Antoni Józef Rolle

STANISŁAW AUGUST W GRODNIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

STANISŁAW AUGUST W GRODNIE

Rolle Antoni Józef

Pan de Pule ogłosił przed kilku laty w jednym z pism rosyjskich opowieść pobytu Stanisława Poniatowskiego w Grodnie. Przypuszczamy, że podanie jej w streszczeniu zajmie naszych czytelników; ciekawa to, choć smutna kartka z dziejów człowieka, który bądź co bądź przez większość narodu, wolną a nie przymuszoną wolą jego osadzony na tronie, lat trzydzieści nosił na skroniach koronę polską. Praca p. de Pule obejmuje tylko rok 1795; dopełniamy jej kilku szczegółami z innych czerpanymi źródeł i prostujemy błędy, których autor nie mógł uniknąć, jako nie znający dokładnie dziejów Rzeczypospolitej.

I

Przygotowania do przyjęcia króla w Grodnie. — Obawy ks. Repnina. — Hr. Bezborodko naznaczony dozorcą królewskim. — Cycjanow naczelnikiem wojennym w mieście.

Zdobycie szturmem Pragi przez Suworowa miało miejsce 4 listopada 1794 roku. Stanowiło ono o losie przyszłym Polski; rząd rewolucyjny, utworzony w Warszawie, upadł z przejściem stolicy w ręce rosyjskie. Stanisław August mógłby podówczas odzyskać dawne stanowisko, zachwiane w czasie zaburzeń ludowych, gdyby trzeci podział Polski nie był już rzeczą zdecydowaną. Rzeczpospolita miała być wykreśloną z karty Europy. „Pod wpływem tego uczucia klęski — pisze autor — wiele się uraz dawniejszych zapomniało. Zapomniano i o osobistych przymiotach ostatniego króla, o wadach jego charakteru, nacechowanego chwiejnością. Król polski tu niknął, zostawał tylko Stanisław Poniatowski, uosobienie zdetronizowanej wielkości, obudząjącej niemałe współczucie. Takie, według naszego mniemania, było stanowisko króla polskiego po upadku Warszawy i Rzeczypospolitej, Przy wadach i niedostatkach, przy tej bezbarwności charakteru, aczkolwiek sympatycznego i dobrodusznego, Poniatowski pozostał do zgonu dobrym Polakiem, tj. człowiekiem szczerze do swojej nieszczęśliwej ojczyzny przywiązanym. Ocalić jej nie był on w stanie nawet przed trzydziestu laty, kiedy zasiadł na tronie Piastów i Jagiellonów, teraz więc tym mniej, kiedy runęły podpory, podtrzymujące wątłą budowę, musiał w końcu zostać królem bez królestwa."

Przytoczyliśmy ustęp powyższy, bo w nim się streszcza ogólny pogląd autora na wypadki; a teraz do szczegółów przystępujemy.

Po upadku kościuszkowskiego powstania król napisał następujący list do Katarzyny: „Losy Polski w Waszym spoczywają ręku; mądrość Wasza i potęga rozstrzygnie je pewnie niezwłocznie. Nie bacząc na to, jakie mi osobiście stanowisko wyznaczycie w przyszłości, nie mogę zapomnieć o moich względem narodu obowiązkach, błagam o łaskę dlań Waszej Cesarskiej Mości. Wojsko polskie zniesione, ale naród egzystuje, jednak i on wkrótce ginąć zacznie, jeżeli mu nie podacie ręki pomocy. Wojna powstrzymała prace rolne, dobytek zabrany, włościanie, u których gumna opróżnione, mieszkania popalone, tysiącami wynoszą się za granicę; wielu ziemian to samo już uczyniło. Polska przeobraża się w step bezludny; głód jako nieuniknione następstwo w roku przyszłym nas nawiedzi, jeżeli inni sąsiedzi nie przestaną uprowadzać naszych mieszkańców, naszego dobytku, nie przestaną przywłaszczać sobie ziemi naszej. Prawo oznaczenia granic i korzystanie ze zwycięstwa należą się bez zaprzeczenia tej, która orężem wszystko sobie podbić zdołała."

Na tę odezwę nastąpiła odpowiedź cesarzowej. Wzmiankuje w niej ona, że wielce jest niespokojna o króla. Niebezpieczeństwa, na jakie się narażasz „wpośród rozpasanego ludu warszawskiego, zniewalają mnie doradzić Ci, Najjaśniejszy Panie byś z tego obciążonego występkami miasta przeniósł się, jak można najprędzej, do Grodna".

Nic więc nie pozostawało detronizowanemu królowi, jak opuścić swoją świetną niegdyś stolicę, mającą się wrychle przeobrazić w drugorzędne, prowincjonalne miasto wchodzące w skład Prus, i osiąść w pokrewnym, niegdyś tak bliskim, a obecnie wcielonym do Rosji Grodnie. Niełatwe to wszakże były te niedalekie przenosiny dla Poniatowskiego i niechętnie gotował się do podróży. Dowiedziawszy się o nowym podziale Polski, wyspowiadał się przed Aszem, pełniącym przy nim obowiązek dyplomatycznego ajenta, że chętnie się wyrzecze korony, byle mu pozwolono resztę życia przepędzić w Rzymie. Asz odpowiedział na to, że abdykacja zależy od Jego Królewskiej Mości, że wszystko to jednak w Grodnie przyjść może do skutku. Wówczas Poniatowski udał się do feldmarszałka Suworowa, tłumacząc się, że nie ma środków dla przedsięwzięcia podróży; brak mu pieniędzy dla opłacenia długów, dla wynagrodzenia wiernych sług, zabezpieczenia bytu rodzinie. Ale i Suworow doradzał mu wyjazd do Grodna, gdzie, jak utrzymywał, wszystkim tym żądaniom łatwo zadosyćuczynić potrafi cesarzowa. Nie było więc rady, żądanie równało się rozkazowi; przyczynę zwłoki zwalono na brak powozów z jednej strony, z drugiej zaś na nienależyte przygotowania mieszkania w Grodnie. Tam zaś krzątał się i oczekiwał przybycia gościa stary, dobrze znajomy ks. Repnin, który to taką ważną rolę odgrywał przy wprowadzeniu na tron Stanisława Poniatowskiego, a teraz dziwnym zrządzeniem losu miał go przyjąć pod swoją opiekę jako jenerał-gubernator Estonii, Inflant i Litwy; ostatnią tę nazwę nadano podówczas obszarowi kraju, który na mocy ostatniego podziału Polski przechodził pod berło rosyjskie.

Jednocześnie prawie i Suworow, i ks. Repnin otrzymali rozkazy z Petersburga, pierwszy 21 listopada (2 grudnia), drugi 23 listopada (4 grudnia), uwiadamiające ich o zamiarze cesarzowej. Wskutek tego feldmarszałek pisał do księcia jenerał-gubernatora list 3 (14) grudnia:

„Przystępuję natychmiast do wypełnienia polecenia Jej Cesarskiej Mości, tyczącego się przewiezienia króla Stanisława Augusta z Warszawy do Grodna. Komunikując wam tę wiadomość, mam nadzieję, że przedsięweźmiesz należyte środki do przyjęcia wysokiego gościa. I tak dla braku poczt rozkazałem moim komendom, poczynając stąd do Bielska, wystawić na każdej stacyi po 80 koni, przewóz zaś od Bielska do Grodna na was już ciężyć będzie."

Jenerał Tormasow przeznaczony został przez feldmarszałka dla eskortowania Poniatowskiego.

Ks. Repnin nie był wcale na to przyjęcie przygotowanym, prosił nawet cesarzowej, by króla wysłała nie do Grodna, ale do Rygi, był bowiem najmocniej przekonany, że pomimo dozoru, jeżeli go tylko otaczać będzie rodzina i liczny poczet dworaków, nie omieszka szukać stosunków z osobami nieprzychylnymi rządowi rosyjskiemu. Zniewolić Stanisława Augusta do zrzeczenia się tronu uważał za rzecz łatwą; środkiem ku temu miało być opłacenie długów jego. Wreszcie dodał na końcu: „Boję się, azali pobyt króla w Grodnie zapewni mu spokojność; cisnąć się bowiem zechcą do niego tutejsi ziemianie, i jeżeli nie piśmiennie, to już najpewniej ustnie komunikować mu zechcą rozmaite nowinki, plotki, w ich tępych głowach wylęgłe, zdolne wreszcie zachwiać jego postanowieniem. Gdyby zaś względy polityczne pozwalały na przeniesienie króla do Rygi, wówczas zachowując wszelkie pozory winnego uszanowania, posiadając wierne i zupełnie nam oddane biuro pocztowe, potrafilibyśmy trzymać go w odosobnieniu, udzielając mu nowin takich tylko, jakie uważać będziemy za właściwe. W końcu dodam, że znalazłoby się tam łatwiej odpowiednie i wygodne mieszkanie dla niego."

Katarzyna nie podzielała obaw jenerał-gubernatora, nie zmieniła danego już dawniej rozkazu, Repnin jął się krzątać około przygotowania wszystkiego, co było potrzebnym na przyjęcie detronizowanego króla. Jenerał-major hrabia Eliasz Bezborodko naznaczony został na dozorcę albo stróża Poniatowskiego, choć właściwiej by go można nazwać opiekunem, jak łatwo wnioskować z instrukcji bardzo szczegółowej, danej ostatniemu przez księcia 9 (20) grudnia 1794 r.: „Wkrótce przybędzie wskutek rozkazu Jej Cesarskiej Mości król polski do Grodna; jako dowód mojej ku wam, panie hrabio, ufności, naznaczam was jego opiekunem. Najjaśniejszy gość, wraz ze świtą i rodziną swoją, zajmie tutejszy pałac i należące doń zabudowania. Dla pilnowania go przeznaczam całą kompanią piechoty ze sztandarem, nadto 30 konnych dragonów, z których 24 wraz z oficerem powinno się znajdować w przedpokoju pałacowym i towarzyszyć królowi w czasie jego wyjazdów, a sześciu trębaczy zostaje w szeregu (na -miejscu). Konwój wówczas dzieli się. na dwie połowy: dwunastu ludzi jechać ma przed, drugich dwunastu za karetą królewską, u drzwi oficer i dwóch podoficerów dla posyłek; oddział ten winien wszędzie i na każdym miejscu ochraniać osobę Jego Królewskiej Mości. Wy zaś sami, mości hrabio, w czasie wycieczek królewskich macie go nie odstępować i jechać zaraz za konwojem w powozie, gdyby was do swojej nie zaprosił karety. Wolą jest cesarzowej, byśmy Stanisławowi Augustowi monarsze oddawali honory; pamiętajcie więc o tym, by straż mu zawsze broń prezentowała, a odwachy witały pochyleniem sztandaru i biciem w bębny. Pałac opatrzyć z całą ścisłością potrzeba, u wszystkich drzwi wchodowych rozstawić warty, żeby nikt z niego wynijść, ani się do niego dostać nie mógł bez waszej wiedzy; albowiem przy całym dla króla należnym uszanowaniu pamiętać należy, że wszystkie rozporządzenia odbywają się tutaj z rozkazu cesarzowej; jej władza jest tylko obowiązująca, król więc żadnego udziału mieć nie powinien w rządzeniu krajem. Długoletnie doświadczenie przekonało nas, że Stanisław August działał zawsze wbrew naszym korzyściom; stawał na czele wszelkich zmian w Polsce, przeciwnych naszym widokom. Znając osobiście skłonności Jego Królewskiej Mości, ostrożnym muszę być sam, ostrożność i wam, mości hrabio, zalecam; winniście więc śledzić bardzo pilnie za korespondencją królewską, pozwalając na jej prowadzenie tylko z ludźmi niepodejrzanymi. Wyjątku tu nawet nie stanowi rodzina, której wszakże bez ważnych powodów odsuwać od monarchy nie wypada. A że przypuszczać można, że król starać się będzie poróżnić ze sobą dwory sąsiednie za pośrednictwem wybiegów sobie tylko wiadomych, które nie bacząc na ich małe znaczenie, przysporzyć nam wszakże mogą trudności: przeto raz na zawsze zabronić mu proszę korespondencji z ościennymi państwami... W każdym wypadku zechcecie mieć na względzie przepisy podane, jak równie donosić mi o wszelkich nowych zmianach niewyszczególnionych, bym mógł natychmiast zaopatrzyć was w stosowne instrukcje. W chwili przybycia Najjaśniejszego Pana winniście się znajdować w pałacu, gdzie i ja będę i was wysokiemu gościowi zaprezentować nie omieszkam."

Jednocześnie jenerał-major hr. Cycjanow, dowodzący wojskami w Grodnie, otrzymał rozkaz wysłania po 80 koni z uprzężą i furmanami na stacje pocztowe w Kuźnicach, Sokółkach i Buksztalu, znajdujących się w granicach rozkwaterowania jego korpusu; polecono mu nadto dla eskortowania króla przygotować szwadron dragonów i trzydziestu kozaków. W Sokółkach miał Stanisław August nocować; jedna więc kompania piechoty czekała na niego przed domem pocztowym, inna w mieście dla przestrzegania porządku i spokojności. Przepisy nawet dano co do konwoju w podróży; przed karetą jechali kozacy, za powozami dragoni, obok kolasy królewskiej, u drzwiczek, po obu stronach oficerowie. Zalecono uszanowanie i hołdy, przynależne panującym; ks. Cycjanow powinien spotkać Poniatowskiego wjeżdżającego do Grodna po drugiej stronie rzeki, w czasie przeprawy witać go salwą z dział (101 wystrzałów), w ulicach rozciągnąć szpalerem wojsko, które winno broń prezentować.

Niezależnie od tego wszystkiego wysłał ks. Repnin do ks. Golicyna (dowodzącego w Kownie) i jenerała Knorringa (w Wilnie), żeby ci, nie wdając się w żadne publiczne obwieszczenia, uprzedzili mieszkańców, jako mają uznawać tylko władzę cesarzowej i jej namiestników, żadnych zaś rozporządzeń od króla nie przyjmować. Dozór nad przejazdem Poniatowskiego od Bielska do Białegostoku poruczył jenerał-majorowi Beningsenowi; tutaj zamiast dragonów przeznaczeni byli do eskortowania Jego Królewskiej Mości huzary pułku Iziumskiego, wszystko zresztą miało się odbyć jak wyżej.

Niepokoił się wszakże jenerał-gubernator jeszcze jedną rzeczą. Oto wiedział, że król miał zwykle przy' sobie mały oddział pałacowej gwardii z 300 do 400 ludzi złożony; jak ma tedy postąpić, jeżeli ta gwardia, należycie uzbrojona, zechce eskortować króla? Lepiej, żeby jej nie było. Radził więc Beningsenowi, by uprzedził Tormasowa, a ten z kolei króla jeszcze przed wkroczeniem do nowo zakordonowanego kraju (litewskie jenerał-gubernatorstwo), że dla uniknienia przykrości, żadnego oddziału polskiego przy sobie mieć nie powinien. A że przestroga mogła przyjść za późno, na wszelki więc wypadek jenerał Beningsen otrzymał rozkaz następujący:

„Jeżeliby król miał przy sobie konwój z swojej gwardii albo wojsk innej broni utworzony, wówczas macie oddział ten zatrzymać i nie wpuszczać go w granice Litwy, ale przeciwnie, rozbroić. Żołnierzom pozwolicie powrócić do domu, królowi zaś oświadczycie z największym uszanowaniem, że wojska nasze będą go najtroskliwiej pilnowały; że wedle spraw zasadniczych, tam gdzie się znajdują pułki Jej Cesarskiej Mości, żadne inne oddziały zbrojne, do obcego należące państwa, znajdować się nie powinny. Wszakże gdyby się wam zdarzyło dostrzec na furgonach królewskich 10 albo nawet 20 ludzi, uzbrojonych w zwykłe strzelby, szable i pistolety, wówczas macie ich przepuścić przez wzgląd na osobę Jego Królewskiej Mości."

Ale myśl o wojsku polskim ciągle widać prześladowała ks. Repnina, bo w dziesięć dni później znowu pisał do Beningsena:

„Gdyby, nad wszelkie spodziewanie, oddział eskortujący Stanisława Augusta opierać się wam zechciał, wówczas postąpić z nim należy jak z nieprzyjacielem. Mam jednak nadzieję, że do tego nie przyjdzie; środka też tego imać się należy tylko w ostateczności."

Obawy się rychło rozwiały. Tormasów doniósł z Warszawy w końcu grudnia, że w myśl ks. Repnina postąpi i starać się będzie, żeby do minimum sprowadzić liczbę oficerów polskich, do orszaku królewskiego należących, o szeregowcach zaś nawet mowy nie było. Dodał nadto, że Stanisław August pragnie się zatrzymać parę przynajmniej tygodni w Białymstoku, ale się jenerał-gubernator litewski na to nie zgodził, chciał bowiem jak można najprędzej sprowadzić detronizowanego gościa do Grodna. Dziwna rzecz, powtarzał nieustannie, że zna dobrze Poniatowskiego: z tych wszakże jego zabiegów, obaw i ostrożności wnosić można, że przeceniał dyplomatyczne zdolności króla, który tylko w drobnych pałacowych intryżkach mógł być biegłym. Wreszcie biedny ten ukoronowany wygnaniec zanadto cierpiał wówczas, zanadto był przygnębiony, zanadto upadł na duchu, by mógł myśleć o knowaniach politycznych. Komedia panowania zakończyła się tragicznie; rozwiązania takiego nigdy się nie spodziewał, i słusznie utrzymuje nasz autor, że epoka ówczesna była wielką z racji zmian gwałtownych, przez nią spowodowanych. „Dzięki im, najsłabszy z monarchów, może nawet najsłabszy z ludzi, olbrzymiał, urastał moralnie, już dla tego jednego, że losy jego fatalnym zrządzeniem związane zostały z losami ojczyzny."

II

Podróż króla z Warszawy do Grodna. — Historia miasta. — Znaczenie jego społeczne podczas sejmu 1793 r. — Przybycie Stanisława Augusta. — Pierwszy dzień pobytu w Zamku.

Nareszcie 7 stycznia 1795 r. król Stanisław August opuścił na zawsze Warszawę. Długim szeregiem ciągnęły się powozy dworskie po zmarzniętej ziemi; jazda była powolna, uciążliwa; droga szła na Węgrów, Brańsk i Bielsk. Tu się rozpoczynała granica rosyjska, z Bielska na Woiszki, Białystok, Kuźnicze, Sokółki i Buksztal. Król był rozrzewniony, żegnał Suworowa serdecznie i dziękował... Łzy nie pozwoliły mówić mu więcej; pod wpływem rozczulenia zapomniał komplementu, jaki wygotował na pożegnanie feldmarszałka.

Przed udaniem się do Grodna wysłał król pułkownika Poniatowskiego, by ten opatrzył zamek należycie, azali ten nada się dla mieszkania i czyli się w nim świta pomieścić potrafi; kurier wiózł list do Dziekońskiego, podskarbiego nadwornego litewskiego z propozycją, by część pieniędzy, znajdujących się w skarbie, użył na poprawienie apartamentów królewskich, wiózł list i do ks. Repnina, w którym znajdował się spis dworzan, znajdowała się tam i wzmianka o przybocznej gwardii; skorzystał z tego wielkorządca i namówił Stanisława Augusta, by owę gwardią rozpuścił.

Orszak wyruszył o godzinie 10 z rana, wieczorem tego dnia stanął w Węgrowie, na drugi dzień o ósmej przybył do Brańska, 9 stycznia już późno w noc dociągnął do Białegostoku. Dla wielkich śniegów na przebycie 8 mil potrzeba było 13 godzin. Tu powstał projekt postawienia powozów na sanie, ale że na to dużo czasu było potrzeba, uradzono więc podzielić się na dwie połowy i dalej odbywać podróż. W Białymstoku Stanisław August odpoczął dzień cały, 11 stycznia nocował w Sokółkach, skąd w kilka godzin miał stanąć w Grodnie, w sam dzień Nowego Roku 1795 starego stylu.

Cała wędrówka odbyła się według nakreślonego regulaminu. Zmian żadnych w niej nie poczyniono; żaden też wypadek godny wyszczególnienia nie miał miejsca.

W chwili prawie przybycia króla do Grodna ks. Repnin przesłał ks. Cycjanow następujące, w tajemnicy zachować się mające rozporządzenie:

„Wskutek przyjazdu Jego Królewskiej Mości uważam za stosowne przedsięwziąć niektóre ostrożności, a mianowicie: 1) żeby król, ani jego rodzina, ani też otaczający go dworzanie nie prowadzili korespondencji z zagranicznymi dworami i ich ministrami przez pośrednictwo tutejszej poczty. Dlatego proszę wszystkie listy, przychodzące do pałacu, wprzódy do mnie przysyłać; równie też i pisma z pałacu wychodzące winny przejść przez cenzurę i masz pan przy tym pilnie przestrzegać, żeby nikt z prywatnych osób nie brał na siebie przesyłania listów. Gdyby zaś udało się wam pochwycić takiego śmiałka, macie go natychmiast pod strażą do mnie dostawić; 2) dla należytego wyśledzenia osób przychylnych królowi, należących do mieszkańców tego kraju, wypada pilnie uważać, kto bywa w pałacu, jak często, czyli w salonach Jego Królewskiej Mości się prezentuje, czy tylko u osób należących do orszaku? Kupcy z towarami wpuszczani mają być do zamku i wypuszczani z niego po bardzo ścisłej rewizji. Nad tym wszystkim czuwać pilnie a niepostrzeżenie powinni oficerowie, pełniący wartę, a krom ich, jeszcze dwóch zdolniejszych wybrać proszę, którzy będą układali szczegółowy spis wszystkich osób, odwiedzających króla, jego rodzinę i otoczenie. Spisy te każdego wieczora podawać wam będą, mości książę, wy zaś z kolei nie omieszkacie natychmiast mi ich przesyłać. 3) Osoby należące do orszaku królewskiego mają tu liczne stosunki, niepodobna więc, by nie były odwiedzane przez znajomych, otóż proszę uważać, czyli w czasie tych odwiedzin jakie narady nie będą miały miejsca, czyli w nich udział biorą duchowni itd. Polacy są bowiem bardzo skorzy do knowań, te zaś mogą przysporzyć wiele kłopotu rządowi. 4) Mniejsi urzędnicy pałacowi, jako to niżsi oficerowie, oficjaliści, lokaje, zapewne nawiedzać zechcą traktiernie miejskie i szynkownie; przestrzegać więc potrzeba, żeby nie rozpowszechniali między ludnością zbierającą się tam zasad przeciwnych rządowi, o co łatwo ludziom podpiłym, szczególnie do polskiej należącym narodowości, której cechą jest gwałtowność i zuchwalstwo. Z tego powodu nakazać proszę właścicielom karczem i traktierni, żeby o 10 godzinie wieczorem zamykali zakłady swoje, nikogo w nich nie zostawiali, o pijanych donosili najbliższej komendzie wojskowej, która ich ma aresztować, przez noc zatrzymywać pod strażą, a na drugi dzień rano do pałacu odstawić. 5) Odwachowym dowódcom w Grodnie zalecić, by na noc żołnierze nie zostawiali broni na platformach; warta powinna mieć nabite karabiny, żeby mogła wystrzałem ostrzec o niebezpieczeństwie. Liczba jej jak na odwachach, tak i w koszarach będzie zdwojoną, nadto trzecia część żołnierzy winna być w stanie gotowości wojennej. 6) Na koniec krom wszelkich ostrożności, raczcie, mości książę, dla zachowania spokoju w mieście urządzić patrole piesze i konne, które by funkcjonowały od zmierzchu do świtu. Co do patroli czynię was uważnym, że zwykle odbywają one służbę machinalnie w godzinę z góry oznaczoną w ciągu całych miesięcy. Taka straż niewiele nam pomoże, ludzie bowiem podejrzani, przekonawszy się, kiedy mianowicie z rontem spotkać się mogą, łatwo go uniknąć potrafią. Dlatego też należy zmieniać godziny rontów: jednego dnia na przykład o 6, 8, 10, 12 przed północą i 2, 4, 6 po północy, drugiego o 5, 7, 9, 11, 1, 3, 5, trzeciego o 5 1/2, 71/2, 9 1/2, 111/2, 11/2, 3 1/2, 5 1/2 itd. Zmiany te trzymać w największej tajemnicy; oficer sztabu, dowódca rontu, powinien je każdego wieczora podkomendnym komunikować, rozjazdy z rozmaitych punktów zaczynać, ludzi niespokojnych zabierać, jeżeli to będą pałacowi, odsyłać ich do hr. Bezborodki, jeżeli miejscowi mieszkańcy, do placmajora."

Z tego rozporządzenia wnosić można, jak wiele zależało ks. Repninowi na zachowaniu spokojności w Grodnie, które wówczas dość ludno wyglądało. Pan de Pule dziwi się, że dziś nie ma w mieście śladów tej zamożności, jaką się odznaczało przed wiekiem, a jednak przyczynę tegoczesnego ubóstwa łatwo sobie wytłumaczyć. Grodno było istotnie jednym z pierwszych miast Rzeczypospolitej; wzniosło się ono szczególnie od czasu, kiedy w moc konstytucji, zapadłej w roku 1673 (za panowania Michała Korybuta), z kolei trzeci sejm tu się odprawiał. Wyjąwszy sejmy konwokacyjne, elekcyjne i koronacyjne, pierwszy sejm obu narodów odbył się tu r. 1678 za Jana III, najświetniejszy wszakże był drugi z kolei (1688). Zjechał podówczas do Grodna Sobieski z małżonką i całe prawie ciało dyplomatyczne przy dworze polskim uwierzytelnione, to jest nuncjusz papieski Cantelmi — arcybiskup Cezarei, baron Zorowski — poseł cesarski, margrabia Bethune — francuski, hrabia Dohna — brandenburski i poseł rosyjski. Ostatni sejm miał tu miejsce w 1793 r.

Grodno było ulubioną królów naszych siedzibą. Jagiełło w czasie swoich nieustannych podróży nigdy nie omijał tego miasta, Kazimierz IV (Jagiellończyk) umarł tutaj 7 czerwca 1492 r., Zygmunt Stary, Zygmunt August, Stefan Batory radzi tutaj gościli. Ostatni zbudował w Grodnie zamek, znany pod nazwą starego, który spłonął 1753 r., do dziś wszakże zostały po nim ruiny i oficyna, w której się mieści obecnie wojskowa komenda. August III wzniósł obok tamtego tak zwany nowy zamek, położony nad Niemnem, tam gdzie do niego wpada rzeczułka, zwana Horodniczanka. Budynek to dwupiętrowy, posiadał piękną salę sejmową i wygodne dla panującego mieszkanie, okolony był zewsząd wałem. Po zniszczeniu tego budynku przez pożar w 1753 r., sejm w 1775 uchwalił 300 000 zł na naprawę, oraz corocznie 10 000 zł na jego utrzymanie. Krom tych budynków znajdowały się tu wspaniałe rezydencje Ogińskich, Sanguszków, Radziwiłłów, Sapiehów. Ostatnia szczególnie odznaczała się piękną budową; była tu sala wspaniała, posiadająca chóry dla muzyki. Rezydencja ta przeszła potem na własność ks. Lubeckiego, dziś jest w posiadaniu żydowskim; mieści się w niej klub szlachecki.

Ale świetność miasta datuje się od chwili, kiedy Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, został starostą grodzieńskim, tj. od 1765 r. Gospodarował on tutaj lat 15, podniósł je i zbogacił, zabudował dwa przedmieścia, Łosośnę i Horodnicę; w ostatniej wzniósł obszerny dom (obecnie mieszkanie miejscowego gubernatora), założył szkołę buchalterii pod dozorem najbieglejszego w Litwie rachmistrza, Baranowicza, szkołę weterynarii pod zarządem profesora Giliberta z Montpellier; szkołę mierników pod dyrekcją biegłego w tym przedmiocie Markiewicza, szkołę budowniczą pod opieką architekta Sacco, z Włoch sprowadzonego. Marzył o akademii medyczno-chirurgicznej, o obserwatorium, urządził piękny ogród botaniczny (dziś gubernatorski), zakupił sławną stadninę pociejowską; Jakuba Becu postawił na czele kantoru kupieckiego, mającego stosunki handlowe z całą Europą. Fabryk wzniósł także niemało, a mianowicie fabrykę bielizny stołowej z potrzebnymi dla niej nad rzeką Łosośną blichami i poruszanymi wodą maglami, nie ustępującą doskonałością swych wyrobów holenderskim; fabrykę sukienną, która wyrabiała sukna tak cienkie, że płacono za nie po dukacie łokieć; fabrykę muślinów, wyrobów jedwabnych, jako to wstążek, atłasów, aksamitów itd.; fabrykę złotolitych pasów staropolskich, wyrobów metalicznych, powozów, którą zarządzał doskonały majster z Paryża, gisernię, od niedawna egzystującą, która dostarczała wiele pięknych liter drukarniom wileńskim i warszawskim.

Miasto posiadało orkiestrę wyborną, balet świetny, w końcu „Gazetę Grodzieńską", odbijaną w drukarni pojezuickiej. Wszystko to wszakże runęło z upadkiem Tyzenhauza, a pożar wielki 1782 dokonał reszty zniszczenia.

Jednak w tych gruzach można się było rozgospodarować na dobre, z resztek dało się sklecić wiele wcale niezłych budynków. Toteż w czasie sejmu pamiętnego 1793 r. było tu ośm kościołów katolickich, jeden wschodniego, niezjednoczonego obrządku, dwa unickie i jeden ewangelicki, nadto dziesięć rozmaitych klasztorów, a pamiętna to była chwila nie tylko w dziejach Rzeczypospolitej, ale i samego miasta.

Dużo szczegółów o Grodnie mamy z tej epoki, przez swoich i przez nie swoich podanych. I nic dziwnego, szalone uczty wobec otwierającego się grobu, dzikie bachanalie na wulkanie dawały dużo do myślenia.

„Niejeden z członków targowieckiej konfederacji — pisze pan Iłowajski w swojej pełnej prawdy rozprawie — zamieszkał z całą rodziną w mieście. Towarzystwo kobiece, wino i karty wysilały się, żeby utrzymać reprezentantów Rzeczypospolitej w pewnym stanie odurzenia, żeby rozwiać ich polityczne obawy. Hulaliśmy jak- nigdy przedtem i potem, i to nie za swoje pieniądze. Najodważniejsza część narodu nie dbała o sąd dziejowy, zjechała tu dla zabawy; o radzeniu mowy nie było. Głównym punktem, ku któremu ciążyły wszystkie aspiracje, było poselstwo rosyjskie, zajmujące Pałac Sapiehów. Tu najwięcej można było spotkać powozów, kiedy przed zamkiem królewskim panowała cisza, zdradzająca osamotnienie; najświetniejsze bale dawano na cześć Sieversa, imieniny jego obchodzono całotygodniowymi uroczystościami. Zaczęły się one 25 lipca, a ukończyły 1 sierpnia. W dzień pierwszy, dla uczczenia solenizanta książę biskup wileński dał świetny obiad na 50 osób, a pani kasztelanowa Ożarowska bal wieczorem, trwający noc całą, potem znowu obiad u nuncjusza, potem teatr amatorski, urządzony przez baronową Hejkingowę i hrabinę Camelli ze śpiewami, wreszcie wieczór przez marszałka konfederacji p. Antoniego Pułaskiego w ogrodzie botanicznym, z kosztowną iluminacją, za którą zapłacono przeszło 800 dukatów, a którą zapaliła własną ręką pani kasztelanowa Ożarowska. Po rozmaitych szmermelach i pukaninach zajaśniał wieniec z różnokolorowych ogniów złożony, a pośrodku jego cyfra solenizanta J. S. Dnia 2 sierpnia sam Sievers wystąpił z świetnym obiadem na 60 osób, chcąc uczcić Marię Teodorównę, żonę następcy tronu Pawła, której imieniny wówczas przypadały. Wieczorem miał miejsce bal w pałacu poselstwa, opisany przez Ochockiego. W dni kilka znowu występuje pan Pułaski z uroczystością na cześć Mikołaja Zubowa, który tu się zatrzymał w przejeździe z Petersburga do Warszawy itd.

„Przy badaniu ówczesnego życia społecznego w Grodnie spotykamy oryginalne zjawisko: jednocześnie z objawami smutku i rozpaczy na sesjach sejmowych, w domach tychże posłów, poza posiedzeniami, życie płynie pełnym strumieniem wesela, do szału dochodzącego. Miasto w stanie oblężenia, ulice jego i przedmieścia zapchane rosyjskim żołnierstwem i kozakami; wszędzie obozy, widety, patrole. Mimo to wszystko rauty, obiady, bale, wieczerze itd. ciągną się długim, nieustającym szeregiem. Naturalnie, że wszystkie te przyjemności kupowały się za rosyjskie i pruskie pieniądze."Pewien szlachcic podolski, w interesach majątkowych Szczęsnego Potockiego udał się wówczas do Grodna. Otóż mamy jego korespondencją przed sobą: nie dziwiły go nieszczęścia, nie dziwił go przepych i rozpusta, jedno go w osłupienie wprowadzało — to widok nagromadzonego, walającego się nieledwie złota. Naturalne to jednak było osłupienie; jechał z prowincyj, świeżo przyłączonych do Rosji, gdzie ubóstwo było wielkie, gdzie brak gotówki wręcz był przeciwny jej zbytecznemu w Grodnie nagromadzeniu. A że brak ten doprawdy dochodził u nas na Podolu i w Bracławszczyźnie do niesłychanych rozmiarów, możemy to nawet jednym, ale nadto wybitnym przykładem udowodnić. Oto Szczęsny Potocki posiadał podówczas 16 miasteczek i 429 wiosek, zasiedlonych 130 249 kmieciów, obszar ziemi, do niego należącej, obejmował około 1 000 000 morgów jak ornego pola, tak i stepów wypasowych. Majątek ten w zwykłym czasie wynosił 2 001 890 złotych rocznego dochodu; długu miał marszałek konfederacji targowickiej około 8 000 000 złotych. Otóż w czasie sejmu grodzieńskiego i w ciągu dwóch lat następnych z dochodów tak ogromnego majątku nie był w stanie nie tylko uiścić się wierzycielom, ale im prowizji przyrzeczonej, około 500 000 zł wynoszącej, opłacić. Wystawił więc majątek na sprzedaż — a nikt nie kupował, bo kraj pieniędzy nie posiadał. Nie dziwmy się przeto, że szlachcic-plenipotent przybyły do Grodna z zamiarem ratowania swego pryncypała obstupuit — jak sam powiada — na widok takiej obfitości złota.

Rozpusta równała się zbytkowi. Oto jak Ochocki ubiory ówczesnych kobiet opisuje. „Moja znajoma — mówi — aż do zbytku modnie była ubrana. Postrzegłem, że nóżki miała bose, a na wszystkich u nóg palcach pierścienie, ozdobione drogimi kamieniami, które wówczas umyślnie robiono na ten sposób, rozkładane jak kolczyki. Zamiast trzewików były trepki jakby kapucyńskie, przytwierdzone białymi wstążeczkami, obmotującymi nogę aż do kolana... Rozpatrując się dalej uważnie, postrzegłem także, że nie miała na sobie koszuli, tylko sukienkę z bardzo lekkiej jakiejś materii podniesioną girlandą u prawej nogi wyżej kolana, piersi całe odkryte i najmniej nie osłonione." I trochę dalej, mówiąc o pewnym balu dodaje: „Widok był zaprawdę dziwny, można było śnić, że się jest na Olimpie, przesuwały się Wenery, Diany, Psyche, to znów jakby w Atenach przechodziły Aspazje uśmiechnięte, to jak w Rzymie snuły się westalki, na koniec jak w Otaiti à la sauvage poubierane, a raczej porozbierane panie. Najwięcej jednak było Greczynek, wszystkie bez koszul, w sukniach cieniutkich z długimi ogonami, które dozwalały widzieć i podziwiać wszystkie piękności, jakimi je uposażyła natura." Zwyczajem było dam modnych przyjmować wizyty ranne w buduarach, w czasie, kiedy fryzjer zajmował się ubraniem głowy; pani taka nie używała wcale koszuli, tylko gorsecik materialny, zamiast spodniczki malutki fartuszek batystowy, oszyty koronkami, nóżki przystrojone w trepki i pierścienie kosztowne. Rozpusta w Grodnie rozsiadła się na potęgę podówczas, wszystko było na sprzedaż! Panowało rozpasanie publiczne, śród białego dnia; nikt nawet nie pomyślał nad ocaleniem pozorów: mąż brał pieniądze za to, że patrzał pobłażliwie na umizgi żony, małżonka za to, że wpływała na zmianę przekonań męża bawiącego się w Brutusa. „Znaczna liczba najpiękniejszych i najsławniejszych «dziewcząt» tu się przesiedliła, wedle zwyczaju, aby przykładem swym (tak się domyślam przynajmniej) stronnictwa różne i narodowości do powolności i wyrozumiałości nakłonić."

Może jednak piękne czytelniczki zechcą wiedzieć, która z kobiet otrzymała pierwszeństwo na tych zabawach grodzieńskich, otóż powołując się na Engelhardta, powiemy, że pierwszą pięknością była księżniczka Maria Czetwertyńska, córka Antoniego, kasztelana przemyskiego, ta sama, która wyszła za mąż za wielkiego łowczego Naryszkina. Borys, jak wiadomo syn kasztelana, przyjął wschodni obrządek i osiedlił się w Rosji na zawsze. Jednocześnie grę kartową na wielką skalę tu prowadzono, szulery z całej Europy spłynęły do Grodna, w salonach nawet posła rosyjskiego, człowieka bardzo skromnego i spokojnego życia, otwarcie w hazardowne gry bawiono się często; wino płynęło strumieniem, wysilaliśmy się, jak za dobrych saskich czasów, by dowieść całemu światu, że mamy łby mocne pod każdym względem.

Nie dziwota przeto, że i życie w Grodnie było bardzo kosztowne. Miasto liczyło podówczas 4000 mieszkańców, a gości zjechało przeszło 30 000, toteż za pokoik płacono 2 i 3 dukaty dziennie, skromny obiad kosztował 12 złotych, furka siana po 4 dukaty, a i za takie pieniądze nie zawsze znaleźć można było choćby skromne przytulisko na kilka godzin. Wyżej wspomniany szlachcie z Podola dni parę nocował pod odkrytym niebem, nim mu się udało w prostej przedmiejskiej chacie odszukać kąt niewygodny, na wagę złota kupiony. Tak wyglądało Grodno w czasie ostatniego sejmu. Może za długo zatrzymaliśmy uwagę czytelników, ale szczerze wyznajemy, żeśmy nie wyczerpali i połowy źródeł, jakie mamy pod ręką. Chwila ta smutna godna jest osobnej monografii, której zadaniem będzie zbadać przyczyny tego zamętu, tej niewytłumaczonej aberracji umysłu i serca.

Inaczej wyglądało Grodno, choć nie mniej ludno w chwili przybycia tutaj króla na początku 1795 r.; centrum głównej administracji Litwy wcielonej do Rosji, ściągnęło i wojska niemało, i ziemian niemało dla interesów przybywających do miasta; a i otoczenie Poniatowskiego acz nieliczne, zawsze atoli składało się z ludzi powiązanych stosunkami towarzyskimi, stosunkami krwi, a te także powiększały liczbę gości w Grodnie, i wszystko to wywoływało pewne ostrożności ze strony ks. Repnina, może za drobiazgowe, ale zawsze mające rację bytu.

W 1796 r. miasto zostało stolicą powiatu guberni słonimskiej, i tak było do 1809 r.; wówczas przeniesiono tu władze gubernialne. Grodno jednak zubożałe podnieść się nie mogło; wszystkie rezydencje magnatów przeszły w ręce Żydów. W domu Tyzenhauza osiadł gubernator, w starym zamku straż garnizonowa, w nowym szpital wojskowy, sala sejmowa podzieloną została na małe klatki.

A teraz wróćmy do przeszłości. Zostawiliśmy Poniatowskiego na noclegu w Sokółkach; dnia 12 (1) stycznia 1795 r. o godzinie 12 wjeżdżał on do nowego mieszkania. Rano na kilka godzin przed jego przybyciem zaciągnięto wartę (kompania piechoty z białym sztandarem i 30 dragonów z 6 trębaczami). O godzinie 11 zjechał do pałacu królewskiego Repnin. Wysłał natychmiast ks. Cycjanowa na spotkanie Stanisława Augusta. Spotkanie to nastąpiło w polu za rzeką. Jenerał konno wprowadził gościa, na ganku czekał nań jenerał-gubernator z całym swoim sztabem. Z królem siedzieli w karecie adiutant Gorzeński, szambelan Duhamel i doktor Bekler; świta pozostała w salonie, Poniatowski tylko z ks. Repninem udał się do gabinetu i tam przepędzili całą godzinę. „Nic z nim nie mówiłem przy pierwszym spotkaniu", pisał w raporcie do cesarzowej, orszak królewski mu się nie podobał; „składa się on, dodaje w końcu, z ludzi nie najszczególniejszego wyboru, jakimi na nieszczęście zawsze się lubił król polski otaczać."

Przy całym uszanowaniu należnym godności monarszej Poniatowskiego, Repnin traktował go z protekcyjnością mentora. O drugiej godzinie po skromnym obiedzie rozstali się dawni znajomi, przed wieczorem przybył podskarbi Dziekoński, potem jenerał Tormasow, pytając, kiedy król pozwoli sobie zaprezentować sztab głównodowodzącego; umówiono się, że recepcja nastąpi nazajutrz o południu. O godzinie 10 wieczorem już wszystkie światła były pogaszone w nowym zamku, cisza panowała dokoła przerywana miarowym krokiem szyldwachów przechadzających się po dziedzińcu. Tak się skończył pierwszy dzień pobytu detronizowanego króla w Grodnie — smutno, w odosobnieniu... Niemało dni takich jeszcze go czekało w przyszłości.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej