Hieronim Łopaciński

SĄD PARYSA KRÓLEWICZA TROJAŃSKIEGO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. WSTĘP.

II. SĄD PARYSA KROLOWICA TROJANSKIEGO

AKT PIRWSSY:

AKT WTÓRY.

AKT TRZECI.

AKT CZWARTY.

III.

SŁOWNICZEK WYRAZÓW STAROPOLSKICH.

WYRAŻENIA PRZYSŁOWIOWE.

SĄD PARYSA KRÓLEWICZA TROJAŃSKIEGO

1542 : najdawniejsza gra polska, drukowana

Łopaciński Hieronim

I. WSTĘP.

Sztuki, grywane w pierwszej połowie w. XVI-go. Wiadomość o Locherze. Opis bibljograficzny "Sandu Parysa". Treść "Judicium Paridis" Lochera. Dodatki w utworze polskim. Charakter tych dodatków. Stosunek utworu polskiego do łacińskiego: Tytuł. Forma wiersza rymy. Brak kolorytu poetyckiego. Nieudolność przekładu. Odstępstwa od oryginału. Unikanie balastu klasycznego. Umiejscowienia i anachronizmy, Intermedjum z nazwiskami polskiemi. Wyrażenia gminne. Tendencja. Wnioski z epilogu — zamknienia — gry. Wartość literacka "Sądu". Język. Sposób wydania tekstu. Osoby działające.

Ciemne początki teatru polskiego rozjaśniają się nieco w pierwszej połowie w. XVI-go. Wiemy z pewnością zupełną o wystawianiu sztuk w języku łacińskim: (1) w r. 1516 odegrano w Krakowie "Ulyssis prudentia in adversis", w r. 1517 w niedzielę zapustną jacyś poeci grali przed królem Zygmuntem Starym komedję; (2) w r. 1522 przedstawiono "Judicium Paridis" Jakóba Lochera i inne "Spectaculum" tegoż autora, w r. 1537 "Acadeinia Cracoviensis" itp.; w języku polskim w tym samym czasie mogły być grane: djalog o ścięciu świętego Jana, który miał w rękopisie z r. 1518 ks. H. Juszyńaki (p. Dykc. poet. pol. t. I wstęp (3) "Komedja o mięsopuście" (por. Prace filolog. II, 538 — 563) i "Prostych ludzi w wierze nauka" (tamże III, 313 — 356); w r. 1533 odegrano "Djalog Dominikański". Brak świadectw dostatecznych, czy była grana "Krótka rozprawa" Reja z r. 1543, "Żywot Józefa" ur. 1545, "Sofrona" Sebastjana z Łęczycy z r. 1550; forma jednak zdaje się przemawiać na korzyść tego przypuszczenia; sądzić można, że i "Rozmowy polskie łacińskim językiem przeplatane" Wita Korczewskiego z r. 1553 były grane. Wcześniej jednak od czterech ostatnich utworów, bo w r. 1542 zjawił się w druku, a na scenie zapewne już wcześniej nieznany dotąd, przez piszącego te wyrazy odnaleziony w roku 1894 dramat p. n. "Sand Parysa" w języku polskim.

Utwór Lochera, (4) wydany w Krakowie w pierwszej połowie w. XVI-go trzykrotnie: w r. 1522 przez Stanisława z Łowicza, powtórnie bez wskazania roku (p. Wierzbowski, Bibliographia, III, nr. 3. 137) i po raz trzeci w r. 1539 (p. Estreicher), cieszył się, jak sądzić z tego należy, powodzeniem już w oryginale łacińskim: w r. 1522 na zamku krakowskim odegrany był pod kierownictwem Stanisława z Łowicza przez dwudziestu szlachetnie urodzonych młodzieńców i mężów, którzy zamieszkiwali w bursie Jeruzalem. Aby sztukę tę uprzystępnić dla szerszego ogółu, nieznany autor w części przełożył ją, w części przerobił na język polski, a w roku 1542 Wietor drukiem ogłosił. Z tego powodu nie zawadzi, jak sądzimy, wspomnieć w kilku słowach o humaniście niemieckim Locherze.

Jakób Locher urodził się w r. 147) w Ehingen w Szwabji, nauki wyższe pobierał we Włoszech, skąd przywiózł sobie przydomek Philomusus. Talent w połączeniu z nauką postawiły go w rzędzie wybitnych poetów doby odrodzenia. Umarł w r. 1528 w Ingolsztadzie, gdzie był profesorem uniwersytetu. Pozostawił dość znaczną puściznę literacką, składającą się z dzieł treści retorycznej oraz utworów z tendencją patryotyczną satyrycznych, polemicznych i dydaktycznych, hymnów, elegji itp. "Judiciuni Paridis" wyszło po raz pierwszy w r. 1502. Napisał Locher pomiędzy innemi "Threnodia in laudem Hedyigis ex Polonorum regum stirpe" 1502, "Spectaculum, in quo reges adversum Thurcos consilium ineunt"; utwór ten również jak "Judieium Paridis" grany był pod kierownictwem tegoż Stanisława z Łowicza "in ceiebri Cracoviensi studio per ingenuos et litteratos iuvenes aulae Hierusalem incolas", i w Krakowie w roku 1522 przedrukowany. (O Locherze p. "Grosses Univ. Lexicon" Zedlera 1738 t. 18, kol. 99, Goedeke's "Grundriss zur Geschichte der deutschen Dicbtung" t. I, str. 133, "Allgemeine deutsche Biographie" t. XIX, Lipsk, 1884, str. 59 — 61, monogratję napisał dr. Heble p. n. "Der schwabische Humanist Jakob Locher, eine kultur- uud literarhistorische Skizze", w "Gymnasial programm zu Ehingen" 1873, 74 i 75). O "Jndicium Paridis de pomo aureo inter tres deas Palladem, Junonem, Veucrem de triplici hominum vita conternplativa, activa et voluptaria", wydanym w r. 1522, p. Janociana I, 177; "Dziennik Warszawski" z r. 1825, nr. 2, str. 255 — 9 (przypisuje autorstwo niewłaściwie Stanisławowi z Łowicza), Andrzej Koźmian "Wyciągi piotrowickie", Wójcicki "Teatr star. w Polsce", t. I, 105 — 109 (tenże błąd), Wiszniewski dość dokładnie streszcza w "Hist. lit. pol. " VII, 220 — 228 (mylnie Loecher, toż u Maciejowskiego "Pism. " II, 434), Chonięjowski "Dzieje teatru" str. 25, "Bibljografja" Estreichera, Wierzbowski "Bibl. pol. " III, 2102. 3157).

"Sąd Parysa" dochował się w książce, zawierającej w okładce wspólnej następujące druki z piątego dziesiątka w. XVI-go: 1) część dziełka wyd. r. 1546 w Krakowie przez Jana Spangenberga "Qtiaestiones musicae" od ark. sig. D, 2) "Quaestiones rhetoricae... per Georgium Maiorem" Lipsk 1541, 3) "Kegimen snnitatis — Dobrego zdrowia rządzenie przez wssytki miesiące roczne iako sie każdy człowiek w iadle y wpiciu y wpussozaniu krwie ma rzędzić", w trzech językach, przekład polski Franciszka Mymera, u Szarfenberga 1543, 4) "Saud Parysa", 5) "Lucii Annei SeDecae Formula honestę vitę" również w trzech językach, przekład polski tegoż Mymera, wydano u Wietora r. 1541, 6) wreszcie,. Dictionarius trium linguarum; Latine, Teutonice et Polonice" Mymera z r. 1541 w Krakowie u Wietora. (Słownik ten opracowaliśmy w robocie naszej p. n.. Najdawniejsze słowniki polskie drukowane). " Wszystkie druki polskie tu wymienione do bardzo rzadkich należą, a "Sąd Parysa'' jest unikatem.

Prawdziwy ten kruk biały liczy kart 16 w formacie małej ósemki, po 4 karty z arkusza. Karty znaczone są sig. AI, AII, AIII itd. do D(5). Karta pierwsza zawiera tytuł i 14 wierszy wstępu, na stronicy odwrotnej umieszczono wizerunek mający przedstawiać Parysa; tenże wizerunek powtórzono na odwrocie karty ostatniej. Na str. przedostatniej, gdzie kończy się rzecz sama, czytamy: Drukowano w Krakowie przez Je J ronirna Wietora Lata bożego na rodzenia M. D. x l II. Gotycki ten druk nie należy do starannych: literki drobne i nieczytelne, często niedobite, i duża liczba omyłek szpecą książeczkę; tylko pierwsze wiersze tytnlików, w których wymieniane są osoby rozmawiające, odbito drukiem większym. Pod względem grafiki nie różni się "Sand Parysa" od druków współczesnych. Dla dokładniejszego zapoznania czytelników z drukiem naszym, dodajemy do wydania tego podobizny stronicy tytułowej, oraz przedostatniej i wizerunku Parysa.

Locher wątek do dramata swego zaczerpnął z nieśmiertelnego dotąd w poezji i sztuce tematu mitologicznego, ale nadał utworowi swemu charakter alegoryczny i dydaktyczny, aby przedstawić czytelnikom i widzom trzy rodzaje żywota, a mianowicie: żywot rozkoszny — vita voluptaria, pracowity, czynny albo praktyczny — vita actiya i rozumny, teoretyczny, kontemplacyjny naukom oddany — vita conteinplativa, oraz aby dowieść, że ten ostatni najwięcej posiada powabów dla człowieka.

Sztuka dzieli się na cztery akty i trzyma się dość wiernie mitu: w akcie pierwszym Jowisz z trzema boginiami znajduje się na weselu Peleusza i Tetydy; niezaproszona na tą uroczystość Discordia — Niezgoda — rzuca jabłko z napisem: "detur digniori", za co gani ją Merkury. Ojciec bogów rozkazuje Merkuremu udać się do Parysa, pasącego owce, i polecić mu osądzić, która z bogiń zasługuje na jabłko. Merkury spełnia polecenie. W akcie drugim Parys przed Jowiszem zgadza się wykonać trudne zadanie. Ganimedes zaprasza boginie na sąd Parysa. Każda z bogiń obiecuje królewiczowi trojańskiemu swe dary: Pallas — mądrość, Junona — honory i bogactwa, Wenera zaś piękną Helenę. Parys odrzuca obietnice dwu pierwszych i jabłko Wenerze przysądza. Rozgniewane boginie Junona i Pallada wypowiadają Parysowi swe groźby, Wenera zaś uspakaja go. Akt kończy się walką na cześć Wenery dwu szermierzy, których bogini wieńczy w nagrodę dzielności. W akcie III-im Parys wynurza przed Heleną swe uczncia i namawia ją do ucieczki z domu Menelausa do Troi. Helena z początku wzbrania się w końcu jednak, strzałą Kupidyna przeszyta, zgadza się uczynić zadość jego życzeniu. Podobnie, jak poprzedni, i ten akt kończy się rodzajem intermedjum: trzy wieśniaczki na rozkaz Wenery zapraszają do tańca pasterzy. Akt czwarty rozpoczyna się skargą Menelausa przed Agamemnonem na krzywdę, jaką mu uczynił Parys uwięzieniem żony. Brat obiecuje pomoc do odebrania Heleny i zemsty nad uwodzicielem. Woźny wypowiada wojnę Trojańczykom. Zakończenie stanowią trzy monologi, wychwalające vitam voluptariam — żywot rozkoszny, activam — pracowity i contemplativam — rozumny. Przemówienie do słuchaczów kończy rzecz całą. Żywiołu dramatycznego i akcji w utworze Lochera jest bardzo mało; tendencja moralna wypowiadana jest bardzo wyraźnie w postaci udatnych wierszy znakomitego humanisty.

Zobaczmy teraz, w jaki sposób tłumacz polski z utworu łacińskiego skorzystał.

Już sa mo tylko powierzchowne porównanie obu utworów wskazuje, że nie jest to prosty przekład: pozwolił sobie autor polski gdzieniegdzie, rzadko zresztą, skracać tekst łaciński, tu i owdzie znowu rozwijać i rozszerzać go i robić dodatki, w ostatnim akcie sztuki nawet dość znaczne. Oto wykaz dłuższych dodatków:

W akcie I-ym dodano; 1) wiersze 52 — 75, w których Peleusz opowiada o mającym nastąpić do domu jego przybyciu Jowisza z boginiami, wita gości i zaprasza na ucztę;

2) w. 143 — 148 odpowiedź Diskordji Merkuremu;

3) w tekście łacińskim niema odpowiedzi Parysa Merkuremu w. 190 — 194.

W akcie II-im: 4) w. 443 — 453 Parys oznajmia Jowiszowi, że spełnił włożone na niego zadanie; odezwanie się Ganimedesa do bogiń.

W akcie III-im: 5). W oryginale łacińskim zaczyna się akt ten rozmową Parysa z Heleną, w sztuce zaś polskiej dodano rozmowę Parysa z Menelausem w. 489 — 516,

6) w. 611 — 636 Helena zgadza się pójść z Parysem, Parys prosi Helenę do tańca i dziękuje Wenerze za Helenę; odpowiedź Wenery.

W akcie IV-ym: 7) w. 743 — 791 najznaczniejszy dodatek w którym wojski wypowiada wojnę królowi trojańskiemu i rozkazuje ziemianom i pospólstwu greckiemu, aby przygotowali się na wojnę; bitwa, słowa Menelausa do Parysa, Parys pada z ręki Menelausa, słowa Menelausa do Heleny.

Wymienione więc tu znaczniejsze dodatki wynoszą 144 wiersze, tj. prawie szóstą część całości. Jeżeli zapytamy, jaki mógł być cel tych dodatków, to odpowiedź wypadnie na korzyść autora polskiego: chciał on zaokrąglić akcję dramatu; chociaż dodatki jego nie są niezbędnemi, czuł jednak autor, że tekst łaciński nie jest dla widza polskiego wystarczającym; niektóre ustępy dodane są niejako dla zadosyćuczynienia formom światowym; np. w dodatku pierwszym powitanie i zaproszenie Jowisza z boginiami przez Peleusza, w trzecim odpowiedź Parysa Merkuremu, w czwartym oznajmienie Jowiszowi, w szóstym podziękowanie Wenerze za Helenę. Inne dodatki dopełniają, rozwijają lub wyjaśniają to, co opuszczono w utworze łacińskim: ta należy z początku aktu III-go przybycie Parysa do Menelausa i gościnne przyjęcie, okazane pierwszemu; bez tego ustępu nie dość byłoby jasnym następujące potym uwiedzenie Heleny. W akcie IV-ym nareszcie autor polski dodaje wojnę trojańską, walkę Menelausa z Parysem, nawet niezgodnie z mitem śmierć uwodziciela i odebranie Heleny przez Menelausa, gdy tymczasem akcja w dramacie łacińskim kończy się wypowiedzeniem wojny Trojańczykom.

Zwracając się do szczegółowego porównania oryginału łacińskiego z utworem polskim, widzimy naprzód, że autor polski ani sam nazwiska swego nie podpisał, ani nie zdradził się z tym, że "Sand Parysa" nie jest utworem oryginalnym. Sam tytuł "gry" polskiej jest krótki z czterech wyrazów złożony, gdy w oryginale łacińskim wyrażony obszerniej zwraca uwagę na moralizująoą treść dramatu.

Formą wiersza w oryginale jest metrum elegiacum, tj. heksametr w połączeniu z pentametrem; w utworze polskim wiersze są bardzo nieprawidłowe, przeważnie Uczą po 8 do 10 zgłosek, zdarzają się jednak aż do 20 zgłosek dochodzące. Pod tym względem utwór nasz ustępuje bardzo prawidłowości wiersza w dyalogach "Komedja o mięsopuście", "Prostych ludzi w wierze nauka", "Krótkiej rozprawie", "Żywocie Józefa", "Rozmowach" Korczewskiego, które są pisane ulubionym wówczas wierszem ośmiozgłoskowym. Co do rymu w "Sądzie Parysa", to jest w nim bardzo wiele niedokładności, ale pod tym względem wszystkie utwory rymowane z owego czasu bardzo wiele pozostawiają do życzenia, i nasz utwór nie gorsze od innych rymy posiada (por. rozprawę W. Bruchnalskiego w tomie I-ym "Muzeum" z r. 1885 "O rymie w poezji polskiej do Jana Kochanowskiego" str. 462 — 474, 511 - 529). Najczęściej spotykamy rymy gramatyczne. Z więcej rażących niedokładności przytoczymy następujące: pomilczeć — dowiedzieć, słuchać — powiadać, stałych — wielkich, trup — kruk, przełożony-znajomy, dzieje — stanie, czynił — nie był, czarnobrwia — śliczniejsza, nieszczęsny — cudności, Bachi — stroki, rękę — machnę, chodzić — pić, sprawiedliwy — inny, kwoli — stogi, królewicze — oblicznie, wielki — cudności, sędzia — zwycięża, rzeczy — tajemności, myśli — w śklenicy itd.

Wykazaliśmy wyżej dodatki znaczniejsze, jakie autor "Sądu" w języku polskim wprowadził; bardzo dużo nadto jest dodatków drobniejszycb, przeróbek i zmian tekstu łacińskiego. Już wstęp do czytelnika innej jest w oryginale treści. W nieudolnym przekładzie polskim humanistycznego utworu łacińskiego zatarła się, niestety, wszelka okrasa poezji: zamiast pięknych poetycznych frazesów, przenośni i zwrotów, zaczerpniętych z pisarzów klasycznych, darzy nas autor polski prostacką, gminną nawet prozaiczną mową, pozbawioną jakby z umysłu kolorytu i stylu poetycznego. Do oddania myśli i formy wierszy humanisty niemieckiego wadziło autorowi naszemu wielce niewyrobienie języka, który czekał takiego mistrza, jak twórca "Odprawy posłów", aby całą swą piękność i bogactwo okazać. Również szkodziła pisarzowi naszemu nieumiejętność wierszowania: biedząc się i potykając na każdym kroku, aby oddać myśl oryginału, woli on odbiegać często od niego, dopuszczając się przytym wyrażeń rubasznych, pospolitych, gminnych a nawet bezsensów.

Oto kilka przykładów:

Aby przełożyć krótkie wyrażenie:

nostro de sanguine cretus,

użył pisarz aż dwu wierszy:

w. 81. Boś nam jest krwią przyłączony

I z naszego plemienia urodzony.

Hymenaea fovens raensas instrnxit opimas,

Laetitiamque parat Bacchi —

po polsku:

w. 84. Na swe gody wesołe

Narządziłeś pokarmu rozmaitość I też wina obfitość.

Dla rymu takie bywają przekłady:

w. 107. A ta siedzi podle boku,

Która cle chciała zbawić wzroku, (!)

po łacinie tylko: voluit saepe nocere tibi;

albo takie:

w. 111. I tobie Peleusie,

Który mażesz ludzkie dusze;

tu wiersz drugi nie ma odpowiedniego w tekście łacińskim, dodano go tylko dla rymu.

W słowach Merkurego, opisującego boginię Niezgodę, czytamy takie nieestetyczne słowa:

w. 127. Boć wiszą u nosa sople,

A padająć z nosa krwawe krople; w tekście łacińskim tego niema;

lub dalej:

w. 133. Z gębyć śmierdzi, jako psu,

Boś sie objadła Peleusowego z świniami owsu (!)

(Ten ostatni wiersz przypomina przysłowie obcego zresztą pochodzenia o plewach lub otrębach i świniach).

Z dodatków, w których dla rymu zaniechano sensu, wspomnimy: w nutach sługi bogów, Ganimedesa: w. 226. Obiecujcie mu wielkie dary,

A żadnemu nie chowaj wiary (!?),

(Może tu zresztą jest omyłka drukarska zam. żadna mu ?),

w. 539. Przyjechałem przez morze do ciebie zdaleka,

Cirpiąc nieprzespieczność od złego człowieka (!) w. 713. Pobudziła mię zdrada braterskiej miłości,

Która pochodzi z wielkiej radości (?!) mówi Agamemnou do Menelausa.

Nie umiejąc wyrazić w mowie ojczystej delikatności zwrotów łacińskich, pisarz używa niekiedy słów jędrnych, dobitnych, zaczerpniętych z życia gospodarskiego: w. 288. Mądrość nic nie pomoże,

Jestli nie będziesz co miał we dworze, albo:

w. 294. Ale uczyń mi teraz kwoli,

Będziesz miał pełne brogi i stogi, lub też:

w. 720. Niechaj go krucy na szubienicy oklują,

Naostatek psi niechaj go zżują,

po łacinie: Crus maią vel laqueus vesani guttura frangat,

esca fiet volucrum.

Zdaje się, że lepiej autorowi naszemu udają się te wiersze, które sam układa, niż te, które stanowią przekład oryginału, chociaż i w tych własnych dodatkach nie brak często zdań, które do sensu nie przypadają.

w. 401. Przymiż (=przyjmijże) ode mnie jabłko Wenus Boś ty jest serca mojego ochłoda. [młoda,

Jaki byłby sens w słowach Dyskordji do Merkurego?

Już ci idzie Merkury,

Wżdyś ty pojadł swego pana kury (!?)

Niektóre ustępy znacznie w naszym zabytku różnią się od oryginału, np. 403 - 416, 417 — 433 groźby Pallady i Junony.

W. 584 — 610 w słowach Kupidyna poprssestawiano wiersze i porobiono dodatki, np.

Od niej (strzały miłości) sie zielaza łupają,

A zamki sie do łożnic padają...

Mniszy z klasztora uciekają,

A panie w swe kapice przybierają.

Jako humanista, przejęty duchem klasycyzmu, Locher często używa zwrotów i nazwisk z mitologji, gieografji i historji starożytnej czerpanych, np. Phoebus, Bellona, Gorgo, Tyndaris, Croesus (anachronizm), Danaua, Phrygia, Phryx, Ida, Simois, Olympus itd. Nasz autor z umyt-łu, zdaje się, unikał tego balastu, gdyż ogół słuchaczów "gry" polskiej nie rozumiałby nazw tych; opuszczono też w przekładzie ustęp, w którym Agamemnon wylicza bohaterów greckich, mających wziąć udział w wyprawie trojańskiej. Natomiast pisarz nasz wprowadza do "gry" w języku własnym takie wyrażenia, które kazałyby się domyślać, że rzecz cała nie na obcej ziemi i nie w tak odległych czasach się dzieje. Pochodzić to może w części z nieświadomości pisarza, w części zaś da się objaśnić chęcią zlokalizowania, umiejscowienia, że tak powiem, tematu obcego. Jowisz np, na uczcie u Peleusza tak do Merkurego przemawia: w. 154. Napij sie z śklenice piwa dobrego,

Gdyż wina niemasz Seremskiego. Słowa takie w ustach Jowisza nawet na parodję zakrawają. Wino Seremskie wspomina i Jan z Czarnolasu: "Acz mi miodu Podolskie pasieki nie dają, Ani w mym lochu wina Seremskie stawają"... (Pieśni ks. II, 4, 34, wyd. pomnikowe t. I, str. 309). Mowa tu o słynnych wówczas winach, pochodzących ze Srjemu (Sirmia), wschodniej części Slawonji, leżącej nad rzeką Sawą, Linde przytacza jedną jeszcze cytatę z Ezopa w języku polskim: "Seremskiego wina ku piciu było dosyć. " O piciu piwu i wina patrz w,. Sądzie" w. 814, miodu i wina 855, piwa 850. Na początku aktu III-go, jak już wskazaliśmy, znajduje się własny dodatek autora polskiego, a mianowicie rozmowa Parysa z Menelausem. Tutaj król Sparty mówi:

w. 505. Lubci (= luboć, chociaż) teraz do Czech jadę, Wszakoż z twą miłością zawżdy będę.

Skarżąc się zaś przed Agamemnonem na zdradzieckie postępowanie Parysa, Menelaus powiada,:

w. 683. Zatymem sam jechał do Czech,

A jemu polecił wszystko w opiek.

Parys znowu "broniąc się Menelausowi a upadając zawoła":

w. 679. Jezus, Marja, bądź przy mnie...

... Wyspowiadać mi sie dajcie.

Przypomina nam to anachronizm podobny w Rejowym " Żywocie Józefa" z r. 1545, gdzie w w. 1041 czytamy: " Matko Boża! coż wżdy ma być?"

Pojęcia chrześcijańskie i w innych jeszcze ustępach "Sądu" znajdujemy: Pallas, obiecując Parysowi wszelką mądrość, zapewnia go:

w. 238. Przez mię poznasz...

I teże djabły w piekle przebywające.

Por. też w. 896: I do piekła drogi uznacie.

Tam djabelskie męki oglądacie.

Naostatek sie w niebie przywitacie.

Dalej przenosi tłumacz urządzenia ówczesne polskie do

Grecji, gdy każe Agamemnonowi ogłaszać przez woźnego (woj-

skiego):

w. 739. Zawołaj też na wszystki ziemiany

I na wszystki mieszczany:

Niechaj ziemianie na koniach siadają,

A mieszczanie dwa pod gardłem trzeciego i pod

[imieniem wyprawiają.

Wojski, spełniając rozkaz króla, głosi:

w. 762. A przesto kto sie teraz ziemianinem liczy,

Niechaj rycerskim obyczajem na koń skoczy.

Mieszczanie dwa niech trzeciego wyprawiają...

A którzy tego nie uczynią,

Gardła stracą, a imienie na króla pobiorą.

Co do obowiązków mieszczan względem dostarczania na wojno żołnierza, nie możemy powołać się na konstytucję treści zupełnie podobnej do wyrazów przytoczonych wyżej, lecz przytoczyć możemy uchwalę nieco podobną, ale już z r. 1544, która stanowi, aby mieszczanie posiadający 500 złp. majątku dostarczali żołnierza pieszego, mający 1000 złp. — jeźdzca; majątki zaś tych, którzy mają więcej niż 100 złp., ale mniej niż 500 były oceniane łącznie i od każdych 500 złp. wymagano piechura; w podobny sposób oceniano mienie tych, którzy mieli więcej niż 500 ale mniej niż 1000 złp. i od każdego 1000 złp. żądano jeźdzca. Statuta Reg. Poloniae digesta a J. Herburto 1597 str. 38, Leges, Statuta, Constitutiones Wam. 1732, t. I, str. 583.

W zakończeniu aktu drugiego i trzeciego u Lochera jest rodzaj krótkich intermedjów, bardzo luźny związek z całością sztuki mających. Dla autora polskiego drugi z tych ustępów wdzięcznym bardzo był miejscem do przeróbek i dodatków; ze znajdujących się w tekście łacińskim: rustica mulier altera rustica, tertia villana mulier, zrobił baby swojskie i nadał im nazwy polskie: baby piszczkowej tj. żony piszczka (grajka). Gordanki i Ozuczyny, którym włożył w usta wyrażenia nie tylko rubaszne i płaskie, ale wprost nawet nieprzyzwoite i niewiele sensu mające, Być może, że już wówczas istniały u nas intermedja w djalogach treści religijnej, i że ich ton gminny przeniósł nieznany nam autor do tego ustępu w "Sądzie Parysa". W każdym jednak razie najdawniejsza to w literaturze naszej scena, w której występują postaci ludowe, jeżeli nie liczyć rozmowy z kucharką w "Komedji o mięsopuście".

W "grze" polskiej w przeciwieństwie do oryginału łacińskiego razić muszą dziś smak czytelnika gminne, płaskie i trywjalne wyrażenia naszego autora, wyrażenia, których nie znajdował w oryginale, ale przeważnie sam dodawał. Do tych, o których wyżej nadmieniliśmy, przytaczamy, np. w. 343, 354, 537, 645, 654 — 5, 811, 822, 881.

W utworze Lochera, jak wspomnieliśmy wyżej, bardzo jasno zaznaczona jest tendencja moralna, wypowiedziana najwyraźniej w trzech kończących sztukę monologach, zachwalających po kolei trzy rodzaje żywota. Nasz autor przerobił ustęp, w którym znajdują się rady Junony, w ten sposób, że podał przepisy najczystszego materjalizmu życiowego. Dla porównania, jak odbiega przeróbka od oryginału, przytoczyć warto wiersze Lochera.

" Vita, quae in virtutum actione cousistit, qnam activam vocamus, conimendatur Junoui.

Vita voluptatis Veneri sacrata procaci

Est laudata vago carmine, nec merito.

Mon famam celebreni, non cantica sacra merentur

Spumosae Veneris foeda ministeria.

Coucha marina fuit spurco de semine nata,

Quae modo praecipuum gliscit habere gradum.

Iunonis vitara potius laudare paratus

Scilicet activam talia verba cano.

Iuno, iuvans actus hominum, vitaeque miuistrans

Commoda, festivo carmine digna manet.

Ex humili multos mortales sorde levavit,

Exornat passim quos trabeatus honor.

Haec largitur opes, thesauros donat abunde,

Cauta fugit damnum, pauperiemąue fugat.

Efficit haec celeres animos, haec pectora prompta

Erigit usque petax, otia nulla colit.

Haec mercatores postremos mittit ad Indos

Vita peregrinis insatiata bonis.

Haec aulam procerum quaerit, solioque superbo

Adsistit, regum munia clara regens.

Haec foris atque domi commissa negotia rerum

Temperat et curas consiliumque subit.

Hanc circumsistuut industria, cura laborque

Meus vigil et lucri sollicitudo gravis.

Ula sui cupidos locupletes reddit alumnos,

Publica dat proprio iure magisteria.

Quaestorem facit hunc, illi fulgentia sceptra

Regnorurn tribuit, huncce per astra levat.

Praestat equos, celsamque domum pulcbrosque clientes,

Dona senectutis praesidiumque parat.

Diligat activam vitam studiosa inveutus,

Quae nullum tardum nec sinit esse rudem. "

U naszego autora przemawiają w trzech wyżej wymienionych monologach same boginie, gdy w utworze Lochera pochwały żywota wygłaszane są przez aktorów innych. W monologu swym Junona w sposób bardzo prosty daje słuchaczom naukę trzeźwosci.

Przestańcie na piwo chodzić.

Wskutek pracowitości, którą im zaleca, posiądą zamożność jej adepci, a wtedy:

Będziecie w szubach dobrych chodzić,

A miód i wino miernie pić.

Nie zapomina bogini nadmienić o pozyskaniu godności,wydaniu córek za maź, przygotowaniu jednych synów na kapłanów, a pozostawieniu majątku drugim. Przepowiada Junona tym, którzy jej nauk słuchają, że powiedzie im się w kupiectwie tak, iż

Aż sie drugiemu dostanie na bieret kuna.

Ma to znaczyć, iż staną się bardzo bogatemi, gdyż futro kunie do droższych należało.

W chwale "żywota ogarniającego rozumem" — tak przełożono łać. vita conteniplativa — Pallada krytykuje naukę Wenery i Junony; opisuje pożytki z nauki płynące i, kończąc swój monolog, radzi rodzicom dziatki oddawać do szkoły, nie żałować nakładów na ich wykształcenie, gdyż wdzięczność dzieci przez to pozyskają:

Przeto, mili panowie, dziatki do szkoły dawajcie.

A nakładać im dobrze sie nie wstydajcie,

Boć wam napotym będą dziękować,

Gdy rozum lepszy będą uznawać.

Rada taka dla słuchaczów ówczesnych dobrze jest zastosowana.

"Zamknienie" Sądu Parysa, różniące się od epilogu Lochera, bardzo jest charakterystyczne. Dowiadujemy się z niego,że 1),. Sąd" do grania na scenie był przeznaczony i zapewne grany, może nawet przed wydrukowaniem; w sztuce częste sązwroty do publiczności nie tylko w "wypowieści" pirwomowcy prologa — w. 20 — 25 i w zamknieniu w. 909 — 919 ale i w przemówieniach bogiń Wenery od w. 795, Junony w. 839 i Pallady w. 877; 2) że sztukę taką grą nazywano, 3) że przedstawiano ją w zapusty, wspomina bowiem pirwomówca o "używaniu w Bodze", przypomina o mającym nastąpić poście, śledziach i szczuce (szczupaku) lwowskiej (wiadomo, że baudel rybami bardzo był w owych czasach we Lwowie rozwinięty (5); 4) że grający sztukę aktorzy upominali się grzecznie o "łaskawe obdarzenie". Byli to niewątpliwie żacy jednej z burs akademickich podobnie, jak wymienieni w egzemplarzu łacińskim "Judieium Paridis" z r. 1522. Dopraszanie się aktorów (prologa lub epiloga — tu pirwomowcy) o datek jest powszechnie utartym zakończeniem djalogów szkolnych w w. XVII r XVIII-ym, jak widzimy z przytoczeń dra St. Windakiewicza w rozprawie p. n.

"Pierwsze kompanje aktorów w Polsce" (Rozpr. Ak. Urn. wydzfil., t. XVIII, ser. II t. III, str. 400 - 403), np.

"Przeto my za słuchanie pilno dziękujemy, Za pracę o cokolwiek waszmościów prosiemy". (str. 401)

albo "Raczcie nas czym obdarować,Kilka ortów nie żałować. " (str. 402).Przypuszczać można, że "Sand Parysa" należał do całego szeregu, a może nawet początkiem był dramatów szkolnych, które mnożą się więcej dopiero ku końcowi wieku XVI-go. Dotejże kategorji należała zapewne współczesna "Sądowi" komedja"Aoolastus" — syn marnotrawny, która zaginęła zupełnie, a dowiadujemy się o niej z inwentarza r. 1549 wdowy po Macieju Szarfenbergu (p. A. Benis Materjały do historji drukarstwa i księgarstwa w Polsce II, str. 17 nr. 168. Comoediae Acolasti Polonicura exemplar I, por. też Wiszniewski Hist. lit. VII, str. VIII).

Z przytoczonych przez nas dodatków w "grze" polskiej,porównań i uwag powyższych, których liczbę możnaby znacznie rozszerzyć, wywnioskować łatwo, że "Sand Parysa" nie jest przekładem, ale raczej przeróbką utworu Lochera, zastosowaną nieco do miejsca i czasu. Że przeróbka ta nie może być uznana

za udatną, że bardzo małą ma wartość literacką, osądzi bez trudności każdy, kto treść "Sądu" odczyta. Nie zapominajmy jednak, że do utworów z owego czasu nie mamy prawa przykładać surowej miary krytyki dzisiejszej, że była to dopiero próba dramatu w ubogiej literaturze ówczesnej, w której dopiero w lat 36 później wystąpił ze swą tak świetną "Odprawą posłów greckich" Jan Kochanowski. Jakkolwiek pojęcia i środki literackie oraz przygotowanie naukowe nieznanego nam autora szczupłe bardzo były, to jednak na korzyść jego przemawia chęć uzupełnienia i zaokrąglenia utworu, który przerabiał,z czego wywiązał się nawet nadspodziewanie dobrze, oraz przystosowania go do pojęć i smaku widzów ówczesnych. Nie dorównywa utwór autora naszego pierwszym nawet utworom Reja, ale nie mamy prawa dziś wymagać od niego wiele, tym bardziej, że nic a nic o osobie jego nie wiemy. Nie mamy teżo tej "grze" polskiej świadectw współczesnych, prawdopodobną jest jednak rzeczą, że znał ją Rej, i że nasz "Sand" mógł mu podać myśl stworzenia dramatu treści religijnej, zaczerpniętego z dziejów starego testamentu (Żywot Józefa r. 1545, tj. w trzy lata po wyjściu "Sądu"), aby zastąpić nim niemiłą mu fabułę mitologiczną, o czym dość będzie przytoczyć ustęp z "Żywota człowieka poczciwego" przy końcu rozdz. IV ks. I-ej: "a co mu (tj. młodzieńcowi) po tym, jako Circe ludziom głowy odmieniała, albo jak Ulikses pływał, albo co Helenka broiła, albo co Penelope czyniła" (p. wyd. Turowskiego, str. 25, Bartoszewicza str. 42). Bądź co bądź zyskujemy w "Sądzie Parysa" utwór z pierwszej polowy wieku XVI-go, tak ubogiej jeszcze w dzieła literackie, ciekawy przyczynek i świadectwo do dziejów teatru ówczesnego w Polsce, a mianowicie dramatu szkolnego, i nakoniec zabytek języka z owej epoki. Język przeróbki polskiej nie różni się od mowy, jaką z zabytków rękopiśmiennych i druków z pierwszej połowy w. XVI-go znamy. Przy trudnościach, z jakiemi walczyć musiał niedoświadczony autor,język jego jest wogóle czysty, rzadkie są bardzo wpływy czeskie w zasobie wyrazów i nieliczne w składni zwroty zaczerpnięte z łaciny. Szczegółowy spis właściwości języka i słowniczek wyrazów staropolskich dodajemy do wydania "Sądu Parysa".

Słówko o wydaniu tekstu "Sądu Parysa". W wydaniu obecnym dajemy najwierniejszy możliwie przedruk unikatu,z tym tylko wyjątkiem, że nie zachowujemy gotyku; pisowni nie tykamy, pozostawiając całą jej chwiejność. Pozwalamy sobie tylko: 1) poprawiać błędy wyraźne, zaznaczając to pod tekstem, 2) oddzielać od siebie wyrazy, które w pierwodruku pisano łącznie, np. przyimki z rzeczownikami, 3) dodawać znaki pisarskie, 4) opatrywać tekst uwagami niezbędnemi i 5) liczbami oznaczać wiersze tekstu.

(1) W r. 1507 wydano Adami Poloni de Bochyn "Dyalogus de quatuor statuum ob assequendaua immortalitatem contentione" (p. Bibl. pol. Wierzbowskiego t. II, nr. 843). Czy był grany?

(2) Patrz Pawiński "Młode lata Zygmunta Starego" str. 202. W jakim języku?

(3) Wójcicki w "Teatrze starożytnym w Polsce" t. I, 4 twierdzi, że go odegrano w r. 1513. Tatrze na str. 48 w cytacie z Juszyńskiego mylnie dato 1513 zam. 1518 podano.

(4) Zaznaczyć należy, że zamiast Locher w "Hist. lit. pol. " Wiszniewskiego i "Piśmiennictwie" Maciejowskiego mylnie piszą, Loecher, i że jeszcze mylniej wydawcę Stanisława z Łowicza uważano za autora tej sztuki.

(5) Patrz art. Wł. Łozińskiego "Kupiectwo lwowskie w XVI wieku" w "Bibl. Warsz. " 1891, t. III, str. 429 — 453.

II. SĄD PARYSA KROLOWICA TROJANSKIEGO

Wielkosć sie ludzi smiertelnych nayduie,

Ktora o nowinach zawźdy czuie.

Przeto chćeli niektora co takiego vznać:

Kxiąsski nowo wydane day przeczytać,

W ktorych naydziesz bogow zebranie

Y o nich traffne wypisanie.

Jowisz, Venus, Juno, Pallas na weselu byli

V Peleussa, ale Discordyiey z sobą nie wzięli.

Ktora, vbaczywszy ych nieprzyjazń wielką,

Vmisliła okazać przeciwnym mądrosć swą.

Miedzi nie iabłko złote rzuciła,

Przez ktore ie wielce poswarzyła.

Potym iako sie co działo,

Przeczćiwssy, vznasz, co sie zstało.

Osoby działające w "Sądzie Parysa".

PIRWOMOWCA

PELEUS

JOWISZ

PALLAS

JUNO

VENUS

DISCORDIA

MERKURIUSZ

PARYS AGAMEMNON

GANIMEDES

BICIUS

BACHIUS

MENELAUS

HELENA

KUPIDO

BABA PISZCZKOWA

GORDANKA

CZUCZYNA

PASTYRZE

WOŹNY ALBO WOJSKI.

K.1 r.

Sand Patrysa Krolewica Trojanskiego

Wielkosć sie ludzi smiertelnych nayduie,

Ktora o nowinach zawźdy czuie.

Przeto chćeli niektora co takiego vznać:

Kxiąsski nowo wydane day przeczytać,

W ktorych naydziesz bogow zebranie

Y o nich traffne wypisanie.

Jowisz, Venus, Juno, Pallas na weselu byli

V Peleussa, ale Discordyiey z sobą nie wzięli.

Ktora, vbaczywszy ych nieprzyjazń wielką,

Vmisliła okazać przeciwnym mądrosć swą.

Miedzi nie iabłko złote rzuciła,

Przez ktore ie wielce poswarzyła.

Potym iako sie co działo,

Przeczćiwssy, vznasz, co sie zstało.

K. lv. (Wizerunek Parysa).

K. 2 r.

AKT PIRWSSY:

(Wypowiesć słożenia, w ktorym żą da pirwomowca pomilcenia.)

RAczcie wssyscy pospolicie pomilczeć

A rozmaitosci sądow sie dowiedzieć.

Chcieiczież tego pilnie słuchać,

Co wam będzimy (!) powiadać.

Liudzie nauczeni powiadaią

Y wssytkiemu swiatu obiawiaią

Dzieie ludzy troiańskich stałych,

Ktemu krolow greckiei wiary wielkich,

Też weselie Jowissa boga oslawiaią,

Ktoremu sie ynssy bogowie kłaniaią,

Jako to krola nawyssego,

Na ktorym był v peleusa, przyiaciela swego.

S nim były trzy panie wezwany:

Juno, Pallas, Venus krom paniey niezgody.

Dla czego sie pani niezgoda rozgniewała

A przed nie dla rostyrku iabłko rzuciła,

Na ktorym była napisała,

Jżby ie cudnieissa otrzymała.

Ona to Jowissowemu rozsądzieniu

Poleciła, iako to wielmożnieyssemu.

Niechcąc krol mierziaczki sądem sobie nabywać,

Do Parysa krolowica troianskiego kazał sie ym brać.

Ktory skazał iabłko boginiey milosći,

Ządaiąc od niey żony wielkiey cudnosci.

Ona mu Helenę krolową grecką powiedziała,

A mężowi ią przes swą sprawę vkrasć kazała,

Dla ktorey sie wsczęły walki,

Jż drugiemu wypadli orzechy s kobiałki,

K. 2v.

Boć sie do żony cudney(1) mietał,

A sobie iey rządnie nabywać nie umiał.

(Pirwomowca odysć ma, iże Peleus wssędy Jowissa opowiada. Peleus.)

RAduyćie sie, wssysey ludzie ziemscy,

Boć przyidą tu panie y panowie niebiescy.

Przyidzieć tu bog Jowisz wssechnsogący,

Ktory wssytko miedzy ludzmi iest rozumieyący.

Przyida s nim panny y panie znamienite,

W swym imieniu rozumney cudnosći bardzo sowite.

Jowisz z bogińami ma przystępić,

k stołu zgotowanemu ych posadzić, potym Peleus przed nimi ma mowić. Peleus.

BAdz pozdrowienie panu miełemu,

Bogu nad bogi nawyszssemu!

Czesć y chwalę czynię twey swiątości,

Iżes racił nawiedzić dom nassey roztropnosci.

Teras Jowisz na miescu ma siesć.

RAczcie, miły panie, siedzieć v stołu moiego

A pożiwać pokarmu niebieskiego.

Siądzcie, panie wielkiey cudnosći,

Będzieć wesele podług swey lubości.

Macie ku pożiwaniu pokarmu rozmaitosć

Y gędcow wielką stwornosć.

Przeto smętek wssystek opussczaycie,

A ku tańcom rozmaitym sie gotuićie.

(Jowisz z boginiami siadssy k stołu odpowiada Peleusowi to wezwanie być mu wdzięczne.)

K3r.

W Dzięczniesmy do ciebie wstąpili,

(AIII) Peleusie, y dom twoy nawiedzili,

Boś nam iest krwią przyłączony

Y z nassego plemienia vrodzony.

Wezwałeś se mną panny y panie młode

Na swe gody wesołe.

Narządziłeś pokarmu rozmaitosć

J też wina obfitość.

A przetoż iuź będziem weseli wino pili,

Gdyscie tu krolewsky stolec postawili,

Ktoryscie kwiecim tak ochędożyli,

Jż nie może być pałac cudnieyssy inny.

Już, panie moie miłe, se mną wesele goduycie,

A ku sercu swemu smutku nie przipusczaycie.

Gdyż iuź bog wesoł iest wasz pan,

Niech będzie wssystkim liudziom pokoy dan.

Teras Discordia zataiona ma

wysć a iabłko na stoł rzućić.

Boże nad bogi, y panie nad pany,

Bądz pozdrowion, od paniey niezgody przywitany!

Barzo mi to iest twoie przyacie dziwno

Y moiey personie przeciwno,

Gdys wssystko z sobą przyacielstwo wezwał,

A mnie miłosnice swey zapamiętał.

Y też s nimi rozmaite tańce stroysz

Y miłe rozwody wywodzisz.

Przełożyłeś wyssey corki swoie

Y Junonę żonę swoię podlie siebie.

A ta siedzi podle boku,

Ktora cię chciała zbawić wzroku.

O Juno, tegom ci niezasłużyła,

Jżeś mię tych god oddaliła,

Ani tobie (2), Peleusie,

K. 3v.

Ktory mażesz ludskie dusse.

Ale iż bych was zwadziła

Y wesele wam przekaziła,

Rzucam miedzy was iabłko pozłocone,

Tym napisem oslachcone,

Że ze trzech nacudnieyssy niechay będzie dano

Y przez cie, boże, przysądzono.

(Merkuriusz Discordią fukaiąc karze.)

O Niezgodo, niewiasto niessczesna,

Y zgromadzeniu niebieskiemu przeciwna,

Ty przerywasz wesołe gody,

Przesto cirpisz wielkie głody.

Okazuie to twoia podoba,

Boś brlokowata, iako sowa,

Boć wissą v nosa sople,

A padając z nosa krwawe krople.

Włosy sie na tobie naieżyły,

Aż sie od złosći rwą żyły.

Blednieiesz iako trup,

A kraczesz iako kruk,

Z gębyć smierdzy iako psa,

Boś sie obiadła Peleusowego z świniami owsu,

Bo ty smieiąc sie zdradzasz,

A w swey mowie chytrość masz.

Ty też, niezbedna niewiasto, mnożysz sskody,

Miedzy ludźmi zazdrości, rozstyrki y rozwody.

A przyszłaś tu ssubienice budować,

Na ktorey zdrowia masz przez pana mego stradać.

Dla tego przykazuięć: ydz precz,

Chceszli pomsty od pana mego nie mieć.

(Discordia odpowiada.)

K. 4r. O Młodzieniassku mowny, Merkuryusie,

Pamiętay, iż przez mowę zawiedziesz swą dussę.

Jusz ci idzie Merkury,

Wżdyś ty poiadł swego pana kury.

(Jowisz Merkuriussowi rzecz poleca, mówiąc, Parysa sędzią niech obiera dla rostyrku miedzy boginiami. Merkuryusz ma przystąpić.)

MErkuryusie, sługo moy wierny,

Sluchay tego, a przykazanie moie wypełni,

Napiy sie z sklenice piwa dobrego,

Gdyż wina niemasz seremskiego (3).

Ydzisz mi (4) do Parysa, krolewica troianskiego,

Młodzieńca wielmi cudnego,

Owce w lesie pasącego, teraz śpiącego,

A kobiałkę na sobie maiącego.

Przykaż mu rychło wstać

A mego przykazania słuchać:

Niechay rozsądzi boginie

A niessczesney niezgody zwadzenie.

Ktorą by z nich cudnieyssą vznał,

By iey to iabłko złote przikazał.

Sprawże to, synu, rychło, miły,

By żadnego omiesskania w tym nie miały.

(Merkuriusz stal sie posłussen Jowissowi.)

PAnie nad pany

Y krolu nad krolmi,

Przykazaniam twego wysłuchał

I dobrzem je porozumiał.

Idę rychło do Parysa, obiawiaiąc

Wolą wassę, nic nie miesskaiąc.

K. 4v.

(Słowa Merkuryussowy do Parysa, leżącego pod drzewem.)

Powstań, powstań, krolowicze,

A otrzy ze snu swoie lice!

Zrzuć (1), oblecz sie w królewskie szuby,

Bo masz poselstwo od boga nawiszego.

Przesto ogarni sie ssubą przysłaną od niego,

Przyimi to iabłko pozłocone

A przysądź ie paniey ze trzech vrodzoney,

Racz ie sądzić sprawiedliwie,

Nie daiąc sie zwodzić dary fałssywie,

Boć przez twe skazanie

Stanie sie miedzi boginiami iednanie.

(Odpowiesć Parisowa do Merkuryiussa.)

Wysłuchałem poselstwa boże

Przez cię, Merkury, przyniesione.

Dla tego idę przed oblicznosć pana mego,

Bych vczynił wolą iego.

(1) Może zam. cudzej !

(2) Domyś. się — nie zasłużyłam.

(3) O winie seremskim p. wyż. str. 10.

(4) = idzi-ż mi, tj. idź ie mi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT WTÓRY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SŁOWNICZEK WYRAZÓW STAROPOLSKICH.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYRAŻENIA PRZYSŁOWIOWE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej