Ewa Felińska

SIESTRZENICA I CIOTKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

SIESTRZENICA I CIOTKA

powieść obyczajowa

Felińska Ewa

I.

W pewnéj okolicy Litwy rozciągającéj się po nad brzegami Szczary, wśród rozległego dziedzińca przypierającego do stawu, stoi dom drewniany dość obszerny, z gankiem o cztérech kolumnach, frontem do stawu obrócony, tarcicami szczerniałemi od niepogód zewnątrz obity.

Dwie oficyny po bokach, daléj stajnie, wozownie i inne budowle gospodarskie porządnie i mocno zbudowane, bez oglądania się na koszta, świadczą, że ten co je wznosił, miał na oku nie tylko siebie i chwilę obecną, ale i o następnych myślił pokoleniach.

Jednak, mimo całą staranność w nadaniu tym robotom trwałości i mocy, widno, że zamiar budowniczego został chybiony, a ząb zniszczenia powyrządzał swe psoty. Tam dziura w dachu nie naprawiona daje wolny przystęp deszczom i śniegom, gdzieindziéj drzwi wywalone, napróżno wzywają ręki, któraby je podniosła i osadziła na zawiasach, tam wyłamane sztachety, ówdzie słup obalony, mówią wyraźnie o nieobecności troskliwej myśli gospodarza.

Oderwawszy oko od zabudowań, gdy je przez staw przerzucisz, widzisz miasteczko rozścielające się na pochyłości wzgorza, któremu ciągły ruch nadaje życie. Kościoł O.O. Dominikanów zbudowany na wzgórzu stanowi najwydatniejszą część krajobrazu, przemawiając i do oczu i do duszy tych co rozumieli jeszcze ten język.

Daléj po za-miasteczkiem piętrząc się coraz wyżej, rozściełają urozmaicone, powabne łany, laski i łąki, pomiędzy któremi wije się droga dość széroka, dobrze ujeżdzona, prowadząca do miasteczka.

Otoż na téj drodze podnosił się tuman kurzawy, którą gdy wiatr rozwiał, w pośród niej widzieć się dał koczyk o niskich kółkach, okrągły jak kula, zaprzężony czterma końmi siwej maści.

Kurzawa i koczyk coraz bliżéj i bliżéj, wjeżdża nakoniec do miasteczka, ale, nie zajeżdża do żadnego domostwa, tylko się zatrzymuje przed bramą kościoła.

Gdy się konie zatrzymały, z tego koszyka wysiadł mężczyzna niemłody, nieurodziwy, zdaje się ułomny. Kontusz granatowy z sajety, żupan atłasowy karmazynowy, pas lity fabryki słuckiéj, świadczą, że podróżny nieodrzekł się jeszcze stroju swoich przodków. Wszedł on do domu bożego, a w przysionku umoczywszy palec w wodę święconą, zrobił nią na czole znak krzyża, poczem, z pochylonem czołem wszedł do świątyni pańskiej.

Że dzień był powszedni, kościoł był prawie pusty. Kilka ubogich babek szepcących swe pacierze, dziadek kościelny odbywający zwykłe krzątaniny mszę poprzedzające, otoż całe zgromadzenie wiernych. Szepty babek i głośne stąpanie dziadka rozlegające się po kamiennej posadzce, przerywały jedynie uroczystą ciszę kościoła.

Przybyły pokleknąwszy przy balustradzie oddzielającéj ołtarz od kościoła, zaczął się modlić w pół głośno, odmawiając modlitwy po łacinie. Głos jego stawał się coraz ciszszy, ale coraz mocniej wzruszony, nakoniec, ponurzył się w cichéj modlitwie.

Czy skutkiem usposobienia duszy bijącej się z jakiémś uczuciem bolesném i gorzkiem, czy że samotność kościoła pomnażała żarliwość ducha, widać było, jak klęczący ocierał nieraz oko łzą zwilżone.

Wkrótce wyszedł ksiądz ze mszą, któréj przybyły słuchał na klęczkach, a po mszy skończonej, ksiądz zbliżywszy się podał mu patynę do ucałowania.

Po skończeniu nabożeństwa, gdy ksiądz się rozebrał ze stroju pontyfikalnego, przybyły poszedł do zakrystyi, a powitawszy księdza, po krótkiéj rozmowie, wraz z nim udał się do klasztoru.

Widno, że przybyły był dobrze obeznany z miejscowością, bo niepytając nikogo udał się prosto do celi ks. przeora.

— Jaśnie wielmożnego Podkomorzego, naszego dobrodzieja! zawołał przeor skoro postrzegł podróżnego witając go serdeczném uściśnieniem. Jak dawno nie mieliśmy szczęścia go oglądać!

— Prawda że dawno, odrzekł przybyły. Dziękuję wszakże ojcze Przeorze, żeście o mnie nie zapomnieli.

— Mybyśmy zaś mieli zapomnieć naszego kollatora, naszego dobrodzieja! Nigdy! I przy ołtarzu, i za siołem, i w niejednéj chwili zawsześmy wspominali, i bardzo, bardzo ciężko było na duszy, że tak dawno nie mieliśmy szczęścia oglądać.

— Wdzięczen szczérze ojcze przeorze za waszą pamięć, za wasze dobre serce, ale powiem otwarcie, że nie miałem odwagi tu przyjechać. I dzisiejsze przybycie wiele mię kosztowało. Na co spojrzeć wszystko znajome — wszędzie ślady starania niego dobrego ojca, mojej kochanej matki. Przykro dzieciom patrzeć jak obcy z lekceważeniem poniewierają to, co ich rodzice wznosili z trudem i zapobiegliwością, troszcząc się o swych następców. O gdyby oni widzieli jak zmarniała ich praca! Ach dość już o tém. Co się stało, to się stało. Dajmy temu pokój. Pomówmy o czém innem. Co leż słychać we dworze?

— Zwyczajnie exdywizja, odrzekł Przeor. Pełno chałastry różnego rodzaju potrzebnej i niepotrzebnej. Sędziowie, adwokaci, jeometry, wierzyciele, co pod pretekstem należności czasem wynoszącej ledwie kilka tysięcy, zabierają się z końmi, ludźmi, familją, i piją, jedzą, ucztują po miesiącach całych na rachunek swego nieszczęśliwego dłużnika. Próżniaki też z okolicy, na hasło exdywizji ściągają się jakby kruki do ścierwa, powiększając rozchod bez ceremonji, bo to nikogo niekosztuje prócz dziedzica, który odbiegł swego mienia zostawiwszy je na pastwę wszystkich; a szulery z profesji, poprzyjeżdżali z Wilna i Mińska, aby grosz łudzić u nieostróżnych młodzików. Patrząc na to i żal, i zgroza. Oj, wielka obraza Pana Boga! co i mówić. A jakie bezwstydne frymarki! Jeden sędzia lubi pieniądze, drugi dobre wino, trzeci piękne oczy. A trzeba koniecznie ujmować urzędników, u nas taki obyczaj, trzeba aby każdemu uczyniło się zadość według chęci. A jak przyjdzie niedziela, albo jakie święto kościoł jak nabity. Myślałby kto, że przez gorliwość o chwałę bożą? gdzie tam: dla większej jego zniewagi. Kobiety Bóg wié zkąd, których nigdy nie widzieliśmy w naszej parafji, wystrojone jak na bal zalegają kościoł, a każda ciśnie się do pierwszych ławek, bo chce być widzianą. Nie dość na tém: śmielsze oblegają prawie sam ołtarz, tak, że ksiądz z brewijarzem nie ma się gdzie podziać, a próżniacy zaglądają im pod kapelusze. A potem szepty, śmiechy. Ale jakem wyciął z ambony kazaniczko raz, drugi, teraz nie tak się naciskają. Nie wiém, czy się pobały Boga, czy powstydziły ludzi. Przygotowałem też i dla panów sędziów przysmak z mojej kuchni, ale tych panów nie łatwo złapać do kościoła. Całą noc grają w karty to też śpią do dwónastej. Raz tylko jakoś na narodzenie Najświętszej Panny prezydent zajrzał do kościoła, i trafił na samą ewanielją. Korzystając z tego, jakem świsnął nauczkę, mój prezydent kręcił się jak wiun, aż wyszedł z kościoła, widno, że mu było nie do smaku. Od tej pory już go więcéj niewidziałem. Czemu też sam dziedzic nie przyjedzie? W jego przytomności, nieśmianoby robić takich nadużyć.

— Pisałem, namawiałem, powiedział podkomorzy, ale jemu to ani w głowie. Mój brat raz zawikławszy majątek nie ma odwagi wejrzeć w interesa, wolał umyć ręce od wszystkiego.

— Gdzież się teraz znajduje nasz młody kollator? zapylał ksiądz Przeor.

— Ludwik w Paryżu. Właśnie temi dniami odebrałem list od niego. Troszczy się o to jedynie, aby jego wierzyciele nie byli pokrzywdzeni , o własne zaś interesa niedba.

— Poczciwe to było serce! Gdyby zli ludzie mi nadużyli niegodziwie jego dobroci, stałoby na długo i dla niego i dla innych. Ale co najboleśniéj, że ci właśnie których osypywał dobrodziejstwami, którzy z łaski jego powstali na nogi, ci najgorliwiéj teraz przykładają się do rozszarpania jego fortuny, do wyzucia go z ostatniego mienia, a co najniegodziwiej jeszcze go ogadują. Spanoszywszy się na jego majątku piszczą i skarżą się, że im własność pozabierał, której dawniej nikt nie widział.

— Podkomorzy westchnął.

— Ciężko, rzekł, nieborak przypłacił doświadczenie. Prawdę mówiąc i teraz, gdybym nie myslił, że bytność moja tutaj, może w czém pomodz interesom brata mego, mimo że mam także kilkadziesiąt tysięcy w massie, nie miałbym odwagi przyjechać, tak mi tu przykro, tak mię wszystko boli.

— Trzeba mieć w Bogu nadzieję, że wszystko może obrócić się na dobre, powiedział ks. Przeor, P. Ludwik, wypłaciwszy dług młodości, może się opatrzy, że błądził. Pozna lepiej ludzi, nauczy się być przezorniejszym, a fortuna w ręku Boga, dziś odebrał, jutro oddać może.

Dość długo jeszcze trwała rozmowa. Ksiądz Przeor uraczył sutem śniadaniem swego benefaktora i kollalora klasztoru, po czém Podkomorzy odjechał do domu, który był własnością jego brata, a w którym teraz odbywał się sąd rozbiorowy czyli exdywizja.

Scena którąśmy opisali działa się w Kalinówce majątku Dobromirskich. Kalinówka z podziału dostała się młodszemu bratu Podkomorzego, Ludwikowi, który młodo odziedziczywszy majątek, zaczął szafować pieniędzmi bez oględności; przytem niewglądając w rządy, łatwowierny, dając się skubać na wszystkie strony, nie długo cieszył się ojcowizną.

Po kilku leciech rozrzutnego szafowania, odłużony, naciskany od wierzycieli, ze wszystkich stron, a prócz tego zrażony zawodami różnego rodzaju, chcąc sobie kupić przynajmniej spokojność, nie widział innego sposobu jak za przykładem danym przez wielu, oddać majątek pod rozdział wierzycielom, czyli jak było zwyczaj nazywać, oddał majątek pod exdywizję.

Początek wieku dziewiętnastego odznaczył się szczególnie (ą chorobą nieznaną wprzódy w Polsce, a wówczas szérzącą się epidemicznie, nadewszystko na Litwie.

Zkąd powstał zarod téy zarazy?  Dla czego lak się rozszerzyła? Dla czego zapisana od dawna w księdze ustaw, leżała tylko martwą literą nie wchodząc w życie narodu, aż do epoki którąśmy wskazali? Są to pytania ciekawe dla umysłu badawczego.

Może być że zmiana stosunków politycznych, wpłynęła na zmianę stosunków domowych, a te wpłynęły na zmianę obyczajów.

Zaraza ta objawiła się naprzód w fortunach wielkich, potem objęła niemal wszystkie klassy posiadaczów. Rzadko kto od niéj się uchował.

Dawniejsza magnaterja, któréj, przez tyle wieków powołaniem wyłącznem było przewodniczyć na wojnie i w obradach narodowych młodszym braciom , opiekować się losami kraju, potrzebowała żyć w domu, czuwać nad tymi interesami, wiązać się ze szlachtą mniej bogatą wspierając wiadome sobie zamiary ich ramieniem. Popularność stanowiła ich potęgę, prowadziła do znaczenia, a nawet i do nowych bogactw. Dochody zatem magnatów używane były po większej części na dopięcie tych celów, to jest spożywane były na miejscu w naturze, na karmienie licznych ale niewykwintnych gości i domowników, lub też na przywiązywanie rodzin całych do swych interesów węzłem wzajemnych pomocy. Mówię wzajemnych: bo, jeżeli magnat obracał część dochodów na korzyść szlachty, szlachta wywiązywała się magnatom, ofiarując im swoje ramie i wiernie wspierając w każdej złéj czy dobrej przygodzie.

Wówczas, przepych domów magnackich, zależał nie na wykwintném ich utrzymaniu, nie na dogodzeniu potrzebom zbytkowym, ale na otoczeniu się jak największą liczbą kljenteli.

Ze zmianą okoliczności rospadł się sam z siebie łańcuch wiążący bogatszych z uboższemi węzłem potrzeby wzajemnéj. Jedni dla drugich stali się niepotrzebnymi, a zatém każdy zaczął żyć pojedyńczo jak jemu było wygodniej, dla siebie tylko.

Bogatsi, niepotrzebując już zgoła współdziałania uboższych, przesiali z niemi się łączyć przestali skarbić ich życzliwość, pozmniejszali dwory, jednem słowem usunęli im swej opieki, stosunków zaś towarzyskich, nie mogło być żadnych, między nimi, bo magnaci, wyróżniwszy się od szlachty wychowaniem zagianicznem, nie tylko zasmakować nie mogli w prosto narodowem i szorstkiém nieco obcowaniu braci szlachty, nie tylko że go nie szukali, ale przeciwnie, te było natrętném, bo raziło wykwintne ich nawyknienia, a za tem unikali tego zetknienia ile możności.

Wkrótce szlachta mniej bogata postrzegła tę zmianę w stosunkach z nimi magnatów, a zauważywszy, że dawni ich przewodnicy polityczni, zamykają przed nimi i drzwi i dostatki odmawiając wszelkiéj opieki, usunęli się sami zupełnie, starając zastosować swój rodzaj życia do nowych okoliczności, wyrabiając solne stanowisko samoistne.

Wszakże ludzie, zepchnięci jakiemi bądź okolicznościami z utartéj drogi, nie łatwo wybiorą sobie nową i do niéj się wdrożą; długo czują brak pewien w swoich nawyknieniach, i myśl ich zwraca się ku przeszłości, upatrując tego zaczem tęsknią.

Szlachta nie chciała tego zauważyć, czy też nie umiała być bezstronną w swoim sądzie; nie umiała zauważać mówię, że na zmianę jéj stosunków z magnatami nie tyle wpłynęła zła wola tych ostatnich, jak zbieg okoliczności. Przeciwnie. Wszystkie dolęgliwości wynikłe z nowego ich położenia, im zaczęła przypisywać.

Nie dość tego. Magnaci odsunąwszy ubogą szlachtę od wszystkich korzyści, zamknąwszy przed nimi i drzwi i dostatki, odmawiając im wszelkiej opieki, wymagali przecie w każdem z nią zetknieniu pewnych oznaków uszanowania, jakoby hołdu z prawa sobie należącego, obchodzili się z nią z dumą i lekceważeniem, a nawet uciskali przewagą swoich wpływów.

Te wymagania oburzyły szlachtę, która nie czując się już do żadnych obowiązków wdzięczności; zaczęła szemrzeć, a nawet pilniejszem okiem, niż dotąd bywało, zaczęła rozpatrywać się w przeszłości, zaczęta wglądać, roztrząsając czynności, błędy, uchybienia, których zbiérała gorzkie owoce, a do których sama poniekąd się przyczyniła wspierając na ślepo opinje swych politycynych przewodników, ramieniem i potęgą swych przywilejów, nie pytając się do jakiego celu ci przewodnicy dążyli.

Szlachta bogata, czyli magnaterja, wyrzucona siłą okoliczności z dawnego stanowiska, a nieopatrzywszy się jeszcze na nowem, sama niewiedziała jak użyć dostatków, które już zmieniły przeznaczenie, w kraju ogołoconym z płodów przemysłu i sztuk; rzuciła się więc z chciwością na zachód rozrywać nudę życia bez celu, przypatrywaniem się dziwnym wypadkom, które wówczas wstrząsały Europą, zmieniając jej oblicze co chwila, jak się zmieniają sceny w latarni czarnoksięskiéj.

To rzadkie widowisko, godne zająć uwagę człowieka myślącego, było tym większym bodźcem dla ciekawości i próżniactwa.

Mało było takich, co poczerpnąwszy w wypadkach głęboką dla siebie naukę, wróciwszy do kraju, umknąwszy się w samotność, zaczęli się zastanawiać, co zostaje do działania w obecnych okolicznościach dobremu obywatelowi; większość, przywiozła tylko z zagranicy niepohamowaną miłość nowości i zbytków, które zaczęli wprowadzać swym przykładem w obyczaje narodu dotąd prostego.

Wielki ruch w handlu zbożowym i drzewnym wywołany potrzebami wojen prowadzonych przez Napoleona po całéj Europie, wprowadził do kraju wyłącznie rolniczego, wielki napływ pieniędzy. Ceny płodów surowych podniosły się do cyfer dotąd niesłychanych. Dochody z dóbr ziemskich potroiły się, tak, że właściciele majątków wielcy i mali, widząc się posiadaczami znacznych intrat, z nieoględnością właściwą naszemu narodowi, piérwsi, przesadzali się w zbytkach dogadzając wszystkim fantazjom, trwoniąc nie tylko dochody, ale robiąc długi, bo kredyt wówczas był łatwy; drudzy, przez naśladownictwo puścili się torem pierwszych, o ile podołać mogli, niezważając gdzie ich to małpiarstwo doprowadzi, upuściwszy z uwagi, że nagłe podniesienie dochodów było wypadkiem jedynie chwilowych okoliczności i że lada zmiana, może ilu zadać cios śmiertelny.

Jakoż nieostrożni zaczęli wkrótce odnosić chłosty za swą nieprzezorność.— System lądowy wprowadzony przez Napoleona zamykając porta Europy przed wyrobami angielskiemi, zmusił tych wyśpiarzy zwrócić handel w inną stronę. Płody zatém naszego kraju nie znalazły rynku, pieniądze wpływać przestały, handel doświadczył zupełnéj stagnacji. Przeciwnie, płody przemysłu zagranicznego znacznie się podniosły, a nawyknienia zbytkokowe raz wprowadzone w życie, policzyły je do potrzeb nieodbitych.

Wówczas nastały ogólne prawie bankructwa, szlachta drobniejsza co od wieków przywykła mieścić u magnatów owoc swych oszczędności, nieodbiérając procentów, podniosła krzyk; i tym głośniej krzyczała, że niczém już nie czuła się obowiązaną tym magnatom, którzy zabrawszy ich pieniądze, stracili je nie na potrzebę ogólną jak bywało dawniej, ale na samolubne fantazje.

Przyciskani dłużnicy, nie mając środka uiszczenia należności, uciekli się pod opiekę prawa nie będącego wprzódy w użyciu, pozwalającego w niedostatku pieniędzy zaspokoić wierzycieli cząstkami ziemi pokrajanej w kawałki. Podobne bankructwa urządziły się w system, Litwa zalana została exdywizjami.

Wprowadzenie w czynność tego prawa, było zgubne dla moralności narodu, bo niesprawiedliwe dla wierzycieli, osłabiające świętość umowy, otworzyło jeszcze pole podejściom, i różnego rodzaju niecnotom. Niejeden dłużnik spekulował u a dobrej wierze swych wierzycieli, zmniejszając podejściem wartość ich należności, nieraz też i wierzyciele zmawiali się z Sędziami na krzywdę dłużnika.

Ludwik Dobromirski nienależał do rzędu dłużników co z exdywizji zrobili sobie pole przemysłu, narzędzie za pomocą którego mogli bezkarnie ograbić swych wierzycieli, dając im za wzięte pieniądze połowę, lub dziesiątą część wartości, lub całkiem dług umarzając pod pozorem pewnych uchybień prawa, wtenczas kiedy dla siebie potrafili zapewnić byt wygodny, zasłaniając się prawami żony, lub matki.

Ludwik, objąwszy po rodzicach majątek w bardzo młodym wieku, pobiegł za przykładem drugich , używać życia i dostatków w wirze roztargnień, pod wpływem różnych namiętności , nie widząc dna tych dostatków. A że powierzył administracją majątku rękom niewiernym, po kilku leciech widząc się w niemożności zaspokoić wierzycieli, zrobił jak robili inni, to jest: oddał majątek pod rozbiór. Lecz nie tylko nie chciał korzystać z różnych wybiegów, które mogły być osłonione powagą prawa, ale przeciw pretensjom nieuczciwych dłużników bronić się nie chciał, mówiąc że płaci naukę doświadczenia.

Gdy przyjechał Podkomorzy do domu, w którym toczyła się exdywizja, jaką sprzeczność znalazł z teru co dawniej bywało!

W obszernym pokoju gdzie rodzice jego zwykli byli ugaszać liczny poczet przyjacioł, ujrzał mnóstwo stolików kartowych oblężonych przez interesowanych widzów. Kupy złota i srébra błyszczały na nich. Krzyk, wrzawa , dom napełniały. Jednak za wejściem Podkomorzego przeszedł szmer po sali. Gracze powstali od stolików, gwar ucichł. Był to wpływ mimowolnego uszanowania, hołd oddany przez opinją człowiekowi znanemu powszechnie ze swéj prawości i szlachetności niezachwianéj.

W drugim pokoju stał na środku stół osłoniony kolorowem suknem, na którym umieszczony był krucyfiks, godło domu sądowniczego. Przy jednym końcu owego stołu siedział mężczyzna otyły w krześle z poręczami, dwóch młodszych zajmowali krzesła boczne. Był to prezydent z dwoma kolegami. Dalej siedział rejent z piórem w ręku, stos papierów leżał przed nim. Woźny stał za krzesłem prezydenta, adwokat stojąc koło siołu wprowadzał sprawę jednego z wierzycieli, widzowie stali niedaleko stołu przysłuchując się mówiącemu, inni siedzieli na ławkach okalających ściany, rozmawiając po cichu o własnych interesach.

Gdy wszedł Podkomorzy, Prezydent uścisnął rękę jego w milczeniu i wskazał miejsce blisko siebie.

Przybyły widocznie był wzruszony. Miejsce, sprzęty przypominały mu inną przeszłość tego domu. I los brata wyzutego z mienia ojczystego, rzuconego odtąd na kapryśne fale wypadków, uciskał mu serce. Już łza zakradła się pod powiekę, ale Podkomorzy niechcąc zdradzić przed obcemi tajemnicy duszy, wstał z miejsca, a obaczywszy między zgromadzonemi prokuratora massy, to jest stróża czuwającego z urzędu nad interesami dziedzica, zbliżył się do niego, a wprowadziwszy do drugiego pokoju zaczął z nim rozmawiać o interesach swego brata.

Prokurator się uskarżał na niesprawiedliwe pretensje niektórych wierzycieli, na zbyteczne wydatki, na niesprawiedliwe rachunki administratora, obiecując, że będzie się protestował przeciw takim nadużyciom, i Podkomorzy pochwalił tę gorliwość, uznał ją nawet konieczną; ale, gdy posuwając ją dalej, Prokurator powiedział: że niektóre długi nieopatrzone formami legalnemi postara się unieważnić , Podkomorzy nie chciał na to zezwolić.

— Pan Podkomorzy ma podobno sam należność w rnassie, czemu nie podaje do likwidacji? powiedział Prokurator zmieniając tok rozmowy.

— Właśnie przywiozłem dokument. Należy mi pięćdziesiąt tysięcy. Odrzekł Podkomorzy.

— Dekret dzielczy potnienia, że scheda pierwsza winna schedzie drugiej spłatu sto tysięcy.

— Mój brat spłacił mi już połowę.

— Ale kwit prywatny nie zeznany przed aktami jest w mojem ręku, mogę go zwrócić jeżeli Podkomorzy zechce.

— Czyż mię Pan sądzi zdolnym zrobić taki podstęp bratu?

— Broń Boże! Wiem, że Pan nie korzystałby dla siebie, ale byłby to mały fundusik pozostały w ręku Pana dla brata.

— Ani ja, ani mój brat nie przystaniemy na taki projekt, choć wiem, że w dobrych chęciach zrobiony. Po sprawiedliwem zaspokojeniu wierzycieli jeżeli się co zostanie memu bratu, jak się spodziewam, to dobrze; ale podstępem uszczuplać massy przeznaczonej na opłatę długów nie godzi się.

Jurysta zagryzł sobie wargi z nieukontentowania na taką odpowiedź.

— Oto list mego brata dodał Podkomorzy, z którego pan obaczy jakie jest jego życzenie.

W miarę jak prokurator przebiegał oczyma list mu podany, na twarzy jego malował się na przemiany wyraz to oburzenia, to wzgardy. Podkomorzy tego nieuważał, bo go inne zajmowały myśli.

— Dziękuję panu jednak, rzekł po chwili milczenia Podkomorzy, żeś mi jedna, myśl napomknął. Mój dług jakkolwiek sprawiedliwy, mógłby być podany w wątpliwość, przynajmniej u niektórych, a liczne przykłady mogłyby usprawiedliwić podejrzenie. Potwarz, pochwyciwszy cień wątpliwości, zechciałaby może splamić nim dobre imie; a ja mam tylko jedno dziécię, chciałbym mu przekazać pamięć ojca bez zmazy. Kilkadziesiąt tysięcy nie zrobią znacznéj różnicy w naszym bycie. Wiem zatem co zrobię.

Gdy to mówi podkomorzy, wszedł drugi jurysta, ten sam co wprowadzał sprawę, a ocierając pot z czoła, poprosił podkomorzego imieniem prezydenta, aby przyszedł do sali sądowej.

Gdy Podkomorzy wyszedł, jurysta rzekł do Prokuratora.

— A cóż Podkomorzy na twój projekt? Musiałeś chapnąć przynajmniej parę tysięcy karbowańców, choćby na obiecankę. Ale u Podkomorzego słowo to pieniądze.

— Gdzie tam! Niewarto trudzić głowy dla głupców. Gdybym komu innemu podał podobny projekt, wziąłbym niechybnie kilka tysięcy, prócz tego zobowiązałbym na przyszłość, a ten mało mnie jeszcze nie wyłajał. Widzę, że i starszy taki sam półgłówek jak i młodszy. Teraz, niechże sami myślą o sobie, ja ręce umywam.

— A nie mówiłemże ci dawno: trzymaj się lepiej z kredytorami. Tamci potrafią być wdzięcznemi.

Tu dwaj przyjaciele zaczęli rozmowę o różnych kategorjach sprawy, posługując się prawem jak orężem, tnąc nim raz na prawo, drugi raz na lewo według woli fechmistrza. Tymczasem Podkomorzy w izbie sądowej rozmawiał z Prezydentem.

— Pan ma podobno także dług na fortunie brata?

Trzeba się likwidować, prosimy o dokumenta.

—W istocie mam kilkadziesiąt tysięcy, alem się rozmyślił. Porachuję się później z bratem jak się zostanie massy po zaspokojeniu wierzycieli. Tymczasem dokumenta zostaną przy mnie.

— Jakem przyjaciel nie radzę panu, przemówił Prezydent. Pan może upaść całkiem na  długu jeżeli nie złoży obligu do likwidacji.

— Znając interesa brata mego spodziewam się, że się funduszu zostanie.

— Tak.... Być może.... Ale.... Widzi Podkomorzy trzeba wszystko robić na pewno. Sam brat pański miałby prawo długu tego nie uznać.

— Wiem o tem, ale razem wiem, że brat mój tegoby nie zrobił, potrafiłby zrozumieć pobudkę.

Zabawiwszy godzin kilka, pomówiwszy nieco o interesach, Podkomorzy odjechał do siebie.

II.

W dziesięć miesięcy później, na dzień siódmy Marca zjechali się obywatele z gubernji lak mińskiej, jak wileńskiej, oraz z Białorusi, do Mińska na kontrakta. Było to przy końcu pierwszego dziesiątka dziewiętnastego stulecia.

Niech inni z większym talentem skreślają oblicze ruchu kontraktowego, zabaw i interesów owoczesnych, do mnie to nie należy. Chcę tylko zwrócić uwagę na scenę szczególną, która się odbywa na Franciszkańskiej ulicy w domu murowanym, który dotąd zmienił już kilku właścicieli.

Oto dwa pokoje dość duże , bardzo licho opatrzone w sprzęty piérwszej potrzeby, jako to: stoły, kanapy, stołki, krzesła.

W pierwszym krząta się służba. Ten pokój jest zarazem kredensem, garderobą i izbą stołową, w drugim jest zebranych kilkadziesiąt osób, które mieszczą się jak mogą po krzesłach, kanapach, łóżkach, stołkach, zydlach na prędce wniesionych. Gospodarzem tego domu, czyli raczéj tych dwóch pokojów jest znajomy nam Podkomorzy.

Co chwila nowy gość przybywa, nakoniec widno że wszyscy byli zebrani, a Podkomorzy głos zabrał.

— Panom wszystkim pewnie już wiadoma strata, którą poniosłem, a która z pewnych względów i panów dotyka. Brat mój Ludwik nieżyje. Umarł w Paryżu z suchot. Ale nie o mojem zmartwieniu chcę mówić z panami, choć Bóg widzi jak serce moje ciężko zasmucone , ale o ieteresach, które panów, a jak teraz i mnie się tyczą.

Słuchacze pilną uwagę zwrócili na mowę Podkomorzego, ale jéj żaden nie przerywał. P. Dobromirski zatém ciągnął daléj.

Widzą panowie z obrachunków ogólnych, że długi brata niego dorównywają, a może i przenoszą wartość majątku, przeto, choć się mianuję naturalnym spadkobiercą po bracie, spadku jednak nie biorę. Co do mnie, byłoby mi najdogodniej kończyć zaczęty rozbiór uwalniając siebie od kłopotów. Ale że brat mój w ostatnim liście, pisanym przed samą śmiercią, prosi mię i zaklina aby wierzyciele jego nie mieli straty, chcąc czystą pamięć zostawić po sobie, życzyłbym ile możności zadość uczynić jego żądaniu, i przeto sprosiłem tu panów, którzy jesteście wierzycielami brata mego, aby ich zapytać: czy wolicie kończyć rozbiór, czy też ze mną wejść w układy?

— Wolimy wejść w układy! Na co nam cząstki pokrajanego majątku, zawołało razem wiele głosów.

— W takim razie potrzebne mi jest zaufanie panów i cierpliwość. Wiedzą panowie, że prawie niémam kapitałów, nie mogę przeto zaspokoić panów natychmiast.

— Poprzestanę na obligu Podkomorzego, zawołało jednocześnie kilka głosów.

— I ja także.

— I ja, dodało jeszcze kilka innych.

— Wdzięczen bardzo za zaufanie, powiedział Podkomorzy, trzeba jednak abym był w stanie je usprawiedliwić. Jeżeli panowie mogą być cierpliwi przez czas niejaki, będę mógł przedać schedę czy to brata niego, czy też moją własną, i zaspokoić należność, ale jeżeli panowie zażądają zaraz kapitałów, nie mogę z nimi wchodzić w układy, bo kupujący widząc mię przyciśnionym interesami, nie zechcą dawać przyzwoitej wartości.

— Ja wezmę oblig Podkomorzego z terminem wypłaty za lat sześć.

— Ja przystaję na lat dziesięć.

— Mnie zapłaci Podkomorzy kiedy mu interesa pozwolą.

— Przykro mi że muszę się odezwać inaczej niż moi koledzy. Bóg świadkiem, że gdyby chodziło tylko o ufność, przestałbym chętnie na obligu Podkomorzego; czekałbym nawet i bez obligu, ale mam własne interesa, dzierżawa mi się kończy, z dziatkami i żoną muszę szukać kąta; a innych funduszów niemam prócz sumki zlokowanej na Kalinówce, którą właśnie chciałem komu odstąpić.

— Znam panie Józefie twoje interesa, i dla ciebie sumka się znajdzie, choćby przyszło uciec się do kredytu. Powiedział Podkomorzy.

— Śniadanie podane! rzekł wchodząc służący.

— Panowie! Interesa na później, a teraz chciejcie razem ze mną przekąsić co Bóg dał.

Całe zgromadzenie przeszło do pierwszej izby, gdzie stoł gęsto był zastawiony zapasami przywiezionemi z domu. Kiełbasy, bigos, wędliny, poprzedzały ciepłe dania, które w owej epoce nie były wykwintne, ale obfite. O trunku też niezapomniano.

W miarę jak się spróżniały półmiski i butelki, przybywało serdeczności i życzliwości dla gościnnego pana domu.

— Wiecie co? Panowie koledzy, zagaił P. Wojski Kozera, po skończoném śniadaniu serwetą wąs ocierając: Asystując exdywizji Bóg wie przez wiele czasu, musielibyśmy płacić honorarja sędziom; prócz tego opłacać adwokatów, komorników, poszliny i Bóg wie jeszcze jakie expensa ponosić, a to wszystko z własnej kieszeni. Poczem wyznaczonoby nam po kawałku ziemi, co go do niczego ni przypiąć, ni przyłatać. A tu interes czysty z człowiekiem tak zacnym jak Podkomorzy. Otoż tak. Mojem zdaniem odstąpmy zaległych procentów, wszak więcejby poszło na różne koszta, i niech interes będzie skończony. Co Panowie na to? Ja z mojej strony konlentuję się kapitałem.

— Zgoda!!! zawołało kilka głosów. Odstępujemy narosłych procentów.

— Na mnie za ciężko odezwał się jeden, Gdyby choć połowę procentów doliczyć do kapitału?

— Wstydziłbyś się mówić kolego! zawołał Wojski, uderz się w piersi i wyznaj czy ci procent z góry nie został wliczony do kapitału? Wszak wszyscy wiémy.

— Cóż robić? Człowiek musiał się pilnować.

— Ja chętnie odstępuję procentu, bo prawdę rzekłszy przez lat kilka pobierałem dwónasty, to jedno na drugie wyjdzie,

— A ja choć brałem tylko siódmy z ochotą odstąpię, byle mi Podkomorzy zapewnił kapitalik.

— Nie, panie Komorniku! ustępstwa twego nie przyjmę. Wiém że sumka twoja uczciwie dana jeszcze nieboszczykowi memu ojcu, i że jesteś człowiek potrzebny. Odbierzesz ją całkowicie i z procentem, tylko poczekasz.

Gdy raz popęd został nadany uczuciom szlachętnym z wylaniem entuzjazmu właściwemu polskiéj naturze, jedni odstępowali swego, drudzy targowali się z innemi dla Podkomorzego jakby jego adwokaci, wykazując nieprawe źrzódła z jakich powstały niektóre długi i redukując ich wartość do słusznéj należności.

Tym sposobem Podkomorzy pokończywszy układy z wierzycielami z zadowoleniem stron wszystkich, został spadkobiercą fortuny po Ludwiku i zaczął myślić o jéj sprzedaniu. Ale że za dobra Ludwika, poniżone na wartości złą administracją, dawali cenę tak niską, że mimo ustępstw, spłacić nią długów nie byłby w stanie, Podkomorzy namyślił się przedać własną schedę lepiej zagospodarowaną, a sam zostać przy Kalinówce, który to majątek, jako gniazdo rodzinne miał dla niego cenę innej natury.

Tym sposobem Podkomorzy złatwiwszy interesa zamieszkał spokojnie w dawnej siedzibie rodziców swoich.

Żeniąc się w wieku podeszłym Podkomorzy miał tylko jedną córkę jeszcze niedorosłą, i żonę miłą i zacną; a choć bardzo kochał obie, o przysparzaniu dla nich majątku nie myślał; miał tylko sobie za obowiązek zostawić córce nietkniętém, to co wziął po rodzicach , nie widząc przyczyny dla czego miałoby dla niéj być mało to co im samym wystarczało na wygodne życie.

Prócz tego, umysł Podkomorzego nie był pochylony w stronę pieniędzy. Owszem, obrawszy za podstawę wszystkich czynności zasady religijne, te mu wskazywały inne dążenia, których nie upuszczał z oka; wyobraźnia zaś, popychała go zawsze ku temu co piękne i szlachetne.

Takie usposobienia sprawiły, że ludzie realni nazywali go dziwakiem lub głową romansową, od zwolenników pieniędzy otrzymywał przydomek jeszcze dobitniejszy, ale ogół wspominał imie jego z uszanowaniem, otaczając go czcią i zaufaniem, a biédni błogosławili mu jako swemu dobroczyńcy.

III.

W sześć lat późniéj Kalinówka była nie do poznania. Wszystko przywrócone do dawnego porządku; a że Podkomorzy mniéj dbał o powiększanie intraty jak o dobry byt wszystkich mieszkańców, wioski i dwór przedstawiały obraz wygody i zamożności,

W epoce, którą przedstawiamy, Karolina córka Podkomorzego kończyła lat siedmnaście. Młoda, piękna, bogata, z czuciem i smakiem, była już celem nadziei wielu, ale żywa, swobodna, szczęśliwa, pieszczona, używała tylko z rozkoszą swego bytu pod okiem rodziców , którzy w niéj widzieli jedyny cel swych nadziei, mysią ani wyobraźnią nie goniąc za inną przyszłością.

Kalinówka leżała w jednéj z piękniejszych okolic Litwy oblanéj wodami Szczary. Gęste wioski, wzgórza zarosłe drzewami, łany pięknym okryte plonem rozsiane były w około. Nawet domy większego rozmiaru z ogrodami angielskiemi, świécąc tu i ówdzie stroiły krajobraz, i tym więcej uderzały oko, że takich domów naówczas jeszcze nie wiele było na Litwie.

Kalinówka zachowała jeszcze piętno dawnej prostoty, jéj mieszkańcy nie pięli się aby wystawą dorównać magnatom, którzy na gruzach starodawnej okazałości, noszącej piętno narodowe, wszczepili nowe obyczaje, i otoczyli się blaskiem dotąd mało znanym na Litwie : przeciwnie, z zamiłowaniem przechowywali dawną obyczajowość , wychodzącą już z mody.

Dom ich był obszerny, ale nie strojny, sprzęty przeznaczone jedynie ku wygodzie. Porządek, zamożność, wzgląd na potrzeby domowych i przyjezdnych, uprzejmość bez przysady, gościnność szczéra, czyniła go miłym dla swoich i obcych.

Kalinówka bardziéj się jeszcze ożywiła od czasu kiedy Karolina przesiała być dzieckiem. Pospolicie gdy dzieci dorastają, domy zakwitają jakby nowem życiem. Właśnie i w Kalinówce, mimo zamożność i zaprowadzony porządek, krzątano się więcej niż zwykle bo się zbliżał dzień 25 Sierpnia, święto patrona Podkomorzynej, która nosiła imie Ludwiki.

Ale nie tylko w Kalinówce dzień ten miano święcić uroczyście: o dwie mile od Kalinówki mieszkał hrabia Samolulski, który tegoż świętego miał za patrona.

Dom hrabiego przodkował w okolicy pewną rodową wziętością. Przodkowie jego przewodniczyli oddawna młodszéj braci na polu i w radzie. Ojciec dziś żyjącego, Kasztelan, zostawił pamięć miłą rodakom. Teraźniejszy zaś dziedzic imienia i dostatków, starzec liczący siódmy krzyżyk, niczém niepodtrzymał w ojczyźnie sławy przodków. Był to sybaryta za młodu, egoista na starość, twardy i nieużyty dla domowych i obcych, nie ubiegał się za przychylnością niczyją.

Szlachta go nie lubiła, ani szacowała, ale on o to niedbał; żył sam w sobie i dla siebie, żartując z opinji, która nie mogła mu zrobić ani źle, ani dobrze.

Mimo niepopularność hrabiego, szlachta nie mogła się odzwyczaić, oddawać mu pewne hołdy uszanowania, którém przywykła była otaczać imie jego przodków.

Rodzinę jego składał syn mający lat cztérdzieście, i córka młodsza od brata o lal dziesięć.

Hrabia Henryk, domniemany w przyszłości dziedzic po ojcu, był charakteru słabego, lękliwy, ale miał serce dobre, może też słabość fizyczna przyczyniała się do wyrobienia takiego charakteru, cierpiał bowiem czasami konwulsje. Ojciec obchodził się z nim despotycznie, mówią nawet że choroba której ulegał, rozwinęła się w skutek złego obejścia się ojca. Bądź co bądź, hrabia Henryk był traktowany mimo swoje lat cztérdzieści jak dziecko w małoletności.

Może w skutek téj niesprawiedliwości, hrabia Henryk, choć nie miał żadnych przymiotów mogących go zalecić w oczach publiczności, powszechnie był lubiony; każdy starał się zrobić mu przysługę wedle możności. Zdaje się że przez niechęć dla ojca stawano na stronie jego ofiary.

Hrabianka Bronisława, choć nie miała większych przywilejów u ojca, wszelako nie używała popularności. Miała postawę dumną, zimną, nie bratała się z nikim.

Wieść powszechna niosła, że córa Jowisza, co wyskoczyła zbrojno z mozgownicy boskiego ojca swego, pod szczególniejszą wzięła ją opiekę, co nie bardzo zalecało hrabiankę w oczach publiczności, mającéj wstręt do nauki szczególne w kobiecie. Lecz jeżeli ją ukochała bogini mądrości, płocha jéj siostra z Cyterei usuwała swej przychylności, a co gorsza, swawolny jéj synek nie chciał pożyczyć ani jednéj strzałki ze swego kołczana na usługi hrabianki.

A tak, hrabianka widziała więdnącą marnie młodość swoją, w zupełnem odosobnieniu. Jedynie przywiązanie brata nieograniczone, słodziło cierpkość jéj życia.

Ojciec był równie twardym dla obojga dzieci, ale Henryk lękliwy, przyuczony od dzieciństwa do bezwarunkowéj uległości, zaparłszy się zupełnie woli własnéj, poddał się losowi spokojnie. Z panną Bronisławą działo się inaczej; ona tęskniła za życiem, którego jeszcze nie skosztowała, dom poczytywała za więzienie, marząc świat piękny po za-granicami zapadłej Litwy.

Przymus w którym żyła wydawał się jéj czasem tak nieznośny, że może przyszłoby do zupełnego zerwania między ojcem a córką, gdyby hrabia Henryk kochając siostrę namiętnie, nie starał się łagodzić zajątrzenia, różnemi ofiarami ze swojej strony.

P. Bronisława kochała niewątpliwie brata, przychodzącego w każdym razie na jéj usługi z największém poświęceniem, jednak była często niezadowoloną, kapryśną i wyrzucała bratu brak energji w postępowaniu z ojcem.

W Samotniach, majętności rezydencjonalnej hrabiego, trzy razy do roku, dzień imienia każdego z trzech członków familji święcono uroczyście, a mimo niepopularność hrabiego, w każdy z tych dni zbiérał się liczny poczet gości. Nie wiém czemu to przypisać czy chęci rozpędzenia nudy, czy ciekawości; czy dawnemu nawyknieniu.

O milę od Kalinówki, półtora od Samotuł, mieszkała rodzina Wyszogórskich we wsi Harkowie. Pan Wyszogórski ex-marszałek był ojcem dwóch córek i syna.

Ojciec dzisiejszego dziedzica Harkowa, Stolnik halicki posiadając parę wiosek dobrze zagospodarowanych i kapitaliki, liczył się niegdyś do zamożnej szlachty tamtej okolicy i był lubiony i szanowany od sąsiadów, ale syn, odziedziczywszy spadek po ojcu, przytem ożeniwszy się majętnie, a jeszcze więcéj rachując na spadek po bogatym i bezdzietnym wuju żony, zapragnął być policzonym do rzędu magnatów.

Podrzéźniając zatem ich dostatkom, stracił nie tylko wniosek żony, ale obciążył długami własny majątek, wuj zaś, zniechęcony marnotrawstwem, dołożywszy zrazu sto tysięcy do posagu siostrzenicy, więcéj dawać nie chciał. A tak, Marszałek Wyszogórski żył w ciągłych niepokojach, a co gorsza, nie dopiął swego celu, bo choć pałac murowany zastąpił miejsce domu drewnianego, choć ogrod angielski wzniosł się na gruzach dawnego sadu, choć wiele kosztownych cacek nieznanych wprzódy po domach szlacheckich ozdobiło salony, choć córka brata wychowanie zagranicą, nikt go nie nazwał magnatem, bo wiedzieli sąsiedzi, jak ciężkiemi kłopotami okupował Marszałek próżność swoją, i że blask pozorny, którym otaczał się do czasu, był podtrzymywany wysileniem , nie rokującem długiej trwałości.

Otoż w dzień Ś. Ludwika i rodzina Marszałka nie była obcą ruchowi ogólnemu.

Kareta angielska stojąca przed bramą, za nią kocz wiedeński, ludzie poubierani w paradną liberję, świadczą, że i Państwo Wyszogórscy wybierają się na galę. Ale gdzie? Znając usposobienie P. Marszałka nie trudno odgadnąć.

Już kobiety narzuciwszy szale na strojne ubiory czekają tylko hasła do wsiadania, Marszałek chodzi po pokoju z wyrazem niecierpliwości, poglądając często na zegar.

— Do licha ciężkiego! rzekł nareszcie zniecierpliwiony. Półtora mili opętanych do Samotuł. Pewnie będą się nas spodziewać i czekać z obiadem, a Hrabia nie lubi opaźniać zwykłej godziny posiłku, gotów być w złym humorze.

Nie turbuj się, przemówiła żona. Hrabia dla nikogo nie zmieni zwykłego trybu życia.

— Spodziewam się jednak, że są wyjątki, odrzekł Marszałek spojrzawszy na żonę z nieukontentowaniem. Ale dla Boga, już mię ten chłopiec niecierpliwi! Co wymówiwszy, zbliżył się do taśmy i zadzwonił.

Lokaj wszedł natychmiast.

— Pójdź do oficyn i powiedz Augustowi, że na niego tylko czekamy.

Służący wrócił w kilka minut.

— P. August mówił, że cierpi mocny ból głowy i zaraz jechać nie może, ale skoro będzie zdrowszy przyjedzie może później.

— Do djabła z tymi modnemi głupstwami! powiedział Marszałek po wyjściu służącego. Już odgaduję co ten ból głowy znaczy. Utrzymywał kiedys, że to nie w dobrym tonie jechać na bal przed obiadem. Ale nic z tego nie będzie. Przecież ja wiém co w złym, a co w dobrym tonie, nikt mię w tem uczyć nie będzie.

I już zabiérał się wyjść z pokoju, kiedy głos z boku się odezwał.

— Laissez le faire mon cher Comte! Jak pojedzie w złym humorze, będzie nam psuł szyki. Niech lepiéj przyjeżdża kiedy zechce.

Była to uwaga guwernantki.

Ten głos widno że miał wpływ na Marszałka , bo zaniechał przedsięwzięcia i niezwłocznie wyjechano.

Skoro powozy ruszyły z dziedzińca, August, który patrzał przez okno, klasnął w ręce, śpiesznie zaczął się ubiérać, i wkrótce odjechał także, ale inną drogą niż rodzice.

Państwo Wyszogórscy mieli jakeśmy już wspomnieli troje dzieci. Z nich najstarsza Eliza miała lat dwadzieścia sześć. August o lat dwa młodszy był od siostry. Idalka miała lat cztérnaście. Matka tych dzieci była kobieta dobra, czuła, przywiązana do swych obowiązków, ale tak mało w przekonaniach, gustach, dążeniach miała wspólności z mężem, że ten, nie tylko nie umiał ocenić jej rozsądku, ani wielkości duszy w zupełném odrzeczeniu siebie, ale przeciwnie, uważał ją za istotę upośledzoną ze strony rozumu, niezdolną go pojąć. Nie dawał jéj przeto nigdy swego zaufania. Gdyby nie znaczny posag, który wniosła, a szczególnie gdyby nie nadzieja na spadek po wuju, byłoby z nią jeszcze gorzéj.

Najstarsza córka była wyłącznie lubiona przez ojca, może z przyczyny dostrzeżonego podobieństwa w charakterach, a może dla tego, że przez nią spodziewał się dopiąć swych celów. Eliza bowiem niepospolicie była piękną, pojęcie miała żywe, dowcipu dużo i serce zimne. Wychowanie rozpoczęte w Warszawie, kończone w Paryżu rozwinęło zdolności i uposażyło tém wszystkiém, co zaręcza powodzenie w świecie; jakoż, po ukończeniu nauk, gdy zamieszkano w Warszawie, gdzie się ukazała Eliza, była sławioną z piękności, dowcipu, talentów.

Z pomiędzy licznych wielbicieli byli i tacy co chcieli złożyć u nóg pięknéj Elizy imie swoje i majątek, ale ojciec odurzony pierwszem powodzeniem, roił dla córki świetniejsze nadzieje, odrzucił przeto robione propozycje.

Po niejakim czasie powaby P. Elizy straciły urok nowości. Z wielbicieli, jedni zostali odrzuceni, drudzy sami się usunęli. Następnie zaczęła występować na scenę lewa strona obrazu. Zaczęto mówić że P. Eliza dumna, próżna , że jej szczęście domowe nie wystarczy, dowiedziano się przytem o interesach P. Wyszogórskiego, a tak, świetna Eliza spadła z kolosu swej wziętości.

Przemieszkawszy dwie zimy w Warszawie, zniechęciwszy się do tamecznéj publiczności, szukano innego teatru. Jakoż, po kolei zwiedzano miasta znakomitsze, wszędzie Elizę spotykały oklaski, uwielbienia, ale zamęście takie jakiego sobie życzono, wcale się nie przedstawiało.

Tymczasem podróże, i wynikłe ztąd wydatki, mało znaczące dla wielkich fortun, rujnowały szlacheckie mienie P. Wyszogórskiego, tak, że interesa codzień się pogorszały.

Eliza była dotąd w całéj krasie piękności. Że miała lat dwadzieścia sześć ten sekret chyba w samotnych i to posępnych dumach na myśl przychodził; urzędowie bowiem miała lat dziewiętnaście.

Wreszcie któżby był dość niedyskretny, pytać o lata panny już dorosłéj.

Duszą wszystkich projektów od lat kilku, była pani Leroux, guwernantka Idalki, która poznawszy charaktery osób dom składających, owładnęła umysłem Marszałka, głaszcząc jego próżność, wróżąc najświetniejszą przyszłość dla Elizy. A choć dotąd żaden pomysł P. Leroux, nie był uwieńczony pożądanym skutkiem, niepowodzenie nie odejmowało jej wpływów, umiała upadłe nadzieje zastępować zaraz innemi, tak aby się zdało, że nie one nam się wymknęły, ale sami opusciliśmy je dla lepszych.

Na rok przed epoką, którą skréślamy, ułożony był projekt wyjazdu na zimę do Drezna, gdzie wzywały świetne nadzieje. U wód bowiem kartsbadzkich zrobiono kilka znajomości, między innemi z młodym i bogatym Hr. W., z którym spodziewano się tam odnowić znajomość. Wdzięki P. Elizy, według P. Leroux głębokie na tym młodzieńcu zrobiły wrażenie.

Wszystko było ułożone do téj podróży, pasport był wyrobiony, na nieszczęście projekt się rozbił o pusty worek. Nikt pieniędzy nie pożyczył, trzeba było chcąc niechcąc zamieszkać na wsi, doczekując się z projektami lepszych czasów.

Pobyt na wsi, w głębi Litwy, był okolicznością arcy smutną dla Elizy i jéj mentorki, ale i w tej okoliczności płodny genjusz P. Leroux nie wpadł w otrętwienie.

W bliskości Harkowa mieszkał Hr. Samotulski. Syn jego Henryk choć miał już lat przeszło czterdzieści i nie miał jeszcze żadnej fortuny wydzielonéj przez ojca, był jednak niewątpliwie jego spadkobiercą. W braku innych i ten projekt był nie zły, ze względu na imie i stosunki rodowe. - Ale jak zakołatać do serca apatycznego Henryka, który jak wieść niosła obojętnem okiem do dnia dzisiejszego poglądał na wszystkie kobiéty w okolicy.

Ta kwestja mniejszéj zdawała się wagi dla Elizy czującéj potęgę swoich wdzięków, ale za nią szła druga jeszcze trudniejsza.

W razie gdyby serce uległo, jak skłonić bojaźliwego syna do zdobycia się na krok stanowczy, do postawienia woli swojej, naprzeciw woli surowego ojca?

Orzech to trudny do zgryzienia, ale od czegoż rozum, od czego przebiegłość guwernantki?

Wiadomo było że P. Bronisława miała władze nieograniczoną nad umysłem brata, wypadało zatem naprzód zaskarbić jéj przychylność. Ależ tu własny jej interes stał na przeszkodzie. Dotąd brat dogadzał siostrze we wszystkiem, dla niej zaciągał długi, ulegał: po co dzielić się z kim drugim tą władzą?

Podobne trudności zdolne były wywołać do działalności wszystkie sposoby osób interesowanych, między któremi przyznać należy pierwszeństwo cudzoziemce.

P. Bronisława była dumna, zimna, nie łatwo zabierająca znajomość, ale wieść niesła że oddana była literaturze, sama pisała wiersze ulotne, a nawet artykuły filozoficzne, (ma się rozumieć we francuskim języku). W tę zatem stronę uderzono dla zbliżenia stosunków. Jakoż się powiodło. Zawiązała się znajomość wpół literacka, wpół sentymentalna.

Eliza niestała lak wysoko na szczeblach Parnasu jak P. Bronisława ale ten niedostatek nagradzała szczerem uwielbieniem talentów przyjaciółki, i stosunki były tera ściślejsze.

Henryk należał zawsze prawie do towarzystwa przyjaciółek, często zaś bywał pośrednikiem w ich znoszeniach, a publiczność widząc tak częste stosunki między dwoma domami, zaczęła robić wnioski, które dość pochlebiały próżności Wyszogórskiego, a nawet pomogły mu rzeczywiście, bo wierzyciele stali się mniej natarczywemu

Wnioski te jednak opierały się tylko na pozorach, Henryk, ani się domyślał że rzecz szła o niego.

Takie stosunki zachodziły między wspomnionemi rodzinami w dzień imienin pana z Samotuł.

Pałac samotulski do którego zjeżdżali się goście, nieodznaczał się ani pięknością, ani wspaniałością architektury. Był to gmach murowany, obszerny, nieforemny, do którego w miarę potrzeby przyczyniano mieszkania. Kilka oficyn okolało dziedziniec. Dziś, gdy się umniejszył poczet domowników i gości, niektóre z nich siały pustkami.

Gospodarz domu ubrany był starannie w mundur maltański. Włosy utrefione i upudrowane, trzewiki, pończochy białe jedwabne, wstęga orderowa orła białego zawieszona przez ramię, do tego gwiazdy u boku, świadczyły że to był dzień gali.

Za każdym turkotem powozu wychodził na ganek i wprowadzał pod rękę damy aż do bawialnego pokoju, gdzie przyjmowała P. Bronisława w charakterze gospodyni domu.

Kiedy weszła rodzina Wyszogórskich, Hrabianka postąpiła do połowy pokoju dla powitania.

Choć twarz jéj nie miała ani regularności rysów, ani świeżości cery, postawa wyniosła i kształtna cechowała ogół pewną godnością; dodawała leż wspaniałości suknia jedwabna z materyi bardzo dychtownej koloru brzoskwiniowego z długim wlokącym się ogonem, którą zdobił aft srebrny przemięszany z perłami. Długi warkocz jasnych włosów otaczał głowę ubraną rzęsno w brylanty. Pukle z włosów przykrywały część twarzy, inne spływały aż na ramiona.

Hrabianka spełniając obowiązek domu gospodyni, zaznajamiała nawzajem osoby sobie nieznajome.

— Pani Wojewodzina Ch. P. Miecznikowa koronna S. Księżna R. Pani Obozna litewska, Ł. i t.d.

Wszystkie te damy, miały stroje bardzo bogate. Była to moda owoczesna; szczególnie w pewne dnie uroczyste, strój kosztowny był dowodem uszanowania dla tego którego w dniu tym uczcić chciano.

Przeciwnie, ubior P. Elizy nieodznaczał się kosztownością malerji, ani leż lśniły w jéj stroju drogie kamienie. Natomiast suknia wyróżniała się nowością kroju i zgrabnością roboty. Jednak, kiedy przypadkiem wzrok jéj wpadł na zwierciadło i postrzegła w niem postać swoją obok innych, ubior jéj wydał się za nadto ubogim; może w duszy pozazdrościła parafjankóm tych klejnotów , coby lak pięknie mogły ozdobić jéj czarne włosy i podnieść wartość aftu paryskiego.

Po za kołem pierworzędném drugi szereg składały damy ubrane mniéj bogato. Były to posesorki, zastawniczki, których mężowie powiązani byli interesami z panem Samotulskim, a którzy od żon swych wymagali aby te, złożyły doroczną attencję.

Widno też było że te panie służyły jakby za tło do obrazu, nie biorąc czynnego udziału we wspólnéj zabawie.

Późniéj od wszystkich wszedł młody człowiek wykwintnie ubrany, ruchy miał swobodne i zgrabne; za nim drugi suchy, wysoki, już nie pierwszéj młodości.

— Edward Łapichowski mój siestrzeniec: Przemówiła Miecznikowa koronna przedstawiając go Hrabiemu i jego córce, a to jego przyjaciel P. D'Astor.

Hrabia ukłonił się z dwornością przybyłym, wskazując siedzenie, drugą zaś ręką pociągnął po swym garbatym nosie i spojrzał przenikliwie na Miecznikowę niby mówiąc: rozumiem czem to pachnie. I nie mylił się Hrabia w domysłach. P. Edward stracił ojcowiznę na podróże i fraszki, a że po exdywizji zostało tylko dziesięciu chłopów, piękne manjery i rodowe związki, potrzeba było podłatać się bogatem ożenieniem. Miecznikowa jako rodzona ciotka, sprowadziła go z Wołynia w celu wyswatania z Hrabianką. Ale Hrabiego niełatwo było w pole wyprowadzić, umiał dobrze ryglować zamki do swojej szkatuły.

P. ,D'Astor, był Francuz emigrant z armji Kondeusza, pozostały w naszym kraju po wyjściu tej armji za granicę. Wiele domów zasilało się w tej skarbnicy dobrego tonu, przywiązując do swego domu pod różnemi warunkami tych cudzoziemców.

Zgromadzenie w tym roku było mniej liczne niż zwykle, i te dzieliło się jeszcze na dwa obozy zupełnie różne. W pierwszym, przewodził język francuski mało, albo nic nie rozumiany w drugim. I przedmioty rozmowy w drugim były także różne. W pierwszym wspomnienia, literatura, wypadki pobieżne, jednem słowem wszystko co stanowiło tło rozmowy, usczknione było na gruncie obcym. Cudzoziemiec i cudzoziemka trzymali berło rozmowy i każden jakby się silił aby rozbierać ich interesa, a swoje niby nieistniały na świecie.

W drugim rozmowa była całkiem swojska, ale prowadzona tak cicho, z taką nieśmiałością., jakby się wstydzono błahości przedmiotu. Oba te  obozy poglądały na siebie nie w duchu życzliwości i braterstwa, tylko jakby chcąc podchwycić jedni drugich.

Ta wzajemna nieufność tym bardziej krępowała swobodę.

Wszelako P. Miecznikowa koronna, dania podeszła wiekiem, słynna niegdyś ze swej popularności, pierwsza postanowiła złamać linję, a poznawszy w przeciwnym obozie, córkę dawnej swojéj znajomej, zbliżyła się ku niej.

— Jakże się masz Stolnikowiczowa kochana? Czy zdrowa matka?

— Trzy lata jak umarła.

— Przepraszam, niewiedziałam. Jakże się nam powodzi? Gdzie mieszkacie?

— Stąd o milę. Mój mąż trzyma zastawą od Hrabiego, Karpiłówkę.

— Wiele masz dziatek?

— Czworo do usług Pani.

— Czy też lny się rodzą? Matka była sławna gospodyni, zapewnie, i córka poszła w jej ślady.

— To nasze powołanie.

— Wieleż dziatek dał P. Bóg?

— Czworo, powtórzyła Stolnikowa rumieniąc się.

— Zdaje się że nie miała czasu urodzić więcej, od czasu jak Miecznikowa zadawała toż samo pytanie, przemówił z cicha Sędzia do Podczaszego.

— I płótna wyrabiasz tak piękne jak robiła matka?

— Staram się.

Całe towarzystwo umilkło zwracając uwagę na rozmowę dygnitarki ze szlachcianką. Pierwsza, ciszę przerwała dziewczynka dziewięcioletnia, córka Wojewodziny Ch., pytaniem, zrobionem dość cicho.

— Maman! Jak się robi płótno?

— Silence ma chère, odrzekła matka. Ta wiadomość nie potrzebna, ani dla ciebie, ani dla mnie.

— Dla czegoż ciocia Miecznikowa zapytuje tę panię?

— Bo Miecznikowa chce zrobić grzeczność.

— Cóż w tem grzecznego?

— Pani ta nie bywa w naszych towarzystwach, nie żyje między nami, o czemże Miecznikowa miałaby z nią mówić? Musi wynajdować przedmioty dla niej znajome.

— Dla czegoż ciocia z nią rozmawia?

— Chce zrobić jéj łaskę.

Mała dziewczynka niepoprzestała na tem pytaniu, ale my zwróćmy raczej uwagę na inną stronę gilzie się toczy rozmowa innej natury. Proszę tylko o pozwolenie przełożenia jéj na język polski. Choć początkuśmy nie dosłyszeli, weźmy ze środka.

— Jak Pani żyć może wśród towarzystwa które ją otacza? Pani dla niego niestworzona. Tu nikt Panią nie rozumie, niepojmuje nawet odległości jaka istnieje między rozumem Pani a ich miernością. O gdyby Pani ozdobiła kiedy swą przytomnością który z naszych salonów, z jakim zapałem wszyscyby jej oddali hołd należny wyższości! a tu, trzeba żyć nieznaną i umrzeć samotną, niepojętą. Będąc na miejscu Pani niezniosłabym takiego położenia, starałabym się koniecznie wyrwać z tej krainy wiecznego mroku, i odetchnąć powietrzem sobie właściwem.

Tak mówiła odsunąwszy się nieco od towarzystwa, guwernantka, do Hrabianki, która jej odpowiedziała.

— Przychylność Pani podnosi cenę mojej wartości pewną tego jesieni. Ale przypuściwszy nawet żeby tak było istotnie jak Pani mówi, cóżbym począć mogła? Ojciec mój za nic na świecie nie zechciałby zmienić swego sposobu życia, odrzec się swych nawyknień, jednem słowem, oddalić się z miejsca gdzie mu dobrze, a krewnych bliskich niemam którzyby weszli w moje położenie, i pomogli wydobyć się z lego grobu.

— Pani ma brata co ją kocha najczulej, co wszystko gotowby zrobić dla niéj.

— Nieprzeczę że mię brat kocha, i gotówby zrobić dla mnie wszystko co w jego mocy, ale czyż on może wywieść mię z domu ojca? Wreście on sam niema żadnéj pozycji, ani środków. Ale przypuściwszy nawet że przełamałby pewne trudności, jakby świat, nas uważał gdybyśmy się na nim ukazali we dwoje tylko?

— Jedynie w tym zakącie publiczność przywiązuje cenę do błahych pozorów. Ręczę Panią że w świecie ucywilizowanym inaczej sądzą. Tam umieją ocenić wartość osobistą i według niej wymierzają szacunek. Wreszcie łatwoby można znaleść środek zadość uczynić wymaganiom skrupulatnych.

— Jakim sposobem?

— Będąc na miejscu Pani kazałabym bratu wziąść żonę, wówczas, w towarzystwie brata i bratowej, opuściwszy ten kraj głuchy, pusty, przez wzgląd tylko na Panią nie powiem dziki, ujrzałabyś Pani inne niebo, innych ludzi i wśród nich dopiero znalazłabyś się w swojéj ojczyźnie.

— Co? Mój brat miałby się ożenić? Prawdziwie, nigdy mi ta myśl nie przyszła do głowy. Wreszcie on tak obojętny dla wszystkich kobiet.

— Wiem że nie dla siebie, ale by to zrobił jedynie dla Pani, to też i wybor polegałby zupełnie na Pani. Trzebaby znaleść w przyszłej bratowej osobę, co by umiała oceniać Panią, wielbić jéj przymioty; jednem słowem przyjaciółkę chcącą się wcielić w interesa Pani, mającą na celu jedynie jéj szczęście. O jak mi serce skacze na tę myśl aby pozyskać Panią dla naszéj czarownej Francji! Nie darmo Pani władasz tak pięknie naszym językiem. A nawet pozwól sobie powiedzieć że przez sprawiedliwość powinnaś oddać Francji co się jéj należy. Rozwinienie, podniesienie twego umysłu komuż się należy jeżeli nie piśmiennictwu francuskiemu na którem smak wykształciłaś, a którego dzisiaj mogłabyś być ozdobą? Gdybyś się ukazała na naszym widokręgu, stanęłabyś niezawodnie sławą obok naszéj P. Staël, któréj posiadasz wdzięk stylu, i głębokość myśli. Powiedz mi szczerze , czy dotąd świat nic nie widział z pism twoich?

— Czasami rzucam na papier myśli moje, ale jedynie dla własnéj rozrywki. W końcu Pani wie że piszę tylko po francusku, w naszym kraju tegoby nie drukowano. A gdyby wydrukowano, mój odmienny sposób widzenia, ściągnąłby mi niechęć zamiast współczucia.

— Błędna gwiazdko wśród chmurnego nieba, jak cię nie wielbić, jak cię nie żałować!

Ledwie ten frazes wymówiła cudzoziemka, zbliżyła się ku niéj osoba wyglądająca na lat czerdzieście, wzrostu słusznego, ubrana prawie z zaniedbaniem, a nie zważając że przerywa rozmowę usiadła obok, i zapytała.

— Cóż to że P. Augusta nie widzę w tem towarzystwie?

Hrabianka widząc że bez ceremonji przerwano jéj rozmowę, podniosła się z krzesła aby odejść, ale usłyszawszy pytanie, widno że zmieniła zamiar, a choć oko było gdzie indziej, uwaga zwrócona była na odpowiedź guwernatki.

— Jakośmy odjeżdżały odrzekła cudzoziemka P. August był mocno cierpiący na ból głowy. Bardzo żałował że nie mógł nam towarzyszyć zaraz, ale, skoro mu ulży, zapewnie tu pośpieszy.

Hrabianka wstała skoro rozmowa zwróciła się do innych przedmiotów.

Ta co zadawała pytanie była krewna daleka Wyszogórskich córka Cześnika Oziembły, P. Izabella, (nazywano ją bowiem zawsze po imieniu) jedna niezdawała się dawać baczenia na rozdział obozów , ze swobodą i lekceważeniem przekraczając wzgledne granice. Cześnik jej ojciec, i Sędzia żonaty z młodszą jej siostrą, bardzo byli lubieni i szanowani od szlachty, zaś Panna Izabella była tolerowaną wszędzie dla oryginalności swego charakteru, i wiele jej rzeczy uchodziło.

Mówiła bardzo źle po francusku, ale się tem nie kłopotała, i sama tak się serdecznie śmiała ze swych usterków, że rozbrajała szyderstwo. Niema do śmieszności materjału, gdzie nié ma pretensji.

Charakter P. Izabelli wyrobił się skutkiem wyłącznych okoliczności. Urodziwszy się nie tylko nie piękną, ale pozbawioną nawet tego wdzięku słabości i delikatności, który samą szpetność robi często przyjemną, w życiu niesłyszała pochlebnego słowa od żadnego mężczyzny, to też w życiu jej serce nie uderzyło dla miłości.

P. Izabella miała serce dobre, pobłażliwe, uczynne, ale straciwszy matkę w dzieciństwie, nie mając od nikogo, ani życzliwej przestrogi, ani rady, ani węzłów bliskich serca prócz siostry, zimnéj i metodycznej, która z obojętnością pomijała wszystko co nie było gospodarstwem, i na jeden łokieć wszystkich i wszystko mierzyła: P. Izabella mówię, wyrabiała w wyobraźni, rozjątrzonéj nieco niemiłem położeniem, fantastyczne wyobrażenie o życiu; a te wyobrażenie sprostować się nie mogło doświadczeniem, bo nie żyła nigdy życiem praktycznem. Dla niéj świat z całym swoim dramatem był księgą znaną tylko po okładkach. Aby w niej biegle czytać, aby jéj sens dobrze rozumieć, trzeba być uświęconą w tajemnice życia, trzeba być aktorem wielkiej sceny świata; w ówczas tylko nabywa się trafności, przenikliwości, oceniającej za piérwszym rzutem oka wzajemne stosunki między sobą rzeczy i ludzi.

P. Izabella przechodziła przez świat nie przyjąwszy w nim prawa obywatelstwa. Nie płacąc daniny w powinnościach i trudach z nimi zespolonych, nie brała też udziału w jego przyjemnościach. Przechodziła w pośród swoich jak cudzoziemka, żałowana od niektórych, wyśmiana od wielu, nie kochana szczerze od nikogo.

Że miała serce dobre, czujące potrzebę przywiązania, chciała sobie je stworzyć. W pomysłach abstrakcyjnych uśmiechnęła się jej wyobraźni, filantropiczna rola miłości ogólnéj, usłużliwości dla wszystkich, bez przywiązania serca do żadnego przedmiotu w szczególności.

Zaczęła więc być czynną gdzie tylko osądziła że widzi pole do działania, chociaż téj czynności brakło zawsze na trafności, na gruntownem ocenieniu położenia.

Mężczyźni nie uznali missji którą przyjęła P. Izabella, a odmawiając swéj sankcji, jeszcze nieludzko wyszydzili, nazywając ją nieznośną wścibską; kobiety zaś, choć ją broniły od napaści mężczyzn, unikały jej przysług, bo P. Izabella mając wyobrażenia fałszywe o stosunkach i położeniach snujących tkaninę życia powszedniego, więcej zwykle szkodziła niż pomagała tym których przyjęła pod szczególną opiekę.

P. Izabella szczerze uwierzywszy że jéj missja bardzo jest użyteczną, trudniła się wszystkiémi i wszystkiem, a skoro osądziła że jéj działać wypada, zaraz przyjmowała rolę nieproszonéj pośredniczki, mięszała się do każdego interesu, brała u jednych, pożyczała drugim, ujmowała się za pokrzywdzonemi, robiła wymówki, a najczęściej tak nie trafnie, tak w brew woli protegowanych, że jéj zabiegi zupełnie przeciwny skutek robiły niż sobie wyobrażała P. Izabella. Jakkolwiek jednak niepomyślne owoce wydawały jéj starania, po chwilowém zażaleniu przebaczano wszystko, bo wiedziano że nią powodowały najlepsze chęci.

Ojciec P. Izabelli, Cześnik, był to człowiek bardzo światły, ule niezdolny przewodniczyć wychowaniu córki. Zawód polityczny głównie zajmował jego życie. Był on niegdyś ściśle związany wspólnością interesów i opinji, oraz wzajemną życzliwością z Kasztelanem Samotulskim, ojcem dzisiejszego solenizanta, od którego też trzymał wioskę prawem dożywotniem w któréj mieszkał.

Nieboszczyk Kasztelan wielce był poważany od współziomków dla cnót obywatelskich, Cześnik w szczególności czcił jego pamięć; a choć widział że dziedzic imienia i majątku nie wiele dbał o dawnych sprzymierzeńców swego domu, przez pamięć dla ojca oddawał mu pewne oznaki uszanowania, i szczerze go bolało że syn takiego obywatela zszedł z drogi utorowanej przez znakomitego przodka, i ciasny egoizm wziął za cel swego życia. Chciałby tę smutną prawdę ukryć przed sobą i drugiemi.

Obiad trwał godzin kilka. Cześnik wyglądał jego końca, a zaledwie powstawano od stołu , zbliżył się do gospodarza domu aby go pożegnać.

— Dla czegoż tak wcześnie? przemówił Hrabia. Młodzież możeby potańcowała?

— Moja rodzina nie tańcująca odrzekł Cześnik; a dopełniwszy uszanowania Hrabiemu, chcielibyśmy uiścić się z sąsiedzkiej grzeczności względem Podkomorzynej, której dziś imieniny.

— Jeżeli tak, nie chcę odmawiać gości sąsiadowi, z pewnym przekąsem wymówił Hrabia.

Po czem rodzina Cześnika odjechała, a odjazd jego był hasłem dla szlachty, która także zaczęła się wynosić: jedni odjechali do siebie, drudzy, żyjący w stosunkach znajomości z domem Podkomorzego, pojechali powiększyć grono gości w Kalinówce, guzie każdego spotykała uprzejmość i gościnne przyjęcie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej