przedziwney kibici, maści czarney, rosłego i spasłego, nad którym miał dozor ieden z kapłanów."

"Używano tego konia do wróżby. Sposób tego wróżenia był następuiący. — Dosiadał konia kapłan i pomiędzy utkwionemi symetrycznie w ziemi proporcami, zwijał się. Jeżeli koń żadnego nie obalił proporca, to był znak dobry, ieżeli zaś obalił, to zły. — Co się morskich i wodno-rozbóyniczych wy praw dotyczy, to mieli iakoweś z drzewa rachuby czyli wrożby."

Helmold w Księdze I. roz: 82. opisuie przybycie Gerolda Biskupa do miasta Oldernborg, całkiem zniszczonego. — Przyięcie od Przybysława, — Wzmianka o prawie Sławiańskiem, co do gościnności. W rozdziale zaś 83. tak mówi: —

"Przepędziwszy parę dni u tego Królika (Pribuslaus) udaliśmy się w dalsza Sławiańszczyznę, — Wstąpiliśmy do możnego pana nazwaniem Thessemér, który nas do siebie zaprosił. — Zdarzyło się iż w tey podróży, przechodząc przez iedyny w tem otwartymi kraiu las, w którym pomiędzy nader starymi drzewami postrzegliśmy dęby, poświęcone bóstwu Prowen. Na około tych dębów, była zagroda, a w niey świątynia o czterech wniściach, kształtnie wybudowana. — W tym kraiu każde miasto ma domowe bogi i bałwany, lecz to mieysce wszyscy mieszkańcy maią w poszanowaniu; zsyłaią tam kapłana, do odprawiania nabożeństwa i czynienia ro zmaitych ofiarnych obrzędów. W drugie święto, zwykł się tam zgromadzać lud wraz z Panuiącym i naywyższym Kapłanem na sądy. Wniście do tey zagrody iedynie Kapłanom iest wolnem, tym którzy chcą czynić ofiary, i tym którzy są skazanymi na śmierć i szukaią schronienia; albowiem Sławianie w tak wielkiem poszanowaniu maię przedmioty, swego wyznania, iż niedozwalaią aby zagrody ich świątyń, nawet krwią nieprzyiaciół, mogły być skalanemi. Rzadko się zdarza, aby kogo do przysięgi przypuszczano, albowiem przysięgę, za czyn równie zły, iak samo krzywoprzysięstwo uważaią, tak się lękaią gniewu niebian."

Co do wymowy bałwochwalskich Sławian, z tegoż rozdziału Helmolda następuiąca mamy próbkę. — J. Potocki kar. 145. — 144.

"Nazajutrz w Niedzielę, zgromadził się lud w mieście Lubeka. Przybył także i Biskup, upominał lud, aby opuścił bałwany i iedynemu tylko Bogu który iest w Niebiosach cześć oddawał, przyiął chrzest, odstąpił odrozbiiania na morzu i katowania Chrześciian."

Gdy tak gadał, a lud nie zdawał się słuchać z lubością kazania, zabrał głos Przybysław i rzekł: —

"Szanowny Oycze! Słowa twoie są słowami samego Boga, a następnie zbawieniu naszemu pomocnemi. Lecz iakże możemy weyść na drogę którą nam wskazuiesz, będąc tyło przywaleni nieszczęściami? Jeżeli raczysz nasze wyrozumieć cierpienia, posłuchay z uwagę, co Ci powiem. — Lud ten na który spoglądasz, iest twoim ludem, słusznie więc abyśmy Tobie nasze odkryli dolegliwości! A twoim będzie obowiązkiem abyś się nad nami zlitował: Albowiem nasi Panowie (Waiagowie, Wrogowie), z niesłychaną surowością z nami postępuią, a to tak, iż nam przyiemnieysza iest śmierć nad życie. W tym roku, my, co w tak szczupłym mieścimy się kąciku (oyców naszych) ziemi, musieliśmy zapłacić tysiąc grzywien (złota czy srebra niewiadomo) Panu Książęciu, sto iego Grabi, i to ieszcze nie dosyć; Nie przestaią oni nas doić i aż do zgłodniałey śmierci odzierać. — Jakże więc możemy przyiąć nowe (naszych ciemieżycieli) wiarę? Jakże zdołamy wystawić Kościoły? Jakie przyjmiemy Chrzest? Jedynie o ucieszce myślemy, lecz nie wiemy iuż dokąd mamy uciekać, Jeżeli przeydziemy rzekę Trawenę, to tam są też same uciążliwości. — Ku rzece Panis? i tam toż samo. — Cóż nam więc nad samo opuszczenie tey (naszey) ziemi i błąkanie się po morzach, pozostaie? Jestże to naszą winą? gdy z wła sney wypędzeni ziemi, poruszamy wody i za to przyimuiemy od Duńczyków myto, że na ich okrętach wiosłami ciężko robiemy ? Czyliż to nie iest raczey naszych (nowych Panów) Xiążąt winą, którey nas, znaszlych własnych wypędzaią siędzib?"

Zdaie się, że za okres moiego układa wystąpiłem, umieszczaiąc tyle i to nie w należnym porządku w ninieyszym zarysie, co do obyczaiów i zwyczaiów bałwochwalskich Sławian, nadmieniaiąc tak mało o zwyczaiach i obyczaiach Indyan. Rozszerzenie się to z tąd pochodzi, iż notaty o Sławianach, które z różnych Pisarzy zbierałem, są po wielu moich rękopismach rozrzucone, gdy tem czasem wyiątki z dzieł, porządnie obrządki, obyczaie i zwyczaie Indyan opisuiących, które mam spisane, mogą być lepiey uczonym nad Sławiańskie znanemi. W samem dziale, iedynie należny porządek zachowanym być może. Co nadmieniwszy, przystąpmy do ostatniey części Oddziału trzeciego, to iest: do zarysu Praw Indyan i Sławian.

Nim do zarysu tey ważney trzeciego oddziału części przystąpiemy, należy nam się obeznać z źródłami z których co do Praw lndyyskich i co do Praw Sławiańskich, podania moie czerpałem: —

Około roku 1775, Waaren Hastings Generał Gubernator Osad Angielskich w Indyi, przedsięwziął zgłębienie Praw Indyyskich, których w ięzyku Samskrytskim liczne są zbiory. A ponieważ w owym czasie Europeyczykom Samskryt, nie tak iak Perski ięzyk był znanym, przeto zjednał sobie iedynastu w Perskim ięzyku biegłych Braminów, którzy się przełożenia krótkiego zbioru Praw Indyyskich na ięzyk Perski podięli. Zaięli się tą pracą w Miesiącu Maju 1773 roku, a ukończyli w roku 1775 w końcu Miesiąca Lutego. Pan Na thanael Brassey Halhed, zbiór takowy z Perskiego ięzyka przełożył na Angielski, zaś Rudolph Erych Raspe z Angielskiego na Niemiecki, pod nazwaniem Prawo Dzientusów czyli zbiór Pandytow Indyyskich, wydanie w Hamburgu 1778.

W roku 1794. Pan William Jones przełożył prosto z Sarnskrytu na ięzyk Angielski u stawy Menu, pierwszego Indyan Prawodawcy, a z Angielskiego na ięzyk Niemiecki Jan Christ: Hullner i w Weymarze 1797. drukiem ogłosił.

Obadwa te Praw Indyyskich zbiory, zgodne z sobą co do ducha, nietylko w stosunku do położenia kraju, wyobrażeń religiynych, obyczaiów i zwyczaiów, wszystkie części prawa Rzymskiego obeymuią; ale wskazuiąc źródło Z którego Grecy i Rzymianie czerpali, daię, wyobrażenie o wysokim stopniu prawodawstwa w Indyach, w tem zaokresie czasu, który istnienie znanych nam nietylko Europeyskich, ale nawet całego znaiomego świata prawodawców i prawników, o wiele wieków uprzedził.

Niemasz tu mieysca na rozbiór obudwu tych Kodexów, że zaś Kodex drugi iest przełożeniem z takiego oryginału, który był czterdziestem drugiem z porządku przeyrzeniem (redactio) starożytnych Wedas czyli początku świata (podług zwyczayney rachuby) sięgaiącego zbioru wszelkich wiadomości i praw, przez ubóstwionych mędrców zdziałanego: i takowe przeyrzenie na 1280. lat przed naszą erą nastąpiło; przeto raczą dozwolić szanowni Czytelnicy, abym tu 7. Przedmowy Pana Jones o tem to zbiorze nadmienił co następuie: —

Menu podług iednozgodnego mniemania Indyan, był ich pierwszym Prawodawcy. Nazwanie to zdaie się pochodzić, tak iak Menes, Minos, wyraz Angielski Mind od źrodłosłowa Men, Umen, mędrzec, Um, rozum, mniemać, mniti, a podług zapewnienia Pandytów czyli prawników Indyyskich, oznacza umieiętność, rozum, biegłość, a nadewszystko w zgłębianiu świętych ksiąg Wedas.

Słabieie rozumludzki nad wyszukiwaniem epoki, w ktorey ten wielki prawodawca czyli raczey Mędrzec, albo uosobiony rozum, na ziemskim istniał padole. — Pan Davis Astronom w Indyach postrzężenia czyniący, który wiele w tem przedmiocie napisał rozpraw, dostrzegł w pozostałych Parasara Indyyskiego Astronoma dziełach, że porównanie nocy wiosenne, od czasów tego mędrca do roku 499. naszey czasu rachuby, od dziesiątego stopnia znaku Bharani w Samskrycie mianowanego, aż do pierwszego stopnia Ahwini, czyli na 23 stopnie, 20 minut, cofnęło się. Ztąd uczynił wniosek, że Parasara na końcu XII. wieku przed narodzeniem Chrystusa Pana istniał. — Dostrzeżenie to, aczkolwiek mało ma wpływu na udowodnienie starożytności zbioru Praw; Menu i onego 42 następców, przecież zdaie się rzucać pewne światło, na stan oświaty Lidyan, w owym iuż czasie. — W Europie zbiory dobrych praw o wiele wiekow uprzedziły, zgłębienie układu ciał niebieskich, przez nieśmiertelnego Kopernika. —

Pandytowie teraźniejsi są tego zdania, że Brama prawa ludzkie, w stu tylko wierszach prawodawcy temu objawił, że ie Menu w obszernem wydał zbiorze.

Nareda ubóstwiony doradca Niebian, w krótkiey przedmowie do zbioru praw, który mu przypisuią, tak o tym mędrcu wspomina. —

"Gdy Menu przepisy Bramy w sta tysiącach słog czyli strof, na dwadzieścia cztery działów i na tysiąc poddziałów rozłożone, porządnie zebrał, oddał mi Naredowi to dzieło, które ią dla dobra ludzkiego plemienia, do dwunastu tysięcy wierszy skróciłem." —

Tak zebrane dzieło dostało się Sumaty, synowi Bryghu. — Ten Sumaty miał ie znowu skrocić do czterech tysięcy wierszy; śmiertelni zatem czytaią tylko skrócony wyciąg Sumaty, sami zaś Niebianie ćwiczę, się w oryginalney praw księdze. Ze skrócenia Nareda nic więcey nad wyciąg z dziewiątego działa o wymiarze sprawiedliwości, nie pozostało na ziemi.

Że zaś ten zbiór Prawa składa się iedynie z 2635. słog czyli strof; więc nie moie obeymować całego Sumatowi przypisywanego dzieła, które Manawa Pisarz dzieła pod nazwiskiem Dharmazaastra (cnotliwe obostrzenia) nazwaniem Bridha czyli Vridha to iest: starcem czyli przęstarzałem, odróżnia.

Ubóstwiony mędrzec nazwaniem Wrihaspeli, ktory teraz Planety Jowiszem ma zarządzać, w swoim własnym praw zbiorze, powiada, iż Menu iest naczelnikiem wszystkich Prawodawców, albowiem w swoim Praw Zbiorze, całą treść Wedas wyczerpał; że wszelka księga praw z przepisami Menu w sprzeczności będęca, niepowinna bydź cierpiany, ze inne Zaastras i gramatyczne lub logiczne w przedmiocie prawnym rozprawy, tyle tylko maią, w agi, ile Menu który prostował drogę do rzetelnych bogactw, do cnoty i nieskończoney szczęśliwości, przeciwko onym nie stawa.

Wijaza który wszystkie starożytne dzieła a następnie i prawa porządnie zebrał, chlubnie wspomina w swoim praw zbiorze o prawnikach Ayczya tudzież Yajnyavalcya, Pisarza dzieła Yadziur-Weda, którzy do liczby 42. powyż nadmienionych redaktorów praw, należeć mieli; ztąd wnosi Pan Jones, że zbiór praw pod nazwiskiem Yadziura-Weda na 1580 lat przed erą Chrześciańską, mieścić należy, a następnie, że starożytnością święte Moyżesza księgi przechodzi.

Ponieważ ustawy Menu składaią ogólne zasady prawodawstwa Indyyskiego, Kodex zaś Dzientusów czyli zbiór praw Pandytów albo prawników Indyyskich, iest dziełem późnieyszem, na tych to zasadach wypracowanym; przeto dla powzięcia o obudwu wyobrażenia, zarys onych i niektóre wyiątki tu się umieszczaią.

Ustawy Menu składaią się z dwunastu Rozdziałów, które Dwa tysiące sześć set ośmdziesiąt pięć Artykułów obeymuią, iako to: — I. Wstęp, początek rzeczy i czterech głównych stanów tudzież rozkład Dzieła Art: 118. II. O wychowaniu dzieci i o stanie Kapłańskim iako pierwszym w porządku Art: 241. III. O stanie Małżeńskim iako w pożyciu drugim Art: 286. IV. O gospodarstwie i cnotach domowych Art: 260. V. O skromnem życiu i o częstem czyszczeniu się, tudzież o niewiastach Art: 169. VI. O ćwiczeniu się w nabożeństwie i pobożności Art: 97. VII. O rządzie i prawie politycznem Indyan, czyli o Kascie królewskiey albo rycerskiey i obowiązkach oney członków a mianowicie królów Art: 226. VIII. O sądach tudzież o prawie cywilnem i kryminalnem Indyan Art: 420. IX. Obeymuie dalszy ciąg powyższego Rodziału, tudzież o stanie Weysyów i Sudrasów, niemniey oprawach i obowiązkach obudwu tych stanów Art: 536. X. O kastach czyli stanach zmieszanych, tudzież o smutnych czasach, iako tez o zwolnieniach ostrości prawa w takowem położeniu kraiu i onego mieszkańców Art: 131. XI. O różnych rodzaiach pokuty i przeiednania Art: 266. XII. O przechodzeniu dusz i o szczęściu ostatecznem czyli o karach i nagrodach po śmierci Art: 126.

Przy końcu, tego Rozdziału umieszczona jest ogólna przestroga, iak należy stosować ostrość prawa, do czterech Wieków Indyyskich to iest: do pierwszego czyli złotego Krytawiuk w którym Cnota w postaci Byka pod nazwiskiem Dharmadewa wyobrażana, na wszystkich czterech utrzymywała się nogach, do drugiego czyli srebrnego Tretapadwiuk, do trzeciego czyli miedzianego Dwapadwiuk i do czwartego teraźnieyszego czyli kalnego, Kaliwiuk zwanych, w których tai cnota na trzech, dwóch i iedney nodze utrzymując się na świecie, iuż nie tyle ile w pierwszym wieku skutkuie.

Wyjątki z pierwszego Rozdziału.

Art: 88. Przepisane od Bramy Kapłanom obowiązki są następuie, to iest: czytanie Wedas ( świętych ksiąg ), nauczanie innych, czynienie ofiar, służenie innym przy ofiarach, dawanie iałmużny gdy są bogatymi i przyimowanie darów, gdy są ubogiemi.

Art: 89. Obowiązki każdego Kszetria czyli rycerza, są. w krótkich, słowach zawarte, to iest: Obrona ludu i kraiu, dawanie iałmużny, czynienie ofiar, czytanie Wedas i wystrzega nie się powabów zmysłowey roskoszy.

Art: 90. Zaś utrzymywanie trzód, rozdawanie podarunków, odprawianie ofiar, czytanie pisma, prowadzenie handlu, dawanie na procent pieniędzy i uprawianie ziemi, każdemu Weysya nakazanem czyli poruczonym zostało.

Art: 91. Naywyższy Rządca za główny obowiązek przepisał Sudrasowi, aby powyż wymienionym stanom usługiwał i nie uwłaczał ich godności.

Art: 106. Przewyborna ta praw księga, iest początkiem wszystkiego dobrego; księga ta otwiera rozum; księga ta praw, przynosi sławę i długie życie; księga ta praw wskazuie drogę do naywyższey szczęśliwości.

Art: 107. W tey księdze przedstawia się układ prawodastwa, łącznie z dobremi lub złemi cechami ludzkich działań, iako też że starożytnemi zwyczaiami powyższych czterech stanów.

Art: 108. Starożytny zwyczay iest naydoskonalszem prawem, które pismo święte tudzież przepisy ubóstwionych prawodawców pochwalają; dlatego każdy z trzech przednich klass, który jest przeięty należnem uszanowaniem ku Naywyższemu w nim mieszkaiącemu duchowi, starożytne zwyczaie i obyczaie-ściśle i ciągle zachowywać powinien

Art: 109. Człowiek z Kasty Kapłanów, Rycerzy, lub Weysyów, nie zachowuiący starożytnych obyczaiów i zwyczaiów, nie smakuie sobie w miłym owocu świętych ksiąg Wedas, lecz przez dokładne onych zachowywanie, odbiera ten to owoc w całey onego doyrzałości.

Art: 110. Tak święci mędrcowie przekonani, iż prawa zasadzaią się na starożytnych obyczaiach i zwyczaiach, dobre ód dawna zaprowadzone zwyczaie, iako początek wszelkiey pobożności wykonywaią.

Szczególna ta praw księga obeymuie wszystkie główne zasady prawodastwa i częstokroć zniża się do naymnieyszych drobnostek np. w Rozd. II. Art: 126. Bramin który na powitanie siebie niemoże po formie prawa odpowiedzieć, nie iest godnym, aby go mąż uczony witał: w takim wypadku iest on tak iak Sudras.

Art: 127. Uczony spotykaiąc Kapłana, winien go się spytać, czyli iego modły pomyślny otrzymały skutek? Rycerza, czyli on nie ma rany? Weysya albo męża przemysłowego, czyli iego bogactwa są w bezpieczeństwie? a spotykaiąc kogo z Kasty Sudrasów czyli iest zdrów? w tych zdarzeniach winien użyć następuiących szczególnych czterech wyrazów, to iest: Kuuzalą, Anemają, Eszemą i Arogija.

Art: 218. Tak iak ten który głęboko rydlem kopie, na źródło wody natrafia, również uczeń ktory swemu nauczycielowi z pokorą usługuie, wiadomość w iego sercu głęboko utaioną wydobywa.

z Rozdz: III. o Ośmiu rodzaiach Małżeństw.

Art: 27. Jeżeli oyciec swoią córkę w iedną szczególnie koszulę przybraną, biegłemu w Wedas daruie, którego on do tego dobrowolnie zaprasza i z uszanowaniem przyimuie, takowe małżeństwo nazywa się Bhrama.

Art: 28. Obrządek, który Mędrcowie Daywa mianuią, zasadza się na tem ieżeli oyciec swoią córkę w kosztowne przybraną szaty i iuż po rozpoczętey ofiarze, daie Kapłanowi, ktory ten religiyny obrządek z obowiązku urzędu swego odbywa.

Art: 29. Jeżeli oblubieniec iedną lub dwie pary krów, do przepisanego prawem używania daie oycu i od niego otrzymuie córkę, to takowe małżeństwo mianuie się Arsha ( Arsza ).

Art: 30. Obrządek małżeński mianowany Prajapatija na tém się zasadza, gdy oyciec swoią córkę z należną uczciwością oblubieńcowi oddaie i przy tém wymawia te słowa: " Obyście wspólnie wasze obywatelskie i religiyne obowiązki spełnili. "

Art: 31. Jeżeli oblubieniec tyle bogactwa ile mu stan iego dozwala, pomiędzy oyca, krewnych z linii oyczystey i samey oblubienicy, rozdał i sam ią dobrowolnie za małżonkę obrał; to takowy małżeński obrządek nazywa się Azura.

Art: 32. Gdy się młodzieniec i panienka z wzaiemney namiętności łączą, to taki małżeński obrządek nazywa się Gandarwa. Uściskania miłosne i cielesne użycie, iest iedynym onego celem.

Art: 33. Jeżeli panienka, po bitwie, w którey iey krewni i przyiaciele polegli, lub są ranionymi, lub domy ich gwałtownie otworzonemi zostały, płacząca i wzywaiąca ratunku gwałtownie z iey mieszkania wyciągnioną zostaie; to takowe małżeństwo nazywa się Rakszasa.

Art: 34. Jeżeli kto swoię oblubienicę ukradkiem hańbi, w czasie gdy ona śpi, iest gorącym zadurzona napoiem, a nadewszystko gdy nie iest przy dobrych zmysłach: to grzeszne małżenstwo nazywa się Paisacha i iest osmym naysromotnieyszym.

Art: 56. Gdzie są żony szanowane, tam iest Boskie błogosławieństwo; lecz tam gdzie doznaią wzgardy, wszelkie religiyne obrządki są bezskutecznem!.

Art: 57. Rodzina tego, który swoich krewnych uciska lub zasmuca, wkrótce całkiem wpadnie, lecz rodzina, w których nie są zasmuconymi, bezustannie wzrasta.

Art: 59. Dla tego powinni mężowie, gdy chcą. być bogatymi, żony swoie bezustannie wstroie, suknie i dobre pokarmy, w dni świąteczne i radosne opatrywać.

Art: 60, Takowa rodzina, w którey mąż z żony a żona z męża są zadowolnionymi; niezawodni w nieprzerwanym dobrym bycie zostanie.

z Rozdziału IV. o Gospodarstwie i domowych cnotach.

Art: 12. Gdy szukasz szczęśliwości, winieneś niezmiennie na małem przesuwać i wszelką żądzę do wiecey, niżeli iuż masz przytłumiać; albowiem szczęśliwość wypływa z przestawania na tém, co mamy, a nieprzestawanie na małem, iest zarodem nędzy.

Art: 32. Nie powinien ( człowiek ) drapać się po głowie obudwoma rękami, a nawet dotykać głowy, dopóki ma pokarm w ustach, a nie zmaczawszy poprzedniczo głowy, nie powinien się kąpać.

Art: 163. Od powątpiewania o przyszłem szczęściu, zaniedbywania Sgo Pisma, pogardy bóstw, zazdrości i nienawiści, próżności i pychy, gniewu i surowości, ile można każdy i to bezustannie uciekać winien.

Art: 173. Zaiste raz popełniony występek niezawodną na przestępcę ściągnie karę, ieżeli nie na niego samego, to przecież na iego synów, a ieżeli nie na synów, to na wnuków.

Art: 174. Jakiś czas zostanie on przez swoią niepoczciwość bogatym; idzie mu potem dobrze, pokonywa późniey swych nieprzyiaciół; lecz naostatek z wolna obumiera, od nożnego paznokcia aż do ostatniego na głowie włoska.

Art: 246. Kto ciągle dobrze działa, swoie namiętności poskramia, daie darły, do łagodności obyczaiów dąży, przeciwności cierpliwie znosi, nie przestaie ze złymi i żadnemu czułemu iestestwu nie czyni boleści, nieskończoną uzyskuie szczęśliwość.

z Rozdziału V. o wstrzemięźliwości.

Art: 54. Jeżeli się kto samemi czystemi owocami i korzonkami karmi i takim się żywi ziarnem, iakowe pustelnicy iadaią, przecież nie tak wysoką otrzyma nagrodę, iak gdy się od wszelkich mięsnych pokarmów starannie wstrzymuie.

Art: 55. "Mnie (Mansa Męża) na tamtym świecie pozrze zwierze, którego ia na tym świecie karmię się mięsem." Tak powinienby mięsożerca mówić i tak uczeni naznaczaią prawdziwy źródłosłów wyrazu Mansa czyli mięsa (2)

z Rozdziału VIII.

Art: 3. Jest iego ( Króla ) obowiązkiem, aby codziennie rozstrzygał prawne spory, w ośmnastu głównych oddziałach prawa wyszczególnione, tak iak iedne po drugich idą, a to podług zasad i przepisów, które się w części na zwyczaiach, w części zaś na zbiorach Praw pisanych gruntuią.

Art: 4. Pierwszy oddział ściąga się do zaciągnionych, na codzienne potrzeby długów; drugi do rzeczy danych w schowanie (Howaleh) tudzież do rzeczy ku użyciu pożyczonych; trzeci do kupna, ale bez prawa dziedzictwa; czwarty do zatargów pomiędzy kupcami; piąty do odzyskania tego co było danem.

Art: 5. Szósty do niewypłaty umówionego myta; siódmy do niedopełnienia kontraktów; osmy względem zniweczenia kontraktów kupna i sprzedaży; dziewiąty, do sprzeczek między panem i sługą.

Art: 6. Dziesiąty do sporów granicznych; iedynasty i dwunasty do napaści i obelgi; trzynasty do kradzieży; czternasty do porwań i innych gwałtowności; piętnasty do cudzołostwa.

Art: 7. Szesnasty do zakłóceń między mężem i żoną, tudzież ich wzaiemnych obowiązków; siedmnasty względem prawa dziedzictwa; ośmnasty względem gry w kości i zakładów o żyiące istoty; powyższe ośmnaście oddziałów w prawnictwie są danemi iako filary dla wszystkich sądowych wyroków, na tym świecie.

Art: 8 Dla tego iest obowiązkiem Króla, aby w sporach które pomiędzy ludźmi, nayczęściey względem powyż nadmienionych punktów, tudzież względem niektórych innych, pomiędzy niemi nie obiętych zachodzą; starożytne prawą miał przed oczyma i sprawiedliwe dawał wyroki.

Ąrt: 9, Jeżeli sam osobiście takowych czynności odbywać nie może; to winien da tego mianować Bramina, ale bardzo uczonego.

Art: 10, Takowy wyższy sędzia obowiązanym iest, aby z trzema innymi assessorami nad wszelkiemi prawnemi sporami przychodzącemi przed Króla, z. naywiększą uwagi zastanawiał się, ą gdy do sądowey izby przyidzie, ta winien siedzieć lub stać, lecz bynaymniey to w iedną stronę to w drugą; nie przechodzić się.

Art: 11. Jeżeli trzey Braminowie z których każdy w trzy oddzielne Wedas, głęboko iest wczytanym, z tym to od Króla mianowanym wysoko uczonym Braminem, w iakowym bądź kraiu razem zasiadaią; to takowe zgromadzenie mianuią mędrcy Trybunałem Bramy z czterma twarzami.

Art: 12. Jeżeli sprawiedliwość od występku raniona, zbliża się do trybunału, a sędziowie nie wydobędą utkwionego, w niey pocisku, to niech tenże występek ich samych rani.

Art: 13. Sędziowie, strony i świadkowie, albo niech do Trybunału nie przychodzą, albo niech sprawiedliwość i prawda stanę na iawie; ten iest winowaycą, który albo milczy, albo fałszywe i niesprawiedliwe czyni zeznanie.

Art: 14. Tam gdzie niesprawiedliwość wypycha sprawiedliwość, a prawdę fałszywe świadectwo; sędziowie którzy nie zapobiegają złemu i złośliwie się onemu przypatruią, powinni także być wypchniętymi,

Art: 15. Uciśniona sprawiedliwość zwykłą nawzaiem naciskać, a wspierana wspierać; dla tego oney w żadnym wypadku gwałcić nie należy.

"Pomniy na to Sędzio! aby kiedyż.

kolwiek obalona sprawiedliwość,

nas i razem ciebie nie obaliła."

Art: 123. Jeżeli ludzie z trzech poniższych kast fałszywe zeznali świadectwo, to. sprawiedliwy Król ma ich karać naprzód na maiątku, a potem wygnaniem; lecz Bramina iedynie wygnaniem.

Art: 124. Memu syn Swoijanibhuwa (przez ciebie istniejącego) dziesięć mieysc na spełnianie kary przeznaczył, które u trzech niższych stanów na to są wybranemi; lecz Bramin winien opuścić kray i na żadnem z tych mieysc nie bydź uszkodzonym.

Art: 125. (to iest: ) Członki wstydliwe, brzuch, ięzyk, obiedwie ręce, a po pięte o biedwie nogi, oko, nos, obadwa ucha, cały maiątek, a za główny występek całe ciało.

z Rozdziału IX.

Art: 2. Niewiasty winny bydź dzień i noc od swych stróżów, wstanie podległości utrzymywane.

Art. 3. W dzieciństwie są strzeżone od oyców, w młodości od swych mężów, w starości przez synów, niewiasta nie iest w stanie znieść niepodległości.

ART: 4. Oyciec iest godnym nagany, gdy swey córki w czasie właściwem nie wydaie za mąż, a mąż, gdy się w czasie należnym do swey nie zbliża żony; a nawet syn iest godnym nagany, ieżeli swey matki po śmierci iey pana nie wspiera.

Art: 8. Jak tylko żona zaydzie, to mąż staie się owocem żywota i odradza się na tym świecie: dla tego mąż nazywa swą żonę Faija (dziaija), ponieważ przez nią (jaijaie dziaijate) odradzanym bywa.

Akt: 22. Każda niewiasta gdy się podług przepisów prawa ze swym małżonkiem połączy, przyimuie też same zaszczyty które on posiada, tak prawie, iak rzeka która się łączy z morzem.

Art; 23. Dla tego gdy się Ahshamala (Akszamala) niewiasta z nayniższego stanu, w takowy sposób połączyła się z Wasisht'ha (Ważystho) i gdy się Sarangi (Zarangi) z Mandapala połączyła; to obiedwie te niewiasty, wymagać mogły czci naywyższey.

Art: 72. Aczkolwiekby kto z młodą panienką podług wszelkich przepisów prawa pobrał się, moie ią opuścić, ieżeli plamę albo chorobą na niey postrzeże, lub gdy odkryie, że iuż dawniey utraciła panieństwo, i że on oszukanym został.

Art: 85. Gdy odrodzeni mężowie ze swoiey a razem z innych kast biorą małżonki, to ich pierwszeństwo, godność i mieszkanie, podług stanu z którego pochodzą, oznaczonemi bydź powinny.

Art: 88. Nadobnemu i dobremu młodzieńcowi, z tey samey kasty, niech każdy daie w małżeństwo swą córkę, chociażby ta, ieszcze ośmiu lat czyli wieku zamęszcia nie doszła.

Akt: 89. Ale lepiey iest, aby panna, aczkolwiek wieku zamęścia doydzie, aż do śmierci została w domu, aniżeli, żeby ią wydano za takiego męża, który żadnych nie ma zalet..

Art: 90. Aczkolwiek panna iuż iest w wieku zamęcia, przecież gdy iey nie wydaią za mąż, ma czekać ieszcze lat trzy, ale po upłynieniu tego czasu, ma sobie sama wybrać męża z równego stanu.

Art: 91. Gdy iey nie wydaie za mąż, a ona wybiera sobie męża, to ani ona, ani obrany młodzieniec, nie popełniaią występku.

Art: 92. Lecz ieżeli panna tak obrała sobie małżonka, to ani stroiu, który od swoiego uzyskała oyca, ani ozdób, któremi iey matka lub bracia obdarowali, wie może z sobą zabierać; ieżeli zaś to czyni, to popełnia kradzież.

Art: 93, Kto pannę w doyrzałem wieku bierze za żonę, niemoże iey oycu dawać weselnego podarunku, albowiem iey oyciec, przez to utracił swoią nad córką władzę, ie ią przez takowy czasu przeciąg u siebie zatrzymał, w którymby mogła stać się matką.

Akt: 104. Po śmierci oyca i matki, mogą się bracia zgromadzić i tak oyczystym iako też macierzystym podzielić się majtkiem, lecz dopóki ich rodzice żyią, nie maią do tego prawa, chybaby oyciec zechciał pomiędzy nich rozdzielić swóy maiątek.

Art: 105. Brat naystarszy może wyłącznie obiąć maiątek w posiedzicielstwo, drudzy zaś tak prawie pod iego żyć opieką, iak żyli pod oycowską, ieżeli nie życzą sobie rozłączyć się.

Akt: 106. W tey chwili, gdy się oycu starszy syn rodzi, wypłaca oyciec przez to, ie spłodził syna, dług swym przodkom należny; z tego powodu, naystarszy syn ma prawo przed podziałem zarządzać całym maiątkiem (3).

Art: 107. Kto nie ma syna, niech zleci w następuiący sposób swoiey córce, aby mu onego przysposobiła: "Chłopiec którego ty w małżeństwie urodzisz, ma bydź moim synem, aby za mnie czynił zaduszne obrzędy."

Art: 130. Syn takowy względem swego oyca, iest tak iak iego teść i w prawa synowskie wchodzi; także córka a iego matka, która takowe otrzymała zlecenie: bo ieżeli iey oyciec niema syna, któż moie po nim wziąść, maiątek ieźeli nie iego córka, która się tak szczerze z iego połączyła duszą?

Art: 131. Wszystko co matce przy iey zamężciu dano, dziedziczy iey nie zamężna córka, a syn tey córki, która powyż nadmienione dostała zlecenie, bierze cały maiątek po iey oycu, ieżeli on żadnego nie zostawia syna.

Art: 132, Wszelakoż obowiązkiem iest syna takowey córki, na którą cały maiątek po iey bez syna umieraiącego oyca ! (w sposób powyższy) spada; aby dwa zaduszne placki, (przy każdey ofiarze Sraddha) ieden za swego własnego oyca, a drugi za oyca swey matki, dawał na ofiarę.

Art 157. Sudrasowi nakazuie prawo, aby się iedynie z niewiastą swoiey własney kasty żenił, a nie z żadney inney; wszyscy synowie, których ona rodzi chociażby ich stu było, w równych częściach biorę maiątek (4).

Art: 168. Chłopiec, którego własny oyciec, lub matka, za zezwoleniem swego męża, innemu nie maiącemu potomstwa za syna daie, gdy iest z tey samey kasty, iest dobrego i czułego serca, ma się uważać iako syn darowany; ale takowa darowizna przez oblanie wodę, zatwierdzoną bydź powinna.

Art: 169. Takowy chłopiec, iako syn przysposobiony, ma się uważać, którego któś za własnego syna przyymuie, wszelakoż taki chłopiec musi bydź koniecznie z tey samey kasty, dziecinne posiadać cnoty i znać dobrze, tak zasługi, które z dopełnienia pogrzebowych obrządków, za swego przysposobionego oyca nań spadaią, iako też grzech, który przez niedopełnienie tych to obrządków na siebie ściąga.

Art: 170. Chłopiec, którego zamężna niewiasta, którey mąż długi czas w odległym mieszka kraju, w iakowym bądż domu rodzi, a to tak, ii prawdziwy oyciec dziecka wprawdzie poznanym bydź nie może; lec/; podług wszelkiego podobieństwa, domniemanie ma mieysce, że z teyże samey był kasty, należy do męża przeniewierzoney żony, i mianuie się synem potaiemnego urodzenia w iego domu.

Art: 171. Chłopiec, którego któś za swego własnego syna przyimuie, i który bez słusznych powodów, bądź od swych rodziców, bądź iedynie od swego oyca, lub od swoiey matki; ieżeli iedno lub drugie zmarło, opuszczonym został, nazywa się opuszczonym, Sierotą.

Art: 172. Syn, którego córka iakowego człowieka, taiemnie w domu swego oyca na świat wydaie, a potem ze swym oblubieńcem prawnie się łączy, otrzymuie nazwisko syna, którego niezamężna urodziła.

Art: 174. Kupionym synem nazywa się dziecko płci męzkiey, którego mężczyzna w celu mienia syna, któryby obrządki pogrzebowe i zaduszne mógł odprawiać, od iego rodziców sposobem kupna nabywa, bądź on iest mu równym, lub nierównym w urodzeniu; albowiem wszyscy za własne dzieci przybierani synowie, z teyże samey kasty, co ich przybierający oycowie, bydź powinni.

Art: 175. Syn, którego niawiasta bądź od męża swego opuszczona, bądź owdowiała, w następnem małżeństwie (Parapurwa) urodziła; z którem to mężem ona z własney woli, aczkolwiek przeciwko prawu złączyła się, takowy nazywa się synem matki podwóynego małżeństwa.

Art: 177. Ten co utracił swych rodziców, lub od nich bez przyczyny opuszczonym będąc, i innemu męzszczyznie poddał się za syna, nazywa się dobrowolnie poddanym synem.

Art: 178. Syn, którego mąż że stanu kapłańskiego, przez rozwiązłość, z kobietą stanu Shudrasów spłodził; iest właśnie tak iak trup, aczkolwiek żyie, i dla tego wprawnictwie, żyiącym truptem mianuie się.

Art: 179. Lecz syn, którego męszczyzna 2 kasty Sudrasów ze swoią poddaną, lub z poddanką swego poddanego spodził, iest mocen, ieźli mu tego inni synowie iego oyca nieprzeczą; również brać część spadku, taki iest przepis prawa.

Art: 180. Takowym iedynastu gatunków synom (synowi żony i następnym w porządku po nim Wyliczonym), mądrzy prawodawcy dozwolili, aby oni tak iak w porządku po sobie idą, zastępcami rodzonych synów byli; a to dla zapobieżenia ustaniu zadusznych obrządków

Art: 181 Aczkolwiek synowie, którzy z powyż Wymienionego powodu tak są nazwanemi i przez namiętność innych powołanemi do życia zostali, podług słuszności do tego oyca należą od którego wszyscy pochodzą, a nie do innego, wyiąwszy wypadki prawem przewidziane i gdzie się to tak słusznie przypuszcza.

Art: 182. Wszelakoż, iezeli pomiędzy prawdziwemi synami, iednemu ż nich urodzi się syn, W takowym wypadku tak Menu Stanowi, iż wyż rzeczeni półprawni synowie przez tego syna, staią się oycami iednego dziecięcia płci męzkiey- z tych powodów, gdyby taki ich bratanek chciał bydź dziedzicem, to iego stryjowie nie maią władzy obcych synów, za swoie własne przysposabiać dzieci.

Art: 183. Również, kiedy z pomiędzy Wszystkich żon iednego małżonka, iedna z nich urodzi syna, to Memu ogłosił, iż one Wszystkie staią się przez tego syna, matkami dziecięcia płci męzkiey

Art: 184. Jeżeli z pomiędzy powyż wymienionych dwunastnego rodzaiu synów, naylepszy (co do stanu) tudzież ten, który zaraz po nim w porządku następuie umiera; to syn z niższego stanu zostaie dziedzicem; ale ieżeli wielu iest synów teyże samey godności, to wszyscy dzielą się spadkiem.

Art: 185. Jeżeli kto umiera, to nie biorę po nim spadku ani iego bracia, ani iego rodzice; ale iedynie synowie, gdy są przy życiu, lub też ich następcy płci męzkiey; kto zaś ani syna, ani żony, ani córki nie zostawia, maiątek po nim spada na iego oyca, a gdy ani oyca, ani matki nie zostawia, to na iego braci.

Art: 192. Gdy matka umiera, to wszystkie z niey zrodzone dzieci, bracia tudzież siostry; gdy nie są zamężnemi, macierzystym maiątkiem równo podzielić się maią, ale każda zamężna córka iedynie czwartą część tego, co bracia biorą, ma dostać.

Art: 193. Słuszne, iest rzeczą, aby także córkom tych córek ze spadku ich babki z przyrodzoney rodzinney przychylności, cóś się dostało.

Art: 194. Wszystko to co przed zaślubinami darowano, tudzież co przy ślubie i przenosinach dano, niemniey podarunki iako oznaki przywiązania, iako też co bracia matka, lub oyciec oblubienicy daią, wszystko to, iako sześcioraki i całkiem wyłączny zamężney niewiasty maiątek, uważanem bydź powinno.

Uwaga. Kodex Dzientusów, czyli Pandytów Jndyyskich, wyż wspomniony, na karcie 176 i następnych, w opisie kobiecego maiątku, oprócz tego ieszcze przydaie.

"Również kobiecy maiątek składa to wszystko, co ona dostaie, idąc do mężowskiego domu, lub z niego wychodząc."

"Wszystko to, co mąż kiedyżkolwlek iey mógł dadź, wszystko to, co bądź od braci, bądź od matki lub od oyca kiedyżkolwiek dostała. Wszystko to, co iey mąż przy zawieraniu małżeńskich ślubów z drugą żoną, na zaspokoienie pierwszey mógł dadź."

"Wszystko to, co iey któżkolwiek na u trzymanie się lub ubior mógł darować."

"Wszystkie kleynoty i suknie, które ona od kogo bądź uzyskała."

"Również wszystko to, co niewieście ktożkolwiek bądź przez wdzięczność, lub wynadgrodzenie za przysługę lub pracę daie."

"Wszystko to, co przypadkowo gdziekolwiek bądź znayduie."

"Wszystko to, co malowaniem, przędzeniem, szyciem, lub inną pracą nabyła."

'"Wszystko to, co oyciec lub matka niezamężney ieszcze niewiasty iey narzeczonemu, a swemu zięciowi daią z ostrzeżeniem, że to spadnie na ich córkę. Wszystko to, mówię, składa kobiecy maiątek, przynosi żonie, w czasie pożycia procenta, i w dwóch iedynie wypadkach, to iest w czasie głodu, lub uwięzienia męża, za iego własne długi, na wyżywienie się wspólne i okup wolności, z obowiązkiem atoli zwrotu, w czasach pomyślnieyszych i to z procentem, przez męża użytym bydź może. Jeżeli zaś żona na to zezwala, to tylko zwraca kapitał, a procenta przepadaią."

Żona dóbr nieruchomych, aczkolwiek swoich własnych, bez zezwolenia mężowskiego, zbywać lub odłużać nie może.

Żona kłotliwa, utratna, nierządna, rozpustna, nie ma mocy nic z tego wszystkiego, co wyżey nadmieniono posiadać.

Art: 195. Wszystko to, co po ślubie od rodziny swego męża otrzymuie, i coby iey mąż na znak przywiązania mógł darować, to wszystko spada na iey dzieci, gdyby nawet ieszcze za życia swego męża, umrzeć miała.

Art: 196. Takowey żony maiątek, która się podług obrządków Brahma, Deiwa, Arsza, Gandharwa, czyli Praijapatya wyż wspomnionych, połączyła z mężem; ieżeli nie zostawuie po sobie potomstwa, stosownie do przepisów prawa, spada na męża.

Art; 197. Wszystko zas to, co przy zamęściu Azura zwanem, tudzież przy iednem, z dwóch następnych, iest darowanem, gdy umiera bezpotomnie, podług prawa biorą rodzice.

Art: 200. Stroiami, które żony za życia swych mężów nosiły, dziedzice mężów dzielić się nie mogą; boby popełniali zbrodnią.

Dalszy ciąg zbioru praw Menu aż do artykułu 336 obeymuie dalsze przepisy o spadkach, tudzież prawa i obowiązki Weysyów i Shudrasów, iako też kary na kosterów, w zakłady graiących i t.d.

z Rozdziału X,

Art: 6. Mądrzy prawodawcy, mieszczą synów takowych, których oycowie z matkami kast niższych pobrawszy się, spłodzili; w podobney, lecz nie w tey samey co ich oycowie kaście, ponieważ przez niższe urodzenie ich matek, do środkującego, między temi dwoma kastami stanu, są zniżonymi i mianuią ich w porządku; Murdhabiszykta, Karana czyli Knyastha, których wyłacznem iest zatrudnieniem, ćwiczenie się w woiennych obrotach, w muzyce, w astronomii, w pasterstwie, i w usługiwaniu, Kszetryom, czyli Kniaziom.

Art: 7, To iest starożytne prawo dla synów którzy się rodzą z żon iednym stopniem niższego urodzenia, niż ich mężowie; synom zaś 2, żon o dwa lub trzy stopnie urodzenia od ich mężów niższych, urodzonym, ogłoszą się. następuiącę przepisy prawa,

Art: 8. Syn, którego Bramin z małżonką z klassy Weysya (wieśniaczo- przemysłowey) płodzi, nazywa się Ambashtha (Ambaszta) lub Waidija (Wedya); syn zaś, którego on z żoną do klassy Shudrasów należną, płodzi; nazywa się Nishada (Niszada, nocnik) a nawet Parasava (Parasawa, parszywiec).

Akt: 9. Z połączenia się Kszekryia z małżonką stanu Shudrasów, rodzi się stworzenie Ugra. zwane, z podwóynem na pół woyskowem i na pół służalskiem przyrodzeniem, dziki w swoich postępkach, a okrutny w działaniach.

Art: 10. Synowie Bramina z żonami trzech ni/szych stanów spłodzeni; synowie Kszetryi spłodzeni z żonami dwóch niższych stanow, i synowie Weyssyia z żonami iednego niższego, mianuią się Upasadach, niżey od swych oyców siedzący.

Art: 11. Z Kszetryia i żony Bramińskiego stanu, rodzi się Suta podług swoiey klassy; a zaś z Weysyadziady i żon ze stanu kapłanów, lub Kszetryów, Magadha i Waidea.

Art: 12. Synowie Shudrasa spłodzeni z żonami ze stanu Weysyia, Kszetryia i Bramińskiego, należą, do klas, czyli stanów zmieszanych Ayogawa, Kszetry i Chandala (Czandala), które są naypodleyszemi ze stanów ludzkich.

Od 13. do 36. Artykułu, dalszy ciąg kast czyli stanów zmięszanych.

Art: 36. Z Nishada (Niszada) z żonę stanu Vaideha (Weideha), rodzi się Karavasa (Karawasa) który kraie skóry, a z Weydecha z żonami klass Karawasa i Niszada, rodzą się Andraha i Meda ktorzy za miastem mięszkać powinni.

Art: 37. Żona rodu Weydehi, z rnęża rodu Shandala rodzi Pandusopaka (Pandusobaka).

Art: 38. Syn Shandala z żoną stanu Puhkasy nazywa się Sopaka (Sobaka), żyie traceniem na śmierć skazanych przez Króla winowayców i iest obrzydłym wyrodkiem, którego w ciągłey maią wzgardzie.

Art: 42. Za pomocą szczególnieyszey pobożności i wyższego rodu oyców, mogą ci wszyscy z czasem, do dawnego znakomitego powrócić rodu, jako też czyniąc przeciwnie, za każdem odrodzeniem się przez, niskich śmiertelników, coraz w niższy stan pogrążaią się.

Art: 43. Następuiące pokolenia Kszetrijów przez; zaniedbanie świętych obrządków, tudzież prze? to, że z Braminami nie obcowali, wnayniższy z powyższych czterech stanów Judzi pogrążyli się.

Art: 44, To iest; Paundracas, Odras, Draviras Camboias, Yavanas i Saccas; Paradas, Pahlavas, Chinas, Citatas, Deradas i Chasas. (Pisownia narodowa Pondraka, Odra, Dravira, Kamboya, Yawana, Sakka, Parada, Pahlawa, China, Kirata lub Syrata, Derada i Chaza).

Art: 45. Wszystkie te pokolenia którzy z ust, ramion, łytek i nóg Brahmy powstali, lecz z powodu zaniedbania swych obo wykluczeni zostali, nazywaią się (ieżeli tylko w przepisywaniu lub, w drukach nie zaszła pomyłka i następnie czyli ten wyraz nie należałoby czytać Daryus) czyli rabuśniami, zdziercami, bądź to oni używają ięzyką Mlechch'has bądź Aryas ( Mleczhaz, Aryaz).

Z Rozdziału XI

Art; 21. Żaden pobożny Król, nie powinien takiego męża na grzywny wskazywać, który skrycie lub gwałtem bierze to, czego potrzebuie do uzupełnienia ofiary; albowiem głód lub niedostatek Brahminów, z nierostropności rządzących pochodzi.

Ponieważ nad zamierzenie, powyższy wyciąg z Księgi Praw Menu, w ninieyszym zarysie przedsięwziętego dzieła, rozszerzyłem; dlatego umieściwszy iedynie z Rozdziału XI. ieden tylko powyż stoiący artykuł, z powodu; iż Helmold i Sefryd, opisuiąc gościnność Sławian Pomorskich, o podobnemże Prawie Sławian wspominaią: nieprzyiaźni zaś, Pisarze, na zasadzie tego świadectwa, występek prawem upoważniony kradzieży, zarzucaj Sławianom; przeto piękne, częstokroć surowe i dziwaczne przepisy Menu z Rozdziału XII. tudzież z przestrog czyli dodatku o zastosowaniu kar do zepsutego wieku, opuszczam i do wyliczenia Rozdziałów praw Dzientusów, onego rozkładu i krótkich z obudwu wyciągów, o Granicach i o Służalcach czyli Poddaństwie, przystępuią.

Prawo Dzientusów czyli zbiór Prawa Pandytów Indyyskich wyż wspomniony, z późnieyszey redakcyi praw na ięzyk Perski, a z Perskiego na Angielski i Niemiecki, iak się wyżey rzekło przełożony; zgodny z zasadami Praw Menu powyżey w krótkim wyciągu umieszczonemi, składa się z Dwudziestu iednego Rozdziałów, wielu Poddziałów, tudzież kilku tysięcy odstępów czyli Artykułów nie numerowanych.

Rozkład onego iest następujący: —

I.Rozdział. O pożyczce, i zaciągu długów, w pięciu poddziałach, to iest:

1. o Procentach,

2. o Fantach,

3. o Poręce i zabespieczeniu,

4. o Wypłacie długów,

5. o Zaskarżeniu dłużników i wykonani u wyroków.

II. Rozdział. O działach spadkowego maiątku, w szesnastu podziałach, to iest:

1. O spadku po oycu, dziadn, pradziadu,

czyli ascendentów.

2. O spadku po kapłanach i pustelnikach.

3. O maiątku kobiet.

4. O dziedzicach kobiecego maiątku, tudzież o działach.

5. O osobach wyłączonych od spadku.

6. O maiątku rozdziałowi podległym i o w spółkach.

7. O rozdziale maiątku, który przez rzemiosła, kunszta i wiadomości nabytym został.

8. O rozdziale synowskiego maiątku.

9. O maiątku niepodzielnym.

10. O dziale oyca, co do iego dorobkowego maiątku, pomiędzy synów.

11. O dziale oyca pomiędzy synów takowego maiątku, ktory po swych przodkach uzyskał.

12. Co należy zachować, gdy synowie dzielą się oycowskim maiątkiem.

13. O podziale wspólnego maiątku między wspólnikami,

14. Co należy zachować w szczególnych wypadkach spółek.

15. O podziale ukrytego maiątku. — O poprawach działów.

16. Jak można stać się dziedzicem przez używanie czyli przedawnienie.

III. Rozdział. O postępowaniu prawnem, składa się z iedenastu poddziałów, to iest:

1. O formie wymiaru sprawiedliwości czyli processu, tudzież o sądzie polubowym czyli pokoiu i o sądzie spornym.

2. O obrońcach prawnych.

3. W iakich wypadkach zapozwany nie może bydź zniewolonym do stawienia się osobiście przed sądem.

4. O bezpośredniey odpowiedzi na skargę przed sądem.

5. O skardze i o tłumaczeniu się, tudzieżo przeciw-skardze i o Excepcyach.

6. O właściwości lub niewłaściwości przeciw skargi czyli Excepcyi.

7. O świadkach.

8. O ważnych i nieważnych świadkach.

9. O słuchaniu świadków,

10. O powtórnem wyznaczeniu sędziów polubowych, czyli pokoiu i o opisaniu stanu sprawy.

11. O pierwszeństwie prawa do rzeczy w kwestyi będącey.

IV. Rozdział. O depozycie, a to w potroynym względzie, to iest:1. O depozycie prostym. 2, O depozycie z boiaźni utracenia deponowanego przedmiotu, przez woynę lub kradzież 3,. O depozycie który maiący rzecz u siebie deponowany, u innego składa, z oznaymieniem czyią iest własnością; — resp. — Niekhijs, Niees. i Enahut zwanym.

V. Rozdział. Co wypływa z prawa, gdy cudza własność zostaie sprzedana, czyli o. Stelionacie.

VI. Rozdział. O kontraktach i prawidłach współki, w dwóch poddziałach, to iest: o współce między bandluiąicymi i o współce między rzemieślnikami.

VII. Rozdział. O darach i darowiznach czyli o zbywaniu maiętku przez darowizny; w czterech poddziałach.

VIII. Rozdział. O poddaństwie i sługach, w trzech poddziałach, to iest: 1. O uczniach czyli terminatorach, służących i poddanych. 2. Jak poddani wolnymi bydź mogą. 3. O osobach, które poddanymi bydź nie mogą.

NB. Rozdział ten ze swemi poddziałami, wykazuie, iż w Indyach nie było niewolników, ale tylko pewny rodzay służby, a że kto służy wolność traci, czyli iest poddanym woli Pańskiey, więc z tąd wyraz poddany.

IX. Rozdział. O mycie służących w dwóch poddziałach, to iest:

1. O mycie służących.

2. O mycie tanecznic i nierządnic.

X. Rozdział. O czynszu i naymie.

XI. Rozdział. O kupnie i sprzedaży w dwóch oddziałach, to iest:

1. O prawach kupuiącego do rzeczy sprzedaney.

2. W iakich wypadkach ten co kupił, gdy postrzeże podstęp, rzecz kupioną może oddać.

XII. Rozdział, O granicach i miedzach, tudzież o służebnościach gruntowych (Servitutes ).

XIII. Rozdział. O trzecim, piątym, siódmym i dziesiątym snopie, z zasiewu na cudzych gruntach podług ich dobroci czyli o udziałach ziemi.

XIV. Rozdział. O wioskach, miasteczkach, miastach, o przestrzeni gruntu na wygon czyli pastewnik, o szkodach na polu zasianym, o wynagrodzeniu i płotach.

XV. Rozdział. O obelgach (de Injuriis) w dwóch oddziałach, 1. O gatunkach i nazwaniach obelg. 2. O karach za dowiedzione obelgi.

XVI. Rozdział. O pokrzywdzeniach, osobistych razach (Dumraporysz) w trzech poddziałach, to iest: 1. O pokrzywdzeniach osobistych. 2. Wypadki w których podlegaią karze i niepodlegaią karom. 3. Kary za zabite zwierzęta.

XVII. Rozdział. O kradzieży w sześciu poddziałach, to iest:

1. O kradzieży otwartey i taiemney.

2. Kary za otwartą kradzież.

3. Kary za potaiemną kradzież.

4. O łapaniu złodziei.

5. O ludziach, na których pada podeyrzenie złodzieystwa.

6. O stróżach i odźwiernych, którzy za rzeczy skradzione odpowiadać są winni.

XVIII. Rozdział. O uszkodzeniach, gwałtownościach i karach za nie.

XIX. Rozdział. O cudzołóstwie w ośmiu oddziałach, to iest:

1. O rozmaitych rodzaiach cudzołóstwa

2. O karach za każdy onych rodzay.

3. Kary za cudzołóstwo.

4. O cudzołóstwie z niezamężny.

5. Jaka kara za włożenie palca niezamężney dziewczynie.

6. O porwaniu czyli ukradzeniu panny niezamężney.

7. O cudzołóstwie z nierzędną kobietą.

8. O obcowaniu ze zwierzętami.

XX. Rozdział. O kobietach w ogólności i o mężatkach w szczególności.

XXI. Rozdział. Obeymuiący różne przedmioty, składa się z 10. poddziałów, to iest:

1. O grze i o kosterstwie.

2, Jak prawo mieć chce, gdy rzecz iaka zgubiona znalezioną bywa iaka część zwierzchności a iaka temu co znalazł należy, iaka zaś Kapłanom,

3. Kary za ścięte drzewa.

4. Należytość skarbowa od kupna i sprzedaży.

5. O kłótni między oycem i synem.

6. O nieczystych potrawach.

7. Kary na Sudrasa który Wedas czyta.

8. Przymioty kar i o karach w ogólności.

9. O przysposobieniu dzieci,

10. Różney natury artykuły i dodatki.

z Rozdziału VIII. zbioru Praw Menu o Granicach.

Art: 245. Jeżeli zaydzie wspór graniczny między dwoma wioskami lub dwoma posiadaczami gruntów, to król, lub iego sędzia, ma rozpoznać granice w miesiącu Jyaisht'ha (Jyaisztha) iako w czasie gdzie granice rozpoznać można.

Art: 246. Jeżeli wypada potrzeba oznaczenia granic, należy sadzić na granicach grubo i wysoko rosnące drzewa, iako to: Wata, Pipala, Palasa, Salmala, Sala i Tala, lub drzewa mleczne, iakiemi są: Udumbara lub Wajradru;

Art: 247. Lub krzewy w krzaki rosnące, lub Wenus różnych gatunków; krzewy Sami zwane, tudzież w górę bujaiące rośliny, lub Sara, iako tez krzaki Kubjaka; należy także aby na nich kopce wysypywano, a to dlatego, iżby łatwiey było znaki graniczne rozpoznać.

Art: 248. Potrzeba takie (gdy tego położenie mieysca dozwala) o ieziora, studnie stawy i źródła, wspólne granice opierać i bogom kaplice wystawiać.

Art: 249. Wszelakoż potrzeba aby ludzie którzy podobne przyimuią zlecenia, zdarzaiących się często zakłóceń, które z niewiadomości granic pomiędzy ludźmi wypadać zwykły, nie spuszczali z uwagi i dla tego inne znaki graniczne W ziemi zakopywali;

Art: 250. Jako to: wielkie głazy, kości, krowie ogony (włosy), popiół, skorupy, suchy. krowi gnóy, cegły, dachówki, Węgle, krzemienie i piasek:

Art: 251. Tudzież wszelkie rzeczy które leżąc długi czas W ziemi, nie podpadaią zepsuciu, należy w naczyniach, któreby nie wychodziły nad powierzchnią ziemi, na wspólney granicy zakopywać.

Akt: 252, Z takowych granicznych znaków, lub zbiegu rzeki, iako też wieloletniego nieprzerwanego posiedzicielstwa, moie sędzia z podobieństwem do prawdy Oznaczyć granice; o które spór pomiędzy posiadaczami rozmaitych gruntów zachodzi.

Art: 253. Gdyby zaś nawet przy oglądaniu takowych granicznych znaków zachodziła wątpliwość; do roztrzygnienia takowego sporu, użyć należy świadków.

Art: 254. Świadkowie powinni bydź badanymi względem znaków granicznych w przytomności wszystkich mieszczan, albo wieśniaków, lub też w przytomności obudwu stron, spór wiodących.

Art: 255. To wszystko co na tem zgromadzeniu badani względem granic świadkowie zeznaią, łącznie z ich nazwiskami, w wywodzie słownym na piśmie zachowanem bydź powinno.

Art: 256. Potrzeba (przy zeznaniu) ziemię, im głowę posypać, w wieńce z czerwonych kwiatów ustroić, w czerwone odziać płaszcze i od przygotowanych w ten sposób, odebrać przysięgę na rotę, iż pod nagrodą za wszelkie ich dobre uczynki istotną prawdę położenia granic, zeznaią.

Art: 257. Rzetelni swiadkowie zeznaiący takową przysięgę, iakiey wymaga prawo, otrzymuią. odpuszczenie wszelkich grzechów, a każden z nich, któryby fałszywe zeznał świadectwo, podpada karze dwóchset Pana.

Art: 258. Jeżeli żadnych nie masz świadków, należy wezwać czterech, po wszystkich] stronach obudwu wsi mieszkaiących ludzi, aby ci w przytomności Króla (Sądu) po przygotowaniu onych do tego w sposób powyższy, spór graniczny rozstrzygnęli.

Art: 259. Jeżeli na takowych po wszystkich czterech stronach wsi mieszkaiących sąsiadach zbywa; i gdy nie masz ludzi których przodkowie od czasu założenia obudwu wsi tam mieszkali, lub innych mieszkańców miasta, którzyby cóś dostatecznie względem granic wyrzec mogli; powinien Król (Sędzia) znastępuiących leśników i ludzi, uczynić badanie:

Art: 260. Ze strzelcow, ptaszników, pasterzy, rybaków, kopaczów korzonków, łapaczów wężów (5), zbieraiących kłosy, tudzież z innych w lasach mieszkaiących ludzi.

Art: 261. Stosownie do tego co ci w czasie prawnych badań zeznali, winien Król (Sędzia) skrupulatnie znaki graniczne na granicy obudwu wsiów kazać wysadzić i zakopać.

Art: 262. Co się tyczy rozgraniczenia sczególnych rol, studni lub sadzawek, ogrodów i domów, to zeznania naybliższych z każdey strony sąsiadów, iako naypewnieyszy sposób odkrycia prawdy, uważanemi bydź powinny.

Art: 263. Ieźeli w granicznym między dwoma ludźmi sporze, sąsiedzi rzecz iaką fałszywie utrzymuie., w takowym razie, Król (Sąd) każdego z nich na średnią z powyż wymienionych trzech zwyczaynych kar pieniężnych, wskazuie.

Art: 265. Jeżeli prawdziwey granicy przez żaden sposób wyśledzić niemożna, w takowym razie, Król (Sąd) podług nayczyścieyszey sprawiedliwości, to iest: bez naymnieyszego stronnictwa, tudzież maiąc wzgląd na przyszły pożytek stron obudwu, pomiędzy ich gruntami ma pociągnąć granicę i to iest, stanowczem prawem.

Zbiór praw Pandytów czyli kodex Dzientusów w Rozdziale XII. zgodne z powyższemi zasadami, lecz nierównie obszernieysze nie tylko względem granic, ale nawet względem służebności (Servitutes), iako też względem przedawnienia, obeymuie przepisy.

Znaki graniczne są dwoiakie, widoczne i ukryte. Pomiędzy przepisami względem sadzenia na granicach i miedzach drzewin, nakazuie prawo, aby takie rodzaie drzew były sadzone, których gałęzie idą do góry, nie robią wielkiego cienia, tudzież aby w stosunku sadzono samce i samice. Jeżeli te drzewiny przynoszą, kwiat lub owoce, takowe w połowie do obudwu sąsiadów należy. Każe takie na narożnikach czyli głównych mieyscach granic, stawić świątynie lub posągi bóstwu granicznemu Szagor zwanemu.

Co do znaków ukrytych, nakazuie prawo aby między innemi długo w ziemi trwaiącemi przedmiotami, sypano w naczynie nasienie bawełny. Znaki zaś te czyli ukryte kopce, powinny bydź potaiemnie przez oyca. w przytomności iednego lab dwóch synów zakopywane i pamiątka od pokolenia do pokolenia o mieyscach gdzie te znaki są zakopanemi,. dawana bydź powinna.

Zwierzchność nie moie na zeznanie złośliwego człowieka, sporu granicznego rozstrzygać. Jeżeli zwierzchność przez, gniew, łakomstwo lub inne niesłuszne powody, niesprawiedliwy daie wyrok, takowy nie iest ważnym.

O odsypiskach, służebnościach i przedawnieniu.

Jeżeli brzegi iakowey rzeki stanowią granica dwóch wieyskich posiadłości, a pęd wody od iednego brzegu, iaką część odrywa i do drugiego przeciwnego brzegu unosi, to właściciel brzegu na którym pęd wody zrobi to odsypisko, staie się onego właścicielem.

Jeżeli zaś war wody, całkowity iaki grunt czyli szczególną wsi dzielnicę, na brzeg przeciwny unosi, w takowym razie właściciel tey dzielnicy, zostaie oney nadal właścicielem.

Nikt przy stawianiu budowy, bez zezwolenia sąsiadów, niemoże zaymować odchodu czyli kanału, iako też źródła; ieżeli zaś bez żadney przeszkody to uczynił i aż do ukończenia budowy, nikt się na to nie skarżył, w takowym razie staie się zaiętego odchodu czyli kanału, albo źródła posiadaczem.

Gdy kto ma w swoiey ścianie okna, a drugi na przyległym gruncie stawia budowę, to nie może zasłaniać okien pierwszego.

Jeżeli kanał iakowego domu, przez sąsiedzką posiadłość bez przeszkody i skargi czas prawem zakreślony przechodził; to sąsiad na tem cierpiący, nie może iść o zniesienie tego kanału.

Kto przez czas prawem przepisany przez cudzy grunt lub też bramę dla siebie i bydła używa wychodu, właściciel grunta lab bramy, nie może mu nadal tego zabroniać.

Przy stawianiu nowego domu, nie można dawać okapu, na grunt sąsiedzki, bez zezwolenia sąsiada; a ieżeli dom całkiem postawiony zostanie, to iuż sąsiad przeciwko temu iść nie może.

Nikt nie może przy sąsiedzkiey budowie stawiać kloaki, wyrzucać gnoiu, śmieci i podobnych rzeczy, ani dołu kopać.

Nie może oraz tuż przy granicy, nie zostawuiąc odstępu, naymniey trzy łokcie, drzewin sadzić.

Jeżeli na wspólney miedzy rosną drzewa, to kwiaty i owoce do obudwu sąsiadów należą, a z gałęziami na grunt cudzy wychodzącemi, wolno właścicielowi tegoż gruntu czynie co mu się podoba.

Wykopujący lub ścinaiący drzewa graniczne, iako też usuwaiący graniczne znaki, albo wkopuiący się lub worywaiący w cudzy grunt, niemniey z cudey cysterny lub sadzawki, dla uprawienia swych gruntów bez pozwolenia sąsiada lub ukradkiem biorący wodę, karom pieniężnym prawem przepisanym podpada.

Nie może nikt na publiczney drodze lub na cudzym gruncie, kopać dołów, sadzić drzew, wyrzucać śmieci i innych nieczystości, odbywać naturalney potrzeby, a to pod karą, iż za pierwszem postrzeżeniem, własnemi rękoma wyniść plugastwo musi, późniey zaś postrzeżony, surowszym podlega karom.

z Rozdziału VIII. zbioru Praw Pandytów o Poddaństwie.

Poddział I. o Uczniach czyli terminatorach, służalcach i poddanych. — Pięcioraki iest rodzay poddaństwo.

I. Szysza, to iest: gdy się kto chce uczyć

Wedas. lub inney umieiętności. Dopóki więc nie wyuczy się doskonale tey ta umieiętności, winien swemu nauczycielowi wiernie służyć i co tylko, przez tę umieiętność, dopóki iest. uczniem i w domu swego nauczyciela, nabywa; to wszystko iest własnością nauczyciela.

II. Anti Baszy, to, iest:. Gdy kto od swego mistrza, uczy się malować, rysować, szyć i tym podobnych rzeczy. Takowy, dopóki zostaie w nauce, winien swemu mistrzowi służyć i co, tylko, będąc w iego domu zarabia, to wszystko iest własnością mistrza.

Gdyby zaś uczeń od mistrza, który iest. znanym z dobrych postępków, miał uciec, lub do innego celem ukończenia swe nauki, miał się przenieść; takowego zwierzchność z kraiu wywołać powinna.

III. Bherut, a ten iest dwoiaki, to iest: Arteh Bherut i Bhuhk Bherut.

Jeżeli kto za myto służy, nazywa się Arteh Bherut, ieżeli zaś kto grunt innego, własnością będący obsiewa i zamiast myta część zbioru otrzymuie w nagrodę, lub też pasąc cudze krowy, zamiast myta mleko dostaie, nazywa się Bhuhk Bherut.

IV. Adhedzierun-dzierut iest ten: kto o swoich krewnych i rodzinie ma. staranie i onym usługuie.

Od tych poczwórnego rodzaiu poddanych, czyli służalców, nie można wymagać nieprzyzwoitych stanowi ich usług. Albowiem wszelkie nieprzyzwoite usługi, iedynie klassa poddanych Dass (Dassa) zwana, dopełniać moie. A takowe usługi są: wymiatanie i czyszczenie domu, podwórza, bramy, kloak i innych mieysc nieczystych; doglądanie i oczyszczanie chorych, gdy na swoią idą. potrzebę, wynoszenie odchodów, drapanie czyli łechtanie podeszew i t.d. Wszystkie zaś inne posługi czynić powinni.

V.Poddaństwo Dass (Dassa) zwane, iest piętnaściorakie, to iest:

1. Kto się z poddanki rodzi, nazywa się Dscherhejat ( Dzierhedziad ).

2. Kupiony poddany nazywa się Kieriut ( Kiryut ).

3. Przypadkiem znaleziony, nazywa się Lubdehi (Lnbdehi).

4. Ten co z poddanych pochodzi, nazywa się Dayawanpakut.

5. Kto w czasie głodu od innego doznaie wsparcia i iest żywionym, nazywa się Jnakal Bherut.

6. Za zaciągniony dług dany w zastaw nazywa się Ahut.

7. Kto w celu wypłacenia innemu winnego przez siebie długu, zaciąga od kogo summę i onemu poddaie się w służbę, lub kto dla zaspokoienia swego wierzyciela onemu się oddaie, nazywa się Muhkhut.

8. Kto w czasie bitwy dostaie się w niewolą, nazywa się Judeh perraput (Dziudeh perraput).

9. Kto przez kosterstwo lub zakłady zostaie poddanym, nazywa się Punjet (Pundziet).

10. Kto z własney oświadcza woli, iestem twoim poddanym, nazywa się Opukut.

11. Jeżeli kto ze stanu Kszetria lub Weysija zostawszy Synassą, to iest pustelnikiem, a późniey to świętobliwe życie opuszcza, zwierzchność winna go obrócić w poddaństwo i taki nazywa się Perberjabeschit (Perberdziabeszyt).

12. Jeżeli kto dobrowolnie na czas pewny drugiemu oddaie się w poddaństwo, nazywa się Ghierut (Ghirut).

13. Kto dla wyżywienia się, innemu oddaie się w służbę, nazywa się Bhekut.

14. Kto przez miłość poddanki zostaie poddanym, nazywa się Berbakrut.

15. Kto dobrowolnie wolność swoią zaprzedaie i oddaie się w poddaństwo, nazywa się Biekriet (Bikryt).

Oddział drugi, iak poddani odzyskuią wolność.

Poddany z poddaniu zrodzony, albo kupiony, albo przypadkowo znaleziony, albo % poddanych pochodzący, staie się dopiero wolnym, gdy go pan uwalnia.

Poddany który się w czasie głodu poddał, staie się wolnym, gdy swemu dobroczyńcy dwie krów, lub dwoie bydląt daie.

Kto za dług danym był w zastaw, za opłatą kapitału staie się wolnym. Jeżeli ten co go dał w zastaw, nie płaci summy, uważa się za kupionego przez wierzyciela i iest iego dłużnikiem.

Kto swego wierzyciela nie mogąc zaspokoić, oddał mu się w poddństwo, staie się wolnym gdy mu zwraca dług.

Kto przez kosterstwo lub zakłady został poddanym, staie się wolnym, gdy innego kosterę, na swoie mieysce stawi.

Wszelki poddany winien bydź uwolnionym z poddaństwa podług zasad, które prawo przepisuie.

Jeżeli pan iest w niebezpieczeństwie życia, a iego poddany z własney chęci i przytomności umysłu, daie mu ratunek, staie się przeto wolnym i winien bydź iako syn własny uważanym. Jeżeli mu się podoba, zostaie u swego dawnego pana, lub idzie gdzie chce.

Jeżeli kto z własney żony lub żon nie maiąc potomstwa, ze swoią poddanką płodzi dziecko, to i to dziecko i onego matka, staią się wolnymi.

Kto tylko na czas pewny poddał się, po upłynieniu tego czasu, staie się wolnym.

Kto się dla wyżywienia poddaie, staie się wolnym, gdy wypowiada żywność.

Kto dla. miłości poddanki, staie się poddanym, iest wolnym, gdy swey oblubienicy odstepuie.

Jeżeli złodziey ukradnie dziecko lub iakową osobę, lub gdy kto zniewoli inną osobę do poddaństwa, to na zaniesioną skargę, zwierzchność mieyscowa powinna tg osobę uwolnić.

Kszetria i Weys, którzy raz obrany stan pustelników opuszczaią i przez to staią się poddanymi, nie mogą bydź uwolnieni od poddaństwa.

Bramina dopuszczaiącego się występku, zwierzchność nie może obrócić w poddaństwo, ale wypaliwszy mu na czole postać psiey łapy, winna go wypędzić z kraiu.

Gdy kto dobrowolnie poddanego swoiego uwalnia, uwolnienie to tak następuie. Poddany napełniony wodą garnek gliniany, do którego kładzie się niegotowany ryż, kwiatki i sałata, trzymaiąc na ramieniu, stawa przed swym panem, który mu garnek stawia na głowie i rozbija, a to tak, żeby woda, ryz z kwiatkami i sałatą, oblały poddanego od głowy aż do stóp. Na to pan trzykroć wymawia głośno te wyrazy: — "uwolniłem cię z poddaństwa" w tem wyzwoleniec czyni kilka kroków ku wschodowi i tak iuż iest wyzwolonym.

Oddział trzeci, o Osobach które nie mogą bydź poddanymi.

Człowiek wyższey kasty, dobrze i podług przepisów prawa żyiący, niemoże bydź poddanym człowieka niższey kasty.

Poddanymi mogą bydź iedynie ludzie trzech poniższych kast, to iest: Kszetryadziady, Wefsijadziady i Shudrasy, nie mniey z kast z nich pochodzących, czyli zmieszanych. Bramin zaś nie może bydź poddanym.

Wszelakoż uczony Bhramin, może nieuczonego Bhramina za sługę przyiąć, Kszelrija może przyiąć Kszetriją, który przestał bydź rycerzem; Weissya może przyiąć Weissyą, który przestał bydź właścicielem lub kupcem.

Kobiety wolne, z potrzeby poddaiące się mężczyznie i u niego mieszkaiące, nie mogą bydź odstąpione innemu.

Powyższy zarys Praw Indyiskich i onych wyciągi, wiele w mnieyszey treści zaięty mieysca. Wykazanie zgodności powyższych wyiątków z zwyczaiami i szczątkami praw bałwochwalskich Sławian, nierównie więcey zaięłoby stronic. A tak, zarys ten czyli rozkład i treść dzieła, nabyłby postaci dziełka. Idzie tu o wspólny interes wszystkich Sławian. Światli zatem współrodacy porównywaiąc przytoczone tu prawa i zwyczaie Indyan, ze szczątkami praw i zwyczaiów starożytnych Sławian, które się cząstkowo w szczególnych teraznieyszey i dawney Polski obwodach, iako też w charakterze ludu zachowały; mogliby wiele zamierzonemu dziełu przydać ważności.

Czytaiącym nie należy wtłaczać natrętnie własnych zdań pisarza, ale raczey zostawić sposobność do czynienia wniosków. Nawet co tego przedmiotu, mam dość znaczne przygotowane materyały, które na właściwem mieyscu zamierzonego dzieła, bedą położone.

Żeby mi zaś nie zarzucano, iż na samem i to słabem rozumowaniu, podania moie opieram; iakoby Sławianie ieszcze przed przyięciem wiary Świętey, mieli zwyczaiowe i pisane prawa, z pierwszych i czystych czerpane zrzódeł, przytoczyć tu należy to, co Helmold w Xiędze I rozdziale 82. u Jana Potockiego w Xiędze 5. na karcie 157. przywiedziony, o rozrzutności bałwochwalskich Sławian mówi, "Wydaią oni z rozrzutnością to wszystko, co tylko przez rolnictwo, rybołostwo i myślistwo zyskuią, wystawiaiąc za rycerza tego, który się nayrozrzutnieyszym okazuie — I ta to okazałość pociąga wielu ku występkom rabunku i kradzieży. W istocie maią oni te występki za lekkie przewinienia i wymawiaią się w tem, przepisami prawa ogościnności. Albowiem prawa Słowiańskie stanowią, to cobyś nawet w nocy miał uchopić, odday rano twemu gościowi."

Aczkolwiek przepis ten prawa pomorscy bałwochwalscy Sławianie nie należycie wytłumaczyli Helmodowi, lub też on acz bezstronny, Artykuł ten prawa nie należycie opisał; wszelakoż przepis ten z Artykułem 21. Roz: XV. z Xięgi praw Menu wyiętym, powyż umieszczonym porównany; skoro z przytoczonych wyżey podań, iż Sławianie Kapłanów swoich wysoce cenili i za naypierwszych uważali gości, można się było przekonać; posłuży za dowod, że prawa swoie z tego co i Indyanie czerpali zródła.

Że nie tylko Sławianie pomorscy, ale nawet w odległych Europy zamieszkali przestrzeniach, mieli prawa pisane; moie posłużyć za dowod opis Rządu Rzeczypospolitsy Nowogrodzkiey i Miasta Nowogrodu nad ieziorem Ilmen, w ninieyszey Wielko-Rossyi przez Pana Czudków, Tom I. kar: 90. i następne. Rzeczpospolita rzeczona od niepamiętnych czasów, nayprzód w mieście Sławiańsku, późniey zamienionem w przedmieście Nowgoroda, założona od Sławian; dzieliła się tak Co do okręgów miasta, iako też, co do podległych onemu wielkich prowincyi, na piatyny. Co do miasta te były następuiące: Nerowska, Terezańska, Sławiańska, Zagorodzka, i Plotyńska. W każdym okręgu Starosta utrzymywał policyą. Co do prowincyi były następuiące Piatyny, to iest: 1. Wódska piatyna, rozciągała się od Rzeki Wołgi ku zachodowi po obydwu brzegach rzeki Newy do granicy Finlandyi i Inflant, tak zwana od wód nad któremi leżała 2.piatyna Oboneska od ieziora Onegi nad którem się rozciągała. 3. piatyna Bieżeska, zaczynała się od ieziora IImenu na wschód do rzeki Mogoły. 4. piatyna Szelopska, po nad rzeką Szelopy, od jeziora Ilmenu na zachod do miasta Pskowa.

Rząd tey Rzeczypospolitey przed oney uiarzmieniem od Waragów, był gminnowładnym. Naczelnik Rządu cywilnego, nosił nazwanie Stary posadnik, ieżeli go drugi raz na ten wybrano Urząd, nazywał się Stepennym

Posadnikom. Znacznie tych urzędników było tak wielkie, iż onych córy nieraz panujący Xiążęta brali w małżeństwo.

Po Stepenniku pierwsze miał mieysce, rownieiż pomiędzy obywateli wybierany Tysiacznik. Obowiązkiem iego było, dawać baczenie, aby posadnicy nie przywłaszczali sobie zbyteczney nad ludem władzy i bronić praw Narodowych. Tysięcznik takowy poraz drugi i na tenże wybrany urząd, nazywał się Stepennym Tysiqćznikiem. Po nich szli Boiarowie, czyli Wojarowie, również corocznie zpośrzód mieszkańców osiadłych, wybierani; Obowiązkiem ich było odbywać służbę woyskowy, Nie maiący posiadłości mieszczanie, do których należeli wszyscy Artyści, rzemieślnicy i wyrobnicy; nazywali się Ciernyie ludy.

W ułomkach na początku iedynastego wieku ieszcze istnieiącego zbioru praw tey Rzeczypospolitey, pod nazwiskiem prawda Ruska, którą Pan Tatyszczew, lecz iuż po uiarzmieniu tey Rzeczypospolitey przez Waragów przerobiony, notami zbogacił i którey w krótce w narodowym ięzyku i w Staroruskim spodziewamy się ogłoszenia, mimo późnieyszyck zmian, osobliwie co do handlu, widać mądre zamiary pierwiastkowego prawodawcy. Przepisy zaś o służalcach, czyli o poddaństwie, ich rozmaite gatunki, zdaią. się wykazywać, iż pierwiastkowe tey Rzeczypospolitey prawa, wspólne z Indyislriemi miały zrzódło.

Że Polacy mieli zbiory praw pisanych przed Kazimierzem Wielkim, dowodzi tego "opis zakłóceń między Starem Miastem Azagrad zwanem i nowem Gdańska w R. 1454. w Tomie I. na karcie 264. dzieła pod nazwaniem Versuch einer Geschichte Danzigs, przez D. Daniela Gralath wyd: w Królewcu 1789. r. Kazimierz Jagielończyk po zwyciężeniu Krzyżaków, nadał miastu Gdańskowi i innem Pruskiem, znaiome nam prawo Chełmińskie. Mimo wychwaloney dobroci tego prawa, rzeczeni obywatele, od niepamiętnych czasów prawem Polskiem udarowani i nawet za panowania Krzyżaków, przy niem otrzymani, mieli swóy ratusz i sadownictwo i przytem to prawie wszelkiemi sposobami chcieli się utrzymać. Lecz nareszcie uledz musieli przamocy. Jeżeli iak iest nadzieia, Akta tego miasta dotąd są zachowane, możnaby z nich o starożytnych prawach Polskich, powziąść wyobrażenie.

Prócz wzmianki powyż umieszczoney o dziesięcinach, trzeciakach, angarych i t.d. dotąd w Indyach zachowanych, Nota w dziele nieodżałowanego Czackiego w Tomie I. kar:

284 i następnych, świadczy o bytności praw Polskich pisanych. Tak zwane Jus Seradense mimo pozornego wywodu iednego z naszych teraznieyszych prawników, nie tyło Ńiemieckiem lecz Sławiańskiem czyli Polskiem przestrzałem prawem. Ale otem wspomni się na właściwem mieyscu.

Z tego co się wyżey o trzech stanowczych pomnikach, wykazujących istnienie niegdyś uwiązków między dworna wielkiemi narodami Europeyskich Sławian i starożytnych Indyan o pomnikach mówię, których minio usiłowań wielu uczonych, dwa inne wielkie narody wykazać nie zdołaią, wypływa ważne zapytanie. Czyli starożytni Indyanie wyszli przed wielo tysiącami lat z Europy i tu szczątki swoiey mowy swoich pobratymców swoich wyobrażeń religijnych, swoich Bóstw, obyczaiów, zwyczaiów i praw zostawili? Z iakich powodów? Jakiey trzymali się drogi? Lub czyli przeciwnie z Indyi wyszli Sławianie? Albo tez czyli tylko obadwa wielkie narody od iakiegoś nierównie większego, nie znanego nam, nie pochodzą? I to bedzie osnowę czwartey naywiększey części zamierzonego dzieła, którey zarys iest następuiący.

Chronologia iest zasadą dzieiowych ba dań. Lecz gdy Platon który zwiedzał Egipt, de Legibus Księ: 2. Tom II. kar: 656. "powiada, " Że za iego czasów muzyka i rzeźbiarstwo, były w Egipcie w tym samym stanie, w ia kim się przed dziesięcio tysiącami lat znaydowały; przydaiąc, ze to nie żartem, gdy mówię dziesięć tysięcy lat, lecz to iest istną prawdą." Gdy Herodot na karcie 143. Edy: Lugdun 1551. mówiąc o Egipcie, a szczegolney o zasypiskach Nilu, wyraźnie powiada. "Ja zaś sądzę, iż w przeciągu dziesięciu tysięcy łat, które przed moiem urodzeniem upłynęły, zwolna przez odsypiska i muł Nilu, ta przestrzeń stała się suchym lądem "

Tenże na kar. 250. pisząc o starożytney ściach Egipcyau mówi, "I tak przeczyli (Kapłani aby w przeciągu dziesięciu tysięcy trzech. set czterdziestu lat, iakowes Bóstwo w postaci ludzkiey isłnieć miało — lecz powiadali, iż w przeciągu tego czasu, Słońce cztery razy w mieyscach nieawyczaynych wschodziło i t. d. "

Gdy Petawius na zasadzie ksiąg Moyżesza, wyrachował od stworzenia Świata do początku naszey Ery, 3985. lat. Pezion zaś uczony Benedyktyn, posunął toi stworzenie Świata, aż do 5868. przed naszą Erą i aczkolwiek duchowny, naganianym nie był. Gdy rachuba kościoła Grecko-Ruskiego przypuszcza toż stworzenie na lat 5508. przed naszą Erę.. Gdy Indyanie rachnią miliouy lat od stworzenia świata, czyli raczey pokrywając niezdolność rozumu ludzkiego, do obięia odwiecznego Boga i dzieł iego; początek i koniec naszego wodokręgu do nieskończoności posuwaię. Z tyc h powodów mniey maiąc uwagi na podzielone względem chronologii zdania, wzamierzonem dziele, ile być może od rzeczy wiadomych, coraz głębimy w przeszłość, po skazówkach istnięcych. pomników dzieiów, postępować będziemy.

P. Herder w Tomie IV. dzieła pod nazwaniem Ideem zur Philasophie der Geschichte der Menschheit- w Lipsku 1792. kar: 37. do 43. " autor w przedmowie do Grammatyki Sławiańskiego ięzyka w Krainie, Karyntyi i Styryi, w Laybach 1808. r. wydaney, Pan Łomonosów, Jan Potocki w dziele pod nazwaniem historie primitive des peuples de la Russie w St. Petersburgu 1803. Nieoszacawany Nestor, Joachym Biskup Nowogrodzki, Naślednik powyź Wspomnionych Pisarzy, Metropolita Sietreńcewicz de Bohusz, wszyscy Polscy dzieiopisowie, a miedzy niemi Orzechowski, Kobierzycki, ie innych pominę" aż do oyca naszych historyków Kadłubka, który zdaie się naywięcey, lecz pad ciemną mówić zasłona i opowładaniem swoiem o wielkiem niegdyś Państwi Polaków, przez stryiowskie zakłócenia i szlaką, Chwostką upadłym, zdaie się wykazywać, ie wiersz Bohaterski Malia — Bharata czyli w wielka, bratnia woyna starożytnych ludyan, był iż w Europie znanym; lecz. od prawowiernego bez skrupułu przytoczonym bydź nie mogł. Wszyscy mówie wyż wspomnieni czci godni Pisarze, mniey lub więcey krytycznie wyprowadzali pochodzenie Sławian i szczególnych Sławiańszczyzny ludów.

Usiłowania tych mężów poczęści zbitemi zostały od, wielu leczonych w prawdzie, lecz nadto uniesionych zamiłowaniem narodowości obcych, a szczególniey niemieckich pisarzy, Szanowny Schlöcer iuź, na śmiertelney leżąc pościeli, pozornem rozumowaniem zbiiał niezaprzeczone podania Nestora, który wprawdzie? wielu ieszcze Sławiańskiego szczepu narodów, a osobliwie w dzisieyszey Austryi i Węgrzech dotąd istnieigcych nieznał, przecież na wdzięczność Słąwian zasługuie greccy i Rzymscy pisarze aczkolwiek są siedzi Sławian, między piątym i jedenastym wiekami naszey ery żyiący, zaledwo w swych dziełach słabe o oddzielnych pokoleniach Słowian zostawili wzmianki — Cesarz Konstantyn w dziele de administrando Jmperio, pisząc o Chrobatach, wyprowadza ich zkraiu Boycy zwanego, czyli z dzisieyszey Bawaryi, co mu niemieccy pisarze mocno naganiaią. — Zgoła od początku wędrówek narodów aż do środkaszóstego wieku, nic z pewnością o wielkim Narodzie Sławian wyczytać nie można.

Dopiero w tey epoce, kiedy hordy dzikulcow ukończyły swe przeloty, lub na obranych zastanowili się siedzibach, po zagładzeniu nazwań starożytnych Trakow, Daków, Odrysów, Pannonów, Iiliryiczyków, Dalmatow, Enetów, czyli Wenetów, Noryków, Bojów, podług iednozgodnych podań wszystkich pisarzy, Sławianie pod nazwaniami, które w większey części dotąd noszą, wstępuią na dzieiów widzialnię, a to w wyrównywaiącey połowie Europeyskiey ludności potędze. Wstępuią mówię, lecz nieiako naieznicy lub zdobywcy, ale iako spokoyni, rolnictwa, hodowania bydła, kopalni, rękodzieł, przemysłu i handlu pilnuiący, oświatą, moralnością gościnnością, wszystkie do owey epoki, od początku wędrówki narodów, przybyłe do Europy hordy celuiący, tymże przybyszom i następnym hordom często ulegaiący.

Niektórzy z naszych Pisarzy, a, osobliwie Jan Potocki, korzystaiąc z wyznania. Greków i Rzymian, iź onym dalsze ku północy Europy kraie, nie były znanemi, w których narody Hiperboryów, Ryfeów i t. d. mieścili; zdaie się usuwać na nieiakiś czas Sławjan, w te to nieznaiome Europy przestrzenie i późniey z nich wyprowadzać te ludy. Pisarze zaś zwłaszcza n. niemiecy, usiłując zaćmić swą starożytnością inne Narody, przyyście Sławian, do Europy, w czasie wędrówek Narodów, około wyż rzeczoney epoki, naznaczaią.

Że zaś Narody Sławiańskie wstępuią na dzieiową widzialnię iako mieszkańcy tey Europy przestrzeni, w którey dawnieysi pisarze, wielkiemu narodowi Traków, Odryssów, Pelazgów, Pannonów, Illiryiczyków, Dalmatów, Henetów, Wenetów, Kimeryów, Tauryków, Bessów, czyli Wiesów, Bystończyków, Brygów, (Bregów) Samotraków, Krobiców, Ni. pserów, Tranipserów, Skivmiadów, Prawów, Paków, Getów, Tyrygetów, Trakogetów, Mezeyczyków, Macedończyków, Epirotów, Abautów, Kaukonów, Tyreńczyków, Materów, Sarmatów, czyli Syromedów, Skitosarmafów, Noryków, większey części Germanów, Ryfeów i Hiperkoreow, naznaczały siedziby; należy zatem przekonać się krytycznie, iakiego szczepn były ppwyższe ludy, zasiądz o nich wiadomości z dzieiopisów między początkiem wędrówek narodów, a początkiem dziejaw wiadomego świata żyiących Pisarzy. Temi zaś są Ptolomeusz Alexandryiski, Tacyt, Pliniusz, ie tu wielu pominę, Strubo, Dyodor Sycyliyski. A iniens Marcelius, Tucidydes, Herodot, Hommer, a naostatek użyć na pomoc Jndyyskich dzieiów.

W ninieyszym zarysie niepodobna umie ścić stanowczych podań, które nam powyż, wspomnieni i inni Pisarze o przywiedzionych powyiey ludach zostawili; lecz pomiiaiąc wielu, weźmy naprzykład wyrazy Samskrytskie Gara, Hora, Girą, znaczące w oddzielnych dyalektach góra, wyrazy Sedftna, Sulena, Stana, Stena, siedziba, stanowisko, wenet, weneta, weneca, wiueca, wieniec. — Semin, Zemin, ziemia; niemniey nazwania bóstw, Budda, Baga, Boga, Kali, Uda, waruna, woda, war; Panelu, mowę tak zwaną Arya i wypelonych z właściwych kast członków, tudzież nazwania kast zmieszanych, ledwo w części powyż nadmienionych it. d.; a przeglądaiąc karty Ptolomeuszą Alexandryyskiego, zaczniymy od dwónastey, to iest: od dzisieyszey wyspy Ceylanu, idźmy przez średnią Azya, do Azyi mnieyszey, ponad morzem Czarnem., Meotydem, przez całą Europę aż do Renu i za Ren; a znąydziemy że tu wiele pominę, Nanigiri, Semni w Ceylanie czyli na karcie XII. Agana nagora, Swanagora, na XL Aganogora, Asthagura, Górya, Goryea, Ramne; na X. Arya, Bagarda, Bogadia, Zamuchana, Muzya, Pargyeta, Rhizana, Sydri, Sudasnna, Panassa, Aria rzeka, Arya kray; na IX Sakkarum, część kraiu, Thogóra; na VIII. Sacae, Norossi, Rhobosci, Samnite, Dawala, Rhibi, Guriania; na VII. Rhiudiana, Chodda; na VI. Muzya, Rhudią, Sorba, Syracene, Weneka, Palinka, Gomara, Zegira, Kaspii, Kaduzyy, Urzan, Bitnia, Misdy, Darna; na V. Ragia (Radziia) Babylon, Oroba, Dosa, Belciana (Welcyana), Singara, Gorbatą, Rhesena, Bessara, Bhiliga, Chuduka, Agra, Dabasa, Dęba; na IV. Nasada, Zagros, Zegira, Kaduzyi, Albana, Misia, Chadacha, Chobata, Boziata, Warika Aginna, Baruka, Uta, Jazyna, Thabilaka, Zani, Baraza, Lubum, Sedala, Zarwana, Zoriga, Warna, Samna; na III Borusci, Saili, Osyli, Lycus rzeka, Modoce, Sarmatce regii, Melancheni, Amazones, Serbi, Udę, Udon rzeka, Pylę, Sarmaticę, Albanice, pars, Zinchi, Synda; na II. Warutha, Mardara, Pole, Sido, Sala, Mazora, Pesingara, Sadagena, Godasa, Choteną, Bithynia, Bogdomanis, Myzia, Mysomacedones, Melitawa, Zagira, Gadawena; na I.

(1) Autor zdaie się w pewnym względnie być z sobą w sprzeczności, twierdząc nieco wyżey, że Kasta Kniaziów (Kszetrijadziady) w niektórych okolicach Indyi całkiem iuż zaginęła. Tem czasem zdaie mi się, że raczey ostatnie iego twierdzenie iest prawdziwem.

Gdyby kobiety z inney a nie ż królewskiey były kasty, na ówczas, iak widzieć iasno można, synowie z nich zrodzeni, nie mogliby do tey kasty należeć, i byłoby rzeczą cudowną, iakimby się sposobem kasta ta książąt czyli królow dotąd zachować mogła. — Że zaś kobiety iedynie z kasty królewskiey i rycerskiey, a nie z żadney inney być mogą, iak to Autor tuż powyżey objaśnia, tak też i onych synowie w teyże co i ich matki kaście pozostają, i cała różnica na tem zależy, iż ci synowie nie biorą spadku po swych oycach, ale tylko po Swych wujach, więc przy takim zbiegu okoliczności, chybaby cudowna jakaś niepłodność mogła w szczególności tę kastę, wyniszczyć. — Mogę się mylić, ale urządzenie tey kasty iest podług moiego zdania, płodem umysłu mężów, w sztuce rządzenia naybiegleyszych. — Żołnierz ma w tym kraju posiadłość dziedziczną, za którą przez interes bije się, ale nie ma w istocie familii czyli żony i dzieci, przez coby ulegał niebespieczney krajowi skłonności, zostania raczey przy nich w nieczynności, aniżeli stawania przeciwko nieprzyiaciołom. — Jeżeli rzeczywiste skutki, temu niezawodnemu przypuszczeniu w późnieyszych czasach nie odpowiadają; to należy szukać tego przyczyny w odmiennym zbiegu okoliczności.

Uwaga Tłómacza.

(2) Starożytni Indyanie kochali się w dwuznaczących wyrazach. Rzecz trudna do poięcia, przez iaki sposób w Sławiańskim ięzyku, od Trzech tysięcy trzystu dziewięciudziesiąt lat, czyli od napisanego dzieła Yadziura- Weda, tyle wyrazów pierwszey potrzeby i naukowych zachowało się; np. Agniastra, Ognista broń, Seta-gini, Armata ( od którey stu ogniem ginie ) wyraz złożony z trzech źródłosłowów to iest: Seta sto agni ogień giniti ginąć i t.d.

(3) Kto nie ma własnego lub przysposobionego syna, któryby przez nabożeństwo Seraddha zwane, duszy iego z Naraka to iest mieysca narzekania, nie wybawił, niemoże nigdy dostać się do Swerga, to iest do mieszkania Bogów. Ztąd powstało wiadome oddawanie cześci Lingam (czyli Phallus) w Indyach

(4) Zobacz przepisy prawa Magdeburskiego, Chełmińskiego etc: dla stanu mieyskiego i rzemieślniczego W dawney Polsce.

(5) Łapacze wężów, są to znani kuglarze którzy się włóczą i rozmaite z wężami pokazuią sztuki. Aczkolwiek takowe węże bywaią nawet jadowitego rodzaiu, wszelakoż ci kuglarze, umieią ich, oswoić, biorą ich gołą ręką, rzucaią na ziemię, gdzie ten gad, podług taktu muzyki swych żywicieli, rozmaite czyni poruszenia i skoki. Oszusty ci udaią, iakoby przez pewne czarnoksięzkie zaklinania tego dokazywali.

Koniec wersji demonstracyjnej.

EUROPA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej