Henri Murger

SCENY Z ŻYCIA CYGANERII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA AUTORA

JAK POWSTAŁO KÓŁKO CYGANERII

WYSŁANNIK OPATRZNOŚCI

POSTNE GRUCHANIA

ALI-RODOLFO, CZYLI TUREK Z MUSU

TALAR KAROLA WIELKIEGO

PANNA MUZETA

NURTY PAKTOLU

CO KOSZTUJE PIĘCIOFRANKÓWKA

PODBIEGUNOWE FIOŁKI

PRZYLĄDEK BURZ

KAWIARNIA CYGANERII

PRZYJĘCIE DO CYGANERII

OBLEWANIE

MIMI

DONEC GRATUS...

PRZEJŚCIE PRZEZ MORZE CZERWONE

TUALETA GRACJI

ZARĘKAWEK FRANUSI

I

II

KAPRYSY MUZETY

MIMI PORASTA W PIÓRKA

I

II

ROMEO I JULIA

EPILOG MIŁOŚCI RUDOLFA I MIMI

I

II

RAZ TYLKO SIĘ JEST MŁODYM!

SCENY Z ŻYCIA CYGANERII

Henri Murger

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

PRZEDMOWA AUTORA

Cyganie, o których mowa w tej książce, nie mają nic wspólnego z Cyganami, z których dramatopisarze uczynili synonim opryszków i morderców. Nie rekrutują się również z niedźwiedników, linoskoczków, domokrążców, profesorów sztuki karcianej, pokątnych giełdziarzy oraz tysiąca rycerzy przemysłu, których głównym zajęciem jest. brak zajęcia i którzy zawsze gotowi są do wszystkiego prócz uczciwej pracy.

Cyganeria, o którą chodzi w tej książce, nie zrodziła się dziś: istniała zawsze i wszędzie, może się powołać na dostojne początki. W starożytnej Grecji — aby nie sięgać dalej — istniał sławny cygan, który, żyjąc z dnia na dzień, przebiegał o proszonym chlebie kwitnącą Jonię i zatrzymywał się wieczorem, wieszając u gościnnego ogniska harmonijną lutnię, która wyśpiewała Miłostki Heleny i Upadek Troi. Zstępując po drabinie wieków, nowoczesna Cyganeria odnajduje przodków we wszystkich epokach. W średnich wiekach, odnawia ona homerycką tradycję w menestrelach i improwizatorach, dzieciach wesołej wiedzy, w śpiewnych włóczęgach wsi tureńskich, we wszystkich wędrownych muzach, które, dźwigając na grzbiecie torbę żebraczą i lutnię rybałtową, mijały, nucąc, równiny pięknego kraju, gdzie miała zakwitnąć dzika róża Clémence Isaure.

Między dobą rycerstwa a jutrzenką Odrodzenia, cyganeria przebiega dalej gościńce Francji, a także już ulice Paryża. Oto mistrz Piotr Gringoire, przyjaciel włóczęgów a wróg postu; chudy i wygłodzony jak człowiek którego istnienie było pasmem suchych dni, zbija bruk w mieście, węsząc niby pies myśliwski zapach kuchni i jadłodajni; oczy jego, pełne łakomych pożądań, wysysają, siłą samego patrzenia, szynki u rzeźników, gdy w wyobraźni jego — nie w kieszeniach, niestety! — pobrzękuje dziesięć talarów, które mu obiecali panowie ławnicy za bardzo nabożną y moralną komedią, napisaną dla teatru trybunalskiego.

Obok tego bolesnego i melancholijnego profilu miłośnika Esmeraldy, kroniki Cyganerii mogą wskrzesić kompana o mniej ascetycznym humorze i weselszej twarzy: to mistrz Franciszek Villon, kochanek pięknej płatnerki. Oto mi urodzony poeta i włóczęga! poezję jego o szerokim tchu, niewątpliwie pod wpływem owych przeczuć, które starożytni przypisują swoim wieszczom, ścigały bez ustanku wizje szubienicy, na której tenże Villon omal nie zawisł na konopnym krawacie, za to iż z bliska chciał się przyjrzeć barwie królewskich dukatów. Tenże Villon, za którym goniąc dobrze się nieraz zdyszeli żandarmi królewscy, ten hałaśliwy gość jaskiń przy ulicy Pierre Lescot, pieczeniarz cygańskiego księcia, Saivator Rosa poezji, rymował elegie, których bolesne i szczere akcenty wzruszają najtwardszych i, wobec tej Muzy ociekającej łzami, każą w nim zapomnieć o opryszku, włóczędze i rozpustniku.

Zresztą, wśród wszystkich, których mało znane utwory zgłębiali jedynie ludzie nie liczący literatury francuskiej dopiero od dnia kiedy „przyszedł Malherbe", Villon dostąpił tego zaszczytu, że go najbardziej łupią, nawet grube ryby dzisiejszego Parnasu.

Rzucono się na puścizną biedaka; jęto wybijać monetę sławy z jego skromnego skarbu. Niejedna ballada, którą poeta-cygan kreślił na słupie ulicznym, pod rynną, w mroźny dzień; niejedne stance zaimprowizowane w norze, gdzie piękna płatnerka rozwiązywała dla każdego przychodnia złocony pasek, dziś, przeobrażone w światowe madrygały, pachnące piżmem i ambrą, jaśnieją w bogatym albumie jakiejś arystokratycznej Chloris.

Ale oto wielki wiek Odrodzenia! Michał Anioł wspina się na rusztowanie kaplicy Sykstyńskiej i spogląda chmurnie na młodego Rafaela, który, niosąc pod pachą kartony Loggii, wstępuje na schody Watykanu. Benwenuto obmyśla swego Perseusza, Grhiberthi cyzeluje wrota Baptysterium, a Donatello wznosi swe marmury na mostach Arno. Gdy gród Medyceuszów mierzy się na arcydzieła z miastem Leona X i Juliusza II, Tycjan i Veronese uświetniają stolicę Dożów; — św. Marek walczy ze św. Piotrem.

Ta gorączka geniuszu, która wybucha nagle na półwyspie italskim z siłą epidemii, rozlewa swą szczytną zarazę po całej Europie. Sztuka, rywalka Boga, stąpa równo z królami. Karol V schyla się by podnieść pędzel Tycjana; Franciszek I wystaje w przedsionku drukarni, gdzie Etienne Dolet przegląda może korekty Pantągruela.

Pośród tego zmartwychwstania intelektu, Cyganeria błąka się jak i dawniej, szukając łyżki strawy i dachu nad głową. Clement Marot, zyskawszy wstęp na przedpokoje dworu, staje się — nim jeszcze ona sama będzie faworytą króla — ulubieńcem pięknej Diany, której uśmiech opromieniał trzy panowania. Z alkowy Diany de Poitiers, niestała muza poety przechodzi do Małgorzaty Walezjanki: niebezpieczny zaiste fawor, który Marot przypłaca więzieniem!

Prawie równocześnie, inny cygan, którego dziecięctwo pieściły na wybrzeżu Sorrento pocałunki epickiej muzy, Tasso, wchodzi na dwór księcia Ferrary, jak Marot na dwór Franciszka I; ale, mniej szczęśliwy od kochanka Diany i Małgorzaty, autor Jerozolimy przypłaca utratą rozumu i ruiną swego geniuszu zuchwałą miłość do córy domu d'Este.  

Wojny religijne i burze polityczne, które znamionują we Francji Medyceuszów, nie hamują wzlotu sztuki. W chwili, gdy kula dosięgła, na rusztowaniach Niewiniątek, Jana Goujon, który odnalazł pogańskie dłuto Fidiasza, Ronsard wziął lutnię Pindara i, wspierany przez swą plejadę, stworzył wielką szkołę francuską. Po tej szkole odnowy, nastąpiła reakcja Malherbe'a i jego wyznawców; wygnali z języka egzotyczne gracje, które poprzednicy ich próbowali unarodowić na Parnasie. Cygan, Mathurin Régnier, bronił, jeden z ostatnich, szańców poezji oblegany przez falangę retorów i gramatyków, mieniących Rabelais'go barbarzyńcą a Montaigne'a obskurantem. Tenże cynik, Mathurin Regnier, zaplatając nowe węzły na satyrycznym biczu Horacego, wykrzyknął oburzony, patrząc na obyczaje epoki:

Honor, to stary święty, w zapomnieniu dzisiaj!

W XVII wieku, poczet Cyganerii obejmuje sporo nazwisk literackich z czasu Ludwika XIII i XIV; liczy ona członków między pięknoduchami pałacu Rambouillet, składającymi Wiązanką Julii; ma wstęp do pałacu kardynała, gdzie współpracuje w tragedii Marianna z poetą ministrem, owym Robespierrem monarchii. Ona wyściela madrygałami alkowę Marion Delorme i stroi koperczaki do Ninon pod drzewami Placu Królewskiego; śniada w Gospodzie Żarłoków albo Pod królewską Szpadą, a wieczerza o zmroku przy stole księcia de Joyeuse; bije się w pojedynku pod latarnią za sonet Uranii przeciw sonetowi Joba.

Cyganeria uprawia miłość, wojnę, nawet dyplomację; na stare zaś lata, zmęczona przygodami, układa w wiersze Stary i Nowy Testament, wciska się na listy beneficjów i, odkariniona na tłustych prebendach, zasiada na stolcu biskupim, albo na fotelu Akademii, założonej przez jednego ze swoich.

Na przełomie XVI i XVII wieku, zjawiają się owe dwa wspaniałe geniusze, wysuwane przeciw sobie wzajem przez dwa narody: Molier i Szekspir, dostojni cyganie, których losy są tak pokrewne.

Najznakomitsze imiona w literaturze XVIII w. odnajdziemy również w archiwach Cyganerii, która, ze sław tej epoki, może przytoczyć Jana Jakuba Rousseau i d'Alemberta, podrzutka spod kościoła Notre Dame; z mniej głośnych Malfilàtre i Gilbert, Te dwie reputacje są przecenione: natchnienie jednego było tylko bladym odbiciem bladego liryzmu Jana Baptysty Rousseau, natchnienie zaś drugiego — mieszaniną ambitnej niemocy, skojarzonej z nienawiścią, która nie ma nawet usprawiedliwienia w. szczerości, ponieważ była płatnym narzędziem uraz i nienawiści stronnictwa.

Zamknęliśmy na tej epoce pobieżny przegląd Cyganerii w rozmaitych wiekach; prolegomena, usiane znamienitymi nazwiskami, które pomieściliśmy z umysłu na czele tej książki; a to, aby ubezpieczyć czytelnika przed fałszywym rozumieniem miana Cyganów, dawanego długo klasom tak odległym od tej, której język i obyczaje spróbowaliśmy tu odmalować.

Dziś jak i niegdyś, każdy kto wkracza w dziedzinę Sztuki, bez innych środków do życia prócz samej Sztuki, musi przebyć ścieżki Cyganerii.

Liczni współcześni pisarze, chlubiący się najpiękniejszymi herbami Sztuki, byli cyganami; w swojej spokojnej i dostatniej sławie, przypominają sobie często, z żalem może, czas, kiedy, wspinając się na zielony wzgórek młodości, mieli za całą fortunę, w słońcu swoich dwudziestu lat, jedynie odwagę, która jest cnotą młodych, i nadzieję, która jest milionem ubogich.

Dla zaniepokojonego czytelnika, dla trwożliwego mieszczucha, dla wszystkich tych, którym nigdy dość kropek nad i, powtórzymy jako pewnik:

„Cyganeria, to nowicjat artystyczny; to przedsionek do Akademii, szpitala lub dołu samobójców".

Dodajmy, że Cyganeria istnieje i możebna jest jedynie w Paryżu.

Jak każdy stan, Cyganeria ma różne odcienie, rodzaje, rozpadające się znowuż na poddziały, których klasyfikację nie bez pożytku bi cdzie ustalić.

Zaczniemy od Cyganerii nieznanej, najliczniejszej. Składa się ona z wielkiej rodziny artystów biednych, bezlitośnie skazanych na incognito, ponieważ nie umieją lub nie mogą znaleźć  kącika reklamy aby zaświadczyć o swym istnieniu i przez to czym już są, dowieść czym mogliby stać się kiedyś. Ci, to plemię upartych marzycieli, dla któ rych sztuka została wiarą a nie rzemiosłem; zapaleńcy, których widok arcydzieła przyprawia o gorączkę i których prawe serce bije głośno wobec wszystkiego co piękne, bez względu na nazwisko mistrza i szkoły.

Ta Cyganeria rekrutuje się z młodych ludzi „rokujących nadzieje" i z tych, którzy urzeczywistniają owe nadzieje, ale którzy, przez niedbalstwo, nieśmiałość lub nieznajomość życia, wyobrażają sobie, że, ukończywszy dzieło, zrobili wszystko co do nich należy i czekają aż podziw ogółu i fortuna wejdą do nich po drabinie z włamaniem.

Żyją, oni, można rzec, na marginesie społeczeństwa, w samotności i martwocie. Biorą dosłownie symbole akademickiego dytyrambu, strojące w aureolę czoła poetów; przekonam, że jaśnieją blaskiem w swoim cieniu, czekają aby świat do nich przyszedł. Znaliśmy niegdyś szkółkę tych postaci, tak osobliwych, że trudno uwierzyć w ich istnienie; mienili się kapłanami sztuki dla sztuki. Wedle tych prostaczków, sztuka dla sztuki polega na tym, aby się uwielbiać wzajem, nie pomagać przypadkowi, który nie zna nawet ich adresu i czekać aż piedestały wyrosną im pod nogami.

Jest to, jak widzimy, stoicyzm śmieszności. Otóż, stwierdzamy jeszcze raz; istnieją, na łonie zapoznanej Cyganerii, podobne istoty. Nędza ich budzi sympatyczną litość, ale zdrowy rozsądek ocuci nas szybko z tej litości, skoro bowiem zwrócicie im spokojnie uwagę, że żyjemy w XIX wieku, że pięciofrankówka jest królową świata i że lakierowane trzewiki nie spadają z nieba, odwrócą się plecami i nazwą cię mydlarzem.

Zresztą, są oni logiczni w swym obłędnym heroizmie; nie krzyczą, nie skarżą się, znoszą biernie los, jaki sobie sami zgotowali. Umierają, przeważnie, dziesiątkowani chorobą, której nauka nie śmie nadać prawdziwego miana: nędza. Gdyby chcieli, wielu z nich mogłoby uniknąć tego opłakanego finału, zamykającego brutalnie ich życie w wieku, w którym zazwyczaj życie dopiero się zaczyna. Wystarczyłoby na to paru ustępstw wobec konieczności; wystarczyłoby umieć rozdwajać swą naturę, mieć w sobie dwie istoty: poetę marzącego na szczytach, gdzie śpiewa chór natchnionych głosów, i człowieka, wyrobnika swego życia, umiejącego miesić chleb powszedni. Ale ten dar, który mają prawie zawsze natury z tęgiego kruszcu, obcy jest większości tych młodych, których duma — duma fałszywa  — uczyniła głuchymi na głos rozsądku.

Toteż umierają młodo, zostawiając niekiedy dzieło, które świat podziwia później i któremu przyklasnąłby wcześniej, gdyby nie tkwiło w ukryciu.

W walkach Sztuki jest mniej więcej tak, jak na wojnie: chwała spada na wodzów; armia dzieli między siebie, jako nagrodę, kilka wierszy rozkazu dziennego. Co do żołnierzy, którzy legną w bitwie, grzebie się ich gdzie padli; jeden, nagrobek starczy dla dwudziestu tysięcy.

Tak samo tłum, który ma zawsze oczy obrócone ku temu co się wznosi, nie zniża nigdy spojrzeń do podziemnego świata, gdzie walczą pokątni szermierze; byt ich mija nieznany, schodzą z życia, spowici w całun obojętności, nie mając niekiedy nawet tej pociechy, aby się uśmiechnąć do ukończonego dzieła.

Istnieje, wśród Cyganerii nieznanej, drugi odłam: młodzi ludzie, których oszukano albo którzy oszukali sami siebie. Biorą kaprys za powołanie i, pchani morderczą fatalnością, giną, jedni jako ofiary upartej dumy, drudzy jako bałwochwalcy chimery.

Tu, niech nam będzie wolno dać słówko objaśnienia.

Drogi Sztuki, tak ciasne i niebezpieczne, stają się, mimo natłoku i przeszkód, z każdym dniem bardziej natłoczone; tym samym nigdy Cyganeria nie była liczniejszą.

Gdyby poszukać przyczyny tego napływu, znalazłoby się następującą:

Wielu młodych ludzi wzięło dosłownie, deklamacje na temat nieszczęśliwych artystów i poetów.

Zbyt często, zbyt nierozważnie, a zwłaszcza bezcelowo, rzucano nazwiska: Gilbert, Malfilatre, Chatterton, Moreau. Uczyniono z grobu tych nieszczęśników kazalnicę, aby głosić męczeństwo sztuki i poezji.

Żegnaj mi, ty słońce mroźne,

Żegnajcie, jałowe łany!

Jak widmo samotne, groźne,

Przejdę przez ziemię nieznany.

Ten rozpaczliwy śpiew Wiktora Escousse, zdławionego przez pychą zrodzoną ze sztucznego triumfu, stał się na pewien czas Marsylianką ochotników sztuki, mających się zapisać w martyrologii miernoty.

Wszystkie te żałobne apoteozy, te requiem pochwalne, mają, dla słabych i ambitnych, drażniący powab otchłani. Wielu, ulegając temu urzeczeniu, mniema, że nieszczęście jest połową geniuszu, wielu marzy o szpitalnym łóżku na którym umarł Gilbert, spodziewając się iż staną się tam poetami — jak on się stał poetą na kwadrans przed śmiercią — i wierząc, że to jest konieczny etap na drodze do sławy.

Nie można zbyt ostro potępić tych kłamstw, tych morderczych paradoksów. Iluż ludzi odwracają one z drogi, na której mogliby dojść do czegoś; iluż z nich kończy nędznie, tamując przejście tym, którym rzetelne powołanie daje prawo wstępu w szranki sztuki.

Te niebezpieczne kazania, te czcze pośmiertne hymny stworzyły pocieszną rasę niezrozumianych, płaczliwych poetów, których muza ma zawsze czerwone oczy i rozczochrane włosy; one to zrodziły wszystkie te bezsilne miernoty, które, skazane na wieczny mrok, nazywają muzę macochą a sztukę katem.

Wszystkie naprawdę tęgie dusze mają coś do powiedzenia i mówią w istocie, wcześniej lub później. Geniusz lub talent, to nie są nieprzewidziane wypadki; mają swoją rację bytu i przez to samo nie mogą na zawsze pozostać w ukryciu; jeżeli tłum nie przychodzi do nich, umieją iść naprzeciw niego. Geniusz, to słońce: cały świat go widzi.

Talent, to diament, który może długo zostać w mroku, ale który zawsze ktoś spostrzeże. Nie ma co zatem litować się nad lamentami i skargami intruzów i nieużytków, którzy weszli w dom Sztuki wbrew samej Sztuce, aby tworzyć kategorio Cyganerii, gdzie lenistwo, rozpusta i pasożytnictwo stanowią podłoże.

Pewnik: Cyganeria nieznana, to nie droga, to ślepy zaułek.

W istocie, owo życie, to coś, co do niczego nie prowadzi. To ostatnia nędza, w której inteligencja gaśnie niby lampa bez powietrza; gdzie serce kamienieje w dzikiej mizantropii i gdzie najlepsze natury zmieniają się w najgorsze. O ile ktoś ma nieszczęście zostać tam zbyt długo i zapuścić się zbyt głęboko w ten zaułek, nie wyjdzie już zeń, lub też wychodzi przez niebezpieczne wyłomy, po to aby wpaść w sąsiednią Cyganerię, której obyczajami zajmuje się inna jurysdykcja niż filozofia literatury.

Pozostaje jeszcze inna odmiana cyganów, których można by nazwać amatorami. Odłam wcale ciekawy. Życie cygańskie przedstawia się im jako bytowanie pełne uroku; nie co dzień jadać obiad, sypiać pod gołym niebem w dżdżystą noc i ubierać się w nankiny w grudniu, wydaje się im rajem; aby się dostać do tego raju, rzucają, jeden ognisko rodzinne, drugi naukę wiodącą do pewnego celu. Obracają się nagle tyłem do uczciwej przyszłości, aby uganiać za przygodami. Ale, ponieważ najwytrwalsi nie wytrzymaliby długo na tej diecie, zdolnej przyprawić o suchoty samego Herkulesa, rychło wycofują się i, sterując żywo ku ojcowskiej pieczeni, wracają, aby zaślubić jakąś kuzyneczkę i zostać rejentem w trzydziestotysięcznym miasteczku; wieczorem zaś, przy kominku, lubują się w opowiadaniach o nędzy artystów, z emfazą, podróżnika, który opowiada polowania na tygrysy.

Inni zacinają się i trzymają się przez punkt honoru! ale, skoro raz wyczerpią kredyt, jaki ma zawsze chłopiec z zamożnego domu, popadają w gorszą nędzę niż prawdziwi cyganie, którzy — jako że nigdy nie mieli innych środków — mają bodaj te, które im daje inteligencja. Znaliśmy jednego z tych cyganów-amatorów, który, wytrwawszy trzy lata w Cyganerii i poróżniwszy się z rodziną, umarł pewnego rana i dostał się do wspólnego dołu: — miał dziesięć tysięcy renty!

Nie ma potrzeby dodawać, że tego rodzaju cyganie nie mają absolutnie nic wspólnego ze sztuką i że są to najciemniejsi z ciemnych wśród Cyganerii nieznanej.

Przechodzimy obecnie do prawdziwej Cyganerii; do tej, która stanowi po części przedmiot naszej książki. Ci, którzy tworzą, są naprawdę powołani przez Sztukę i mają widoki stać się jej wybrańcami. Ta Cyganeria jest, jak inne, najeżona niebezpieczeństwami; czyhają na nią dwie czeluści: nędza i zwątpienie. Ale, między tymi czeluściami, jest przynajmniej droga do celu, który cyganie mogą dosięgnąć oczyma, zanim go dosięgną ręką.

Jest to Cyganeria oficjalna: tak nazwana, gdyż ci, którzy ją tworzą, stwierdzili publicznie swoje istnienie, zaznaczyli swą obecność; i ponieważ wreszcie — aby użyć ich języka — nazwiska ich znajdują się na giełdzie; są znane na rynku literackim i artystycznym i ponieważ płody opatrzone ich godłem mają tam kurs — co prawda po umiarkowanej cenie.

Aby dojść do celu, który jest zupełnie jasny, wszystkie drogi są im dobre, cyganie zaś umieją, wyzyskać nawet wypadki. Deszcz czy kurz, cień czy słońce, nic nie zatrzyma tych awanturników, których każda przywara podszyta jest jakąś cnotą.

Ambicja, która gra im pobudkę i pędzi ich do ataku, utrzymuje myśl w ciągłym napięciu; pomysłowość, wciąż w walce z niedostatkiem, wciąż z zapalonym lontem, wysadza w powietrze każdą przeszkodą, która tamuje im drogę. Bytowanie ich to cud geniuszu, codzienny problem, który umieją zawsze rozwiązać przy pomocy śmiałej matematyki. Ci zdołaliby wycisnąć złoto z Harpagona i wygrzebaliby trufle na tratwie Meduzy. W potrzebie, zdolni są do wyrzeczeń pustelnika; ale niech im wpadnie w ręce trochę, grosza, a już galopują oklep na nienasyconej fantazji, ściskając co najmłodsze i najpiękniejsze, spijając co najlepsze i najsłodsze, wyrzucając pieniądze wszystkimi oknami. Następnie, skoro ostatni talar skona i jest pogrzebion, zaczynają znów jadać obiad przy stole Trafu, gdzie nakrycie zawsze na nich czeka; rozwijają bezlik sztuczek, przemysłów, stykających się ze sztuką, polując od rana do nocy na dzikie zwierzę zwane pięciofrankówką.

Cyganie wszystko wiedzą i bywają wszędzie, zależnie od tego czy mają lakierki czy dziurawe buty. Spotyka się ich raz przy kominku wykwintnego salonu, to znów przy beczułce w podmiejskim szynku. Niesposób im uczynić dziesięć kroków, aby nie spotkać przyjaciela, a trzydzieści aby nie spotkać wierzyciela.

Cyganeria mówi między sobą własnym językiem, ulepionym z pogwarek pracowni, z żargonu kulis i dzienników. Wszystkie próbki stylów dają sobie schadzkę w tym dzikim narzeczu, gdzie apokaliptyczne zwroty ocierają się o tani kalambur, gdzie rubaszność gminnego porzekadła kojarzy się z szumnymi okresami, odlanymi w tej samej formie, z której Cyrano czerpał swoje tyrady; gdzie paradoks, beniaminek nowoczesnej literatury, obchodzi się z rozsądkiem niby z Kassandrem w pantominie; gdzie ironia posiada ostrość żrącego kwasu i celność strzelców trafiających w centrum z zawiązanymi oczami; gwara głęboko rozumna, mimo że niezrozumiała dla tych, którzy nie mają do niej klucza, odwagą zaś swoją przewyższająca śmiałość najswobodniejszych języków.

Ten słownik Cyganerii jest piekłem retoryki a rajem neologizmu.

Takie jest, w streszczeniu, owo życie cygańskie, mało znane purytanom świata, okrzyczane przez purytanów sztuki, znieważane przez wszystkie miernoty. Tym nigdy dość wrzasków, kłamstw i potwarzy, aby zdławić głosy i nazwiska śmiałków, którzy dochodzą do celu tym przedsionkiem sławy, zaprzęgając zuchwalstwo do swego talentu.

Życie hartu i odwagi, gdzie, aby walczyć, trzeba się uzbroić w pancerz obojętności, nie do przebicia dla zawistnych i głupców; gdzie, o ile się ktoś nie chce potknąć w drodze, nie powinien opuszczać ani na chwilę godności, będącej mu podporą; życie urocze i straszliwe, które ma swoich zwycięzców i męczenników i w którym każdy, kto w nie wchodzi, winien się poddać nieubłaganemu prawu: Vae victis!

Maj, 1850.

Murger

JAK POWSTAŁO KÓŁKO CYGANERII

Oto jak przypadek, nazywany totumfackim pana Boga, zetknął pewnego dnia ludzi, których braterstwo miało później stworzyć odłam Cyganerii, z jakim autor niniejszej książki pragnie zapoznać publiczność.

Jednego rana — było to 8 kwietnia — Aleksander Schaunard, który uprawiał dwie sztuki wyzwolone, malarstwo i muzykę, obudził się od kuranta, jakiego wycinał kogut z sąsiedztwa, pełniący dlań rolą zegara.

— Do kroćset! — wykrzyknął Schaunard — mój upierzony zegar coś śpieszy; nie podobna aby to już było dziś.

Mówiąc to, wyskoczył żywo z mebla własnego wynalazku, który to mebel, odgrywający role. łóżka w nocy — nie chcemy go obmawiać, ale odgrywał ją bardzo licho — spełniał w dzień rolę wszystkich innych mebli, nieobecnych wskutek silnego mrozu jakim odznaczała się ta zima: jak widzimy, mebel do wszystkiego.

Aby się zabezpieczyć od rannego przymrozku, Schaunard włożył śpiesznie różową atłasową spódniczkę usiana srebrnymi blaszkami, która służyła mu za szlafrok. Błyskotliwy ten strój zostawiła u artysty, po jakiejś reducie, maseczka, która popełniła to szaleństwo, że dała się złapać na obietnice Schaunarda: artysta, przebrany za margrabiego de Mondor, podzwaniał kusząco tuzinem dukatów, fantastyczną monetą, wyciętą z blachy i pożyczoną z teatru.

Wdziawszy ten domowy strój, artysta podszedł do okna aby otworzyć okiennice. Promień słońca, podobny świetlnej strzale, wdarł się do pokoju i zmusił malarza do wytrzeszczenia oczu jeszcze przesłoniętych mgłami snu; równocześnie piąta wybiła na pobliskiej wieży.

— To jutrzenka we własnej osobie, mruknął Schaunard zdumiewające! Ale, dodał spoglądając na kalendarz ścienny, to musi być jakaś omyłka. Nauka twierdzi, iż w tej epoce słońce powinno wstawać o wpół do szóstej; jest dopiero piąta, a ono już na nogach. Gorliwość zupełnie nie na miejscu, wniosę skargę na to ciało niebieskie do biura astronomicznego. — Jednakże, dodał, trzeba by zacząć niepokoić się trochę; wszak to dziś przypada wczorajsze jutro; że zaś wczoraj był siódmy, zatem, o ile Saturn nie posuwa się raczkiem, musi być dzisiaj ósmy kwietnia. Jeśli mam wierzyć zapewnieniom tego papieru, ciągnął Schaunard gotując się odczytać sądowne wypowiedzenie przybite do ściany, dziś, punkt o południu, mam opróżnić to locum, i wyliczyć do rąk imćpana Bernard, mego gospodarza, za trzy zapadłe terminy sumę siedemdziesięciu pięciu franków, których domaga się bardzo niepoprawną kaligrafią. Spodziewałem się, jak zawsze, iż traf zechce uregulować tę sprawę, ale zdaje się nie miał czasu.

Ostatecznie, mam jeszcze sześć godzin; — dobrze ich używszy, może... Dalej... dalej, w drogę..., dodał Schaunard.

Gotował się wdziać paltocik, którego materia, niegdyś włochata, dotknięta była gruntownym wygo ysieniem, kiedy nagle, jakby go ukąsiła tarantula, zaczął wykonywać po pokoju egzotyczny taniec własnego układu, który na balach publicznych ściągnął nań niejednokrotnie zaszczytną uwagę, policji.

— No, no! — wykrzyknął — to osobliwe, jak ranne powietrze budzi pomysły: zdaje się, że jestem na tropie melodii! Spróbujmy.

I Schaunard, wpół nagi, usiadł do fortepianu. Obudziwszy instrument burzliwą serią akordów, zaczął, wciąż monologując, ścigać na klawiaturze melodię, której szukał od tak dawna.

— Do, sol, mi, do, la, si, do, re — bum, bum, fa, re, mi, re. — Au, au, to re fałszywe jak Judasz — rzekł Schaunard, silnie uderzając w klawisz o wątpliwym dźwięku. — Spróbujmy w mol...To powinno zręcznie malować zmartwienie młodej osoby, która obrywa białą margerytkę nad błękitnym jeziorem. Pomysł, który nie grzeszy zbytnio młodością. Ostatecznie, taka moda; nie znalazło by się wydawcy, który by się ośmielił wydać romancę bez błękitnego jeziora, trzeba się tedy dostroić... Do, sol, mi, do, la, si, do, re, ależ  to nie najgorzej, to dosyć daje wrażenie margerytki, zwłaszcza dla ludzi mocnych w botanice. — La, si, do, re — ty hyclu re, poczekaj! A teraz, aby dobrze odmalować błękitne jezioro, trzeba by czegoś mokrego, lazurowego, księżycowego — bo i księżyc musi być; — o, już mam, nie zapomnijmy łabędzia — fa, mi, la, sol — ciągnął Schaunard, wypukując krystaliczne nutki. — Zostaje pożegnanie młodej dziewicy, która się myśli rzucić w błękitne jezioro, aby się połączyć ze swym kochankiem zagrzebanym w śniegu; rozwiązanie niekoniecznie jasne — mruknął Schaunard — ale interesujące.

Trzeba by coś czułego, melancholicznego, już, już, mam — dwanaście taktów, które płaczą jak Magdalenki — serce pęka! — Brr, brr — wstrząsnął się Schaunard, dygocąc w swojej usianej gwiazdami spódniczce — gdybyż mogło zamiast serca popękać drzewo; — jest tam w alkowie belka, która mi bardzo zawadza kiedy mam gości na... obiedzie; zapaliłbym nią nieco na kominku... la, la, re, mi — czuję, że moje natchnienie spowite jest w siarczysty katar. A ba! pal licho!... topmy dalej pannicę.

I gdy palce mordowały klawikord, Schaunard, z płonącym okiem, z napiętym uchem, ścigał melodię, która, podobna sylfowi, bujała w dźwięcznej mgle, jaką drgania instrumentu zdawały się napełniać pokój.

— Spróbujmy teraz, jak muzyka kryje się ze słowami poety. I chrypliwym głosem zanucił ten urywek, z gatunku specjalnie umiłowanego operom komicznym:

Dziewczyna złotowłosa,

Z zadumą w licu biadam,

Podnosi wzrok w niebiosa

W gwiazd strojne świetny diadem,

I w nurcie lazurowym

Jeziora srebrnej fali...

— Jak, jak? — wykrzyknął Schaunard zdjęty słusznym oburzeniem, lazurowy nurt srebrnej fali... przyznani się, że nie zauważyłem dotąd tego kwiatka — to już trochę nadto romantyczne. Ten poeta, to idiota... nie widział nigdy srebra ani jeziora. Cała ballada głupia jak stołowe nogi; rytm zawadza mi przy muzyce; na przyszłość będę sam sobie układał tekst. Tak, tak, nie odwlekając, wobec tego iż jestem w wenie, kropnę sobie model kupletów aby dostroić doń melodię.

I Schaunard, ujmując głowę w obie ręce, przybrał postawę śmiertelnika obcującego z Muzami. Po kilku minutach tego uświęconego konkubinatu, wydał na świat jedną z owych poczwarności, które libreciści słusznie nazywają monstrum i które improwizują na poczekaniu, iżby służyły za prowizoryczną kanwę dla kompozytora.

Tylko, że monstrum Schaunarda miało sens i wyrażało dość jasno niepokój zbudzony w jego duszy brutalnym nadejściem tej daty — ósmy kwietnia.

Oto ów kuplet:

Osiem a osiem, to szesnaście,

A bodaj cię cholera,

Czy znajdzie się w tym mieście

Jakowaś dusza szczera.

Co by mi pożyczyła

Osiemset nędznych franiów

Bym zatkał chciwe gardła

Mych wierzycieli dra-a-a-niów?

A kiedy, kiedy, na niebieskim kompasie,

Dwanaście uderzeń walnie,

Mą żądzę uczciwości palącą ugaszę (ter)

Czynsz płacąc punktualnie.

— Tam do licha — rzekł Schaunard odczytując — kompasie i ugaszę, to rymy niezbyt bogate, ale nie mam czasu starać się o ich dobrobyt. Spróbujmy teraz, jak tekst pada na muzykę.

I, okropnym nosowym organem, który był mu właściwy, zaczął na nowo wyśpiewywać. Zadowolony z wyniku, Schaunard wyraził sobie uznanie triumfalnym skrzywieniem, które komicznym fałdem sadowiło się na oklep na jego nosie, ilekroć rad był z siebie. Ale ten błogostan pychy nie miał trwać długo.

Jedenasta wybiła na pobliskiej wieży; każde uderzenie wnikało do pokoju i rozpływało się w ironicznych dźwiękach, które zdawały się mówić do nieszczęśliwego Schaunarda: — Czyś gotów?

Artysta skoczył na krześle, — Czas pędzi jak jeleń — rzekł — zostało mi zaledwie trzy kwadranse na znalezienie siedemdziesięciu pięciu franków i nowego mieszkania. Nie dokażę tego cudu — to wkracza w dziedzinę magii. No, daję sobie pięć minut czasu na rozwiązanie tego problemu. I wspierają głowę o kolana, zstąpił w otchłań zadumy.

Pięć minut upłynęło; Schaunard podniósł głowę, nie znalazłszy nie, co by było podobne do siedemdziesięciu pięciu franków.

— Stanowczo, jeden mam tylko sposób, aby się stąd wydostać: po prostu iść sobie. Czas jest ładny, mój przyjaciel Traf przechadza się może w słońcu. Trzeba będzie prosić go o gościnność, póki nie znajdę sposobu ułożenia stosunków z panem Bernard.

Schaunard, wypełniwszy kieszenie paltota, głębokie, jak piwnice, wszystkimi przedmiotami jakie się w nich mogły zmieścić, związał w fular nieco bielizny i opuścił pokój, nie bez krótkiego a wzruszającego pożegnania pod adresem swego domicilium.

Kiedy mijał dziedziniec, odźwierny, który widocznie nań czatował, zatrzymał go nagle.

— Panie, panie Schaunard — wykrzyknął zagradzając, mu drogę — pan nie pamięta? To dziś ósmy.

— Osiem a osiem to szesnaście,

A bodaj cię cholera...

zanucił Schaunard, pamiętam, zanadto pamiętam.

— Bo to będzie trochę późno na przeprowadzkę — rzekł odźwierny. — Jest wpół do dwunastej; nowy lokator, który wynajął pański pokój, może zjawić się lada chwila. Trzeba by się pośpieszyć!

— Zatem — odparł Schaunard — przepuśćcie mnie, dobry człowieku, idę po wóz meblowy.

— To ślicznie, ale, nim się pan przeprowadzi, jest tu mała formalność. Mam rozkaz  nie dać panu zabrać ani włoska, póki pan nie zapłaci trzech zaległych terminów. Jest pan pewnie na to przygotowany?...

— Myślę! — odparł Schaunard, uderzając się dumnie po kieszeni.

— Zatem — rzekł odźwierny — może pan zechce wstąpić, dam panu kwit.

— Załatwię to wracając.

— Czemu nie zaraz? — rzekł odźwierny z uporem.

— Idę do kantoru wymiany. Nie mam drobnych.

— A! a! — odparł tamten z niepokojem — idzie pan zmienić pieniądze? Zatem, aby panu usłużyć, przechowam tę paczkę, która by mogła panu zawadzać.

— Panie odźwierny — rzekł Schaunard z godnością — czyżby to znaczyło, że mi pan nie ufa? Pan sądzi, że ja zabieram meble w chustce do nosa?

— Niech mi pan raczy darować — odparł odźwierny nieco łagodniej — taki mam rozkaz. Pan Bernard nakazał mi wyraźnie nie dać panu zabrać ani włoska, póki się pan nie wypłaci.

— Ależ, patrzcie, przyjacielu — rzekł Schaunard rozchylając paczkę — to nie żadne  włoski, to koszule, które niosę do praczki tuż obok kantoru wymiany, o dwadzieścia kroków stąd.

To co insze — rzekł odźwierny, zbadawszy zawartość. — Z przeproszeniem pańskim, panie Schaunard, czy mógłbym spytać o pański nowy adres?

— Ulica Rivoli — odparł z zimną krwią artysta, który, znalazłszy się na ulicy, pomknął żywo przed siebie.

— Ulica Eivoli — mruknął odźwierny zatapiając palec we wnętrzu nosa, to bardzo osobliwe, że wynajęto mu lokal przy ulicy Rivoli i nie zasięgnięto nawet tutaj wiadomości — to bardzo osobliwe. Ostatecznie, nie zabierze mebli, póki nie zapłaci. Byle nowy lokator nie zechciał się wprowadzać właśnie wtedy, kiedy pan Schaunard będzie się wynosił! Ładny by się zrobił bigos na schodach. — Dobryś! — krzyknął nagle, wychylając głowę przez okienko, właśnie licho przyniosło nowego.

W istocie, młody człowiek, ustrojony w biały kapelusz w stylu Ludwika XIII, wkroczył do sieni, prowadząc za sobą posłańca, który nie zdawał się zbytnio uginać pod ciężarem.

— Moi drodzy — spytał odźwiernego, który wyszedł na spotkanie — czy mieszkanie wolne?

— Jeszcze nie, proszę pana, ale za chwilę. Lokator udał się po wóz, aby zabrać rzeczy. Tymczasem może pan złożyć meble na dziedzińcu.

— Boję się, czy deszcz nie zacznie padać — odparł młody człowiek, gryząc spokojnie bukiecik fiołków, który trzymał w zębach; — meble mogłyby się zniszczyć. Mój człowieku — dodał, zwracając się do posłańca, który zosta? w tyle, dźwigając na plecach jakieś przedmioty dość niezrozumiałej dla odźwiernego przyrody — złóżcie to w sieni i wróćcie na dawne mieszkanie zabrać resztę antyków i dzieł sztuki.

Posłaniec ustawił pod ścianą kilka parawanów, których skrzydła, złożone w tej chwili, można było, jak się zdaje, dowolnie rozkładać.

— Patrzcie! — rzekł młody człowiek do posłańca, odchylając jedno ze skrzydeł i pokazując widoczną na płotnie skazę — stało się nieszczęście: uszkodziliście mi weneckie lustro — starajcie się. uważać za drugim nawrotem, dawajcie zwłaszcza baczenie na bibliotekę.

— Co jemu się marzy z jakimś weneckim lustrem? — zauważył odźwierny, kręcąc się z niespokojną miną dokoła opartych o mur płócien — nie widzę, żadnego lustra, to widocznie jakiś żart — widzą tylko parawany — zobaczymy zresztą co nam przyniesie dalej.

— Czy lokator nie ma zamiaru rychło opróżnić mieszkania? — Jest wpół do pierwszej i chciałbym się już rozgościć — rzekł młody człowiek.

— Nie przypuszczam, aby się spóźnił — odparł odźwierny — zresztą nic się jeszcze nie stało wobec tego, iż meble pańskie nie nadeszły — dodał z naciskiem.

Młody człowiek zamierzał odpowiedzieć, kiedy dragon, pełniący służbę ordynansa, wszedł w dziedziniec.

 — Pan Bernard? — spytał, wydobywając list ze skórzanej torby, która wisiała mu u boku.

— Tutaj, odparł odźwierny.

— List dla niego — rzekł dragon — proszę potwierdzić odbiór. — I podał odźwiernemu kwitariusz, który ten wziął do podpisania.

— Przepraszam, że pana zostawię samego — rzekł odźwierny do młodego człowieka, który przechadzał się niecierpliwie po podwórzu — ale oto list z ministerstwa do pana Bernard, gospodarza domu, muszę odnieść.

W chwili gdy odźwierny wchodził do mieszkania kamienicznika, pan Bernard zabierał się do golenia. — Co tam, Durand?

— Proszę pana — odparł ten uchylając czapeczki — żołnierz jakiś przyniósł to dla pana; mówi że z ministerium. — I podał panu Bernard list, na którego kopercie widniała pieczęć Departamentu Wojny.

— O mój Boże! — wykrzyknął pan Bernard, tak wzruszony, że omal się nie zaciął brzytwą — to z Ministerium Wojny. Pewien jestem, że to legia honorowa, o którą zabiegam od dawna; wreszcie oddają sprawiedliwość moim nienagannym służbom. — Masz, Durand — rzekł grzebiąc w kamizelce — masz tu piąć franków, napij się za moje zdrowie. Zaraz, zaraz... nie mam przy sobie — dam ci później, zaczekaj!

Odźwierny uczuł się tak wzruszony tym napadem piorunującej hojności, do której kamienicznik go nie przyzwyczaił, że wsadził kaszkiet z powrotem na głowę.

Pan Bernard, który, w innym momencie, skarciłby surowo to naruszenie hierarchii, zdawał się tego nie spostrzegać. Włożył okulary, rozdarł kopertę z pełnym szacunku wzruszeniem niby wezyr, otrzymujący firman od sułtana i począł odczytywać. Przy pierwszych zdaniach straszliwy grymas wycisnął karmazynowe fałdy w tłuszczu jego policzków; z małych oczek strzeliły iskry, które omal nie zażegły ognia w kosmykach krzaczastej peruki. W miarę czytania, rysy zmieniły się gwałtownie: rzekłbyś, fizjognomia jego uległa trzęsieniu ziemi.

Oto zawartość listu wystylizowanego na papierze z nagłówkiem Ministerium Wojny, przyniesionego przez służbowego dragona, na który to list pan Bernard wydał rządowi pokwitowanie:

Szanowny panie i gospodarzu!

Grzeczność, ta — jeśli wierzyć mitologii — prababka pięknych form, nakazuje mi uświadomić pana, że znajduję się w okrutnej konieczności nie pozwalającej mi zadość uczynne przyjętemu zwyczajowi, który nakazuje płacić komorne .— zwłaszcza o ile się z nim zalega. Do dziś rana, kołysałem, się nadzieją, iż zdołam uświetnić ten piękny dzień, uiszczając trzechkrotną należność za moje mieszkanie.

Chimera, złudzenie, sen! Gdy ja drzemałem na poduszce ufności — pech — po grecku ananke — rozpraszał moje nadzieje. Wpływy, na które liczyłem — mój Boże, co dziś za zastój w handlu ! — nie wpłynęły — i, ze znacznych sum do zrealizowania, otrzymałem ledwie trzy franki... które mi pożyczono, nie śmiem ich panu ofiarować. Nadejdą lepsze dni dla naszej pięknej Francji i dla mnie; — niech pan o tym nie wątpi. Z chwalą kiedy zabłysną, przypnę sobie skrzydła aby pana o tym uwiadomić i wycofać z pańskich nieruchomości szacowne sprzęty, które tam zostawiłem. Tymczasem, powierzam je pańskiej opiece oraz opiece prawa: jako iż, przed upływem roku, broni ono panu rozporządzalności takowymi, w razie gdybyś pan chciał się pokusić o to dla odzyskania sum, na które jesteś zapisany w regestrach mojej uczciwości. Polecam panu szczególnie fortepian, oraz wielką ramę, zawierającą sześćdziesiąt pukli włosów, których rozmaite kolory przebiegają całą gamę odcieni kapilarnych, a które zostały uszczknięte na czole Gracyj skalpelem Amora.

Możesz tedy, szanowny panie i gospodarzu, rozrządzić stropem pod którym gościłem. Użyczam pana zezwolenia, wzmocnionego moim podpisem ! pieczęcią.

Aleksander Schaunard

Skończywszy czytać ten list, który artysta nakreślił w biurze jednego a przyjaciół, urzędnika w ministerium, pań Bernard zgniótł papier z oburzeniem; że zaś wzrok jego padł na odźwiernego, który czekał przyrzeczonej gratyfikacji, spytał go brutalnie co tu robi.

— Czekam, proszę, pana!

— Na co?

— To, co łaskawość pańska... względem dobrej wiadomości!... wyjąkał odźwierny.

— Precz! Co ty, hultaju, stoisz tu przede mną w czapce?

— Ależ, proszę pana...

— Ani słowa! Żadnych odpowiadań! Wychodź; albo raczej nie, zaczekaj tu na mnie. — Pójdziemy do pokoju tego łajdaka artysty, który się wyprowadził nie zapłaciwszy komornego.

— Jak to — rzekł odźwierny — pan Schaunard!...

— Tak — ciągnął gospodarz, którego wściekłość rosła ze słowami. — I, jeżeli wyniósł bodaj najmniejszy sprzęcik, wypędzam cię, słyszysz — wypę-ę-ędzam.

— Ależ to niemożliwe — szepnął biedny odźwierny. — Pan Schaunard nie wyprowadził się — poszedł zmienić pieniądze aby panu zapłacić, oraz zamówić wóz dla zabrania rzeczy.

— Zabrania rzeczy! — wykrzyknął pan Bernard — pędźmy, jestem pewien, że właśnie to czyni: zastawił ci pułapkę, aby cię wywabić z bramy i dokonać swego, ty stary głupcze!

— Och! Boże! Boże! ja stary głupiec! — wykrzyknął stary Durand drżąc przed olimpijskim gniewem chlebodawcy, który ciągnął go po schodach.

Gdy mijali dziedziniec, młody człowiek w białym kapeluszu zwrócił się do odźwiernego.

— Mój dobry wicegospodarzu — wykrzyknął — czy nie ma nadziei, abym mógł rychło wejść w używalność mego mieszkania? Czy to nie dziś 8 kwietnia? czy nie tu wynająłem pokój i czy nie dałem zadatku — tak czy nie?

— Przepraszam pana, przepraszam — rzeki gospodarz — jestem na pańskie usługi. Durand, dodał zwracając się do odźwiernego, ja sam rozmówię się z panem; biegnij na górę, ten opryszek Schaunard wrócił z pewnością aby spakować graty; zamkniesz go, jeżeli go zdybiesz, i zejdziesz po policję.

Stary Durand znikł na schodach.

— Przepraszam pana — rzekł z ukłonem kamienicznik do młodego człowieka, zostawszy z nim sam na sam — z kim mam zaszczyt...

— Jestem pański nowy lokator, wynająłem pokój w tym domu na szóstym piętrze, i zaczyna mnie niecierpliwić, że nie mogę go objąć w posiadanie.

— Jest mi niezmiernie przykro, proszę pana — odparł pan Bernard — zachodzą niejakie trudności między mną a jednym z lokatorów, którego pan ma zająć miejsce.

— Panie, panie — zakrzyknął z okna na najwyższym piętrze stary Durand — pana Schaunarda nie ma, ale pokój jego jest... głupiec ze mnie, chcę powiedzieć, że nic nie wyniósł, ani włoska, proszę pana.

— To dobrze, możesz zejść — odparł pan Bernard. — Mój Boże — zwrócił się do młodego człowieka — nieco cierpliwości, proszę pana. Odźwierny zniesie do piwnicy sprzęty niewypłacalnego lokatora, za pół godziny będzie się pan mógł wprowadzić. Zresztą, meble pańskie jeszcze nie nadeszły.

— Owszem, proszę pana, odparł spokojnie młody człowiek.

Pan Bernard spojrzał dokoła i ujrzał jedynie wielkie parawany, które już zaniepokoiły odźwiernego.

— Jak to, owszem... jak to... — szepnął — ależ ja nic nie widzę.

— Oto — odparł młody człowiek, rozkładając skrzydła wielkiej ramy i ukazując oczom zdumionego kamienicznika wnętrze pałacu z jaspisowymi kolumnami, płaskorzeźbami i obrazami mistrzów.

— Alę... meble? — spytał pan Bernard.

— Oto są — odparł młody człowiek, wskazując wspaniałe urządzenie, wymalowane w pałacu, zakupionym świeżo w hali licytacyjnej na wyprzedaży amatorskiego teatru...

— Panie — podjął gospodarz — chcę wierzyć, iż posiada pan meble poważniejsze niż...

— Jak to, toć-to Boule najczystszej próby!

— Pojmuje pan, że trzeba md rękojmi czynszu.

— Bagatela! pałac nie wystarczy panu jako rękojmia komornego na poddaszu?

— Nie, panie, chcę mebli, prawdziwych mahoniowych mebli.

— Ach, panie, ani złoto ani mahoń nie czynią człowieka szczęśliwym, powiedział któryś ze starożytnych. — A przy tym, ja nie znoszę mahoniu; to drzewo zanadto oklepane — wszędzie go pełno.

— Koniec końców, musi pan mieć jakieś meble, mniejsza o to z czego i jakie?

— Nie — to zajmuje za wiele miejsca — kiedy się ma krzesła, nie wiadomo doprawdy gdzie usiąść.

— Ale przecież musi pan mieć łóżko! W czymże pan sypia?

— W spokoju czystego sumienia, szanowny panie.

— Przepraszam — jeszcze jedno — rzekł pan Bernard — pańskie zajęcie, jeśli łaska?

W tejże chwili posłaniec młodego człowieka, przybywając na drugi zawód, wszedł w dziedziniec. Między przedmiotami jakie dźwigał na plecach można, było zauważyć stalugi.

 — Proszę pana! — wykrzyknął odźwierny z przerażeniem — to malarz!

— Artysta, byłem tego pewny — jęknął z kolei pan Bernard, przy czym włosy peruki stanęły mu dęba ze zgrozy; — malarz!!! Zatem tyś nie zasięgnął informacji? — podjął, zwracając się do odźwiernego. — Nie wiedziałeś czym ten pan się trudni?

— Tak... nie.. — bąkał nieborak. — Dał mi pięć franków zadatku; czy mogłem przypuszczać...

— Kiedyż będzie temu koniec? — spytał wreszcie młody człowiek.

— Panie — podjął pan Bernard, wkładając z powagą na nos okulary — skoro pan nie ma mebli, nie może się pan wprowadzić. Prawo upoważnia do uchylenia najmu lokatorowi, który nie daje rękojmi.

— A moje słowo? — rzekł artysta z godnością.

— To nie to co meble... Może pan szukać mieszkania gdzie indziej. Durand odda panu zadatek.

— Hę? — rzekł odźwierny ze zdumieniem — włożyłem już do kasy.

— Ależ, panie, odparł młody człowiek, nie mogę znaleźć innego mieszkania w ciągu minuty. Niech mi pan użyczy gościnności bodaj na dzień.

— Niech pan idzie do hotelu, odparł pan Bernard. — Ale, ale, dodał żywo pod wpływem nagłego zastanowienia. — Jeśli pan chce, wynajmę panu już z meblami pokój, który miałeś zajmować i gdzie znajdują się rzeczy niewypłacalnego lokatora. Ale wiadomo panu, że, przy tego rodzaju najmie, czynsz płaci się z góry.

— Chodzi o to, ile pan zażąda za tę norę — rzekł artysta, zniewolony rad nie rad do tego układu.

— Hm, mieszkanie bardzo przyzwoite, czynsz będzie wynosił dwadzieścia pięć franków na miesiąc, cena okazyjna. Płatne z góry.

— Już pan powiedział — frazes ten nie wart bisu — odparł młody człowiek, szperając w kieszeni. — Ma pan wydać z pięciuset franków?

— Hę? — spytał odźwierny zdumiony — pan powiada?...

— No cóż, z pięciuset, z pół tysiąca, jakże mam mówić? Czyście nigdy tego nie widzieli — rzekł artysta, przesuwając banknot przed oczyma właściciela i odźwiernego, którzy, na ten widok, omal nie stracili równowagi.

— Każe. panu wydać — odparł pan Bernard z uszanowaniem: — będzie się należało jedynie dwadzieścia franków, skoro Durand ma panu zwrócić zadatek.

— Zostawiam mu go — rzekł artysta — pod warunkiem, że przyjdzie mi co rano oznajmić dzień i datę miesiąca, kwadrę księżyca, pogodę jaką mamy i formę rządu pod jaką będziemy żyli.

— Och, panie — wykrzyknął stary Durand, opisując w ukłonie krzywiznę 90 stopni.

— Dobrze już, zacny człowieku, będziesz mi służył za kalendarz. Tymczasem, pomożesz posłańcowi wnieść rzeczy.

— Panie — rzekł kamienicznik — prześlę panu kwit.

Tegoż samego wieczoru, nowy lokator pana Bernarda, malarz Marceli, rozgościł Się w mieszkaniu zbiegłego Schaunarda, przeobrażonym w pałac.

Przez ten czas, rzeczony Schaunard uganiał po całym Paryżu za monetą.

Schaunard wyniósł pożyczanie do wysokości sztuki. Przewidując wypadek, w którym będzie zmuszony naciągnąć  cudzoziemca, nauczył się sposobu pożyczenia pięciu franków we wszystkich językach kuli ziemskiej.

Wystudiował repertuar podstępów, jakich używa kruszec aby się wymknąć tym, którzy go ścigają; lepiej niż pilot zna godziny przypływu i odpływu, on znał epoki, w których woda stoi wysoko lub nisko — to znaczy dni, w których przyjaciele i znajomi zwykli otrzymywać pieniądze. Toteż, były domy, w których widząc go wchodzącego, nie mówiono: „Idzie pan Schaunard", ale: „a, to dzisiaj pierwszego lub piętnastego". Aby ułatwić i zrównać dziesięciną jaką okładał w razie potrzeby ludzi mających środki, Schaunard sporządził, wedle dzielnie i okręgów, alfabetyczny rejestr, gdzie znajdowały się nazwiska przyjaciół i znajomych. Przy nazwisku widniało: maximum sumy jaką mógł obłożyć którego, zależnie od jego majątku; .epoka, w której podatnik bywał przy monecie; oraz godzina posiłków, wraz ze zwykłym menu tego domu. Prócz tego, Schaunard miał jeszcze małą księgę handlową, prowadzoną w największym porządku, obejmującą wykaz pożyczonych sum do najdrobniejszych ułamków; nie chciał bowiem zadłużać się pomad pewną cyfrę, wiszącą, jeszcze na końcu pióra wujaszka z Normandii, po którym miał dziedziczyć. Z chwilą gdy był winien jednej osobie 20 franków, Schaunard zamykał konto i spłacał je w całości, choćby nawet musiał w tym celu pożyczyć od innych, którym był winien mniej. W ten sposób zachowywał zawsze na rynku pewien kredyt, który nazywał swoim ruchomym długiem; że zaś wiedziano, iż ma zwyczaj oddawać skoro tylko środki pozwalają mu na to, wygadzano mu chętnie w miarę możności.

Otóż, od jedenastej rano kiedy wyruszył z domu aby zgromadzić niezbędne siedemdziesiąt pięć franków, zdobył zaledwie mizernego talara, owoc współdziałania liter M, V i R słynnej listy: reszta alfabetu, mając, jak on, komorne na karku, oddaliła go z niczym.

O szóstej, gwałtowny apetyt wydzwonił mu w żołądku godzinę obiadu; artysta znajdował się wówczas koło rogatki Maine, gdzie mieszkała litera U. Schaunard wstąpił do litery U, gdzie miał „swoje nakrycie" — o ile były nakrycia.

— Do kogo pan idzie? zatrzymał go odźwierny.

— Do pana U ... — odparł artysta.

— Nie ma w domu. — A pani?

— Pani także; polecili mi powiedzieć jednemu panu, który ich miał odwiedzić, że poszli do kogoś na obiad; — ot, prawda, jeżeli to na pana czekali, oto adres który zostawili. I podał Schaunardowi świstek, na którym przyjaciel U nakreślił:

„Poszliśmy na obiad do Schaunarda, ulica... numer...; przyjdź tam".

— Brawo — rzekł artysta odchodząc — kiedy Traf weźmie się do rzeczy, urządza paradne farsy.

Schaunard przypomniał sobie, że znajduje się o dwa kroki od knajpki, gdzie parę razy zdarzyło mu się pokrzepić za niedrogie pieniądze; skierował się tedy ku zakładowi, położonemu przy ulicy du Maine i znanemu wśród pośledniejszej Cyganerii pod mianem Mamy Cadet. Jest to restauracyjka, której zwykła klientela składa się z woź. niców orleańskiego gościńca, szansonistek z Montparnasse i amantów teatrzyku Bombino. — W letnim sezonie, młódź malarska z licznych pracowni w okolicy Luxemburgu, pokątni literaci, redaktorzy zagadkowych dzienniczków zachodzą gromadnie do Mamy Cadet słynnej ze swej potrawki z królika, kiszonej kapusty, oraz białego cienkusza,

Schaunard usadowił się w ogródku: tak nazywają się u Mamy Cadet listki rachitycznych drzewek, których chorowita zieloność tworzy rodzaj altany.

— Daję słowo, raz kozie śmierć, rzekł Schaunard w duchu, — wyprawię sobie ucztę Baltazara.

I, nie namyślając się długo, zamówił zupę, pół porcji kapusty i dwie półporcje potrawki z królika; zauważył, iż dzieląc w ten sposób porcje na ułamki, zyskuje się co najmniej ćwiartkę na całości.

Zamówienie to ściągnęło nań spojrzenia młodej osoby w białej sukni, biało obutej, z głową przybraną kwiatem pomarańczowym: welon z materii będącej imitacją imitacji bujał na ramionach, które miały przyczyny aby zachować incognito. Była to śpiewaczka z teatrzyku Montparnasse, którego kulisy wychodzą, można rzec, na kuchnię Mamy Cadet. Przyszła pokrzepić się w antrakcie Łucji i kończyła w tej chwili półporcją czarnej obiad, złożony z karczocha, zaprawionego octem i oliwą.

— Dwie potrawki, bagatela! — rzekła półgłosem do dziewczyny pełniącej funkcje chłopca — ten młody człowiek dobrze się odżywia. — Ile ja płacę, Adelo?

— Cztery su karczoch, cztery kawa, jeden chleb. Dziewięć su.

— Proszę, rzekła śpiewaczka, i wyszła nucąc:

 Ta miłość, którą Bóg mi zsyłał...

— O! o! bierze, la — rzekła nagle tajemnicza osobistość, siedząca przy tym samym stole co Schaunard i na wpół zasłonięta szańcem książek.

— Bierze? — rzekł Schaunard. — Może, ale zachowuje je dla siebie. Ale co za pomysł, dodał, wskazując palcem talerz, na którym Łucja z Lamermooru spożywała karczochy — marynować swój falset w occie!

— Tak, to poważny kwas — dorzuciła osoba, która odezwała się przedtem. — To produkt miasta Orleanu, cieszący się zasłużoną sławą.

Schaunard przyjrzał się bystro osobnikowi, który zarzucał w ten sposób wędkę w nurty konwersacji. Uporczywe spojrzenie wielkich niebieskich oczu, które jak gdyby wciąż szukały czegoś, dawały jego fizjognomii wyraz spokojnej błogości jaki widuje się u młodych kleryków. Twarz miała ton starej kości słoniowej, z wyjątkiem policzków, jak gdyby powleczonych warstwą tłuczonej cegły. Usta zdawały się wyrysowane przez początkującego ucznia, którego ktoś trącił w łokieć. Wargi wywinięte z murzyńska, odsłaniały zęby godne myśliwskiego psa; podbródek usadowił się dwoma fałdami na białej krawatce, której jeden koniuszek groził gwiazdom, drugi zaś mierzył ku środkowi ziemi. Spod wyłysiałego filcowego kapelusza, o zdumiewająco szerokim rondzie, włosy wymykały się w jasnych puklach. Nieznajomy miał orzechowy płaszcz z peleryną, którego materia, doprowadzona do przejrzystości kanwy, była szorstka jak tarka. Z ziejących kieszeni płaszcza wychylały się pliki papierów i broszur. Nie troszcząc się o badawczy wzrok sąsiada, nieznajomy napawał się garniowaną  kapustą, wydając głośne oznaki zadowolenia. Jedząc czytał i, od czasu do czasu, robił notatki ołówkiem, który miał za uchem.

— No cóż — wykrzyknął Schaunard, uderzając nożem w szklankę — cóż z moją potrawką!

— Proszę pana — odparła dziewczyna, która zjawiła się z talerzem — już nie ma, ostatnią porcję ten pan właśnie zamówił, dodała, stawiając talerz przed jegomościa z biblioteką.

— A, niech diabli! — wykrzyknął Schaunard. — Tyle było melancholijnego rozczarowania w tym: A niech  diabli... że pożeracz tomów uczuł się w duchu wzruszony. Przesunął szaniec z książek, który wznosił się między nim a Schaunardem, i, stawiając półmisek pośrodku, rzekł najsłodszym głosem:

— Wolno mi pana prosić, abyś zechciał podzielić ze mną to danie?

— Ależ... odparł Schaunard — nie chciałbym pana pozbawiać...

— Pozbawi mnie pan tedy przyjemności usłużenia muf

— Jeżeli tak, w takim razie... I Schaunard podsunął talerz.

— Pozwoli pan, że nie ofiaruję panu głowy — rzekł nieznajomy.

— Och, panie! — wykrzyknął Schaunard — nie zniosę, aby... — Ale, stawiając przed sobą talerz, spostrzegł, iż nieznajomy jemu właśnie nałożył porcję, którą rzekomo chciał zachować dla siebie.

— Cóż za komedie? — burknął Schaunard w głębi duszy.

— O ile głowa jest najszlachetniejszą częścią człowieka — rzekł nieznajomy — stanowi ona najmniej sympatyczną część królika. Toteż znam wiele osób, które nie mogą jej znosić. Ja, przeciwnie, przepadam za nią.

— W takim razie — rzekł Schaunard — żałuję bardzo, że się pan jej wyrzekł dla mnie.

— Jak to!... przepraszam — rzekł człowiek z biblioteką — to ja wziąłem głowę. Miałem nawet zaszczyt zwrócić pańską uwagę, że...

— Za pozwoleniem — rzekł Schaunard — podsuwając mu pod nos swój talerz. Cóż to jest, ten kawałek?

— Sprawiedliwe nieba! Co widzę! o bogowie! Jeszcze jedna głowa. To królik z gatunku bicephalów! wykrzyknął nieznajomy.

— Bice... — rzekł Schaunard.

— ...phalos. To z greckiego. W istocie, pan de Buffon, naturalista który nosił żaboty, cytuje przykłady tego niezwykłego zjawiska. Na honor, rad jestem z przypadku, który pozwala mi spożywać ów fenomen przyrody.

Dzięki temu wydarzeniu, rozmowa zawiązała się ostatecznie. Schaunard, który nie chciał się dać zawstydzić w grzeczności, kazał podać extra litr wina; człowiek z biblioteką zamówił drugi. Schaunard postawił sałatę, bibliofil deser. O ósmej wieczór, sześć wypróżnionych flaszek, stało szeregiem na stole. W ciągu gawędki, szczerość, podlana niewinnymi libacjami, pchnęła ich do wzajemnej wymiany biografii; znali się już tak, jakby się nigdy nie rozstawali. Człowiek z biblioteką, wysłuchawszy zwierzeń Schaunarda, oznajmił, iż nazywa się Gustaw Colline; z zawodu jest filozofem, żyje zaś udzielając lekcyj matematyki, scholastyki, botaniki i innych nauk na ika lub yka.

Trochę pieniędzy, które zdobywał goniąc za lekcjami. Colline obracał na kupno książek. Jego orzechowy płaszcz znany był antykwarzom na wybrzeżu, od mostu Zgody po most św. Michała, Co robił z tymi książkami, tak licznymi iż życie człowieka nie starczyłoby na ich przeczytanie, tego nikt nie wiedział, on zaś mniej niż ktokolwiek; Ale narów ten przeszedł u niego w namiętność; skoro wracał wieczór bez nowego tomu, odświeżał na swój użytek rzeczenie Tytusa i powiadał: „Straciłem dzień". Jego ujmujące obejście, wysłowienie przedstawiające mozaikę stylów, ryzykowne kalambury jakimi okraszał rozmowę zyskały mu sympatię Schaunarda, który niezwłocznie poprosił Collina o prawo dołączenia jego nazwiska do tych, które składały wspomniany wyżej słynny skorowidz.

Opuścili zakład Mamy Cadet o dziewiątej wieczór, obaj dosyć wstawieni, charakterystycznym krokiem ludzi, którzy spędzili kęs czasu na wymianie myśli z butelką.

Colline zaprosił Schaunarda na kawę; ów przyjął, pod warunkiem, że do niego będą należały spirytualia. Wstąpili do kawiarni pod godłem Momusa, boga śmiechu i igraszek. W chwili gdy wchodzili do knajpy, żywa dyskusja wszczęła się między dwoma stałymi gośćmi. Jednym z nich był młody człowiek, którego twarz, gubiła się. w olbrzymim krzu wielobarwnej brody. Jak gdyby dla kontrastu z tą obfitością uwłosienia, przedwczesna łysina ogołociła jego czoło, podobne do kolana, którego nagość na próżno siliła się osłonić garść włosów tak rzadkich, iż można je było policzyć. Miał surdut z tonsurami na łokciach, ukazujący — skoro posiadacz jego podniósł zbyt wysoko rękę — wentylatory pod pachami. Spodnie, mogły być niegdyś czarne — buty natomiast, które nigdy nie były nowe, robiły wrażenie, że kilka razy zdeptały już kulę ziemską na nogach Żyda wiecznego tułacza.

Schaunard zauważył, że nowy jego przyjaciel Colline oraz młody człowiek z brodą wymienili ukłon.

— Zna pan tego jegomościa? — spytał.

— Niezupełnie, odparł; ot, spotykam go czasem w bibliotece. Zdaje mi się, że to jakiś literat.

— Tak bym wnosił z kostiumu — odparł Schaunard. Osobistość, z którą dysputował ów młody człowiek.

był to mężczyzna lat około czterdziestu, predystynowany do apopleksji, jak o tym świadczyła duża głowa wciśnięta w ramiona bez pośrednictwa szyi. Głupota była wypisana wielkimi głoskami na jego spłaszczonym czole, uwieńczonym czarną czapeczką. Nazywał się Mouton, a był urzędnikiem, gminnym IX okręgu, gdzie prowadził rejestr zgonów.

— Panie Rudolfie! — wykrzykiwał głosem eunucha, potrząsając młodym człowiekiem, którego ujął za klapę — chce pan, abym panu powiedział swoje zdanie? Otóż, wszystkie dzienniki torby sieczki nie warte.

— Słuchaj pan, na przykład. Jestem ojcem rodziny, nieprawdaż!... dobrze... — Przychodzę, na domino do kawiarni. — Uważ pan dobrze bieg moich myśli.

— Jedź pan dalej — rzekł Rudolf.

— Otóż, ciągnął Mouton, skandując każde zdanie uderzeniem w stół, ód którego drżały kufle i szklanki; otóż, biorę do ręki dzienniki, dobrze... I cóż widzę? Jeden biało, drugi czarno; ten tak, ten wspak. Cóż mnie to obchodzi? Jestem uczciwym ojcem rodziny, który przychodzi tutaj...

— Na domino — rzekł Rudolf.

— Co wieczór — ciągnął pan Mouton. — Otóż przypuśćmy... na przykład... rozumie pań...

— Doskonale — rzekł Rudolf.

— Czytam, artykuł, który nie odpowiada moim przekonaniom. To mi psuje krew, wściekam się, bo widzi pan, panie Rudolfie, wszystkie dzienniki, to łgarstwo.

— Tak, łgarstwo! — zawył najostrzejszym falsetem — a dziennikarze, to bandyci, opryszki.

— Jednakże, panie Mouton...

— Tak, bandyci — ciągnął urzędnik. — To oni są przyczyną wszystkich nieszczęść na świecie; oni zrobili rewolucję i papierowe pieniądze; dowodem Murat.

— Przepraszam — rzekł Rudolf — chce pan powiedzieć Marat.

— Ale nie, ale nie, odparł pan. Mouton; Murat: widziałem przecież jego pogrzeb, kiedy byłem mały.

— Zaręczam panu...

— Nawet była z tego sztuka w cyrku, o!

— Tak, tak, właśnie — rzekł Rudolf. — to Murat.

— A cóż ja panu mówię od godziny? — wykrzyknął uparty Mouton. — Murat, który był chłopcem w winiarni, czy coś!... Zatem, przypuściwszy na przykład... Czy Burboni nie dobrze zrobili, że go zgilotynowali, skoro ich zdradził?

— Kogo? Kto? — krzyknął Rudolf, chwytając z kolei pana Mouton za guzik.

— No cóż? Marat...

— Ale nie, ale nie, panie Mouton, Murat. — Porozumiejmyż się, do kroćset!

— Oczywiście, kanalia Marat. Zdradził cesarza w r. 1815. Dlatego powiadam panu, że wszystkie dzienniki są jednakie — ciągnął pan Mouton wracając do tego, co nazywał wyjaśnieniem. — Czy pan wie, czego ja bym chciał, panie Rudolfie! Otóż, przypuściwszy na przykład. Chciałbym dobrego dziennika... Niekoniecznie żaden wielki... Tak! który nie. pisałby frazesów... O!

— Wymagający pan jest — przerwał Rudolf. — Dziennik bez frazesów!

— A tak, a tak: wejdź pan w moją myśl.

— Staram się.

— Dziennik, który dawałby po prostu wiadomości o zdrowiu króla i o stanie giełdy. Ostatecznie, na co te wszystkie gazety, z których się nic nie rozumie? Przypuściwszy... na przykład, ja pracuję w magistracie, nieprawdaż? Prowadzę rejestry, prawda? A więc to tak, jakby mi ktoś powiedział: „Panie Mouton, pan prowadzisz zgony. A zatem, zrób pan to, zrób tamto". — Więc cóż, jak to, to? — jak to, to? jak to! to? Otóż, dzienniki, to tak samo, zakończył w formie konkluzji.

— Oczywiście — rzekł któryś z sąsiadów, który zrozumiał.

I pan Mouton, przyjąwszy słowa uznania od kilku stałych gości, którzy podzielali jego zdanie, wrócił do swej partyjki.

— Dałem mu bobu — rzekł, wskazując na Rudolfa, który odwrócił się aby spocząć przy stoliku, gdzie siedzieli Schaunard i Colline.

— Cóż za ryfa! — rzekł do dwóch młodych ludzi,.pokazując urzędnika.

— Ma dobrą głowę, z tymi powiekami jak fartuch dorożkarski i oczami jak śliwki — rzekł Schaunard, wydobywając cudownie opaloną fajeczkę.

— Do kroćset! — rzekł Rudolf — ma pan śliczną fajeczkę.

— Och, mam drugą, dużo ładniejszą, kiedy idę z wizytami — odparł niedbale Schaunard. — Daj no tytoniu, Colline.

— Patrzcie! — wykrzyknął filozof — już nie mam.

— Proszę, niech pan pozwoli mego — rzekł Rudolf, wydobywając paczkę tytoniu.

Na tę uprzejmość, Colline uznał iż należy mu odpowiedzieć kolejką.

Rudolf przyjął. Rozmowa zeszła na literaturę. Rudolf, zagadnięty o profesję, którą zdradził jego strój, wyznał swoje konszachty z Muzami i postawił drugą kolejkę. Skoro chłopiec miał zabrać butelkę, Schaunard wezwał go, aby poniechał tego kroku. Usłyszał, jak w kieszeni Collina zadźwięczał srebrny duet pięciofrankówek. Niebawem, Rudolf dosięgnął poziomu rozlewności na jaki wznieśli się dwaj przyjaciele, i on z kolei dał się pociągnąć zwierzeniom.

Byliby z pewnością spędzili całą noc w kawiarni, gdyby ich nie poproszono aby zechcieli ją opuścić. Ledwie przeszli dziesięć kroków, co im zajęło około kwadransa, zaskoczyła ich ulewa. Colline i Rudolf mieszkali na dwóch przeciwnych krańcach Paryża, jeden na wyspie św. Ludwika, drugi na Montmartre.

Schaunard, który zupełnie zapomniał, że nie ma mieszkania, ofiarował im gościnę.

— Chodźcie do mnie — rzeki — mieszkam o parę kroków; spędzimy noc, gwarząc o literaturze i sztuce.

— Ty będziesz grał, a Rudolf powie nam swoje wiersze — rzekł Colline.

— Na honor, doskonale — dodał Schaunard — trzeba się bawić: raz się żyje.

Przybywszy pod dom, który przyszło mu rozpoznać z niejaką trudnością, Schaunard usiadł na chwilę na słupku przed bramą, czekając na Rudolfa i Collina, którzy wstąpili do otwartego jeszcze szynczku, aby tam zakupić substrat wieczerzy. Skoro zjawili się wreszcie, Schaunard zapukał kilkakrotnie, przypominał sobie bowiem mętnie, że odźwierny ma zwyczaj się nie śpieszyć. Drzwi otwarły się wreszcie i  ojciec Durand, zanurzony w słodyczach pierwszego snu, nie pamiętając, że Schaunard nie jest już jego lokatorem, nie ruszył się z miejsca, gdy ten mu krzyknął nazwisko.

Skoro wszyscy trzej znaleźli się na szczycie schodów, przez które wędrówka była równie długa jak niebezpieczna, Schaunard, idący przodem, wydał okrzyk zdumienia, widząc klucz tkwiący w drzwiach.

— Co się stało? — spytał Rudolf.

— Nic nie rozumiem — szepnął tamten — widzę klucz, który zabrałem z sobą rano. — O, zaraz się przekonamy. — Włożyłem go do kieszeni. Ej, do kata! mam go jeszcze! — wykrzyknął, pokazując klucz.

— To jakieś czary!

— Fantasmagoria — rzekł Colline. — Fantastyczność — dodał Rudolf.

— Ale — podjął Schaunard, którego głos zdradzał pewne zaniepokojenie — słyszycie.

— Co?

— Co?

— Mój fortepian, który gra zupełnie sam — ut la mi re do, la si sol re, — Ty hyclu re, a bodaj cię! wciąż fałszywie.

— Ale to pewno nie u pana — rzekł Rudolf, i dodał do ucha Collina, na którym oparł się ciężko: — Urżnięty jest.

— Zdaje się. — Przede wszystkim, to nie fortepian — to flet.

— Ale i ty także jesteś urżnięty, mój drogi — odparł poeta do filozofa, który usiadł na schodach. — To skrzypce.

 — Skrzy... bagat... słuchaj no, Schaunard — bełkotał Colline, ciągnąc przyjaciela za nogę. — Paradne, doprawdy, słyszysz, ten pan utrzymuje że to skrzy...

— Do kroćset bomb! — wykrzyknął Schaunard w najwyższym przerażeniu — fortepian gra ciągle; to...

— Fantasma... goria — zaryczał Colline, upuszczając Jedną z butelek, które trzymał w ręku.

— Fantastyczność... — dodał Rudolf.

Wśród tego tumultu, drzwi otworzyły się nagle; w progu ukazała, się postać ludzka, trzymająca ramienny świecznik, w którym płonęły różowe świece.

— Czego sobie panowie życzą? — spytał, skłoniwszy się grzecznie.

— Och! nieba, com ja uczynił! omyliłem się: to nie moje mieszkanie — rzekł Schaunard.

— Panie — dodali równocześnie Colline i Rudolf, zwracając się do osobistości w progu — chciej pan darować naszemu przyjacielowi, pijany jest do czternastej próby.

Naraz, błysk światłą przeszydo pijaństwo Schaunarda; — odczytał na drzwiach te słowa wypisane blanszem hiszpańskim:

Byłam trzy razy po gwiazdkę.

Femcia

— Ależ tak, ależ tak, oczywiście, jestem u siebie — wykrzyknął — to bilet wizytowy, który Femcia zostawiła mi w dzień Nowego Roku; to moje drzwi.

— Mój Boże, pan wybaczy — rzekł Rudolf — jestem doprawdy zawstydzony.

— Niech pan wierzy — dodał Colline — że ja, z mojej strony, czynnie współdziałam w zawstydzeniu mego przyjaciela.

Młody człowiek nie mógł się wstrzymać od śmiechu.

— Jeśli panowie zechcecie wstąpić na chwilę — odparł — bez wątpienia przyjaciel panów, rozpatrzywszy się w okolicy, uzna swą pomyłką.

— Chętnie.

Za czym, poeta i filozof, ujmując Schaunarda z obu stron pod ramię, wprowadzili go do pokoju lub raczej pałacu Marcela, którego czytelnicy z pewnością poznali.

Schaunard powiódł mętnym okiem dokoła, szepcąc:

— To zadziwiające, jak moje mieszkanko wypiękniało.

— I cóż, przekonałeś się? — spytał go Colline.

Ale Schaunard, spostrzegłszy fortepian, zbliżył się i zaczął preludiować.

— Hej tam, wiara, posłuchajcie no — rzekł, uderzając parę akordów... —Doskonale! bydlątko poznało swego pana: si la sol, fa mi re. — A, hyclu re! zawsze to samo! — Mówiłem przecie, to mój instrument.

— Upiera się — rzekł Colline do Rudolfa.

— Upiera się — powtórzył Rudolf do Marcela.

— A to — dodał Schaunard, pokazując spódniczką usianą gwiazdami, która spoczywała niedbale na krześle — to może nie moja ozdóbka, hę? — To mówiąc, spojrzał podejrzliwie na Marcela. — A to — ciągnął zdejmując ze ściany pozew, o którym była mowa wyżej. I zaczął czytać: — „W następstwie czego pan Schaunard obowiązany jest opróżnić lokal i oddać w dobrym stanie składające go ubikacje, do dnia ósmego kwietnia przed południem. — Doręczono mu powyższy akt, którego koszta wynoszą piąć franków". Aha! to może nie ja jestem pan Schaunard, któremu wypowiada się mieszkanie przez woźnego i zaszczyca wymiarem należytości skarbowej w wysokości pięciu franków? — A, jeszcze to, ciągnął, poznając swoje pantofle na nogach Marcela, czy to nie są moje papucie, dar ukochanej dłoni? Na pana kolej, szanowny panie — rzekł do Marcela — wytłumacz mi pan swą obecność w moich pieleszach.

— Panowie — odparł Marcel, zwracając się szczególnie do Collina i Rudolfa — ten pan — wskazał na Schaunarda — jest u siebie, przyznaję.

— Haha! — wykrzyknął Schaunard — to bardzo szczęśliwie.

— Ale — ciągnął Marcel, — ja też jestem u siebie.

— Jednak, proszę pana — przerwał Rudolf — jeśli nasz przyjaciel rozpoznaje...

— Tak — ciągnął Colline — jeśli nasz przyjaciel!...

— I jeśli, ze swej strony, pan przypomina sobie, że... — ciągnął Rudolf — w jaki sposób...

— Tak — odparł Colline-echo — w jaki sposób...

— Chciejcie panowie usiąść —odparł Marce! — wyjaśnię wam.

— Gdybyśmy tak podlali to wyjaśnienie? — natracił Colline.

— I przegryźli je — dodał Rudolf.

Czterej młodzi ludzie siedli do stołu i przypuścili szturm do kawałka zimnej cielęciny który im odstąpił właściciel sklepiku.

Marcel wytłumaczył wówczas co zaszło tego rana między nim a właścicielem, wówczas gdy przybył aby się wprowadzić.

— Zatem — rzekł Rudolf — pan ma najzupełniejszą słuszność: jesteśmy u niego.

— Jesteście u siebie — rzekł grzecznie Marcel.

Ale trzeba było obszernej pracy, aby wytłumaczyć Schaunardowi to, co zaszło. Komiczny wypadek powikłał jeszcze sytuacje,. Schaunard, szukając czegoś w kredensie, odkrył pieniądze pozostałe z pięćsetfrankówki, którą Marcel zmienił rano u pana Bernard.

— Ha! byłem tego pewny — wykrzyknął — że Traf mnie nie opuści. Przypominam sobie teraz... wyszedłem rano aby gonić za nim. Spóźnił się niby z przyczyny końca kwartału, przyszedł w mej nieobecności. Minęliśmy się, to wszystko. Jak dobrze uczyniłem, żem zostawił klucz w zamku!

— Słodkie szaleństwo! — szepnął Rudolf, patrząc na Schaunarda, który układał monetę w równe słupki.

— Sen, urojenia, oto życie nasze — dodał filozof. Marcel śmiał się.

W godzinę potem, wszyscy czterej spali.

Nazajutrz w południe obudzili się, bardzo zdziwieni zrazu, że się znaleźli tutaj. Schaunard, Colline i Rudolf robili wrażenie, że się nie poznają i tytułowali się przez pan.

Marce] musiał im przypomnieć, że przybyli wczoraj razem.

W tej chwili, stary Durand wszedł do pokoju.

— Proszę pana — rzekł, do Marcela — mamy dziś dziewiątego kwietnia, roku tysiąc osiemset czterdzieści... jest błoto, a J. K. M. Ludwik Filip wciąż jeszcze jest królem Francji i Nawary. — Co! — wykrzyknął Durand, spostrzegając dawnego lokatora — pan Schaunard; którędy?

— Telegrafem — odparł Schaunard.

— Ależ, na miły Bóg — ciągnął odźwierny spoglądając na nowego lokatora — czy i pan także jest kawalarz?..

— Durand — rzekł Marcel — nie lubię aby liberia mięszała się do rozmowy; pójdziesz do sąsiedniej jadłodajni i każesz przynieść śniadanie na cztery osoby. Oto karta, dodał wręczając świstek, na którym skreślił menu. Spiesz się.

— Panowie — zwrócił się Marcel do trzech młodych ludzi — zaprosiliście mnie na wieczerzę wczoraj, pozwólcie zaprosić się dziś na śniadanie; nie do mnie, ale do nas — dorzucił podając rękę Schaunardowi.

Pod koniec śniadania, Rudolf poprosił o głos.

— Panowie — rzekł — pozwólcie abym was opuścił...

— Och, nie — rzekł sentymentalnie Schaunard — nie opuszczajmy się nigdy.

— To prawda, bardzo nam dobrze tutaj — dodał Colline.

— ...was opuścił — ciągnął Rudolf — jutro pojawia się Przepaska Iris, dziennik mód, którego jestem naczelnym redaktorem, muszę przejrzeć korekty. Wracam za godzinę.

— Do diaska! — rzekł Colline — to mi przypomina; że mam udzielić lekcji pewnemu indyjskiemu księciu, który przybył do Paryża, aby się nauczyć po arabsku.

— Pójdziesz jutro — rzekł Marcel.

— Och, nie! — odparł filozof — książę ma zapłacić dziś. — A potem, wyznaję wam, że ten piękny dzień byłby dla mnie stracony, gdybym nie odbył małej przechadzki po halach księgarskich.

— Ale wrócisz? — spytał Schaunard.

— Z chyżością. strzały wypuszczonej niezawodną dłonią — odparł filozof, który lubił niezwykłe obrazy. — I wyszedł z Rudolfem.

— W istocie — rzekł Schaunard zostawszy sam z Marcelem — zamiast wysypiać się na poduszce far niente, trzeba by mi iść poszukać nieco złota dla uśmierzenia chciwości pana Bernard...

— Ależ — rzekł Marcel z niepokojem:  — pan wciąż zamierza się wyprowadzić?

— Ba! — odparł Schaunard — trzeba będzie, skoro otrzymałem woźnieńskie wypowiedzenie, cena pięć franków.

— Ale — ciągnął Marcel — jeśli się pan wyprowadzi, czy zabierze pan i meble?

— Mam tę pretensję; nie zostawię ani włoska, jak mówił pan Bernard.

— Do kaduka! to mi bardzo nie na rękę — rzekł Marcel — wynająłem pańskie mieszkanie z meblami.

— Prawdą, nie myślałem o tym — odparł Schaunard. — A ba! — dodał melancholijnie — nic nie wróży, abym miał znaleźć owe siedemdziesiąt pięć franków dziś, ani jutro, ani później.

— Ale, ale — wykrzyknął Marcel — mam myśl.

— Wywal ją pan — rzekł Schaunard.

— Oto sytuacja: legalnie, mieszkanie jest moje, skorom zapłacił za miesiąc z góry..

— Mieszkanie, tak; ale meble, o ile zapłacę czynsz, zabieram legalnie ja; a gdyby to było możliwe, zabrałbym je nawet pozalegalnie — rzekł Schaunard.

— W ten sposób — ciągnął Marcel — pan ma meble a nie ma mieszkania, a ja mam mieszkanie, a nie mam mebli.

— Ot, co — rzekł Schaunard.

— To mieszkanie podoba mi się — ciągnął Marcel.

— A mnie! — dodał Schaunard — nigdy mi się bardziej nie podobało.

— Otóż, moglibyśmy się ułożyć — rzekł Marcel — zostań pan ze mną; ja dam mieszkanie, pan meble.

— A komorne? — spytał Schaunard.

— Ponieważ ja mam dziś pieniądze, zapłacę; następnym razem kolej na pana. Zastanów się pan.

— Nie zastanawiam się nigdy, zwłaszcza nad propozycją, która mi jest przyjemna; przyjmuję ryczałtem: w istocie malarstwo i muzyka to rodzeństwo.

W tej chwili, wrócili Colline i Rudolf, którzy się spotkali w drodze. Marcel i Schaunard opowiedzieli im o spółce.

— Panowie! — wykrzyknął Rudolf pobrzękując sakiewką — zapraszam całe towarzystwo na obiad.

— Właśnie to samo miałem mieć zaszczyt zaproponować — rzekł Colline, wydobywając sztukę złota i pakując ją sobie w oko. — Mój książę ofiarował mi to, abym zakupił gramatykę hindusko-arabską, którą nabyłem właśnie za sześć su w gotowiźnie.

— A ja — rzekł Rudolf — wycisnąłem trzydzieści franków z  Przepaski Iris pod pozorem, że potrzebuję ich na szczepienie ospy.

— Dziś zatem siedem krów tłustych — rzekł. Schauuard — ja jeden tylko nie miałem żadnej kolędy, to upokarzające.

— Tymczasem — podjął Rudolf — podtrzymuje, swoje zaproszenie.

— I ja także — rzekł Colline.

— Zatem — rzekł Rudolf — rozegramy w cetno i licho, kto zapłaci rachunek.

— Nie — wykrzyknął Schaunard — znam lepszy, ale to o wiele lepszy sposób, aby was wydobyć z kłopota.

— No, cóż takiego?

— Rudolf zapłaci obiad, a Colline postawi kolację.

— Oto co bym nazwał wyrokiem Salomona — wykrzyknął filozof.

Obiad odbył się w prowansalskiej jadłodajni, słynnej ze swych literackich garsonów i swego avoli z czosnkiem.

Ponieważ trzeba było zostawić miejsce na. wieczerzę, jadło się i piło umiarkowanie. Naszkicowana poprzedniego dnia znajomość między Collinem a Schaunardem, następnie zaś Marcelem, stała się zażylsza; każdy z młodych ludzi wywiesił flagę swoich artystycznych przekonań, wszyscy czterej poznali, że równi są co do odwagi i nadziei. Wśród gawędy i dyskusji spostrzegli, że posiadają wspólne sympatie, że wszyscy mają równą sprawność w szermierce słów, która rozwesela nie raniąc, i że młode ich serca zachowały zdolność wzruszeń. Wszyscy czterej wyszli z tego samego punktu aby iść do jednego celu; pomyśleli tedy, iż spotkanie ich to coś więcej, niż banalne qui pro quo przypadku.

Może to Opatrzność, opiekunka opuszczonych, kojarzyła tak ich dłonie, i szeptała do ucha ewangeliczną  parabolę, która powinna być jedynym prawem ludzkości:  „Pomagajcie sobie i kochajcie się wzajem".

Z końcem posiłku zapanował nastrój niemal poważny. Rudolf wstał, aby wznieść toast na zdrowie przyszłości, Colline odpowiedział krótko. Przemówienie to, nie zaczerpnięte z żadnego szpargału, nie odznaczało się pięknym stylem, mówiło bardzo po prostu poczciwą gwarą naiwności, która tak dobrze się wyraża mimo tak lichego wysłowienia.

— Jakiż on głupi, ten filozof! — mruknął Schaunard, trzymając nos w szklance — przez tego cymbała dolewam wody do wina.

Po obiedzie wszyscy udali się do Momusa, gdzie już spędzili poprzedni wieczór. Od tego dnia, zakład stał się nie do wytrzymania dla innych gości.

Po kawie i likierach, ostatecznie ugruntowany klan cygański wrócił do mieszkania Marcela, które otrzymało nazwę Elyseum Schaunarda. Gdy Colline udał się aby zamówić przyrzeczoną wieczerzę, inni postarali się o młynki, race i inne cuda pirotechniki i nim zasiedli do stołu, puścili przez okno wspaniałe ognie sztuczne, które wprawiły w zamęt cały dom. Wśród tego, czterej przyjaciele śpiewali w niebogłosy:

Święćmy, święćmy, święćmy, ten dzień tak uroczył

Nazajutrz rano znaleźli się znów razem, ale już bez zdumienia. Nim każdy do swych zajęć, udali się gromadą na skromne śniadanie do Momusa, gdzie naznaczyli sobie schadzkę na wieczór, i gdzie przez długi czas oglądano ich co dzień.

Oto główne osobistości, które będą wracały w opowiadaniach składających ten tom, nie będący powieścią i nie mający innych pretensyj niż te, które stwierdza jego tytuł. Te Sceny z życia Cyganerii, to w istocie jedynie studia obyczajowe; bohaterowie ich należą do klasy źle sądzonej dotąd, której największą przywarę stanowi nieład, a i w tym mogą przytoczyć na swoje usprawiedliwienie, że ten nieład jest dla nich koniecznością życia.

WYSŁANNIK OPATRZNOŚCI

Schaunard i Marcel, którzy wzięli się dzielnie od rana do roboty, zawiesili na chwilę pracę.

— Tam do licha! ależ dziś głodno! — rzekł Schaunard. I dodał niedbale: — Czy nie śniada się dzisiaj?

Marcel wydał się bardzo zdziwiony tym niewczesnym pytaniem.

— Od kiedyż to śniada się dwa dni z rzędu? — spytał. — Wczoraj był czwartek. — I, w uzupełnieniu tej uwagi, wygłosił z powagą przykazanie:

W piątek nie będziesz spożywał mięsa, ani innego podobnego stworzenia...

Schaunard nie znalazł odpowiedzi i wziął się do obrazu, który przedstawiał równinę zamieszkałą przez. dwa drzewa: czerwone i niebieskie, podające, sobie ręce gałęźmi. Przejrzysta aluzja do słodyczy przyjaźni, w istocie wielce filozoficzna.

W tej chwili, odźwierny zapukał. Przyniósł list do Marcela.

— Należy się trzy su — rzekł.

— Jesteś tego pewny? — odparł artysta. — Więc dobrze, będziesz mi winien.

I zamknął mu drzwi przed nosem.

Marcel wziął list i złamał pieczątkę. Od pierwszych słów zaczął wykonywać po pracowni skoki akrobaty i zaintonował w niebogłosy słynną romancę, która znamionowała u niego najwyższy punkt ukontentowania:

Pochorowało się chłopców dwóch:

Jednemu ścierpł, drugiemu spuchł;

Zabrano ich do kliniki,

Kiki, kiki, kikiryki!

— Hurra — rzekł Schaunard, podejmując:

Do łóżek ich złożono wraz,

Aby im lepiej zeszedł czas.

 — Znamy to!  

Marcel podchwycił:

Nie będziesz brykał chłopczyku!

Kuku, kuku, kukuryku!

— Jeśli nie umilkniesz — rzekł Schaunard, który odczuwał już lekkie objawy pomieszania zmysłów wykonani allegro z mojej symfonii O znaczeniu błękitu w sztuce.

I zbliżył się do fortepianu.

Groźba,ta podziałała na kształt kropli zimnej wody, padającej w naczynie z wrzątkiem.

Marcel uspokoił się jakby czarami.

— Masz — rzekł podając list przyjacielowi. — Czytaj.

Było to zaproszenie na obiad do pewnego posła, światłego protektora sztuk, a w szczególności Marcela, który malował portret jego wiejskiej siedziby.

— To na dziś — rzekł Schaunard — szkoda wielka, że ten bilet nie jest ważny na dwie osoby. Ale w istocie, prawda, twój poseł jest ministeriałem: nie możesz, nie  powinieneś przyjąć: zasady twoje bronią ci pożywać chleb maczany w pocie ludu.

— Ba! — rzekł Marcel — lewe centrum, świeżo głosował przeciw rządowi. Zresztą, ma mi się wystarać o zamówienie i przyrzekł mnie wprowadzić w świat; przy tym, widzisz, mimo że dziś piątek, czuję w sobie żarłoczność Ugolina i pragnę jeść obiad. Ot, co.

— Są jeszcze inne przeszkody — podjął Schaunard, zazdrosny b gratkę przyjaciela. — Nie możesz iść na proszony obiad w czerwonej bluzie i w kaszkiecie.

— Pójdę pożyczyć fraka od Rudolfa albo Collina.

— Młody szaleńcze, zapominasz, że jesteśmy po dwudziestym i że w tej epoce fraki znajdują się w bezpiecznym schronieniu?

— Znajdę przecież do piątej jakiś czarny garnitur.

— Takie samo staranie zajęło mi trzy tygodnie, kiedy byłem proszony na wesele kuzyna, a było to w początku stycznia.

— Więc pójdę jak jestem — podjął Marcel, chodząc wielkimi krokami. — Nie będzie, powiedziane, iż nędzna kwestia etykiety przeszkodzi mi uczynić pierwsze kroki w wielkim świecie.

— Ale, ale — przerwał Schaunard znajdując radość w tym aby martwić przyjaciela — a buty?

Marcel wyszedł w stanie podrażnienia niepodobnym do opisania. Po dwóch godzinach wrócił uzbrojony w kołnierzyk.

— Oto wszystko co mogłem znaleźć — rzekł miłosiernym tonem.

— Nie warto było gonić za taką drobnostką — odparł Schaunard — mamy tu pod dostatkiem papieru na cały tuzin.

— Ale — rzekł Marcel szarpiąc sobie włosy — musimy przecież mieć jakieś rzeczy.

I rozpoczął długie poszukiwania po wszystkich kątach. Po godzinnym pościgu, zrealizował kostium następujący: Majtki w szkocką kratę. Szary kapelusz. Czerwony krawat. Jedną rękawiczkę niegdyś białą. Rękawiczkę czarną.

— Od biedy można by z nich złożyć parę czarnych — rzekł Schaunard. — Ale, kiedy się ubierzesz, będziesz wyglądał jak widmo słoneczne. Ostatecznie, skoro się jest kolorystą!...

Przez ten czas, Marcel przymierzał trzewiki! Fatalność! oba były z jednej nogi! Zrozpaczony artysta spostrzegł w kącie stary but, w który rzucało się zużyte tubki od farb. Chwycił go.

— Cudowna para — rzekł ironiczny towarzysz — jeden w szpic a drugi ścięty.

— Nie będzie znać, powerniksuję je.

— To myśl! Brak tylko obowiązkowego czarnego garnituru.

— Och! — rzekł Marcel gryząc sobie palce — dałbym zań dziesięć lat życia i prawą rękę, widzisz?

 Usłyszeli znowu pukanie. Marcel otworzył.

— Pan Schaunard? — rzekł nieznajomy, zatrzymując się w progu.

— To ja — odparł malarz zapraszając gestem.

— Panie — rzeki nieznajomy, posiadacz typowej zacnej fizjognomii prowincjała, kuzyn mój mówił mi wiele o pańskim talencie do portretów; mając tedy wybrać się do kolonij, dokąd mnie wysyłają cukrownicy z Nantes, pragnąłbym zostawić wspomnienie dla rodziny. Dlatego, przychodzę  do pana...

— O święta Opatrzności!... — szepnął Schaunard. — Marcel, podaj krzesło panu...

— Blancheron — odparł nieznajomy: — Blancheron z Nantes, delegat przemysłu cukrowego, były mer w V..., kapitan Gwardii Narodowej i autor broszury o kwestii cukrowej.

— Wielki to zaszczyt dla mnie, że mnie pan wyróżnił swoim wyborem — rzekł artysta skłaniając się przed delegatem hurtowników. — W  jaki sposób życzy pan sobie mieć wykonany portret?

— W miniaturze, o tak — odparł pan Blancheron, wskazując portret olejny — dla cukrownika bowiem, jak i dla wielu innych, wszystko co nie jest malarstwem pokojowym jest miniaturą, nie ma nie pośredniego. — Naiwność ta dała Schaunardowi miarę poczciwca z którym miał do czynienia, zwłaszcza gdy ów dodał, iż pragnie aby portret wykonano delikatnymi farbami.

— Me używam nigdy innych — rzekł Schaunard. — Jakiej wielkości życzy pan sobie portret?

— O, taki — odparł pan Blancheron pokazując metrowe płótno. — Ale co to kosztuje?

— Od pięćdziesięciu do sześćdziesięciu franków; pięćdziesiąt bez rąk, sześćdziesiąt z.

— O do licha! kuzyn mówił mi o trzydziestu frankach.

— To zależy od sezonu — rzekł malarz; — w niektórych porach roku farby są o wiele droższe.

— O! to tak jak w cukrze?

— Najzupełniej.

— Niechże będzie tych pięćdziesiąt franków — rzekł pan Blancheron.

— Źle pan robi; za dziesięć franków miałby pan ręce, w których, pomieściłbym pańską broszurę, to byłoby pochlebne.

— Na honor, ma pan słuszność.

— Do kroćset bomb! — rzekł w duchu Schaunard — jeśli tak pójdzie dalej, pęknę i zranię go swoim odłamkiem.

— Uważałeś? — szepnął mu Marcel.

— Co?

— Ma czarny garnitur.

— Rozumie i wchodzę w twoją myśl. Pozwól mi działać.

— Zatem, panie — rzekł delegat — kiedy zaczniemy? Nie trzeba by odwlekać, niedługo wyjeżdżam.

— I ja również mam małą podróż przed sobą; pojutrze opuszczam Paryż. Zatem, jeśli pan chce, zaczniemy natychmiast. Jeden dobry seans posunie nas znacznie naprzód.

— Ale niebawem będzie noc, a nie można malować przy świetle — rzekł pan Blancheron.

— Moja pracownia urządzona jest w ten sposób, że można w niej pracować o każdej porze... — odparł malarz. — Jeśli pan zechce zdjąć surdut i upozować się, zaczniemy.

— Zdjąć surdut? A to na co?

— Czy nie wspominał pan, że pan przeznacza ten portret dla rodziny?

— W istocie.

— Zatem, w takim razie, należy pana przedstawię w stroju domowym, w szlafroku. To zresztą bardzo przyjęte.

— Ale ja nie mam szlafroka tutaj...

— Ja mam. Wypadek taki jest przewidziany — rzekł Schaunard, podając swemu modelowi łach pocętkowany wincjała o wahanie.

— To jakiś osobliwy kostium — rzeki.

— I bardzo cenny — odparł malarz. — Pewien wezyr turecki ofiarował go mistrzowi Horacemu Vernet, który go dał mnie. Jestem jego uczniem.

— Jest pan uczniem Verneta? — rzekł Blancheron.

— Tak, panie, szczycę się tym. (Okropność, szepnął w duchu, zapieram się swoich bogów).

— Jest czym, młody człowieku — odparł delegat, wdziewając szlafrok tak szlachetnego pochodzenia.

— Powieś surdut pana na wieszadle — rzekł Schaunard do przyjaciela mrugając znacząco.

— Słuchaj no — szepnął Marcel rzucając się na łup i wskazując Blancherona — to pyszna sztuka! gdybyś mógł zachować,z niego próbkę?

— Postaram się! ale nie o to chodzi, ubieraj się i pyrgaj. Bądź z powrotem o dziesiątej, przytrzymam go do  tej pory. Przynieś mi zwłaszcza coś w kieszeni,

— Przyniosę ci ananasa — rzekł Marcel zmykając.

Ubrał się śpiesznie, surdut leżał na nim jak ulał, po czym wyszedł z pracowni drugimi drzwiami.

Schaunard wziął się do roboty. Kiedy zapadła już zupełna ciemność, pan Blancheron usłyszał że bije szósta; przypomniał sobie, że nie jadł obiadu. Podzielił się z malarzem tym spostrzeżeniem.

— Jestem w tym samym położeniu; ale, aby panu wygodzić, obejdę się dziś wieczór. Byłem zaproszony do pewnego księcia — rzekł  Schaunard. — Ale nie możemy przerywać, to by zmąciło podobieństwo.

Wziął się do pracy.

— Właściwie — rzekł nagle — moglibyśmy zjeść obiad nie odrywając się. Jest tu na dole wyborna restauracja, przyniosą nam. wszystko czego żądamy.

I Schaunard zatrzymał się, oczekując skutku owej liczby mnogiej.

— Podzielam pańską myśl — rzekł pan Blancheron — w zamian pochlebiam sobie, że mi pan nie odmówi towarzystwa.

Schaunard skłonił się.

— Ejże — rzekł sobie w duchu — to dzielny człowiek, prawdziwy wysłannik Opatrzności. Zechce pan ułożyć menu? — spytał swego amfitriona.

— Uczyni mi pan grzeczność biorąc ten trud na siebie — odparł uprzejmie przemysłowiec.

— Pożałujesz tego, aniołku, zanucił malarz zbiegając po cztery schody na dół.

Wszedł do jadłodajni, stanął przy kantorze i zredagował porządek dań, który przyprawił o bladość gospodarza.

— Napój: wino bordo w obfitości.

— Któż to zapłaci?

— Nie ja, przypuszczam — rzekł Schaunard — ale wujaszek, którego ujrzysz pan u mnie na górze, smakosz nad smakoszami. Toteż, staraj się pan popisać, i żebyśmy byli obsłużeni w pół godziny, na porcelanie!

O ósmej, pan Blancheron wylewał na łonie nowego przyjaciela swoje poglądy na przemysł cukrowy i recytował Schaunardowi swą broszurę.

Malarz towarzyszył mu na klawikordzie.

O dziewiątej, pan Blancheron i jego przyjaciel tańczyli galopadę i tykali się.

O jedenastej, poprzysięgli nigdy się nie opuszczać i sporządzili obaj testament, w którym każdy przekazywał drugiemu cały majątek.

O północy, Marcel wrócił i zastał ich tulących się w objęciach; płakali jak bobry, w pracowni zaś było już na pół cala wody. Marcel potknął się o stół i ujrzał szczątki królewskiej uczty, Obejrzał butelki, były doszczętnie wypróżnione.

Chciał zbudzić Schaunarda, ale ten zagroził mu śmiercią, jeśli mu wydrze Blancherona, z  którego sporządził sobie poduszkę.

— Niewdzięczny! — rzekł Marcel wydobywając z kieszeni garść orzechów. — A ja mu przyniosłem obiad!

POSTNE GRUCHANIA

Jednego wieczoru, w poście, Rudolf wrócił wcześnie do domu z  postanowieniem wzięcia się do pracy Ale, ledwie siadł do stołu i zatopił pióro w kałamarzu, odciągnął jego uwagę osobliwy szelest; przyłożywszy ucho do nie dyskretnego przepierzenia, doskonale wyróżnił rozmowę przeplataną pocałunkami i innymi onomatopejami miłosnymi.

— Tani do licha! — pomyślał Rudolf patrząc na zegarek — jeszcze wcześnie... a moja sąsiadka, to Julia, która przechowuje zazwyczaj swego Romea długo po śpiewie skowronka. Nie będę mógł pracować tej nocy.

I, wziąwszy kapelusz, wyszedł.

Oddając klucz na dole, zastał żonę odźwiernego w ramionach jakiegoś gacha. Biedna kobieta przeraziła się tak, iż przez więcej niż pięć minut nie zdołała pociągnąć za sznurek.

— Doprawdy — pomyślał Rudolf — bywają chwile, w których odźwierna staje się znów kobietą.

Otwierając bramę, natknął się na strażaka i kucharkę, którzy trzymali się za ręce i wymieniali zadatki miłości.

— Ech! do kroćset! — rzekł Rudolf pod adresem rycerza sikawki i jego rozłożystej towarzyszki — ci heretycy nie myślą wcale o tym, że mamy post.

I ruszył do jednego z przyjaciół w sąsiedztwie.

— Jeżeli Marcel jest w domu — myślał — spędzimy wieczór obgadując Collina. Trzeba coś robić, ostatecznie.

Kiedy zapukał energicznie, drzwi uchyliły się do połowy i ukazał się młody człowiek w lekkim stroju: jedynie w binoklach i w koszuli.

— Nie przyjmuje. — rzekł.

— Dlaczego?

— Ot! — rzekł Marcel, ukazując główkę kobiecą, która pojawiła się zza firanki — oto moja odpowiedź.

— Nie jest miła — odparł Rudolf, któremu zamknięto drzwi przed nosem.

— A, ba! — rzekł do siebie na ulicy — co robić? Gdybym zaszedł do Collina? Spędzilibyśmy wieczór, wymyślając na Marcela.

Przechodząc ulicą de l'Ouest, zazwyczaj ciemną i mało uczęszczaną, Rudolf rozpoznał cień, który przechadzał się melancholijnie żując rymy między zębami.

— Hej tam! — rzekł Rudolf — cóż to za sonet wystaje pod oknami? Patrzcie, to Colline!

— Rudolf! Gdzież ty idziesz!

— Do ciebie.

— Nie zastaniesz mnie w domu. -— Cóż ty tu robisz?

— Czekam.

— Na co!

— Ba! — rzekł Colline z drwiącą emfazą, — na co można czekać, kiedy się ma dwadzieścia lat, kiedy są gwiazdy na niebie i piosenki w powietrzu.

— Mów prozą.

— Czekam kobiety.

— Dobranoc — rzekł Rudolf, i puścił się w dalszą drogę, monologując pod nosem. — Cóż u diaska! — mówił — czy to dziś św. Kupidyna i czy nie będę mógł uczynić kroku by się nie natknąć na zakochanych? To niemoralne i gorszące. Co robi policja?

Ponieważ Ogród Luksemburski był jeszcze otwarty, Rudolf wszedł dla skrócenia drogi. Pośród opustoszałych ścieżek, widział raz po raz uciekające przed nim, jak gdyby przestraszone odgłosem kroków obejmujące się pary, łowiące, jak powiedział poeta:

...Podwójną słodycz ciemności i ciszy.

— To mi wieczór wyraźnie skopiowany z romansu — rzekł Rudolf. Mimo to, przeniknięty mimo woli jakimś leniwym czarem, usiadł na ławce, patrząc sentymentalnie w księżyc.

Po jakimś czasie, popadł w moc gorączkowych halucynacyj. Zdało mu się, że bogowie i bohaterowie z marmuru zaludniający ten ogród zstępują z piedestałów, aby się umizgać do bogiń i heroin, swoich sąsiadek; wyraźnie widział grubego Herkulesa kropiącego madrygały Wenerze, której tunika zdała mu się osobliwie podkasana.

Z ławki, gdzie siedział, spostrzegł na sadzawce łabędzia, który pożeglował w stroną pobliskiej nimfy.

— Dobryś! — pomyślał Rudolf, który brał z dobrą wiarą całą tę mitologię. — Jowisz wybiera się na schadzkę z Ledą. Byle ich tylko dozorca nie przyłapał!

Utopił czoło w dłoniach i zapuścił się głębiej w gęstwę uczucia. Ale, w najpiękniejszym momencie, Rudolf wstrząsnął się nagle, zbudzony przez dozorcę, który zbliżył się i uderzył go po ramieniu.

— Trza wychodzić, panie — rzekł.

— To bardzo szczęśliwie — pomyślał Rudolf. — Gdybym został tu jeszcze pięć minut, zakwitłoby mi w sercu więcej niezapominajek, niż ich rośnie nad brzegami Renu lub w romansach Alfonsa Karr.

I, wyciągając nogi, opuścił śpiesznie Luksemburg, nucąc sentymentalną romancę, która była dlań niby Marsylianką mdłości.

W pół godziny później — nie wiem jak — znalazł się w Prado, siedząc przy szklance ponczu i gawędząc z rosłym młodzieńcem, słynnym ze swego nosa. Nos ów, osobliwym przywilejem, jest orli z profilu a spłaszczony en face; arcy-nos, któremu nie zbywa na dowcipie i który dosyć miał miłosnych przygód, aby, w podobnym wypadku, móc udzielić przyjacielowi rady i pomocy.

—Zatem — mówił Aleksander Schaunard, ów człowiek z nosem... — jesteś zakochany?

— Tak, mój drogi; chwyciło mnie to przed chwilą, nagle, niby straszny ból zębów... w sercu.

— Daj no tytoniu — rzekł Aleksander.

— Wyobraź sobie — ciągnął Rudolf — że, od dwóch godzin, spotykam samych zakochanych, same pary. Wpadłem na myśl, aby wstąpić do parku, gdzie widziałem wszelkiego rodzaju fantasmagorie... Strasznie mi to poruszyło serce; lęgną się w nim same elegie; beczę, i grucham; przeobrażam się w półjagnię, półgołębia. Przypatrz się dobrze, muszę być porośnięty wełną i pierzem.

— Co ty dziś piłeś? — rzekł Aleksander zniecierpliwiony... — ty mi jakieś kawały urządzasz.

— Upewniam cię, że jestem zupełnie trzeźwy — rzekł Rudolf. — To znaczy, nie. Ale oznajmiam ci, że czuję potrzebę uściskania czegoś... Widzisz, Aleksandrze, człowiek nie powinien żyć sani: słowem, trzeba abyś mi pomógł znaleźć; kobietę... Pokręcimy, się po sali i pierwszej, którą ci wskażę, pójdziesz powiedzieć, że ją kocham.

— Czemu nie powiesz sam? — odparł Aleksander swym wspaniałym basem.

— Ech, mój drogi — rzekł Rudolf — wierzaj mi, zapomniałem zupełnie jak się brać do takich rzeczy. We wszystkich moich przygodach zawsze przyjaciele moi pisali przedmowę, niekiedy nawet zakończenie. Nigdy nie umiałem zacząć.

— Wystarczy umieć skończyć — rzekł Aleksander — ale rozumiem cię. Widziałem tu młodą dziewczynę, która lubi cymbały, mógłbyś się jej nadać.

— Ach. — dodał Rudolf — chciałbym aby miała białe rękawiczki i niebieskie oczy.

— Psiakość! niebieskie oczy, nie mówię... ale rękawiczki... wiesz, nie można mieć wszystkiego na raz... Przejdźmy wszelako do dzielnicy arystokratycznej.

— Patrz no — rzekł Rudolf wchodząc do sali, w której gromadziły się miejscowe wytwornisie — ta wydaje mi się bardzo słodka... Wskazał młodą dziewczynę, dość wykwintnie ubraną, siedzącą w kącie.

— Dobra! — odparł Aleksander — zostań trochę z tyłu; cisnę jej w twoim imieniu na podołek żagiew namiętności. Kiedy będzie pora się zjawić... zawołam cię.

Dziesięć minut Aleksander rozmawiał z młodą dziewczyną, która, od czasu do czasu, wybuchała wesołym śmiechem, w końcu zaś rzuciła Rudolfowi uśmiech, mówiący dość wyraźnie:

— Chodź pan, pański adwokat wygrał sprawę.

— Jazda teraz — rzekł Aleksander — zwycięstwo przy nas; mała nie jest z pewnością zbyt okrutna; ale na początek, bierz z tonu naiwności.

— Nie potrzebujesz mi tego zalecać.

— Zatem, zostaw mi trochę tytoniu i przysiądź się do niej.

— Mój Boże — rzekła młoda dziewczyna, skoro Rudolf zajął miejsce przy jej boku — jaki ten pański przyjaciel zabawny, ma głos jak harmonia...

— Bo też to muzyk — odparł Rudolf...

W dwie godziny później, Rudolf i jego towarzyszka zatrzymali się pod domem przy ul. St. Denis.

— Tu mieszkam — rzekła młoda dziewczyna.

— Zatem, droga Ludwisiu, kiedy cię zobaczę i gdzie?

— U pana, jutro wieczór, o ósmej.

— Z pewnością?

— Oto zadatek — odparła Ludwisia podając świeże policzki Rudolfowi, który skwapliwie wgryzł się w te piękne i źrałe owoce młodości i zdrowia.

Rudolf wrócił do domu pijany szczęściem.

— Ho! — rzekł przebiegając pokój wielkimi krokami — to się nie może tak skończyć: musze, spłodzić wiersze.

Nazajutrz rano, odźwierny znalazł w pokoju jakich trzydzieści ćwiartek papieru, na których czele rozkładał się majestatycznie samotny aleksandryn:

O miłości, miłości! młodych serc władczymi!

Tego dnia — nazajutrz — wbrew swoim obyczajom, Rudolf obudził się bardzo wcześnie. Mimo, że niezbyt wyspany, zerwał się natychmiast.

— Ha! — wykrzyknął — dziś zatem ów wielki dzień... Ale dwanaście godzin oczekiwania... Czym zapełnić tych dwanaście wieczności?...

Spojrzenie jego padło na biurko; zdało mu się, iż pióro zatrzepotało skrzydłem, mówiąc: Pracuj!

— Aha, właśnie, pracuj, do czarta ż gryzmołami!... Nie wysiedzę tutaj: cuchnie tu atramentem.

Zakwaterował się w jakiejś kawiarni, gdzie był pewny, że nie spotka przyjaciół.

— Spostrzegliby, że jestem zakochany — pomyślał — i oskubaliby mi z góry mój ideał.

Po bardzo zwięzłym posiłku, pobiegł na kolej i wsiadł do wagonu.

Za pół godziny znalazł się w lasku Ville d'Avray.

Rudolf przechadzał się cały dzień, błądząc wśród odmłodzonej przyrody i wrócił do Paryża aż wieczór.

Doprowadziwszy do porządku świątynię, która miała przyjąć jego bóstwo, Rudolf dopełnił tualety zastosowanej do okoliczności, żałując, że nie może się ubrać na biało.

Od siódmej do ósmej był pastwą gorączki oczekiwania. Ta powolna męczarnia przypomniała mu dawne dni i dawne miłości, które stroiły je czarem. Następnie, wedle zwyczaju poety, marzyła mu się już wielka namiętność, miłość w dziesięciu tomach, istny poemat z blaskami księżyca, zachodami słońca, schadzkami pod wierzbą, zazdrościami, westchnieniami itd. Tak było za każdym razem kiedy Traf sprowadzał kobietę do jego drzwi, i żadnej nie zdarzyło się opuścić jego izdebki, aby nie uniosła na czole aureoli, a na szyi naszyjnika łez.

„Wolałaby raczej kapelusz albo buciki", mówi mu przyjaciele; ale Rudolf upierał się, i, aż dotąd, liczne „szkoły" jakie przeszedł nie mogły go uleczyć. Oczekiwał wciąż kobiety, godzącej się pozować za bóstwo, anioła w aksamitnej sukni, do którego mógłby adresować sonety, pisane na liściach wierzby.

Wreszcie, Rudolf usłyszał jak wydzwania święta godzina; kiedy zaś ostatnie uderzenie rozlegało się na metalowym cyferblacie, zdało mu się że Amor i Psyche, których postacie wieńczyły zegar, zaplatają w uścisku alabastrowe ciała. W tej chwili rozległo się nieśmiałe pukanie.

Rudolf pobiegł otworzyć; była to Ludwisia. — Jestem słowna, jak pan widzi — rzekła.

Rudolf zasunął firanki i zapalił nową świecę.

Przez ten  czas, dziewczyna pozbyła się szala i kapelusza, które złożyła na łóżku. Na widok olśniewająco białej pościeli uśmiechnęła się — i prawie zarumieniła.

Ludwisia była raczej wdzięczna niż ładna; świeża twarzyczka przedstawiała kuszące połączenie naiwności i sprytu. Coś niby motyw Greuze'a w ujęciu Gavarniego. Wszystkie powaby młodości były zręcznie uwydatnione strojem, który, mimo iż bardzo prosty, dowodził owej wrodzonej zalotności jaką posiada każda kobieta, od pieluszek do ślubnej sukni. Proca tego, zdaje się, że Ludwisia osobliwie wystudiowała teorię gestu, i przybierała wobec Rudolfa, śledzącego ją okiem artysty, mnóstwo powabnych póz, których sztuczność miała niekiedy więcej wdzięku niż natura: nóżki jej, delikatnie obute, były dość drobne... nawet dla romantyka rozkochanego w andaluzyjskieh i chińskich, miniaturach. Co do rąk, delikatność ich świadczyła o próżniactwie. W istocie, od jakich sześciu miesięcy, Ludwisia nie miała przyczyny lękać się ukąszeń igły. Krótko mówiąc, była ona jednym z owych przelotnych i wędrownych ptaków, które, z fantazji a często z potrzeby, ścielą, na jeden dzień, lub raczej jedną noc, gniazdko na poddaszach dzielnicy łacińskiej i zostają tam chętnie kilka dni, kiedy je ktoś umie przytrzymać miłostką — lub wstążkami.

Porozmawiawszy godzinę z Ludwisia, Rudolf pokazał jej, niby przykład, Amora i Psyche.

— Czy to Paweł i Wirginia? — rzekła.

— Tak —odparł Rudolf, który nie chciał na początek sprzeciwiać się jej.

— Dobrze odrobione — rzekła Ludwisia.

— Niestety! — pomyślał Rudolf patrząc na nią — biedne dziecko nie posiada ogłady literackiej. Pewien jestem, że ogranicza się do ortografii serca...

Wśród tego, ponieważ Ludwisia skarżyła się, że buciki ją cisną, pomógł jej uprzejmie rozsznurować obuwie. Naraz, światło zgasło.

— Co to! — wykrzyknął Rudolf — kto zdmuchnął świecę?

Odpowiedział mu wesoły wybuch śmiechu. W kilka dni później, Rudolf spotkał na ulicy jednego z przyjaciół.

— Co z tobą? — spytał tenże. — Nigdzie cię nie widać.

— Uprawiam poezję domową — odparł Rudolf.

Nieszczęśliwy mówił prawdę. Żądał od Ludwisi więcej niż biedne dziecko mogło mu dać. Ta gęśl nie umiała wydobyć z siebie tonów lutni. Mówiła, aby tak rzec, gwarą miłości, gdy Rudolf chciał koniecznie mówić wielkim stylem uczuć. Toteż, nie rozumieli się zgoła.

W tydzień później, na tym samym balu na którym poznała Rudolfa... Ludwisia spotkała młodego blondyna, który przetańczył z nią kilka razy, a z  końcem wieczoru odprowadził ją do siebie.

Był to student z drugiego roku, przemawiał bardzo dobrze prozą rozkoszy, miał ładne oczy i dźwięczną sakiewkę.

Ludwisia poprosiła go o papier i atrament i napisała do Rudolfa następujący list:

„Nie rahój jusz na mnie, ścizkam cię ostatni ras... Bądź zdróf.

„Lódwisia".

Gdy wieczorem, wróciwszy do domu, Rudolf odczytywał ten bilecik, światło zgasło nagle.

— Ot — rzekł Rudolf w zadumie — to świeca, którą zapaliłem w wieczór gdy przyszła Ludwisia: przeznaczone jej było zakończyć naszą miłostkę. Gdybym wiedział, wybrałbym dłuższą, dodał z akcentem wpół goryczy, wpół żalu, i złożył bilecik kochanki w szufladzie, którą nazywał katakumbami miłości.

Jednego dnia będąc u Marcela, Rudolf, chcąc zapalić fajkę, podniósł kawałek papieru, na którym poznał pismo i ortografię Ludwisi.

— Mam — rzekł do przyjaciela — autograf tej samej osoby; tylko są w nim o dwa błędy mniej niż w twoim. Czy to nie znaczy, że kochała mnie więcej niż ciebie ?

— To znaczy, że jesteś dudek — odparł Marcel — biały karczek i białe ramiona nie potrzebują gramatyki.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ALI-RODOLFO, CZYLI TUREK Z MUSU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TALAR KAROLA WIELKIEGO

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PANNA MUZETA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NURTY PAKTOLU

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CO KOSZTUJE PIĘCIOFRANKÓWKA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PODBIEGUNOWE FIOŁKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYLĄDEK BURZ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAWIARNIA CYGANERII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYJĘCIE DO CYGANERII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBLEWANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MIMI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DONEC GRATUS...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZEJŚCIE PRZEZ MORZE CZERWONE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TUALETA GRACJI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZARĘKAWEK FRANUSI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAPRYSY MUZETY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MIMI PORASTA W PIÓRKA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROMEO I JULIA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

EPILOG MIŁOŚCI RUDOLFA I MIMI

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RAZ TYLKO SIĘ JEST MŁODYM!

W rok po śmierci Mimi, Rudolf i Marcel, którzy nie rozstali się z sobą, obchodzili uroczyście wejście w oficjalny świat sztuki. Marcel dostał się w końcu do Salonu i wystawił dwa obrazy, z których jeden zakupił bogaty Anglik, eks-kochanek Muzety. Dzięki tej sprzedaży oraz rządowemu zamówieniu, Marcel mógł w części spłacić dawne długi. Urządził sobie mieszkanie i miał porządną pracownię. Prawie w tym samym czasie, Schaunard i Rudolf zjawili się przed forum publiczności, tej, która daje rozgłos i majątek, jeden z albumem pieśni śpiewanych na wszystkich koncertach, drugi z książką, która zajęła krytykę cały miesiąc. Co się tyczy Barbemuche'a, ten od dawna już zrezygnował z cyganerii. Colline dostał spadek i ożenił się bogato; dawał wieczorki z muzyką i ciastkami.

Jednego wieczoru, Rudolf, siedząc w swoim fotelu, z nogami na swoim dywanie, ujrzał Marcela, który wpadł silnie poruszony.

— Nie zgadujesz, co mi się zdarzyło? — rzekł.

— Nie — odparł poeta. — Wiem że byłem u ciebie, że byłeś w domu i że mi nie otworzono.

— Słyszałem cię, w istocie. Zgadnij tylko, kto był u mnie?

— Skądże ja mogę wiedzieć?

— Muzeta, która wpadła do mnie wczoraj wieczór, w karnawałowym kostiumie.

— Muzeta, odnalazłeś Muzetę — rzekł Rudolf z odcieniem żalu.

— Nie lękaj się, nie podejmowaliśmy nieprzyjacielskich, kroków; Muzeta przyszła spędzić u mnie ostatnią swą cygańską noc.

— Jak to?

— Wychodzi za mąż.

— Co znowu! — wykrzyknął Rudolf. — Za kogo, dobry Boże!

— Za jakiegoś poczmistrza, który był opiekunem jej ostatniego kochanka. Osobliwa figura, jak się zdaje. Muzeta oświadczyła mu: „Drogi panie, nim panu oddam ostatecznie rękę i pójdę do ślubu, chcę mieć tydzień swobody. Mam różne sprawy do uporządkowania. Wreszcie chcę wypić ostatni kieliszek szampana, zatańczyć ostatniego kadryla i uścisnąć mego kochanka Marcela, który, jak słyszę, zrobił się zwykłym filistrem". I, przez tydzień, kochana istota szukała mnie. W ten sposób wpadła do mnie wczoraj wieczór, właśnie gdy myślałem o niej.

Ach, przyjacielu! w rezultacie, spędziliśmy smutną noc; to już ani podobne do tego co było! Robiliśmy wrażenie lichej kopii arcydzieła; nabazgrałem nawet, z okazji tego ostatniego rozstania, lamentację, którą ci zaraz odpłaczę, jeśli pozwolisz. I Marcel zaczął nucić następujące strofki:

Wczoraj, gdy snuły się jaskółki,

Gdy powiał świeży wiosny prąd,

Obraz niewiernej przyjaciółki

Zjawił się w duszy — nie wiem! skąd.

W tęsknej zadumie — przez dzień cały

Nad kałamarzem dawnych lat,

Wskrzeszałem myślą czar przebrzmiały,

Co mi radością złocił świat.

— Nie — moja miłość nie umarła,

Zwycięska wyszła z tylu prób;

I gdybyś nagle drzwi otwarła,

Już byś mię miała u swych stóp.

Płocha kochanko marzyciela,

Muzeto! Muzo dawnych snów!

Błogosławiony chleb wesela,

Spożylibyśmy społem znów.

Meble me, nasze przyjacioły,

— Wiedz! — już odświętnym blaskiem lśnią.

Jakby w nadziei tej wesołej,

Że ujrzą wkrótce, panią swą.

Wróć! Wszystkie znowu ci usłużą,

Każdy twój kaprys spełnią w mig;

Poznasz łóżeczko, szklankę dużą,

Z której ostatni piłaś łyk.

W letnią niedzielę już od ranka

Będziemy hasać w cieniu drzew;

Wieczór, podmiejska gdzieś altanka

Ukoi chłodem wrzącą krew;

Tam, gdy po skwarnym siędziem znoju,

Piosenki twojej dźwięczny ptak

Umacza skrzydła w winnym znoju,

Zanim w powietrzny frunie szlak.

Wnet się marzenia spełniać zdało —

— Gdy karnawału rozgwar ścichł,

Przyszła Muzeta ma nieśmiało,

By znów w ramionach spocząć mych.

Lecz po radości półgodzinnej,

Poznaliśmy że minął szał,

Żem był już dla niej jakiś inny,

Żem ją przed laty inną znał.

Bądź zdrowa, miła! nie odżyje

Strun potarganych śpiewny głos,

Umarłą naszą miłość kryje

Kalendarzowych kartek stos.

Tylko dni dawnych popieliska

Czasem w pamięci zalśnią nam;

W popiołach złotych klucz połyska

Od straconego raju bram.

Zatem — rzekł Marcel skończywszy — możesz być spokojny; miłość moja (umarła na dobre, skora zdołałem wypisać jej nagrobek.

— Biedny Marcelu — rzekł Rudolf — rozsądek twój bije się z sercem, uważaj aby go nie zabił.

— Już się stało — odparł malarz; — koniec już  z nami, mój stary, jesteśmy umarli i pochowani. Raz się jest młodym. Gdzie idziesz na obiad?

— Jeśli chcesz — rzekł Rudolf — chodźmy zjeść obiad za dwadzieścia su w naszej dawnej knajpce przy ulicy Du Four, gdzie talerze są z grubego fajansu i gdzie tacy głodni wstawaliśmy od stołu.

— Na honor, nie — odparł Marcel. — Godzę się chętnie spoglądać w przeszłość, ale niech to będzie przy butelce prawdziwego wina i w wygodnym fotelu. Cóż chcesz, zepsułem się. Lubię już tylko to co dobre.