Eugeniusz Motazza

STANISŁAW PONIATOWSKI 2

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ IV.

XVII.

LXVIII.

LXIX.

LXX.

LXXI (ź).

LXXII

LXXIII.

LXXIV.

LXXV.

LXXVI.

LXXVII.

ROZDZIAŁ V.

LXXVIII.

LXXIX.

LXXX.

LXXXI.

LXXXII.

LXXXIII.

LXXXIV.

LXXXV.

LXXXVL

LXXXVII.

LXXXVIII.

LXXXIX.

XC.

XCI.

XCII.

XCIII.

XCIV.

XCV.

XCVI.

ROZDZIAŁ VI.

XCVII.

XCVIII.

XCIX.

C.

CI.

CII.

CIII.

CIV.

CV.

CVI.

CVII.

OBJAŚNIENIA.

WYKAZ LISTÓW.

STANISŁAW PONIATOWSKI I MAURYCY GLAYRE

Korespondencya dotycząca rozbiorów Polski,

Część II.

Eugeniusz Motazza

XXXVI.

GLAYRE DO BRANICKIEGO.

Warszawa, 26 kwietnia 1773.

Od 24 b. m. król, senat i posłowie są konfederatami (1). Gazety nie omieszkają szeroko się rozpisać nad tem, co zaszło od 19-go aż do dnia dzisiejszego.

Oto w kilku słowach, jak się rzecz ma.

Większość posłów, trzech biskupów, kilku senatorów, obaj kanclerze koronni w przeddzień sejmu podpisali konfederacyą i zamianowali Ponińskiego swym marszałkiem.

Otrzymasz pan dziennik posiedzeń, a sądzę, że mogę uwolnić się od tłómaczenia go tutaj; ale o czem powinienem dokładnie pana zawiadomić, to o przyczynach, które skłoniły króla do zgodzenia się na tę konfederacyą.

Trzy mocarstwa mają wojska w okolicy, a nawet na przedmieściach warszawskich. Oznajmiły one uroczyście królowi przez swych ministrów, że jeśli nie zgodzi się na konfederacyą, wprowadzą do stolicy aż do pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy, którzy wszystko zniszczą ogniem i mieczem. Łatwiej to jest doradzać zdaleka opór w podobnym wypadku, niż narażać się na dolegliwości pałające już tak blizko.

Poniński (2) otrzymał zupełną dyktaturę. Król usilnie go napominał, ażeby rolę swoję uczynił mniej ohydną w rzeczywistości, niż jest nią już z przeznaczenia swego, a on przyrzekł starać się o to wszelkiemi siłami.

Przywileje królewskie są w niebezpieczeństwie wobec projektowanych zmian. Król wydaje się zdecydowanym bronić ich.

XXXVII.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 8 maja 1773.

Otrzymałem w swoim czasie list pański z d. 3 kwietnia. Różnorodne a liczne zajęcia, które poprzedziły sejm i towarzyszyły mu, nie zostawiają mi dość wolnego czasu. Zresztą, surowa i niesprawiedliwa krytyka, jaką przyjmują we Francyi każdy mój krok, nie zachęca mię do komunikowania ich w nieprzerwanej ciągłości.

Dwa pierwsze tygodnie sejmu przeszły na zarzutach tyczących się formy, stawianych przez narodowców, ożywionych dobremi zamiarami, a uprzątniętych przez siłę ciemięzką. Pierwszym krokiem skonfederowanych stanów było udzielenie ministrom trzech dworów odpowiedzi na wywód ich mniemanych praw do Polski. Posyłam Panu w całości tę, która dotyczy Rosyi.

Krok ten był już zrobiony, a trzy Dwory niemniej obstawały przy swych żądaniach: kazałem tedy doręczyć notę ich ministrom.

Oto co najważniejszego stało się aż dotąd. Chodzi teraz o wielką kwestyą wyboru osób i zakres pełnomocnictwa, jakie należy dać posłom wyznaczonym do układów z ministrami cudzoziemskimi o rozgraniczenie, jak również o reformę rządu. Narodowcy, oddani trzem Dworom (stanowią oni część sejmu), są moimi największymi wrogami i zmierzają jedynie do obalenia mojej prerogatywy. Będę jej niewątpliwie bronił, o ile zdołam, ale, jeśli ulegnę, tem oczywiściej okaże się to, żem nie był współsprawcą nieszczęścia mojej ojczyzny.

NOTA A MINISTERIO J. K. MCI P. N. M I RZECZYPOSPOLITEJ PODANA MINISTROM DWORÓW WIEDEŃSKIEGO, PETERSBURSKIEGO I BERLIŃSKIEGO D. 5 MAJA 1773 (V)

Niżej podpisani mają rozkaz adresować J Mści Panu N. Ministrowi Pełnomocnemu Dworu N. infra contenta [rzeczy poniżej zawarte].

Trzy Dwory Sprzymierzone, Wiedeński, Petersburski i Berliński, zapowiedziawszy tylko pretensye swoje do Polski w jednosłownych deklaracyach in Sepłembri ultime elapso [we wrześniu ostatnio ubiegłym] powody onych odkryły dopiero w wywodach respectire swoich na dniu 9 Marca roku teraźniejszego podanych Polskiemu Ministerio. Te (!) odebrało rozkaz die 18 Aprilis dać Ministrom tych trzech Dworów na ich wywody responsa, w których prawa Rzeczypospolitej Polskiej nad wszystkiemi państwy swemi są wsparte najważniejszemi dowodami przeciw wszelkim pretensyom ku jej szkodzie formowanym; ale gdy Rzeczypospolita nie widzi dotąd na te odpowiedzi względu, którego były godne i ponieważ trzy dwory trwają niemniej w naleganiu żądań swoich, staje się potrzebnem dla Polski rekwirować też dwory, jakoż są teraźniejszą notą rekwirowane, aby zezwoliły na przyjacielskie wdanie się potencyi neutralnych i gwarantujących traktaty nasze do roztrząśnienia przez nie praw i pretensyi zobopólnych tym końcem, aby trzy dwory nam sąsiedzkie nie były wraz sędzią i stroną we własnej sprawie i żeby Rzeczpospolita Polska była zasłoniona od pokrzywdzenia, które takowe okoliczności ciągną za sobą.

[podpisy kanclerzy].

ODPOWIEDŹ JEDNOSŁOWNA TRZECH MINISTRÓW NA POPRZEDZAJĄCĄ NOTĘ.

Niżej podpisany Minister Pełnomocny Dworu N. odebrał od J WW. Kanclerzów Rzeczypospolitej Notę pod datą 5-ta Currentis, której początek do niego wprawdzie jest adresowany; co się zaś tyczę dalszej osnowy, w tej Imieniem Rzeczypospolitej prosto mowa obrócona do Dworów, rekwirując, aby na medyacyą zezwoliły, gdy już podany jest Ministerio Rzeczypospolitej wykład ich praw, gruntujących się na dowodach nieodbitych, i jeszcze bardziej utwierdzony przez replikę niedostateczną na tenże wykład z strony Polski; niżej podpisany nie może na rzeczoną notę dać inszej odpowiedzi, tylko stosować się do wyrazów rozmaitych Deklaracyi trzech Mocarstw Sąsiedzkich, a mianowicie deklaracyi de die 2-da Februarii [w nocie barona Stackelberga "22 stycznia" = 2 lutego], w której alternativa dla Polski uwagi godna jest ustanowiona, t.j. albo zakończenie z niemi zupełne na dzień 7 Czerwca, albo powiększenie ich pretensyi. Mimo tego oświadczenia wyraźnego i nieodwołalnego niżej podpisany widzi z żalem i kompasyą, że ten sejm schodzi na fraszkach, na zakłóceniach, na dysputach o słowa, a tymczasem ten straszny termin się przybliża bez zadrżenia na to autorów tej zwłoki. Do nich należy odpowiadać na zarzut podstępny, że Potencye nie mogą być sędziami oraz i stronami. Któż temu winien, że rzeczone Potencye były nakoniec przymuszone same sobie uczynić sprawiedliwość, jeżeli nie ta nieszczęsna chęć panowania, która, wszystkich zażywszy sposobów, przybrawszy się we wszystkie kształty, sprawiła zamieszanie, zapaliła domową i nakoniec krwawą wojnę między Rosyą i Porta, od czterech lat trwającą? Niech się godzi niżej podpisanemu przydać do tych refleksyi jeszcze ostatnią, po której, jak się spodziewa, intrygi i zwłoki ustaną, i ta jest, że jeżeli skonfederowane na sejm zgromadzone Stany zechcą się dłużej ociągać z wyznaczeniem Delegacyi do traktowania z Ministrami, z nadaniem na ten koniec potrzebnych Plenipotencyi, tak, żeby taż Delegacya w przeciągu dni ośm (!) zupełnie nie była ustanowiona, nie można żadną miarą ręczyć za skutki, które podobne zwłoki naturalnie za sobą ściągać powinny. 

W Warszawie, die 6-ta Maji 1773.

* * *

XXXVIII.

OD KRÓLA DO DO MONET'A.

Warszawa 22 maja 1773.

Zawiadomiłem Pana w poprzednim liście o ogólnym biegu czynności sejmowych od 19 kwietnia aż do 6 maja. Teraz powiem Panu w krótkości co zaszło od tej daty aż do dzisiaj.

Przedmiotami, które roztrząsano, były: 1) zamianowanie delegacyi dla traktowania z ministrami cudzoziemskimi, tak w sprawie rozbioru jak i w sprawie reformy, jaką trzy dwory, wspomagane przez wielu narodowców, chcą wprowadzić do konstytucyi; 2) pełnomocnictwa, w jakie delegacya winna być zaopatrzoną; 3) instrukcye, jakie mają jej być dane; 4) wybor osób mających ją składać.

Ministrowie trzech dworów zaproponowali przez marszałka wybranie jej na posiedzeniu z d. 10 maja.

Miano postanowić, że będzie zamianowana delegacya, zaopatrzona w pełnomocnictwo nieograniczone, tak co do rozbioru jak i co do formy państwa, i że do konstytucyi wejdzie postanowienie, iż to, co wspomniana Delegacya postanowi, będzie następnie ratyfikowane wprost i bez zmiany przez Stany Rzeczypospolitej.

Zabrałem głos, ażeby ostrzedz członków sejmu o niebezpieczeństwach podejmowanego aktu i zaproponowałem im inny, w którym, przyznając nieszczęściom czasowym to, czego, mojem zdaniem, odmówić im było niepodobna, podtrzymywałem, o ile to było w mojej mocy, Stany w ich godności i w ich prawach. Wyłuszczyłem na wstępie w słowach jasnych i dokładnych, przez jakie to stopniowanie środków i ucisku trzy Dwory zgotowały tę chwilę, w której, ponieważ opór nasz stał się bezużytecznym i niebezpiecznym, musieliśmy znieść wszystko złe z obawy czegoś jeszcze gorszego. Delegowani mieli być upoważnieni do stanowczego traktowania o ustąpienie prowincyi już zagarniętych, lecz nic nie mogli stanowić o reformie konstytucyi bez zezwolenia i potwierdzenia ze strony Stanów. Co więcej, dwadzieścia sześć punktów instrukcyi miały niemi kierować w całej tej ich pracy, a brali oni odpowiedzialność jeszcze na siebie wobec narodu za wierne ich trzymanie się.

Znaczna większość odrzuciła projekt marszałka, i z gromkiemi okrzykami oświadczyła się za moim. Na nieszczęście, formy nasze wymagają, aby każdy projekt trzy dni pozostawał na stole Izby, zanim będzie przyjęty lub odrzucony. Ministrowie trzech dworów podczas tej przerwy uciekli się do gróźb i kroków mogących wzbudzić przerażenie. Przybliżyli do stolicy wojska, jakie mieli w okolicach, kazali oficerom wypisać na drzwiach każdego domu liczbę żołnierzy, którzy mieli tam od dnia następnego stanąć i żywić się bez żadnego ograniczenia. Zapowiedzieli olbrzymie kontrybucye, grabież, jednem słowem — postępowanie podobne do tego, jakiego doznali w Lipsku podczas ostatniej wojny mieszkańcy tego miasta. Biskup łucki, Turski, który wyrażał się o moim projekcie z najchwalebniejszą stanowczością, miał od południa dwunastu huzarów pruskich w swojej sypialni; ci dopuszczali się noc i dzień ekscesów najdziwaczniejszych, każąc sobie dawać żywność i pieniądze. W końcu, 14-go, w dniu, kiedy się miał rozstrzygnąć los obu projektów, zagajono posiedzenie odczytaniem deklaracyi trzech dworów. Ci, coby nie pochwalali projektu marszałka, zostali ogłoszeni za nieprzyjaciół dworów i własnej ojczyzny. Zbliżała się chwila, kiedy co tylko dzielnych ludzi było w Izbie, miało zginąć bezpożytecznie i bezpowrotnie. Zdecydowałem się więc zażądać od Stanów, żeby, zanim projekt marszałka pójdzie pod uchwałę, głosowano wpierw na to: czy należy obradować nad rzeczonym projektem? Miałem ten zamiar, żeby, zmieniając w taki sposób pozornie stan kwestyi, przekonać się, bez narażenia życia niczyjego, ani swobody osobistej, czy istotnie większość jest jeszcze za mną, mimo nowej groźby, i byłem stanowczo zdecydowany iść naprzód, jeśliby partya moja wystąpiła w większości, pewny, że ktokolwiek byłby dosyć odważnym, ażeby zażądać głosowania (turnus), będzie też gotów oświadczyć się za mną. Sześćdziesiąt cztery głosy były za głosowaniem, a sześćdziesiąt dziewięć przeciwko, to jest, że honor i cnota znalazły sześćdziesiąt cztery ofiary dobrowolne pomiędzy stu trzydziestoma trzema Polakami. W ten sposób projekt marszałka sejmu jest uważany za przyjęty. Stronnictwo, mające największe poparcie, przemogło. Większość była za projektem, gdyż odmówiła głosowania przeciwko jednemu punktowi.

Pełnomocnictwo jest całkowite, bez zastrzeżeń i warunków. Sejm zalimitowano do 15-go września. Delegatom będą dane instrukcye, lecz tylko dla formy. Ministrowie trzech dworów sami wybrali członków delegacyi ze stanu rycerskiego; nadto cały senat wraz z ministrami wejdzie do tej zbiorowości. W większości swojej jest ona złożona z osobistości najbardziej zepsutych w Rzeczypospolitej i po większej części moich nieprzyjaciół. To też z całej pomierzonej im pracy złych jedynie obawiam się skutków (3).

* * *

XXXIX.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 11 czerwca 1774.

Otrzymałem wszystkie pańskie listy. Smutny wypadek, o którym mi one doniosły, wywarł na mnie głębokie wrażenie. Żałowałem w Ludwiku XV uczuć, jakie miał dla Polski i jej nieszczęść. Byłby bezwątpienia znalazł sposobność i środki, aby jej dopomódz. Wszystko, co nam wiadomo o jego następcy, obiecuje Francyi w krótkim czasie możność wywierania silnego wpływu na sprawy europejskie. Niczego bardziej pragnąć nie można, i nic bardziej u nas nie jest pożądanem, jak ujrzeć w ministeryum Ludwika XVI osoby, któreby mogły i chciały kierować tym wpływem w sposób zgodny z naszemi interesami, i nic niema bardziej pocieszającego w tym względzie nad wiadomości, które mi pan dajesz, o utrzymaniu się księcia d'Aiguillon.

Tutaj wszystko idzie ze zbytnią powolnością. Delegacya ma być niebawem zalimitowana na sześć tygodni. Jakkolwiekbądź smutnem jest położenie, w jakiem stawiają mnie te odkładania (nic bowiem jeszcze nie postanowiono względem moich dochodów i nic nie może być postanowionem względem tego, co mi oznajmili trzej ministrowie, aż dopiero po ukończeniu wszystkiego), to przecież nadzieja, iż z czasem zajdzie jakiś pomyślny wypadek, dozwala mi cierpliwie je znosić.

XL.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 29 czerwca 1774.

Od ostatniego mego listu otrzymałem pański za Nr. 42. Wobec wszystkiego, co mi w nim donosisz, w potwierdzeniu świetnych nadziei, jakie obudza we Francyi nowe panowanie, coraz bardziej oddaję się pocieszającej myśli, że, jak długi zastój we wpływie Francyi nazewnątrz pozwolił na wytworzenie i wykonanie planu mocarstw zaborczych, tak energia i mądrość nowego króla powstrzymają tę politykę barbarzyńską, której ofiarą jest Polska, i zakreślą jej granice, których ona nie ośmieli się nadal przekroczyć. Jedną z rzeczy, których najsilniej pragnę, gdyż bardzo drogo płaciłem skutki wbrew przeciwnego postępowania, jest to, ażeby odtąd przyjmowano we Francyi z sumienniejszą uwagą raporty, zawiadomienia i deklamacye różnych Polaków, którzy roznoszą tam truciznę potwarzy na moję osobę i proponują systemy równie niezdolne zaradzić nieszczęściom obecnym, jak sprzyjające drobnym namiętnościom osobistym, które ich ożywiają. Strach pomyśleć, że w chwili, gdy naród mój może otrzymać z Francyi pomoce równie konieczne jak silne, w chwili, gdy niczego tak nie pragnę, jak zaufania Ludwika XVI, jego szacunku i przyjaźni, Polacy, którzy się okazali największymi mymi wrogami, doznają na jego dworze przyjęcia wyróżniającego i mają posłuch u jego ministrów. Co użytecznego dla Polski, a zaszczytnego dla Francyi robi ten mniemany minister Wielhorski? Czas już, doprawdy, ażeby zabroniono mu jego roli. Zaciekłość, z jaką, wiem, że rozszerza jad i naganę wszystkich moich czynności w tej właśnie chwili, gdy ocaliłem dobra jego od konfiskaty, wstawiając się za nim u obecnej konfederacyi, w chwili, gdy zezwoliłem, ażeby odstąpił synowi swemu starostwo przynoszące blizko trzy tysiące dukatów dochodu, w chwili, nareszcie, gdy prosi mnie o nową łaskę, t.j. o pozwolenie sprzedania swego urzędu — zaciekłość jego, mówię, w szarpaniu mnie zaprawdę odsłania mi zepsucie jego serca.

* * *

XLI.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 22 października 1774.

Hrabia de Vergennes (4) dał Panu poznać, że sprawy Polski nie są mu obojętne. Polecam panu okazać mu z tego powodu moje zadowolenie. Przypomnij mu pan wszystkie usiłowania, jakie czyniłem we Francyi, w rozmaitych czasach od lat dziesięciu, i ich niepowodzenie. Nie będzie mógł nie przyznać, że sposób tak mało życzliwy, w jaki je tam przyjmowano, był w znacznej części przyczyną obecnych klęsk Polski.

Według wszystkiego, co mi mówią o zasadach polityki p. de Vergennes, mam wszelkie prawo sądzić, iż gdyby dawniej już był on na miejscu, które dziś zajmuje, stosunki polityczne Francyi i Polski byłyby wielce odmienne od obecnych, a nasz rozbiór nie byłby nastąpił. Ale stało się nieszczęście. Można rozprawiać i działać tylko według (okoliczności — circonstances) obecnych.

Wszystkie listy pańskie od dwóch lat dały mi poznać stałe pragnienie we Francyi, zmierzające do rozerwania zgody trzech naszych sąsiadów, tak, żeby jeden z trzech mógł stać się o tyle przyjacielem Polski, iż zechciałby pomódz jej do odzyskania strat, jakich ona wskutek konwencyi petersburskiej doznała, i do przeszkodzenia ich wzrostowi, przynajmniej na razie. Rosya, jedyna z trzech, nie zabiera od nas nic ponad konwencya. Wciąż gani dwa inne mocarstwa za nowe krzywdy, jakie wyrządzają nam od ostatniego traktatu. Tażsama Rosya, będąc, co prawda, narzędziem najczynniejszem w uszczuplaniu mojej prerogatywy, staje się najskuteczniejszym działaczem w sprawie ustanowienia podatków, które mają mi dać znowu dochód, i wystawienia wojska trzydziestotysięcznego, liczby, która zapewne nazewnątrz wydaje się bardzo małą, ale do której Polska sama nie dojdzie nigdy, jeżeli Rosya nadal przeszkadzać nie będzie królowi pruskiemu w uniemożliwianiu nam posiadania takiej armii. Zkądinąd, Rosya, mając już teraz pokój z Turkami, a po ujęciu Pugaczewa (5) (według; ostatnich wiadomości), będzie mogła wkrótce wyrzec się, jeśli tylko zechce, tej nadzwyczajnej uprzejmości, jaką aż dotychczas okazywała dworom Wiedeńskiemu i Berlińskiemu. Powinienbym sądzić, że zechce to uczynić istotnie, wnosząc z wielu wskazówek, wywołanych przez ostatnie poselstwo Branickiego do Rosyi. Z tego wszystkiego wynika, że jestem przekonany o dobroci rad, jakie dano mi we Francyi za pańskiem pośrednictwem, co do upragnionej niezgody trzech moich sąsiadów, i, aby do tego dojść, nie mogę użyć innych, prawdopodobnie skuteczniejszych, sposobów, jak tylko starać się powoli postępowaniem, o ile można, wynikliwem, odzyskać zaufanie i życzliwość Rosyi. Nie zaniechałem ani żadnego przedstawienia, ani żadnego podmuchu dającego się wykonać, bądź przez Branickiego, bądź innemi drogami, ażeby tylko ułatwić zbliżenie się pomiędzy Francyą a Rosyą. Nie sądzę, ażebym się mylił, przepowiadając blizkie wzmożenie się skłonności Rosyi w tym kierunku.

Gdy będziesz pan mówił z hrabią de Vergennes o danych powyższych, powtórz mu to, co ci poleciłem powiedzieć jego poprzednikowi, to jest, że niezmiennie pragnę widzieć Francyą jak zawiązuje i rozszerza nowe związki z Polską; że szczerze chciałem przyłożyć się do tego i jeszcze chcę, o ile to będzie w mojej możności.

XLII.

OD KRÓLA DO MONET'A. 

Warszawa, 6 maja 1775.

Uważam za stosowne zawiadomić pana, że gdy przy końcu sejmu wielki hetman Branicki miał do Stanów mowę pełną energii i patryotyzmu, skorzystałem z silnego wrażenia, jakie ona wywołała wśród członków tego zebrania, ażeby zaproponować notę ministeryalną, którą zatwierdzono i przedstawiono ministrom trzech dworów. Zobaczysz pan, że nota ta równa się najformalniejszemu i najauteutyczniejszemu protestowi przeciwko dalszym uzurpacyom naszych sąsiadów, i że w krytycznem położeniu naszych spraw jedyną rzeczą, na jaką mogłem liczyć, było nadanie mocy prawa tej publicznej reklamacyi, której okoliczności pomyślniejsze mogą nadać rzeczywiste znaczenie.

XLIII.

KRÓL DO MONET'A.

Warszawa, 15 listopada 1775.

Pogłoski rozchodzące się o niebezpiecznej chorobie króla pruskiego (6) zwrócą uwagę wszystkich na następstwa, jakie śmierć jego spowoduje w sprawach politycznych Europy. Mogą one mieć wielkie znaczenie dla Polski i ztąd zasługują na bliższe rozpatrzenie z mej strony. Staraj się pan przeniknąć jakie są interesa i usposobienie Francyi wobec przewidywanego wypadku, do jakiego stopnia zjednała ona sobie następcę tronu. Czy życzliwość jego dla Francyi nie jest taka, że może obiecywać nam, iż Polska znalazłaby w niej pomocną przyjaciółkę w swych zajściach z Prusami? Czy możnaby ztąd powziąć jakąś nadzieję co do zwrócenia jakiej prowincyi Polsce? Czy byłoby przynajmniej możliwem skłonienie ministra francuskiego do podjęcia u przyszłego króla usiłowań w tym przedmiocie? Austrya i Rosya mówiły: "Oddamy Polsce, jeśli król pruski jej odda." Na tego ostatniego należy więc działać z największą energią, a okoliczności nowego panowania zdają się nastręczać do tego sposobność.

Najpewniejszym skutkiem śmierci króla pruskiego będzie, spodziewam się, zbliżenie pomiędzy Francyą a Rosyą, gdyż nie można przewidzieć, ażeby jego następca do tegosamego stopnia podbił sobie ministeryum rosyjskie, w jakim on sam sobie je był zjednał. Ztąd wyniknęłoby ułatwienie dla zamiaru, który mi tak żywo leży na sercu, ażebym miał ministra polskiego we Francyi, a francuskiego tutaj (7). Proś pan ode mnie p. de Vergennes, ażeby wypowiedział swoje zdania o mojem obecnem położeniu, o którem musiał być powiadomiony przez p. Durand'a.

XLIV.

KRÓL DO MONET'A.

Warszawa [po 9 lutego] 1776.

(Król oznajmia, że właśnie został zawarty z Austryą [d. 9 lutego] dość pomyślny traktat, dotyczący rozgraniczenia. Oto dalszy ciąg jego listu:)

Są ludzie, którzy przypuszczają, że ze strony Polski "było w tym układzie zbyt wiele powolności względem Austryi", ale ja wiedziałem z pewnością, że Rewitzkiemu rozkazano, w razie gdybyśmy nie zadowolili się tem, co nam Austrya dawała, wystosować do nas deklaracyą piśmienną, w którejby powiedziano, że Austrya zachowuje sobie możność restytucyi wtedy, gdyby Prusy dały jej w tem przykład. Otóż król pruski oznajmił na krótki czas przed układami z Austrya, że i on uczyniłby restytucyą, gdyby Austrya dała do niej przykład. Jasnem więc było, że należało pochwycić chwilę dobrego usposobienia Austryi, bo gdyby nie to, narazilibyśmy się na stratę nawet pozoru jakiejś restytucyi, a co więcej, zyskalibyśmy w tem pewność, że Austrya we własnym swoim interesie będzie się starała wraz z Rosyą skłonić króla pruskiego do częściowej przynajmniej względem nas sprawiedliwości.

XLV.

GLARYE (8) DO KRÓLA POLSKIEGO. 

Paryż, 23 czerwca 1777.

... Hrabia de Vergennes odpowiedział na uprzejme słowa, które mu zaniosłem od Waszej Królewskiej Mości, z grzecznością pełną energii. Mówił potem o systemie Francyi względem Polski w sposób bardzo naturalny i godny pochwały. "Prawdziwym interesem Francyi byłoby utrzymanie przy Polsce jej prowincyj; jej błędy wszakże uczyniły ją spokojnym widzem rozbioru, lecz niemniej pozostało prawdą to, że obecna pomyślność Polski powinna stanowić część zasadniczą naszych dążeń politycznych, i że przyklaśniemy wszelkim krokom, jakie król przedsięweźmie, ażeby wpływ swój uczynić stanowczym w rządzie. Aby ten przewrót przygotować, musi król posiadać wielką siłę w postępowaniu, a różne wskazówki z ostatnich czasów dowodzą, że do tego jest zdolny. "

Pan de Vergennes chce zerwać wszystkie węzły intrygi, które Francya tak długo z Polską zadzierzgiwała, chce powoli znieść wypłacane tam pensye. "Lepiej — powiedział — w stosownej chwili rzucić kilka milionów odrazu, niż wydawać je corocznie bez żadnego rzeczywistego pożytku. Masz pan w Szwecyi przykład nieużyteczności takich ludzi pensyonowanych. Rosya rzucała tam skarby, a cóż zrobili dla niej jej pensyonarze podczas rewolucyi? Dwory, wystrychnięte na dudka, mawiają: "Mamy taką to a taką partyą w takiem a takiem państwie europejskiem. " Zamiast tego odwróć pan zdanie, a będziesz miał prawdziwy stan rzeczy: to taka a taka partya ma właśnie taki a taki dwór na usługach swych interesów i prywatnych swoich namiętności. "

Była mowa o przysłaniu ministra francuskiego do Warszawy.

"Nie — powiedział — jeszcze nie czas na to; nie powinniście pragnąć tego dla własnego swojego dobra. Na widok ministra francuskiego, przyjeżdżającego do Warszawy, głowy polskie niechybnie-by się rozpłomieniły. Napróżno prawiłby on o spokoju. Wbrew naszej woli utworzyłaby się partya francuska ze wszystkich żywiołów niespokojnych, jakie ma Polska. Otóż wam potrzeba zgody, a z tego, coby ją mogło zakłócić, nic obojętnem nie jest. "

"Lecz — odparłem — czy możemy przynajmniej liczyć na pańską chęć pomożenia nam w każdym wypadku; gdy będzie to zależało od pana?

"Tak — odrzekł — w każdym czasie i w każdem miejscu możesz pan o tem zapewnić króla.

Co się tyczę Rosyi powiedział mi: — "Dopóki będzie żyła cesarzowa, nic nie możemy zrobić w Rosyi. Musimy się z tem pogodzić. Ale czy ta Rosya zaczyna już odczuwać błąd nie do przebaczenia, jaki popełniła, dopuszczając rozbiór Polski, najpewniejszego swego muru, podwojów wpływu swego w Europie? Przez chwilę myślałem, że wejrzała w rzeczywiste interesa swej polityki, to jest, że poprze rząd polski, lecz się omyliłem: wszystko zrobiła tylko w połowie. "

Chciałem mu wykazać korzyści działania w porozumieniu z Rosyą na ostatnim sejmie, lecz on przerwał mi, kładąc nacisk na następne wyrazy: — "Wszystko to dopiero zarys dzieła; niema jeszcze nic zrobionego w porównaniu z tem, co zrobić potrzeba. " Jednem słowem, Najjaśniejszy Panie, jasną jest rzeczą, że p. de Vergennes pragnąłby, ażeby w Polsce powtórzyła się rewolucya, którą on sam tak szczęśliwie przeprowadził w Szwecyi. Nie wymówił tego słowa, ale dostatecznie wskazał rzecz samą. Zresztą w biurach ministeryum wieje wiatr całkiem dla p.de Vergennes pomyślny. Jest on bardzo dobrze z hrabią Maurepas, który radzi się go we wszystkiem. Niema nikogo, coby mu odmawiał zdolności, umysłu systematycznego i wielkiej wytrwałości. Milord Stormont uważa go za doskonale powiadomionego o interesach Dworów Europejskich. "Zna on je wszystkie — mówi — ale najmniej zna swój własny. "

Mówią jeszcze teraz w Paryżu o głupstwach, jakich tam wielki hetman (w) narobił i nagadał. Milord Stormont jest niewyczerpany w tym przedmiocie. Wielki hetman powiedział raz do niego: "Niczego się nie uczyłem, mimo to, nie wiem, czem się to dzieje, że znam równie dobrze jak pan sprawy dworów europejskich. " Ze zdziwieniem widzę, że jedną z okoliczności, jaka ci tutaj, Najjaśniejszy Panie, najwięcej zaszczytu przyniosła, była Twoja względem niego (hetmana) stanowczość.

Następnie była mowa o Królu Pruskim.

"Skończcie z nim — powiedział mi — za jaką bądź cenę; nie zostawiajcie nic na rachunku: raz przecie trzeba zapłacić. "

Jest to, według niego, największy człowiek w Europie.

Co do cesarza (9) ludzie wszelkich stanów mówią o nim z uniesieniem. Ludzie poważni bardzo się martwią, że on z tak blizka widział Dwór Francuski. Ktoś powiedział mi w Wersalu, pokazując portret cesarza: "Oto największy nasz nieprzyjaciel, gdyż nas zna, pogardza nami i ma rozum na właściwem miejscu. "

XLVI.

KRÓL, DO GLAYRE'A.

Warszawa, 27 września 1777.

... Gdy rozmowy Maisonneuve'a (10) po jego powrocie dały mi do poznania, do jakiego stopnia zajmowano się w Paryżu myślą o mojem małżeństwie (jakkolwiek bez najmniejszego mojego rozkazu), uznałem za potrzebne, dla zapobieżenia wszelkim nieuzasadnionym wieściom, zawiadomić Stackelberga o tem, dodając, że nigdy nie myślałem żenić się bez zgody Cesarzowej Rosyjskiej, i że dziś uważam się już prawie za zbyt na to starego, zwłaszcza wobec młodej księżniczki burbońskiej; ale, że jeśli Cesarzowa zgodziłaby się na oddanie Kurlandyi memu siostrzeńcowi, byłoby to małżeństwo dobrane (x). Odpowiedź Cesarzowej brzmi, że jest mi wielce obowiązana za moje zaufanie, ale, że książę kurlandzki jeszcze nie umarł, a co do Francyi, powinienem sobie przypomnieć, iż wszystkie moje nieszczęścia od niej pochodzą.

Po tej odpowiedzi nic mi innego do zrobienia nie pozostaje, jeno polecić Panu, abyś przerwał wszelką dalszą rozmowę w tym przedmiocie, dając wszakże jasno do zrozumienia Francyi, że jedynie więzy mego położenia przeszkadzają mi skorzystać z życzliwości, jaką chcą mi okazać, i że nie można wyżej cenić sobie wszystkich zalet krwi i zalet osobistych, połączonych w osobie panny de Bourbon — niż ja to czynię.

Ponieważ liczne wskazówki dały mi do poznania, że Stackelberg jest zagniewany, kazałem go zapytać podczas mej nieobecności przez marszałka Rzewuskiego, ażeby mi powiedział bez osłonek, czy mu się nie podoba pański pobyt w Paryżu? Rzewuski przyniósł odpowiedź, że Stackelberg osobiście nic nie miał przeciwko dalszemu pobytowi pańskiemu w Paryżu, że jednak, w jego przekonaniu, wypada go skrócić, gdyż pańskie konferencye z Vergennes'em i innymi ministrami zaniepokoiły księcia Baryatinskiego (y).

Wobec tego zaraz po przyjeździe powiedziałem Stackelbergowi, że wydam panu rozkaz opuszczenia Paryża. Odpowiedział mi temi słowy: "Rzewuski źle mnie zrozumiał. Byłem zaniepokojony co do posła tureckiego, ale bynajmniej nie co do Glayre'a. Może on zostać w Paryżu, jak długo zechce, to mi wcale nie szkodzi ani politycznie, ani nawet z żadnego zgoła towarzyskiego względu. "

Oto są jego słowa. Kazałem mu je sobie powtórzyć trzykrotnie i pokazałem mu nawet ustęp ostatniego listu pańskiego, dotyczący księcia Baryatinskiego, Monet'a i stosunków Francyi z Polską.

Stackelberg nic w nim przeciwnego sobie nie znalazł, upewnił mnie, że pan możesz zostać w Paryżu. Powiedział mi tylko, że, zważywszy wszystko, lepiej byłoby nie dawać jeszcze Monet'owi upoważnienia w formie ostentacyjnej.

I oto jesteś pan powiadomiony w tej mierze równie dobrze jak i ja. Mojem zdaniem, możesz Pan zostać w Paryżu jeszcze czas jakiś, chyba, że spostrzeżesz objawy nieufności ze strony Baryatinskiego. W takim razie wyjedź bezzwłocznie. Gdyby się to wydarzyło rychło, i gdybyś był przy pieniądzach, dobrze byłoby objechać Turyn, Florencyą, Rzym, Wenecyą i Wiedeń. Poznałbyś tyleż dworów więcej, byłbyś zatem wart więcej, chociaż miło mi jest powiedzieć Panu przy tej sposobności, że w moich oczach masz dużą wartość i tak już, jakim jesteś.

... Król Pruski nie chce nic zrobić dla naszego handlu. Przeciwnie, utrudnienia jeszcze się zwiększają. Wydał jednak rozkaz przepuszczenia moich pak z Rouen (11).

* * *

XLVII.

KRÓL DO GLAYRE'A. 

Warszawa, 15 października 1777.

Hrabia Stackelberg napisał do mnie wczoraj jak najzłośliwszy bilet, w którym mi mówi, że dowiedział się z sobotniej poczty, iż się pan przedstawiasz jako pełnomocnik do układów w Paryżu, że masz moje rekomendacye w formie pełnomocnictwa, i że ten machiawelizm nie jest zgodny z mojem stanowiskiem, ani ze szlachetnością mego charakteru.

Reszty Panu oszczędzam.

Na ten list odpowiedziałem, że "nie dałem Panu wcale listu jakiegobądź do któregobądź z ministrów Dworu Francuskiego; że pracowałeś pan tam nad tem tylko, co dotyczyło wysłania moich mebli, które butwiały od lat dziesięciu w jednym z magazynów paryzkich; że proszę ambasadora o przypomnienie sobie, iż od 27 września ofiarowywałem się z odwołaniem pana i że on-to powiedział mi trzykrotnie tego dnia, iż tego nie żąda; zakończyłem tem, że dziś dam panu rozkaz opuszczenia Paryża i Francyi. "

Daję panu teraz rozkaz rzeczywiście: wyjedź, najlepiej bedzie, jaknajprędzej, i wróć, którędy zechcesz. Wypowiedziałem moje zdanie w tym względzie w ostatnim liście. Tyle już zmian widziałem, że nie ręczyłbym wcale, czy za kilka dni ambasador nie powie mi, iż wcale nie wymagał odwołania pana i że właśnie wypada ci pozostać w Paryżu.

Jest to jedno więcej droczenie się, gdyż widzę, że w tej chwili Rosya jest w paroksyzmie zazdrości i nieufności nadzwyczajnej wogóle względem wszystkiego i wszystkich, a w szczególności względem mnie, od kiedy nie wątpi już, że będzie miała wojnę z Turkami.

Doznaję prawie takichsamych przykrości i zmian z powodu Boscamps'a (1) jak i z powodu pana, i równie niezasłużonych.

Trzeba więc z mojej strony kroków stanowczych, ażeby usunąć nawet pozory niezadowolenia ze mnie. A więc opuszczaj Paryż niezwłocznie. Prawdopodobną jest rzeczą, że wydam wkrótce taki sam rozkaz Boscamps'owi.

Dasz pan poznać Le Cocq'owi (2), jak krytycznem jest moje położenie i jak bardzo wymaga tego właśnie, ażebym zwracał uwagę na najdrobniejsze nawet rzeczy, i że to może być często przyczyną wielkiej powściągliwości z mojej strony w mojej korespondencyi. Ze wszystkiego, coście mi pisali obaj, z Le Cocq'em, wnoszę, że sam pan de Vergennes zrozumie, iż nie mogę postępować inaczej, gdyż on sam kazał mi oświadczyć, że nic lepszego uczynić nie mogę nad trzymanie się ścisłego związku z Rosyą, czego wcale nie ukrywałem przed Stackelbergiem.

XLVIII.

KRÓL DO MONET'A.

Warszawa, 15 listopada 1777.

... Od chwili, gdy dowiedziałem się o pokoju Rosyan z Turkami, zawartym w r. 1774, nie przestawałem przedstawiać Dworowi Rosyjskiemu, że dla sprawiedliwości i polityki powinien dopomódz Polsce do otrzymania od Forty Ottomańskiej autentycznego odnowienia Traktatu Karłowickiego, tak niesłusznie pogwałconego przez Turków nieprzyjaznem wtargnięciem — kiedy - to w r. 1768, spalili trzy miasta i sto wsi na naszych pograniczach, zabierając w jasyr mieszkańców — oraz obraźliwym manifestem, który ogłosili przeciwko Polsce w r. 1769. Po dłuższej zwłoce Rosya przychyliła się wreszcie do naszej prośby i minister jej w Konstantynopolu otrzymał w ciągu zeszłego roku firman na wpuszczenie posła polskiego, którego ostatni sejm upoważnił był do odnowienia stosunku przyjaźni między obu państwami. Ponieważ dawny traktat z r. 1621 pomiędzy Polską a Turcyą został zawarty z warunkiem, który nigdy nie był odtąd odwołany: że Polska ma prawo utrzymywać w Konstantynopolu stałego ministra, p. de Boscamps przeto poczynił pewne kroki u Porty Ottomańskiej, aby otrzymać jej zezwolenie na to stałe przedstawiennictwo na swoję osobę. Stało się to z wiedzą Dworu Rosyjskiego, który jednak później zmienił poprzednie swe zdanie i zażądał ode mnie w sposób bardzo natarczywy odwołania p. de Boscamps'a, na którego, jak sądzi, ma powód się uskarżać. Drugą przyczyną bardzo ważną, w związku z poprzednią jest to, że obecność Numan-Beja w Warszawie, a de Boscamps'a w Konstantynopolu są wydatkami bardzo uciążliwemi dla Polski w tym stanie wyczerpania, w jakim znajdują się jej finanse. Te wszystkie przyczyny skłoniły Radę Nieustającą (z której zdaniem najnowsze prawa liczyć mi się nakazują) do odwołania p. de Boscamps'a. Rozkaz już wydany.

Nie wątpię, że hrabia de Vergennes, który kilkakrotnie kazał mi dawać rady, ażebym zapewnił sobie, o ile można, przyjaźń Rosyi, rozumie dobrze, iż w krytycznem położeniu spraw, które przyszłą wojnę pomiędzy Rosyą a Porta Ottomańską czynią tak prawdopodobną, nieufność Porty mogłaby się stać bardzo szkodliwą dla mnie i dla Polski. Chcąc tego uniknąć właśnie, odwołałem Boscamps'a.

Muszę jeszcze zawiadomić pana o pewnym szczególe. Dziesięć lat temu założyłem szkołę dla dzieci w Konstantynopolu, przeznaczoną do wychowywania tłómaczów polskich.

Nikt lepiej od Dworu Francuskiego, który dał z siebie przykład innym, nie zna użyteczności takiego zakładu. Szkoła polska utrzymywała się w Konstantynopolu pomimo wszystko, co zaszło pomiędzy Turcyą a Polską podczas ostatniej wojny rosyjskiej, a to dzięki wielkiej zręczności i ostrożności i przy pomocy ambasadorów rosyjskich, którzy jakby uznali szkołę tę za swoję własność i tym sposobem zapewnili jej opiekę prawa narodów. Dziś pokładam takie zaufanie w życzliwości ministeryum francuskiego, że mógłbym powierzyć ten zakład z równem bezpieczeństwem jego ambasadorowi w Turcyi, ale ponieważ mam prawo sądzić, że ta zmiana obudziłaby czujność Rosyi, powstrzymuję się z tego powodu i tym razem jeszcze myślę pozostawić tę instytucyą w rękach ambasadora angielskiego.

* * *

XLIX.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 31 grudnia 1777.

Akt podpisany ręką Jego Królewskiej Mości Arcy - Chrześcijańskiej, a zapewniający wzajemność w zniesieniu prawa jus albinagii przeciw Polakom we Francyi, doszedł rąk moich (14). Poznałem w tem skutek starań hrabiego de Vergennes.

Wkładam na pana obowiązek złożenia mu najserdeczniejszago podziękowania. Dla mnie jest rzeczą tak naturalną odczuwać słodycz wdzięczności i tak miłą okazywać to, że byłbym z przyjemnością zapewnił hrabiego de Vergennes własnoręcznym listem, jak miło mi jest stwierdzić tę ciągłość, jakiej pragnie dochować w swych zjednywających mnie zabiegach; ale pan wiesz przez czyje-to państwa musiałby list mój przechodzić. Mam, na nieszczęście, dowód o niestrudzonych zabiegach, z jakiemi ten poczciwy sąsiad, Król Pruski, czyha na najmniejszą sposobność, mogącą mu posłużyć do szkodzenia mi.

List ode mnie do ministra francuskiego, odpowiednio przyprawiony i przesłany przez Króla Pruskiego do Rosyi, wystarczyłby w tej obecnej chwili nieufności i zazdrości do zwalenia na mnie nowych przykrości, podobnych do tych, które wywołały już tak nagłe odwołanie Glayre'a z Francyi; a przyznaję, że rozmaite rysy charakterystyczne Dworu Wiedeńskiego, zwłaszcza zaś cesarza, nie o wiele większe wzbudzają we mnie zaufanie również i z tej strony. Polecam więc panu zapewnić hrabiego Vergennes, a przez niego hrabiego Maurepas, a nawet samego Króla Francuskiego, że wszystko, co dla mnie zrobili, stale odczuwam i z utęsknieniem wyglądam chwili, kiedy będę już mógł wynurzyć swoje uczucia względem Francyi, nie szkodząc sobie wobec Rosyi, której przyjaźń, według zdania hrabiego de Vergennes, powinna być pierwszym przedmiotem moich starań.

Lada dzień trzeba będzie nareszcie wydać imci panu Blanchot'owi moję ratyfikacyą układu o granicę pomiędzy państwami jego monarchy a Polską [22 sierp. 1776], dołączyć do tego notę, która wyrazi uroczystą protestacyą przeciw wszystkim pogwałceniom ostatniego traktatu z 1775 r., pogwałceniom, za które Król Pruski odmówił zadośćuczynienia, pomimo naszych ustawicznych zażaleń, zwłaszcza w sprawie handlu. Dwór Wiedeński, coprawda, czyni mi propozycye handlowe, które mogłyby w części wynagrodzić nam szkody, ale potrzeba jeszcze je roztrząsnąć i zobaczyć jak się urzeczywistnią. Tymczasem dwór ten oznajmia już zamiar ustanowienia koadjutora z swej strony, dla tej części biskupstwa krakowskiego, która przypadła mu w udziale. Napisałem do cesarzowej królowej z prośbą, ażeby nie czyniła tej krzywdy memu bratu, ale odpowiedzi nie mam.

* * *

L.

GLAYRE DO MONET'A

Warszawa, 28 marca 1778.

... Wypada mi odwołać to, co powiedziałem w ostatnim moim liście (15) o cesarzu: jest to wirtuoz. Czy wojna będzie, czy nie, zdobył sobie już imię(16). Król Pruski wątpił o jego szczęściu w porównianiu ze swojem. Tak mija sława człowieka ambitnego. Ośmieliwszy się nosić imię wielkiego, niebawem staje się żywym dowodem, że na tej ziemi niczem podobnem nie jest. Zobaczysz Pan, że Józef będzie miał w swoim czasie swój przydomek, który następnie przejdzie do jakiegoś Fryderyka lub jakiegoś Ludwika, a cała ta piękna sukcesya tytułów i przydomków będzie kosztowała życie trzech lub czterechset tysięcy ludzi i wolność pozostałych.

* * *

LI.

OD KRÓLA DO MONET'A. 

Warszawa 18 kwietnia 1778.

Ruchy i przygotowania do wojny pomiędzy cesarzem a Królem Pruskim (17) mnożą się do tego stopnia, że co chwila trzeba oczekiwać wiadomości o pierwszych krokach wojennych. D. 13 b. m. rezydent Króla Pruskiego w umyślnej nocie zażądał ode mnie wolnego przejścia przez posiadłości Rzeczypospolitej dla dwudziestu siedmiu batalionów i trzydziestu szwadronów wojsk swego pana, ciągnących z Prus do Szlązka. Nie mogąc sprzeciwić się temu, a z drugiej strony, obawiając się upoważniać go wyraźną odpowiedzią, postanowiliśmy się uchylić od niej oświadczeniem, że takie zezwolenie w obecnych okolicznościach jest aktem władzy, jaką naród zachował dla sejmu. Wojska swoją drogą przeszły i sądzę, że już dostały się do granicy Szlązka w chwili, kiedy my rozmyślaliśmy jeszcze nad swoją odpowiedzią. Nie mam dotychczas wiadomości, jak się zachowywały w czasie przejścia, czy płaciły, czy też jadły darmo; nie wiem prawie co z dwojga byłoby lepszem. Fałszywa moneta jest tak straszną klęską, a Król Pruski był tak częstym jej szafarzem, że musimy obawiać się każdej okoliczności, która daje mu sposobność do jej rozrzucania.

Oto szczegół, który znowu, zdaje się, zapowiada pewne polepszenie w systemacie niesprawiedliwości, jakiego się trzyma Król Pruski. Ponieważ wszelkie wynagrodzenie krzywd z jego strony jest wypadkiem prawie niesłychanym, trzeba go więc i tu wciągnąć do naszych roczników. Jeden z jego generałów kazał porwać okrutnym gwałtem stu pięćdziesięciu mieszkańców z okolic Gdańska jako rekrutów. Zanim nawet skarga nasza mogła dojść do Króla Pruskiego, nastąpiło zadośćuczynienie; ludzie powróceni.

* * *

LII.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 25 kwietnia 1778.

Doniosłem był Panu, że 15-go bieżącego miesiąca miałem już wiadomość, iż wojska Króla Pruskiego weszły już do Polski. Onegdaj doniesiono mi, że furyerzy i inni z obsługi wojskowej, a po nich oddział stu koni wojsk lekkich, przeszedł już istotnie, i kiedy kolumny miały właśnie wkroczyć do Polski, otrzymały nowe rozkazy, które wstrzymały je u naszych granic.

Będziesz Pan już zapewne lepiej ode mnie wiedział o prawdziwych powodach tej zmiany, gdyż ja dotąd wiem tylko to, co mówią niepewne pogłoski o krokach Dworu Saskiego w Ratysbonie, mających na celu pojednanie.

... W tej chwili otrzymuję wiadomość, że generał Stutterheim, dowódca- korpusu pruskiego (który sam siłę jego podaje na trzydzieści tysięcy ludzi), postawił już stopę na ziemi polskiej d. 20 bieżącego miesiąca w południe i miał już nazajutrz znaleźć się w Poznaniu.

* * *

LIII.

OD KRÓLA DO MONET'A,

Warszawa, 9 maja 1778,

Zawiadomiłem już p. de Vergennes, że rozchodziły się pogłoski, jakoby cesarz zawiązywał bezpośrednią, osobistą korespondencyą z Królem Pruskim, i aby zostać spokojnym posiadaczem tego, co Austrya zabrała w Bawaryi, proponuje Królowi Pruskiemu, żeby wziął dla siebie całą Wielkopolskę, dodając, że i Rosya będzie mogła ze swej strony zabrać całą Żmudź. Prowadzenie bezpośredniej korespondencyi między sobą przez obu tych monarchów jest rzeczą prawie pewną, ale tak rozmaicie mówią o jej treści, że nie biorę na siebie odpowiedzialności za ten projekt, który, jak głoszą, osnuto na szkodę Polski. Że jednak przykłady z przeszłości dowiodły, iż podobne zamiary mogą się urzeczywistnić, nie mogę się powstrzymać od uproszenia Dworu Francuskiego, ażeby zechciał mieć oczy bacznie zwrócone na Cesarza i na Króla Pruskiego i ustrzedz Polskę przed złemi skutkami, jakie ich pogodzenie się mogłoby na nią sprowadzić. Ambasador rosyjski zapewnił mnie energicznie, że dwór jego nigdy nie przyjmie nowego projektu. Tymczasem nie przestaje utrzymywać, iż Rosya jest zupełnie neutralną w sprawie bawarskiej. Mówią mi jako rzecz pewną, iż Prusy oznajmiły Dworowi Wiedeńskiemu, iż, jakkolwiek obojętne w sporze o Bawaryą, będą jednak działały jako poręczyciel traktatu rozbiorowego Polski przeciwko temu, ktoby chciał napaść na posiadłości nabyte kosztem tego kraju bądź przez Austryą, bądź przez Króla Pruskiego. Słychać, że w Wiedniu bardzo się cieszą z tej deklaracyi, i byłoby to dość naturalnem.

Trzydzieści tysięcy Prusaków, którzy przeszli z Prus na Szląsk przez Wielkopolskę, nie zrządziło tam wielkich spustoszeń...

* * *

LIV.

KRÓL DO MONET'A.

Warszawa, 21 października 1778.

Nie uważałem za stosowne nudzić hrabiego de Vergennes zwierzeniami w obrębie spraw naszych, o ile były one tylko zatargami obojętnemi dla tego, kto nie może się zajmować niemi jako żywemi sprawami osób i chwili bieżącej. Dzisiaj, gdy przewiduję, że z przedstawienia ich mogą wyniknąć skutki nieco ważniejsze, zabieram panu chwilę czasu, ażeby je zarysować.

Ton i względy ufności istniały pomiędzy mną a ambasadorem rosyjskim aż do czasu sejmików. Wiodło się na nich według życzenia i obiecywały mi one znaczną większość na sejmie. Przyjemnie mi było widzieć naród pozostawiony samemu sobie, przychylający się ogólnie do moich widoków, gdy nagle p. Stackelberg uznał, że wypada mu uczuć się obrażonym z powodu tego stanu rzeczy i zionąć na mnie skargą i groźbą. Przypisał mi nie wiedzieć jakie zamiary i plany rewolucyi, jednem słowem, postępowanie dwuznaczne i podejrzane. Środki analogiczne z uprzedzeniami, które udawał, tłómaczenia, usprawiedliwiania etc. wypełniły przeciąg czasu pomiędzy sejmikami a sejmem.

W tym czasie forma tego sejmu i pierwsze jego czynności, narzucone przez Stackelberga, we wszystkiem sprzeciwiały się moim widokom. Chciałem go utrzymać pod węzłem konfederacyi; wiesz Pan, że jest to jedyny środek uczynienia sejmu użytecznym, przez nadanie skuteczności jego uchwałom. Ambasador oparł się temu. Oznajmił mi, że cesarzowa chce, ażeby sejm odbywał się w formie zwykłej, czyli, mówiąc językiem narodu, ażeby był wolnym, a oznajmił dlatego, gdyż wchodziło to w widoki naszych sąsiadów, by nie pozwolić na osłabienie w narodzie uprzedzenia, które go przywiązuje do tego niebezpiecznego widma wolności. Podobnego sprzeciwiania się doznawałem w kwestyi wyboru członków Rady Nieustającej i innych urzędów. Zostali wybrani wszyscy przywódcy stronnictwa opozycyjnego, za wyraźną wolą i zgodą p. Stackelberga. Nie zrobiłem żadnego kroku, aby się temu sprzeciwić, gdyż, nie zależnie od powodów do względności, jakie winienem jego Dworowi, jest mi to w gruncie rzeczy dość obojętnem, czy Rada ta składa się z przyjaciół moich, czy z wrogów. Nie obawiamy się wzroku co jasno patrzy, ani też krytyki, którą wywiera nienawiść. Jedyną niedogodnością są nudy bezpotrzebnych rozpraw, które wywołuje duch partyi.

P. Stackelberg nie zaniedbał nadać temu pożądanego dla siebie obrotu. Zwierzył mi się, że minister Dworu Wiedeńskiego zapytał go z gniewem: czy nie zamierza uzbroić już Polski i połączyć jej z wrogami Domu Austryackiego? Ażeby go uspokoić — mówił poseł — potrzeba umieścić na liście członków Rady Nieustającej kilku z protegowanych jego Dworu, którzy właśnie należą do opozycyi. Chociaż jest w tem cokolwiek prawdy, można również myśleć, że rzeczywiste pobudki takiego postępowania w części zmierzały do tego, abym ja nie był panem Rady, w takim stopniu jak w poprzedniej, gdzie prawość moich poglądów, uznana przez ludzi, których jedyną ambicyą było służyć dobrze, nadała mi stanowczą przewagę, a to właśnie mogłoby nie leżeć w interesie wpływu, który nami rządzi. Widziano, że umysły się uspakajają, przywiązują do mnie, przywykają do porządku, znoszą jarzmo prawa; spodziewano się rozbudzić niepokój i ambicyą możnych, znowu ich na scenę wprowadzając; spodziewano się przywrócić intrygę i bezrząd i tym sposobem wyczerpać w przywiązaniu do swych widoków siły, których rząd mógłby tak użytecznie użyć w innych celach.

Oto gdzieśmy utknęli. Dotąd jeszcze wybory do rady nie ukończone, a zużyto przecież na nie trzecią część czasu, przeznaczonego na sejm.

Tymczasem wskazałem zgromadzeniu kilka punktów, któremi radbym, ażeby się bezzwłocznie zajęło; takich naprzykład, jak postanowienie, ażeby do przyszłego sejmu odłożyć roztrząśnięcie nowego kodeksu praw (w którym nie znalazłem tego stopnia wykończenia i dojrzałości, jaki podobne dzieło powinno posiadać), jak poprawienie prawa dotyczącego tej zmiany, dalej, nowe prawo ustanawiające przedawnienie w prawie własności, zasiłki na uzbrojenie, zachęty (encouragements) dla wychowania narodowego, etc.

W chwili, gdy piszę do pana, rozmaite wskazówki zapowiadają, że mimo całą uprzejmość p. Stackelberga dla Rewitzkiego, ten silnie podejrzewa, iż niebawem Rosya ujawni nader stronne zamiary na korzyść króla pruskiego. Z największą usilnością starałem się ustawicznie żądać od Rosyi pomocy jej pośrednictwa, ażeby król pruski przestał wykraczać przeciwko traktatowi handlowemu z r. 1775 co do żeglugi na Wiśle i na swych pograniczach. P. Stackelberg wciąż przyrzeka, i zaczynam już mieć nadzieję — w nagrodę za moję postępowanie wytrwałe i przyjacielskie względem Rosyi; mam już nawet doniesienia o Dworze Berlińskim, utwierdzające mnie w tej nadziei. P. Stackelberg mniema, lub udaje mniemanie, iż Rosya nie będzie już miała wojny z Turcyą.

Mój system jest niezmienny: trzymam się Rosyi i pragnę, ażeby ona mogła się porozumieć z Francyą i z Anglią.

* * *

LV.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 24 listopada 1778.

Ukończenie się sejmu daje mi sposobność do podania panu różnych wskazówek, które składają się na wyrobienie we mnie przekonania, iż ambasador rosyjski, przeprowadzając ten sejm jako wolny, chciał przysłużyć się swej monarchini i jako dworak i jako ambasador (1). Dokonana trudność powinna podnieść ambasadora w oczach cesarzowej, która chciała koniecznie w Polsce widzieć sejm wolny. To samo, że sejm taki się odbył, w umyśle wielu Polaków mniej wykształconych lub też wręcz uprzedzonych pozostawia ten wynik, że zgromadzenie to, jako wolne, przyłożyło pieczęć do traktatu z roku 1773, a takie mniemanie staje się rzeczywistą korzyścią polityczną dla Rosyi. Stackelberg okazał tak wielką obawę, żeby ktoś nie nadużył tej fatalnej władzy zerwania sejmu, której książę Repnin dziesięć lat temu nadał sankcyą prawa, używając do tego p. Wielhorskiego i innych ówczesnych swoich stronników, że poświęcił wiele przedmiotów ważnych i koniecznych, jak, naprzykład, powiększenie wojska i dochodów publicznych, w których jednak przyrzekł mi był poparcie. Jakkolwiek rzeczy, które zatwierdziliśmy, były podrzędne i nieliczne, ambasador wszakże widział ile trudów one kosztowały, gdyż trzeba było jednomyślności, i ile razy samo istnienie sejmu wisiało na włosku. Skutek tego był taki, że z jednej strony, on sam, z drugiej zaś wielka liczba oświeconych narodowców, przekonali się, iż utrzymanie się sejmów wolnych byłoby czczem urojeniem. Rosya, jakkolwiek przekonana oddawna o tej prawdzie, prawdopodobnie jeszcze nie raz zażąda, ażeby takie właśnie sejmy się odbywały. Ponieważ jednak ze złego należy starać się wyciągać dobro, wyciągają więc pożytek z tego sarmackiego przesądu, iż sejm wolny jest doskonałą sankcyą urządzeń konfederacyi poprzednich, ażeby wpoić w umysły to mniemanie, iż sejm ostatni uświęca już nieodwołalnie to wszystko, co zrobiono na trzech sejmach z r. 1764 i to, co się dobrego stało na sejmach z 1766, 1768, 1775 i 1776.

Jednej ważnej rzeczy dokonał ten sejm wolny. Zgromadzenie to jednogłośnie zaniosło skargę na udręczenia doznawane od Króla Pruskiego na pograniczu i na Wiśle. Udręczeniami temi jawnie gwałci on tensam traktat handlowy, który nam narzucił w roku 1775. W sprawie tej energiczna nota z rozkazu i w imieniu sejmu doręczoną została rezydentowi pruskiemu. Jednocześnie cesarzową Katarzynę II uroczyście poproszono o pośrednictwo zapewniające skutecznośc. Blanchot (1) i Stackelberg każą nam spodziewać się dobrych skutków tego kroku. Zdaje się, że książę Repnin jest tym, co otrzyma potrójne zlecenie: pracowania przy Królu Pruskim na korzyść handlu polskiego, nadania wagi pośrednictwu Rosyi w sporach tego panującego z cesarzem i wreszcie, jeżeli ich nie pogodzi, objęcia dowództwa nad korpusem posiłkowym rosyjskim, o którym już nie wątpią, że wyruszy na pomoc Królowi Pruskiemu.

Jakkolwiek niepewną jest przyszłość, Polska nie może nie przypominać sobie okrutnych a niesprawiedliwych strat, jakie poniosła, i nie pragnąć, aby jakaś szczęśliwa kombinacya dopomogła jej do ich odzyskania. Dlatego wszyscy dobrzy Polacy z każdym dniem coraz goręcej pragną ujrzeć Francją i Rosyą działające z sobą zgodnie. Powiesz mi Pan, czy to życzenie ma prawdopodobieństwo powodzenia.

Austrya czyni tutaj potajemne zabiegi, aby zaciągać Polaków do swojej służby. Robię, co tylko mogę, ażeby temu przeszkodzić. Są wskazówki, że Austrya mogłaby pomyśleć nawet o wywołaniu tutaj konfederacyi. Widzę, że Rosya nie byłaby wcale a wcale obojętną na taką operacyą, gdyby się zamiar urzeczywistnił. Wogóle powinienem uważać za nieszczęście wszelkie nowe wstrząśnienie w mojej ojczyźnie; prawda, jednakże są położenia tak wyjątkowe, iż dobro nawet może wyjść tylko ze złego. Zresztą system mój w niczem się nie zmienia; trzymam się Rosyi i bardzo pragnę, ażeby ona połączyła się z Francyą. Sądzę, że jako dobry patryota nie mogę ani inaczej postępować, ani czego innego pragnąć.

LVI.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 4 sierpnia 1779.

Oświadczyć winienem Panu zadowolenie moje z oględności, z jaką dajesz baczenie na wszystkich znakomitszych Polaków, pojawiających się w Paryżu. Sułkowscy byli najgorliwszymi w odebraniu mi prawa rozdawnictwa starostw i w ograniczeniu moich uprawnień w różnych innych przedmiotach, w podstawieniu wreszcie Rady Nieustającej na miejsce form dawnych. Od chwili, gdy im się udało, albo raczej, gdy spostrzegli, że się udało Rosyi, której byli narzędziami, August Sułkowski, z początku marszałek Rady przez dwa pierwsze lata, a potem wojewoda kaliski, publicznie oświadczył, że mi jest bardzo oddany. Nie roztrząsając tutaj tego, jakie byłoby postępowanie jego względem mnie, gdyby usposobienia Dworu Rosyjskiego dla mnie się zmieniły i gdyby nie był często usiłował podczas ostatnich pięciu lat moim kosztem stać się miłym i koniecznym temu Dworowi — poprzestanę na stwierdzeniu, że uważam go za człowieka bardzo wykształconego, pracowitego, mówiącego i piszącego dobrze i obfitego w myśli, które zazwyczaj umie przedstawiać jako bardzo użyteczne dla dobra państwa, lub osoby, o którą mu chodzi. Jeśli-by go dobrze przyjęto w Wersalu, mógłby przez swe poufne związki ze Stackelbergiem przyczynić się do zadzierzgnięcia dobrego stosunku pomiędzy Dworem Francuskim a Rosyą dla dobra Polski. Bardzo-bym pragnął, żeby nie miał długów i był rzeczywiście tak wielkim panem, jak namiętnie pragnie za wielkiego uchodzić. Byłby wtedy więcej wart niż teraz. Prawdziwym powodem podróży, którą obecnie przedsiębierze, jest to, że obliczył, iż mniej wydałby we Włoszech i Francyi niż w Polsce, gdyby utrzymywał się w dalszym ciągu na tej stopie wydatków, na jakiej sam się postawił. Nie wątpię, że zwłaszcza z początku książę August Sułkowski okazywać Panu będzie dużo względów i objawi wielkie do mnie przywiązanie. Pragnąć tylko wypada, aby taki sposób postępowania się utrzymał. Żona jego jest okazem zawojowanej i lękliwej kobiety. Zajmuję się nią ze względu na jej matkę nieboszczkę, wielką podkomorzyaę litewską, której byłem przyjacielem, i na jej syna, wielkiego sekretarza litewskiego, który jest jednym z najlepszych naszych poddanych.

August Sułkowski zna doskonale to, co dotyczę interesów handlowych Polski z Królem Pruskim i Austrya, i ma dokładne wiadomości, coby można zrobić od strony Turcyi i z samymi Turkami, a przez Turcyą i z Francyą. Trzeba jednak dodać, że Sułkowski będzie z Panem mówił o handlu tureckim z Polską w tem jedynie przypuszczeniu, że Rosyanie zechcą ustanowić rynek handlowy przy uściu Dniepru w Kinburnie naprzeciw Oczakowa, i że tam Polacy podążą sprzedawać i kupować, gdy znowu Rosyanie tosamo robić będą z Turkami i z chrześcijanami ponad morzem Śródziemnem. Rosyanie dla Polski staną się w ten sposób tem, czem aż dotąd byli Gdańszczanie. Ale muszę panu powiedzieć, że kupcy tureccy przybywali już dwukrotnie na swoich statkach aż do Polski, płynąc w górę Dniestru.

Ta droga handlowa nie jest jeszcze znana, lecz staram się zachęcić do niej w milczeniu, które i pan także zachowasz, czyniąc wyjątek tylko dla hrabiego de Vergennes.

Nadszedł był tu nagle rozkaz z Petersburga do wojsk rosyjskich, które są w Polsce, ażeby wracały do Rosyi. Stackelberg przedstawił, że wiele głów, wypełnionych jeszcze duchem barbarzyństwa, rozgorączkuje się napowrót tą nagłą zmianą. Skutkiem tego przedstawienia był drugi rozkaz, który zostawił tutaj jeszcze mniejszą część wojsk, a kazał wyjść tym tylko, które były przeznaczone przeciwko Austryi, gdyby wojna o Szląsk miała trwać dłużej. Była to rzeczywiście ta część wojsk rosyjskich, która z powodu braku karności, stała się najuciążliwszą dla Polski. Wyjście ich zatem pod jednym względem jest istotnem dobrem. Ogólna ewakuacya byłaby już dobrem zupełnem ze względu na przyzwoitość i uczucie honoru; ale wobec nadzwyczajnego braku monety, który z każdym dniem bardziej daje się uczuwać jako skutek gnębiących rozporządzeń Króla Pruskiego, rujnujących handel na Wiśle, oraz wyciągania z kraju pieniędzy naszych przez Austryaków za sól, wobec braku tego, powiadam, obecność wojsk rosyjskich w Polsce jest rodzajem dobrodziejstwa, gdyż corocznie zostawiają one w kraju kilkaset tysięcy dukatów. Nie mogę Panu z pewnością powiedzieć, jaka jest przyczyna rozkazu wydanego wojskom rosyjskim. Być może, iż król pruski miał w tem udział, ażeby posiąść w Polsce większy jeszcze wpływ niż przedtem; prawdopodobnie jednak przyczyniło się do tego kilku ludzi w samej Rosyi. Dzisiaj, gdy rozporządzenie jest zredukowane do jednej trzeciej, poseł pruski stara się wmówić, że mu z tem jest bardzo dobrze.

* * *

LVII.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 22 września 1779.

Mam kopią memoryału, który książę Sułkowski musiał już złożyć hrabiemu de Vergennes o handlu Polski. Myśl założenia nowego portu dla nas na morzu, Bałtyckiem jest piękna i wielka, lecz bardzo trudna nie tylko dlatego, że byłaby bardzo kosztowną, lecz, że jest wielkie prawdopodobieństwo, iż Król Pruski stawi jej wszystkie możliwe przeszkody, ażeby nie stracić korzyści, jakie mu przynoszą porty w Królewcu i Elblągu, a nawet port gdański. Jakkolwiek ten projekt portu niejest dla Rosyi rzeczą nową i jakkolwiek nawet nie było widać, aby go potępiała, dopóki uważała go za odległy, bardzo przecież być może, iż teraz nie będzie już nań patrzyła temsamem okiem, kiedy ujrzy go blizkim urzeczywistnienia. Jednakże projekt ten, jak również inne pomysły, zawarte w memoryale księcia Sułkowskiego, mogłyby się stać możliwemi, gdyby związek Rosyi z Francyą był blizkim: a w takim razie niema nic, czegobym nie ośmielił się spodziewać dla Polski od. takiego ministeryum francuskiego, jakie jest obecnie.

Mam prawo coraz bardziej wierzyć, że handel naszych południowych prowincyi nad Dniestrem może się za kilka tygodni ustalić. Liczę nawet na otrzymanie w tym względzie nowych wiadomości. Tymczasem głównym przedmiotem mego listu dzisiejszego jest prośba za pośrednictwem Pana do hrabiego de Vergennes, ażeby wydał rozkaz p. Saint Priest (1) wspierania kroków, jakie mój pełnomocnik w Konstantynopolu poczyni tam dla otrzymania od Porty Ottomańskiej rozkazu do hospodara mołdawskiego, ażeby nie tamował w swojej prowincyi zbytu wódek polskich, gdyż jest to bezpośredniem przekroczeniem Traktatu Karłowickiego, którego dochowywanie uroczyście zapewniły wzajemne misyę pana Boscamps'a i Numan-Beja. Dopóki sprzedaż naszego zboża w Turcyi przez Dniestr nie będzie ustalona, sprzedaż naszych wódek drogami lądowemi wypełnia jedyną pozycyą zbytu, jaki mogą znaleźć nasze prowincye południowe, i trwa też ten handel od niepamiętnych czasów. Obecny hospodar mołdawski jest pierwszym, który od kilku miesięcy zamyśla zakazać Polsce zbywania jej wódek w księstwie, gdyż sam postanowił je u siebie wyrabiać. Zażądałem już od Dworu Rosyjskiego współudziału jego ministra w Konstantynopolu. Pragnę, ażeby p. Saint Priest porozumiał się z moim (posłem) i ze Staszjewem w tej sprawie, nie mówiąc przecież, że to ja proszę Dwór Francuski o taką postawę, a nawet nie wspominając Staszjewowi, że ma rozkazy od Dworu Wersalskiego; ale poprostu jakgdyby w sprawie tej działał wskutek ogólnego prądu życzliwości, przywróconej od pewnego czasu pomiędzy dworami Francuskim a Rosyjskim. Rozumiesz Pan zresztą, że ostrożność moja w tej sprawie wypływa zawsze z tejsamej przyczyny, którą jest nadzwyczajna zazdrość Rosyi względem wszelkich bliższych związków, jakie mógłbym mieć z Francyą niezależnie od niej.

* * *

LVIII.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 3 listopada 1779.

W ostatnim swoim liście mówisz mi pan o jakiejś predylekcyi, którą mi przypisują względem Anglii. W tej chwili wyznanie wiary wyglądałoby na słabość i oziębłe usprawiedliwianie się. To więc co tu następuje, zwrócone jest do pana i tylko do pana samego. Niema nic mniej uzasadnionego niż podrażnienia, jakie mogły być uczynione w tym przedmiocie.

Mam się dzisiaj bardzo na ostrożności wobec tych zapałów młodości, która unosi się bez powodu, a podziwia dlatego tylko, że nie zna istotnej prawdy. Ani król, ani naród angielski nie mają prawa do moich upodobań. Przyznaję, że bynajmniej nie kochałem Francyi za rządów Choiseul'a, który chciał mnie zdetronizować ale kocham, i to bez umyślnych wysileń, Francyą za rządów Ludwika XVI, wspieranego radami pana de Vergennes. Oto są, mój kochany Monet, zasady pewne, według których powinieneś mówić i działać.

* * *

LIX.

GLAYRE DO MONET'A.

Warszawa, 14 października 1780.

Jesteś pan na liście króla, dotyczącej indygenatów. Bądź pewien, że jeśli kwestya ta przyjdzie pod obrady Stanów, z pewnością znajdziesz się w liczbie [zaszczyconych]. Wiesz, że sejm jest wolny, że liberum veto ma na nim całą moc swoję, i że ztąd nie można sobie nic pewnego obiecywać, gdyż dość jest jednej głowy niedorzecznej albo szkodliwej, ażeby powstrzymać żądanie wszystkich innych posłów.

Aż dotąd Sejm zajmował się tylko wyborami do Rady Nieustającej. Teraz zająć się ma wyborami do Komisyi Skarbowej.

Rada Nieustająca, która powinna reprezentować jakby władzę wykonawczą, w gruncie rzeczy niczem nie jest wskutek wad swojej organizacyi. Na każdym kroku spotyka się w niej trwałe dowody rozlicznych namiętności jej twórców, a wśród tych namiętności niepodobna znaleźć zamiłowania porządku i dobra publicznego. Wiesz zresztą, że żadna użyteczna sprawa nie przejdzie w sejmie, gdzie przewodniczy niedorzeczne prawo jednomyślności. Wszystkie użyteczne rzeczy w rządzie państwa opierają się na konieczności ofiar ze strony poszczególnych chęci na korzyść ogólnego pragnienia; a tutaj chęć poszczególna jest dominującą i nigdy nie nałoży na siebie hamulca. Zapewniam pana, mój kochany hrabio, że jestem bardzo zmartwiony tym obrazem nieładu i niedorzeczności i że mój indygenat, który mi kazał kochać Polskę, przejmował mnie dotychczas tylko żalem, iż mogę dla niej żywić jedynie próżne życzenia.

Szczęśliwi nieprzyjaciele tego narodu, zapomnianego przez bóstwa dobroczynne! Nie mogą nań pa trzeć ani jednę chwilę jego obecnego istnienia, nie znajdując powodów do tryumfu i radości.

* * *

LX

GLARYE DO MONET'A.

Warszawa, 22 listopada 1780.

Oto doszliśmy już do końca sejmu, ku wielkiemu zadowoleniu tych wszystkich, dla których obraz nierozumu nie jest pocieszającym. Wybrano magistratury, zaproponowano mnóstwo praw, których treść miała na względzie interesy prywatne. Nic użytecznego, nic rozsądnego nie mogło ani przejść, ani prawie być zaproponowanem, z wyjątkiem prawa o zbytku, źle zrozumianego, i reformy o wekslach, zrozumianej jeszcze gorzej. Wszystkie indygenaty odrzucono, te nawet, których żądał Król, a w liczbie których był i pański. Sprawa ta należy do Stanów i wymaga jednomyślności. Jakiś poseł w złym humorze powiedział nie, uparł się, i na tem się skończyło. Sam książę de Ligne przyszedł do Izb; chodził od posła do posła. W końcu po pięciu godzinach nalegania z jego strony i odmowy ze strony posła opornego, tak go zmęczył, że po długim oporze zawołał: "A więc niech już będzie książę de Ligne, ale on tylko jeden" (21). Król był zmartwiony tem, gdyż chciał sobie pana zjednać. Poleca mi uwiadomić pana o tem.

* * *

LXI.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 8 października 1783 r.

Niepewny skutków, jakie może wywołać żywsza korespondencya z Francyą, zaniedbałem tej, której pan jesteś organem. Przedmiotem, który mógłby był ją podtrzymać, były prawie wyłącznie nieszczęścia doznane i nieszczęścia przewidziane. Trzeba być bardzo pewnym praw swoich do wielkiego zainteresowania się nami, ażeby się nie lękać tego, że opisywaniem wciąż jednej i tejsamej nieszczęśliwej historyi znuży się daleki Dwór, który bez niewłaściwości może być na nią obojętnym, wtedy zwłaszcza, gdy ujawniona skarga mogłaby stać się powodem nowych nieszczęść. Wojewoda mazowiecki zapewnia mnie, że uwaga, jaką pan de Vergennes zwraca na Polskę, i rodzaj uczuć, jakie mi okazuje, jest czemś silniejszem, niż proste życzliwe usposobienie; że chce czegoś więcej, niż nie życzyć nam złego; że jeśliby przez szerokie wpływy, jakiemi rozporządza, mógł nam oszczędzić jakichś nieszczęść, zrobiłby to zarówno wskutek swej życzliwości jak i wskutek swej dobroczynnej polityki. Łatwo wierzy się w to, czego się pragnie. Zaliczam hrabiego de Vergennes do moich przyjaciół, gdyż jest tak dobry, że się sam do przyjaźni przyznaje. Jest on zbyt wielkim, ażeby potrzebował udawać, chociażby dla prostego komplimentu; jest zbyt wyniesionym nad podobnych sobie ze stanowiska, ażeby znaczenie jego wyrażeń musiało być obniżane do zwykłej normy.

Oto, mój kochany Monet, list podyktowany w zaufaniu. Polecam panu, ażeby te fakta doszły do wiadomości hrabiego de Vergennes.

Dwór Rosyjski uważam wogóle za skłonniejszy o wiele do zrobienia nam dobrego niż złego. Nie tai on przed sobą, że gdy już raz zapewnił sobie przez wielkie staranie wyłączny wpływ w Polsce, byłoby w interesie jego sławy nas popierać, i że ten, co nas uciemięża, wyzywa jego zamiary i jego potęgę. Nie mogę wszakże nie poznać, że to poczucie Dworu Rosyjskiego ulega wielu powściągliwościom i zboczeniom. Oto fakta, które, na nieszczęście, tego mi dowodzą.

W miesiącu czerwcu ambasador rosyjski przedstawił mi notę, w której skarżył się, że poddani polscy ułatwiają dezercyą chłopom rosyjskim na pograniczach. Zrobiłem, co ode mnie zależało, aby uprzedzić skutki tej skargi: kazałem ogłosić groźny uniwersał, zabroniłem wszelkich działań ułatwiających dezercyą; co więcej, nakazałem śledztwo przeciwko tym, których obwiniano. Wynik tego śledztwa okazał fałszywość obwinień. Wszystko wydawało się uciszonem, gdy 18-go lipca na ziemie Rzeczpospolitej wtargnął oddział rosyjski, porywając wieśniaków całemi setkami i dopuszczając się nieporządków i gwałtów, których szczegóły wstrętnem by mi było panu komunikować. A oto jest, według mego zdania, przyczyna tego nieprzyjacielskiego kroku. Łagodność rządu polskiego przeciwstawiona surowości niewolnictwa rosyjskiego, wywołuje na granicach częste zapewne zbiegowstwo. Poddany rządu despotycznego chętnie przechodzi pod rząd umiarkowany. Emigracya ta nie może być powodem skargi, ani sprowadzić restytucyi, chyba tylko wtedy, kiedy jest podniecana i ułatwiana. Panowie rosyjscy tak ją przedstawiają na tym dworze. Cesarzowa, w błąd wprowadzona przez nich, nakazuje kroki gwałtowne. Utwierdza mnie w tem przekonaniu odpowiedź cesarzowej na mój list, do niej w tej sprawie napisany. Mówi mi cesarzowa, że wycofa swoje wojska i nakaże śledztwo na postępowanie oficera, który niemi dowodził; potępia to postępowanie, jeśli było gwałtowne i wrogie. Jest to losem Polski cierpieć od wszystkiego, co ją otacza, ale w niejednakowym stopniu i z niejednakowemi następstwami. Jeżeli cesarzowej wymknie się kiedy jaki rozkaz szkodliwy dla Rzeczpospolitej, widać zaraz z uwzględnienia skargi na przekroczenie rozkazu, że nie podyktowało go jej serce.

Te rozkazy, które wychodzą z Gabinetu Poczdamskiego, są wynikiem polityki zawsze czynnej, zawsze przywiązanej do tegosamego zamysłu: wyniesienia się naszym kosztem i wymuszenia za pośrednictwem wypadków, jakie on sam wywołuje, tego, czego mu układy rozbiorowe odmówiły, to jest posiadania Gdańska. Ministeryum pruskie zażądało od miasta Gdańska wolnego spławu Wisłą dla wszystkich artykułów spożywczych, idących do wsi pruskich, położonych między miastem a portem. Miasto oparło się temu, ponieważ, gdy poddani pruscy zaczną raz dokonywać bezpośredniego wywozu przez Wisłę, mogą zaraz potem wytworzyć nowe rynki pomiędzy portem a miastem. Gdyby Król Pruski, pan portu, otrzymywał pod nazwą artykułów żywności artykuły wszelkiego rodzaju, miasto przestałoby wkrótce być składem handlowym i upadłoby.

Po odmowie miasta Dwór Berliński zamknął port i zabronił wszelkiej żeglugi. Taki był stan rzeczy 22-go sierpnia, gdy starałem się wejść na drogę układów. Na wstępie do nich wypadało uwzględnić roszczenia Króla Pruskiego do I-go stycznia roku przyszłego. Teraz postaram się, aby ten przeciąg czasu wypełniły odpowiednie kroki i rokowania, z których wszakże nie obiecuję sobie wielkiego powodzenia.

Inny sąsiad, inna skarga.

Cesarz zobowiązał się w art. II -im osobnego aktu do traktatu z 1773 r., pozwalać tym poddanym, którzy będą mieli równocześnie posiadłości w Galicyi i w Polsce, na zamieszkiwanie i korzystanie ze swoich dochodów według własnego swego wyboru w tym z dwóch państw, w którym spodoba im się osiąść, a to bez żadnej zgoła przeszkody, bez pociągania do jakichkolwiek opłat i ciężarów zwiększonych. Wbrew temu punktowi, tak jasnemu i stanowczemu; cesarz wydał polecenie, nakazujące poddanym mieszanym (sujets mixtes) mieszkać pół roku w Galicyi, lub płacić podwójny podatek, to jest dwadzieścia cztery od sta zamiast dwunastu. Oczekuję wyniku pewnych kroków przedwstępnych, ażeby przy tej sposobności poczynić i kroki ministeryalne. Wszystkie te pogwałcenia traktatów są o tyle sroższe do zniesienia, że Polska zapłaciła trzecią częścią swych posiadłości za prawo bezpieczeństwa w dwóch pozostałych, i że jej ofiary, nadmierne już w razie, gdyby była zjednała sobie obrońców, stają się okropnemi, kiedy je musi ponosić dla ambicyi swoich ciemiężców. Do widzenia, mój kochany Monet, liczę zawsze na pańską gorliwość i pańską zabiegliwość.

LXII.

OD KRÓLA DO MONET'A.

Warszawa, 10 grudnia 1783.

Król Pruski, mówiąc że przyjmuje pośrednictwo rosyjskie w sprawie Gdańska, odmawia zniesienia blokady. Liczy widocznie na to, że za kilka tygodni głód sam pozwoli mu otrzymać wszystko. Ciekawa rzecz tylko, czy Rosya zniesie takie naigrawanie się z jej pośrednictwa. Cesarzowa wolałaby bezwątpienia, ażeby je szanowano, lecz może się znajdzie w konieczności poświęcenia mniejszych interesów większym. Rozliczne wiadomości pozwalają nam mniemać, że do tej nieszczęsnej wojny tureckiej rzeczywiście przyjdzie. W takim razie cesarzowa będzie bardziej niż kiedykolwiek względna dla Króla Pruskiego i dla cesarza. Pewne zdania jej ministrów dają to dostatecznie poznać. Przypuśćmy nawet, że Turcy kupią sobie pokój; stanie się to z wielkiemi ofiarami, w których przecież Król Pruski nie weźmie udziału; lecz równowaga wkrótce zostanie przywrócona kosztem Polski, gdyż takie już jest prawo międzynarodowe trzech tych mocarstw.

Nic panu nie powiem o nędznych powodach, jakiemi usprawiedliwiają to gwałcenie umów. Skargi nasze, zanoszone do Rosyi, otrzymują odpowiedź: "Jakże chcecie, ażebyśmy drażnili cesarza, który wszystko dla nas robi?" Kazałem posłać notę ministeryalną, na którą cesarz jeszcze nie odpowiedział urzędownie, ale wszystko zapowiada odmowę.

LXIII.

OD KRÓLA DO DO MONET'A.

Warszawa, 30 stycznia 1784.

Ambasador rosyjski otrzymał przez ostatniego kuryera wiadomość o podpisaniu pokoju pomiędzy jego Dworem a Portą Ottomańską. Muszę uważać ten wypadek za bardzo przyjazny dla Polski, dla której wszystkie wielkie wypadki zewnętrzne są przełomami niebezpiecznemi, a w tym wypadku pokonane zostały trudności wielkie; grunt wyrównała Francya, pracował zaś nad tem pan de Vergennes. Winienem mu też przez pana nietylko moje powinszowania jako zręcznemu ministrowi, który powściągnął wypadki, ale przedewszystkiem polecam panu podziękować mu za to, jako przyjacielowi Polski, z której interesami liczył się, jak wiem, gdy kreślił swój systemat pokoju. Bezwątpienia i aż nadto jest pewnem, że wojna, wydana Turkom przez połączone armie cesarza i Rosyi, zakończyłaby się powiększeniem obu cesarstw i że zachwianą równowagę przywróconoby potem naszym kosztem. Oddaję się przyjemności wyciągnięcia z tego wypadku podwójnego powodu do pociechy i otuchy. To mnie uspokaja co do blizkiego i groźnego niebezpieczeństwa i pozwala mi lepiej tuszyć o przyszłości, dowodząc, że Francya działa według planów mających na widoku zachowanie Polski, że odrzuca kombinacye i środki, które mogłyby uczynić istnienie jej niepewnem, i że chętnie-by poparła wszystkie wewnętrzne i zewnętrzne okoliczności, których celem byłoby wydobycie jej ze stanu niemocy, poddającego ją wszelkim kaprysom ambicy i losu.

Wszystkie moje kroki, zmierzające do skłonienia cesarza, aby był posłuszny traktatom, które zawarowują swobodę zamieszkiwania poddanych mieszanych, były bezużyteczne. Odpowiedź tego monarchy na list, który do niego napisałem, w tej sprawie, odbiera mi wszelką nadzieję.

Co się tycze spraw gdańskich, Król Pruski pragnie, ażeby układy, które je mają urządzić, przeniesione były do Warszawy i w takim razie ambasador będzie im przewodniczył jako pośrednik. Blokada miasta zniesiona, ale z groźbą przywrócenia jej 1-go marca, gdyby układy do tego czasu okazały się bezowocnemi.

* * *

LXIV.

GLAYRE DO MONET'A. 

Warszawa, 7 października 1786.

Dobrze to przewidziałeś, mój kochany generale, że nominacya konsula francuskiego w Warszawie sprawi największą przyjemność królowi i jego dobrym sługom. Mam wyraźny rozkaz powiedzieć ci to i polecić panu wyrażenie hrabiemu de Vergennes i panu marszałkowi de Castries (22) uczuć, z jakiemi Jego Królewska Mość przyjął tę nominacyą.

Chciałbym bardzo, ażeby Francya, dawszy nam konsula, mogła nam dać także i dyktatora. Polska go bardzo potrzebuje; początek sejmu przypomniał nam to.

LXX

GLAYRE DO MONET'A.

Warszawa, 15 listopada 1786.

Oto wreszcie, mój kochany hrabio, skończył się ten skandaliczny sejm. Widzieliśmy na nim część opozycyi, złożoną z przewódzców, obsypanych dobrodziejstwami przez Jego Królewską Mość. Nie zajmowała ich dbałość o dobro publiczne; pod słowami "ojczyzna" i "wolność" kryły się drobne interesa i kierowały opinią wszystkich.

Postanowiono jako prawo, że odtąd żaden cudzoziemiec nie będzie mógł dojść ponad stopień kapitana w wojskach Rzeczpospolitej. Jeśli przeznaczeniem armii polskiej jest tylko nadawanie szlachcie tytułów i żołdu, prawo to jest dobre; lecz jeśli armia jest siłą publiczną, przeznaczoną do opierania się uciskowi zagranicznemu, jeśli ten opór idzie w mierze z karnością, jakże ta armia obędzie się bez nauk i baz doświadczenia cudzoziemców? Oto, mój kochany hrabio, wszystko, co zasługuje na doniesienie ci o tym sejmie. Propozycye od tronu zawierały wiele punktów, które dotyczyły ogółu; sprawy osobiste i bezużyteczne przemówienia pochłonęły cały czas, a Jego Królewska Mość przez sześć tygodni miał przed oczyma obraz nierozumu i niewdzięczności.

Opozycya miała dwadzieścia głosów przeciw stu siedemdziesięciu, które trzymały z Dworem, ale pan znasz nasze niedorzeczne formy we wszelkich sprawach zajmujących publiczność w wyższem tego słowa znaczeniu; mała liczba, która nie chce, prawnie panuje nad wielką, która chce.

Należało oczekiwać końca sejmu, ażeby zająć się konsulatem pana Bonneau (23). Znasz pan moje poszanowanie wszystkiego, co nosi piętno woli hrabiego de Vergennes. Pomogę panu Bonneau we Wszystkiem, co będzie w mojej mocy.

Jest on pierwszym konsulem cudzoziemskim, jaki kiedykolwiek rezydował w Warszawie; potrzeba zatem będzie porozumieć się i ułożyć z naszem ministeryum o jego charakter prawny i prerogatywy; lecz ministeryum to jest jeszcze tak zmęczone sejmem, że wypada mu dać kilka dni wypoczynku. Nie sądzę, zresztą, ażeby pan Bonneau napotkał wielkie trudności; jedyne, jakie uważam za możliwe, wynikną z wpływu obcego: poradziłem też panu Bonneau, aby mu zapobiegł.

* * *

LXVI.

GLAYRE DO MONET'A 

Warszawa, 6 grudnia 1786.

Przyjęcie pana Bonneau odłożone na wyraźne żądanie ambasadora rosyjskiego. Obawiam się bardzo, czy przyjemność, jaką sprawił królowi zamiar francuski, nie była właśnie pobudką do stawienia mu przeszkód. Taki jest, mój kochany hrabio, smutny nasz los (24).

ROZDZIAŁ IV.

ZJAZD W KANIOWIE. MISYA GLAYRE'A WE FRANCYI.

Kiedy król polski zdążał ku Dnieprowi, gdzie miało nastąpić jego widzenie się z Katarzyną II, Maurycy Glayre opuszczał swój przybrany kraj, ażeby wyjechać do Szwajcaryi. Ostatni list jego do generała Monet jest datowany 28 maja 1787 r. Monet oddawna prosił, ażeby go zwolniono z obowiązków tajnego agenta. W braku kogoś lepszego na zastępcę dano mu młodego Amerykanina, nazwiskiem Littlepage, ale pobyt jego w Paryżu nie miał trwać długo.

Podróż króla opóźniły rozmaite okoliczności. Wyjechawszy z Warszawy 22 lutego, stanął on u celu podróży dopiero w początku kwietnia i jeszcze miesiąc cały musiał czekać na przybycie Katarzyny II.

* * *

XVII.

OD KRÓLA DO MONETA

Warszawa, na wiosnę [przed 23 lutego] 1787.

Zawikłane okoliczności, jak również niechęć moja do rozłączenia się z panem, nie pozwoliły mi wcześniej ustąpić przed niecierpliwością, z jaką prosiłeś mnie pan o następcę. Dzisiaj czynię jej zadość, posyłając panu Littlepage'a, młodego Amerykanina, który mi się ofiarował, a w którym znalazłem gorliwość i zdolności. Jest on pochlebnie znany w Paryżu, a ta okoliczność kazała mi go uważać za stosownego do prowadzenia w dalszym ciągu korespondencyi, aż do chwili, gdy będę mógł mieć we Francyi ministra. Oddaję go pod pański kierunek i nakazuję mu postępować według pańskich wskazówek. Jeśli młodość jego będzie powodem odmówienia mu pewnego stopnia zaufania, to ponieważ mentor, jakiego mu daję, jest znanym, nie długo będzie na nie czekał. To przekonanie było pobudką mego wyboru (25).

* * *

LXVIII.

BARNEWALL (26) DO GLAYRE'A 

Warszawa, 23 maja 1787.

Mam powód mniemać, że inni zawiadomili cię już o tem, co-bym ja miał do doniesienia ci z tego kraju. Nie mogę sobie jednak odmówić przyjemności pomówienia z tobą o naszym dobrym panu, o którym powiadają, że ma wszelkie dane do tego, aby być zadowolonym ze swej podróży.

Spotkanie odbyło się 6-go bieżącego miesiąca. W przeddzień przybył p. Stackelberg, aby zapowiedzieć przyjazd cesarzowej. Strzały armatnie oznajmiły flotyllę, która odpowiedziała strzałami; Król został przyjęty na pomoście galery cesarzowej przez księcia Potemkina i zaprowadzony aż do wewnętrznych apartamentów, do których drzwi zbliżyła się cesarzowa, ażeby przyjąć, nie "hrabiego" Poniatowskiego, jak o tem była mowa, lecz króla Polski. Drzwi natychmiast zamknięto; zostali sami aż do obiadu. Siadając do stołu, król przysunął krzesło cesarzowej. Cesarzowa nie chciała być dłużną w grzeczności, i wstając od stołu, wzięła kapelusz z rąk pazia i podała go Królowi. Wreszcie mówią, że była bardzo wesołą, bardzo rozmowną i bardzo uprzejmą podczas całego obiadu.

Wieczorem król wrócił do Kaniowa. Na brzegu rzeki, naprzeciwko galery, była bardzo piękna iluminacya. Wyobrażała ona Wezuwiusz; zyskała pochwały cesarzowej. Król był tak zadowolony, że, jak mówią, przy kolacyi spoił część swoich współbiesiadników.

Cesarzowa nazajutrz wyruszyła w dalszą drogę, a 9-go król opuścił Kaniów.

Tyszkiewicz (27) otrzymał order św. Andrzeja. Cesarzowa prosiła króla o przyjęcie jej orderu, a wzamian zażądała orderu od niego. Ambasador rozdał całej świcie królewskiej podarunki od cesarzowej.

Król, będąc 11-go w Korsuniu, posłał księcia Stanisława (28) do cesarza, który znajdował się o kilka mil. Książę zastał go przy stole; cesarz poprosił go, ażeby wrócił do króla i oznajmił mu bardzo blizkie jego przybycie, dodając, że nie życzy sobie wcale ceremonii. Przybył istotnie do Korsunia w kwadrans po księciu Stanisławie i poszedł prosto do pokoju króla, z którym pozostawał sam na sam około pięciu kwadransów. Gdy się następnie drzwi pokoju otwarły, król przedstawił mu Osoby ze swej świty. Cesarz rozmawiał z niemi uprzejmie, przepraszając panie za zaniedbanie swej toalety; dodał, że powinny patrzeć na niego tylko jako na kuryera, którego król ciekaw był zobaczyć.

Mówią, iż cesarz dał królowi słowo honoru, iż nie będzie wcale rozbioru Polski — że nie wziąłby z niej ani jednego drzewa. Uściskał następnie króla i wsiadł do powozu. Kiedy już siedział, hrabia Kinsky zwrócił jego uwagę na to, że król idzie za nim: wysiadł tedy z powozu, znowu uściskał króla i odjechał. Hrabia Kinsky napisał do pani Tyszkiewiczowej, że cesarz mówił mu, iż jest bardzo zadowolony z króla; ma to być monarcha, który przy poznaniu wiele zyskuje...

Ambasador, który wrócił tutaj 16, wymawia królowi, że nie uprzedził cesarzowej o tem nowem spotkaniu. Nie wiem jak się rzecz ma, lecz trudno mi w to wierzyć.

Król był u wojewody ruskiego, który bynajmniej nie zasługuje na ten zaszczyt.

Pan Ignacy (29) nie ma czego sobie winszować. Nie dostał zaproszenia do stołu cesarzowej. Dano mu nawet uczyć, że obecność jego będzie niemiłą. P. Mamonow (30), ulubieniec, przedrwiwał publicznie historyą Dugrumowej, a nie lepiej przyjęty był ten Potocki i we Lwowie przez cesarza. Zdaje się mi, że król źle robi, wyciągając rękę do tych wszystkich panów z opozycyi. Dałby Bóg, żeby w tem radził się raczej istotnych swych interesów, niż popędów swego zbyt uprzejmego serca. Oto, mój kochany, wszystkie wiadomości, gdyż co do polityki, nie oczekuj jej ode mnie.

Nie można jeszcze nic pewnego powiedzieć, kiedy król będzie tutaj z powrotem. Wiadomo tylko, że nie zatrzyma się w Wiśniowcu; (z) odwołano śpiewaków i komedyantów. Wracając na Kraków Jego Królewska Mość chce zobaczyć roboty, jakie nakazał był podjąć, celem wydobywania miedzi i soli.

* * *

LXIX.

MAISONNEUVE (31) DO GLAYRE'A

Warszawa, 9 czerwca 1787.

... Król, przeczekawszy sześć tygodni w Kaniowie, wyczerpawszy swe skarby na podarunki, obficie rozdawane wszystkim dworakom rosyjskim, którzy po kolei towarzyszyli mu, ujrzał wreszcie I-go maja zbliżającą się flotę cesarzowej. Około południa przysłano do niego hrabiego Bezborodkę, mistrza dworu, i księcia Baryatinskiego, marszałka dworu, ażeby zaprosili go w imieniu cesarzowej na jej statek. Borysthenes (32) jest bardzo szeroki, a flota cesarzowej zarzuciła kotwicę naprzeciwko Kaniowa, lecz więcej niż o milę od brzegu polskiego.

Miałem zaszczyt towarzyszenia królowi; w półtorej godziny przybyliśmy na galerę cesarzowej. Król został przywitany stratami armatniemi i muzyką wszystkich galer i przyjęty jak król, nie jak "hrabia Poniatowski, " jak to zapowiadano. Książę Potemkin powitał go u wejścia na szalupę i zaprowadził do gabinetu cesarzowej, która go przyjęła sam na sam, ale zaledwie wszedł, drzwi się napowrót otwarły i cesarzowa ukazała się publicznie. Rozmowa była ogólna aż do obiadu, na który udano się na pomost innej galery, przeznaczonej tylko na ten użytek. Pito tam za zdrowie króla przy odgłosie strzałów armatnich.

Po obiedzie zaprowadzono króla na galerę księcia Potemkina, gdzie przygotowano dla niego apartament. Zaledwie tam przybył, gdy pan Momonow przyniósł bilet od cesarzowej, która mówiła: "Utrzymują, że to na brzegu Borystheuesu św. Andrzej głosił wiarę: słusznem jest, aby, gdy się tutaj znajdujemy, król otrzymał oznakę jego orderu. " Gwiazda była dyamentowa, a wstęga ta sama, którą miała na sobie tego rana cesarzowa.

Było wiele narad z księciem Potemkinem. Chciał on skorzystać ze sposobności, ażeby pogodzić króla z hetmanem (33); lecz tylko zrobiono sobie wzajemne wymówki i rozstano się gorzej niż kiedykolwiek.

O szóstej wieczorem, na sygnał z galery cesarzowej, pojechano do niej. Wieczór rozpoczął się od..., potem była gra. Cesarzowa nie grała, ażeby módz rozmawiać z królem, lecz publicznie i w sposób niczem nieuderzający. Król, widząc, że niepodobną rzeczą było mówić, wręczył cesarzowej jakieś pismo.

O dziesiątej rozstano się i króla odprowadzono do Kaniowa, dokąd przybyło na wieczerzę kilka osób ze świty cesarzowej.

Nazajutrz, 7 go maja, o świcie zrobiło się pusto, flota znikła, ale nam została pewność, żeśmy wydali 150 do 200, 000 dukatów przez pół dnia, które nic zgoła nie przyniosło (ż).

D. 9-go b. m. z wielkim pośpiechem przejazd do Korsunia, o pięć godzin drogi od Kaniowa. Cesarz miał tamtędy przejeżdżać II-go. Na spotkanie jego wyjechał książę Stanisław, ażeby go prosić o zobaczenie się z królem. Zgodził się i przybył do Korsunia wprost do gabinetu królewskiego, gdzie spędził całą godzinę sam na sam z królem. Komarzewski twierdzi, że była mowa tylko o drobnych sprawach. Ponieważ wszakże król wyjawił pewien niepokój co do nowych projektów rozbioru Polski, które przypisywano cesarzowi, ten oświadczył, że o tem nie myśli, i rozstali się z wszelkiemi pozorami przyjaźni.

Nie ma jeszcze wiadomości o spotkaniu w Chersonie. Zabroniono przyjazdu cudzoziemcom...

Król udał się do Krakowa, gdzie się z nim spotkała Pani Krakowska. Wróci tutaj dopiero w pierwszych dniach przyszłego miesiąca (34).

* * *

LXX.

MAISONNEUVE DO GLAYRE'A

Warszawa, 4 września 1787.

Rozchodzi się wiadomość, która pana zasmuci. Porta wydała wojnę Rosyi. Obwieszczono ją d. 28-go sierpnia w Chocimie wraz z pokój owemi zapewnieniami dla Polski. Na nieszczęście, wiesz pan jak ten nieszczęśliwy kraj mimo woli swojej uczestniczy w wojnach rosyjskich. Przybył kuryer z Kamieńca z tą wiadomością, a dzisiaj rano dwóch kuryerów z Wiednia potwierdziło ją (35).

* * *

LXXI (ź).

BARNEWALL DO GLAYRE'A.

Warszawa, 2 kwietnia 1788.

... Zdrowie króla polepszyło się od jakichś dwunastu dni, ale nabawiło nas strasznego niepokoju przed Wielkanocą. Miał gwałtowne ataki; lekarz jego zapewnia mnie, że przyczyną choroby jest usposobienie reumatyczne, podagryczne i skłonność do astmy. Potrzebuje wypoczynku, a mieć go nie może. Gdy byłem u niego dzisiaj rano o szóstej, pisał już od piątej.

Potrzebowałby mieć przy sobie koniecznie człowieka, któryby, jak pan, miał nabyte już prawo mówienia mu prawdy o wszystkiem, co go otacza. Jeden tylko książę-prymas(36) postępuje odpowiednio, a w okolicznościach, które z każdą chwilą stają się przykrzejszemi, nie widzę ani jednego człowieka zdolnego dać radę bezinteresowną.

LXXII

KRÓL DO GLAYRE'A (37).

Warszawa, 30 kwietnia 1788.

... Ponowiono mi właśnie z Petersburga jak najmocniejsze zapewnienia, że cesarzowa nie pozwoli wziąć piędzi ziemi z Polski, ani nawet Gdańska, i że wkrótce da nam odpowiedź stanowczą co do naszej wielkiej sprawy. Buchholz przemawia często w duchu pokoju, a wojska pruskie nie czynią żadnych zgoła przygotowań na naszych granicach. Nic nowego o Austryakach w Galicyi, ani o wojskach rosyjskich (38).

LXXIII.

OD KRÓLA DO GLAYRE'A. 

Warszawa, 7 maja 1788.

... Buchholz ponowił jeszcze zapewnienia, że pan jego nietylko nie myśli o jakiemś wkraczaniu do Polski, lecz jest bardzo oburzony pogłoskami, które mu przypisują taki zamiar; w szczególności ma urazę do mnie, żem nie usiłował im przeczyć, i co więcej jeszcze, wyjednywam im wiarę u dworów cudzoziemskich (39). Odpowiedziano Buchholzowi (co jest prawdą), że gdyby nie najusilniejsze starania, to w chwili obecnej podniosłyby się w Polsce puklerze wskutek samego popędu narodowego, tak wielkiem jest wzburzenie z powodu mnóstwa listów, pisanych ze Ślązka i Prus, które od trzech miesięcy, co poczta prawie, zapowiadają nam napad nieprzyjacielski. Odezwy pisane, romantyczne' zapędy Jana Potockiego (40) wielce się przyczyniają do podtrzymania uwagi Króla Pruskiego, zwróconej na nas. Młodzieniec ten składa mi wciąż bardzo gorące oświadczenia, ale mnie nie do swego agenta w Francyi. W Kaniowie i później jeszcze była mowa o przymierzu zaczepnem i odpornem pomiędzy Rzecząpospolitą a Katarzyną II. Projekt ten rozbił się o opozycyą, która, wciąż wzrastając, skłoniła wkrótce szlachtę polską do przyjęcia pomocy Prus, mimo oporu Stanisława Augusta. Opór ten niebawem złamano. Przedstawicielem Dworu Berlińskiego w Warszawie był Buchholz słucha. Położenie moje jest istotnie bardzo krytyczne. Rosya wciąż mi mówi, że zrobi wkrótce wszystko, czego dla nas potrzeba, ale to "wkrótce" trwa oddawna i nie ma jeszcze wcale oznaczonego terminu. Tymczasem wymaga wciąż ode mnie utrzymania mego narodu w spokoju aż do sejmu i od tego czyni zależnem dotrzymanie swych obietnic. I tak, im dłużej Rosya zwleka, tem trudniej jest mi przeszkodzić, aby naród mój (który zaczyna mnie już oskarżać o bezczynność) nie zrobił przedwcześnie jakiego wybuchu, lub nie obrał drogi w kierunku wręcz przeciwnym Rosyi.

* * *

LXXIV.

KRÓL DO GLAYRE'A.

Warszawa, 10 maja 1788.

... Oto co pisze do mnie Zabłocki, mój poseł w Berlinie:

Berlin, 3 maja 1788.

"W środę, d. 29-go kwietnia, Jego Eksc. hrabia Finkenstein, zawezwawszy mnie do siebie, przemówił w te słowa: "Przypuszczam, i nie bez zasady, że pan wiesz o wszystkiem, co rozgłoszono tak o pochodzie wojsk królewskich dla zawładnięcia częścią Wielkopolski, nawet z oznaczeniem województw i po wiatów, które miały jakoby wejść w obręb rozbioru, jak również i o wyciągnięciu kordonu na granicach, Bóg wie dla jakiej przyczyny i pod jakim pozorem. Jakkolwiek jesteśmy przekonani, że pogłoski te nie znalazły wiary w waszym kraju u osób dobrze myślących, przedewszystkiem dlatego, że nie wahaliśmy się nie jednokrotnie zapewnić o przyjaźni dla Polski, dając widocznie do poznania, że nie mamy innych zamiarów, prócz uszanowania traktatów pomiędzy obu państwami; ponieważ wszakże J. Kr. Mość, mój pan, dowiedział się, ku wielkiemu swemu zdziwieniu, że niezależnie od tego wszystkiego, nie braknie osób, stojących na czele rządu w Polsce, które dały wiarę tym bezzasadnym pogłoskom, otrzymałem więc rozkaz od króla, mego pana, abym pomówił z panem w tej sprawie i, ażebyś pan ponownie dał do poznania stałe J. Kr. M. króla pruskiego uczucia przyjaźni jego dla Króla i dla Rzeczypospolitej Polskiej, lecz żebyś równocześnie nadmienił o zdziwieniu, jakie okazał przy tej sposobności król, mój pan, a wszystko to w głębokiem zaufaniu, że J. Kr. Mość Król i Rzeczpospolita Polska będą skłonni dać się w końcu przekonać o tych uczuciach, które pan, mieszkając tutaj, in loco, jesteś obowiązany stwierdzić własnem poznaniem rzeczy. "

"Ponieważ sposób, w jaki J. Eksc. Finkenstein powiedział mi to, był taki, że dowodził prawdy tego, z czem się hrabia oświadczał, mogłem mu tylko podziękować za podobne wiadomości i wyrazić z mojej strony zadowolenie, że J. M. Król i jego Rada oceniają to zapewnienie trwałej przyjaźni J. M. Króla Pruskiego; poczem zauważyłem, że w obecnych okolicznościach rozeszło się, co prawda, zbyt wiele pogłosek, które mogły były wywołać niepokój, nawet przy silnej wierze, jaką król i rząd polski pokładają w uczuciu religijnem J. M. Króla Pruskiego; lecz, że zapewnienia dane mi nie pozwalają już wątpić, iż usposobienie owo i ta przyjaźń trwają dalej bez przerwy. "

To zatem uspokaja nas z tamtej strony. Może to być wynikiem osobistej uczuciowości Króla Pruskiego lub sposobu, w jaki Rosya dała mu do zrozumienia, że nie byłaby wcale obojętną na jakąkolwiek uzurpacyą w Polsce. Odpowiem na to w sposób jaknajuczciwszy, lecz odpowiedź taka nie przeszkodzi mi pracować na przyszłym sejmie nad postawieniem Polski na bardziej szanowanej stopie. Stackelberg wczoraj jeszcze dał mi zapewnienie, że to, co opóźniło się aż do dzisiaj ze strony jego dworu w tym względzie, ostatecznie nadejdzie.

... Jan Potocki gra w dalszym ciągu swoję dziwną rolę. Kazałem powiedzieć matce jego w Wiedniu, ażeby skłoniła go do opuszczenia Warszawy, gdzie mógłby ostatecznie zrobić zły interes.

* * *

LXXV.

BARNEWALL DO GLAYRE'A.

Warszawa, 17 maja 1788.

Mówią o sejmie; sądząc z pozorów, pójdzie on z oporem. Panuje wielkie wzburzenie. Będziesz zapewne zdziwiony, dowiedziawszy się, że Potocki wystąpił z kandydaturą na marszałka. Wiesz, jak dalece jest on anty-rojalistą. Mówią, że na to stanowisko dostanie się referendarz Małachowski. Seweryn Potocki liczy na urząd marszałka Rady. Zawsze przykrym dla mnie będzie widok Potockich na głównych urzędach. Brat jego, kawaler, zięć księżny marszałkowej (41), zaczął się ubierać, nie powiem już po polsku, lecz prawie po czerkiesku. Zmianę swego kostyumu poprzedził listem do króla i pismem, które jest prawdziwem dzwonieniem na gwałt, ażeby skłonić naród do zebrania wojska na obronę ojczyzny przeciwko Królowi Pruskiemu, którego posądza o usiłowanie skorzystania z zajęcia się cesarza i cesarzowej Turkami, ażeby zagarnąć Wielkopolskę. Ogłosił nowy manifest, w którym mówi, że Polska powinna być sprzymierzeńcem Rosyi, a nawet iść pod jej protekcyą, lecz, że do tego nie potrzeba bynajmniej, aby Rosya utrzymywała ambasadora, którego zbytek i wystawność obrażają wszystkie stany w państwie. Nie wiem jak to przyjmie ambasador. Co więcej, Potocki paraduje z wielkiem przywiązaniem do króla, ubiega się o każdą sposobność zbliżenia się do niego, chwalenia go, wielbienia, i przedewszystkiem bywa u tych, co należą do jego rodziny. Serce ma dobre, ale głowa wydaje się mocno egzaltowaną.

Cesarz aż do tej chwili nie ma racyi bardzo chwalić się swojem powodzeniem przeciw Turkom. Wojska bić się nie mają wielkiej ochoty. Osądzisz to i z wypadku, jaki się zdarzył księciu Poniatowkiemu (42). Cesarz, spaliwszy palisady Sabaczu i spostrzegłszy wyłom dość duży, rozkazał księciu, który jest jednym z jego adjutantów, ażeby kazał maszerować wojsku, będącemu blizko wyłomu, i zaatakować z tej strony. Książę wywiązał się ze swego polecenia, lecz wojska odmówiły posłuszeństwa. Zrozpaczony, zsiadł z konia i z szablą w ręku rzucił się naprzód, mówiąc do swoich, że zobaczy teraz, czy ośmielą się puścić go samego. Ośmielili się istotnie i za chwilę książę został powalony kulą, wypuszczoną z taką gwałtownością, że przebiła mu udo nawskroś. Nikt nie pośpieszył mu z pomocą. Jeden tylko zbliżył się z takim strachem, że ciągnął go za włosy aż do chwili, kiedy książę Karol Ligne kazał go podnieść czterem cieślom. Rana jest poważna, lecz ponieważ ranny czuje się, na szczęście, zdrowym, mają nadzieję, że nie będzie kulawym.

LXXVI.

KRÓL DO GLAYRE'A.

Warszawa. 21 maja 1788.

... Czas sejmu zbliża się. Rosya dała mi nowe zapewnienia, które pozwalają spodziewać się, że sejm ten zaznaczy epokę bardzo pamiętną i korzystną dla Polski. Pomimo mojego pragnienia, naturalnie skojarzonego z niecierpliwością, aby jaknajprędzej doczekać się nadejścia owego dobra dla Polski, szczęśliwie się to może stało, że dobro się opóźniło, gdyż zwłoka ta, aż do sejmu zwyczajnego, posłużyła do uśpienia niespokojnej czujności naszych sąsiadów niemieckich...

... Jan Potocki powiedział onegdaj, że pojedzie niebawem na Ukrainę. A wojewoda ruski pisze mi, 11-go maja, że zaprosił go do siebie. Będzie to tutaj dla mnie o jeden cierń mniej.

* * *

LXXVII.

GLAYRE DO KRÓLA.

Paryż, 26 maja 1788.

Wiedzą tu o ruchu umysłów panującym w Polsce, lecz nie zgadzają się wcale na jego cele. Jeśli ruch skierowany jest ku obu dworom cesarskim, ganią go, jako nierozważny wskutek pomijania Króla Pruskiego; jeśli zaś obiera sobie za cel tego króla, potępiają go, mniemając, iż może wywołać jakieś działania osłonione pozorami; jeśli wreszcie zmierza do połączenia Polski z nieprzyjaciołmi Turków w nadziei podzielenia się ich zdobyczami, zarzucają, że zanim Polska będzie miała łupy dalekie, powinna wprzód sama zapewnić sobie istnienie o własnych, siłach, wprzód skruszyć swe własne okowy, zanim będzie mogła nakładać pęta innym.

Myślą, że Król Pruski bierze w tym ruchu taki tylko udział, iż mu przyklaskuje pocichu, jako nieporządkom, które mogą wywołać wypadki, albo pozory, dające się wyzyskać.

Nie trzeba się łudzić. Położenie Polski jest takie, że jej odrodzenie nie może być dziełem mądrości ludzkiej. Należy ono do tego rodzaju wypadków, w których Opatrzność skłonna jest przejawiać się w takiej potędze oczywistości, iż niepodobna jej nie uznać. Niechaj Wasza Królewska Mość oczekuje te go odrodzenia, nie myśląc przecież, aby w Jej mocy było przyśpieszenie go, lub powstrzymanie (43).

* * *

ROZDZIAŁ V.

SEJM WIELKI 1783 - 1791.

LXXVIII.

OD KRÓLA DO GLAYRE'A.

Warszawa, 20 września 1788.

... Były wojewoda ruski, Potocki, który zrzekł się tego województwa, ażeby kupić od hrabiego Brühla urząd generała artyleryi, książę generał ziem Podolskich, książę Radziwiłł, wojewoda wileński, i wielki hetman Ogiński mają przybyć lada dzień (44). Gdy wszyscy będą już tutaj na miejscu, można będzie czynić pewniejsze wróżby co do przyszłego sejmu. Aż do tej chwili nie mogę przewidywać dla siebie nic złego, mimo wielką niechęć, jaką objawili ci, co skłonili księcia Generała Ziem Podolskich do zostania posłem z Lublina. Instrukcye tego województwa wyróżniają się duchem opozycyjnym.

LXXIX.

KSIĘŻNA LUBOMIRSKA (45) DO GLAYRE'A.

Wiązowna, 7 października 1788.

... Sejm zebrał się wczoraj. P. Małachowski (ten, który zaślubił siostrę swej żony, księżniczkę Radziwiłłównę i którego nazywają wielkim referendarzem) został obrany marszałkiem na Koronę; sądzą, że książę Sapieha, jenerał artyleryi, będzie nim na Litwę. Postanowiono, że sejm zawiąże się w konfederacyą i dzisiaj mają jej akt podpisać.

Rosya zrzekła się przymierza zaczepnego przeciw Turkom, którego właśnie chciała żądać od Rzeczypospolitej. Mówią, że jest to dla nas wielkiem dobrem.

Ludzie obficie napływają do Warszawy. Książę generał jest tu z całą swoją rodziną, z liczną świtą posłów, żon posłów, stołowników, pochlebców etc. Żonie jego zdaje się, że jest księżną de Longueville. Ta myśl pochlebia jej; nie może się jej pozbyć. Książę, jak mówią, strasznie się zestarzał. Nazajutrz po przyjeździe obiadowali oboje u księcia Prymasa.

Wojewoda ruski, dzisiaj generał artyleryi, jest tam również z żoną i mnóstwem swych ludzi. Posądzają go, że jest oddany Rosyi, co odbiera mu trochę stronników. Zdaje się, że ma dobre chęci. Zkądinąd jego stosunek z małą... uczyni go zapewne mniej niechętnym dla partyi królewskiej.

Zapowiedziano Branickiego z żoną; ale zdaje się, że nie przybędzie. Przygotowują przeciwko niemu zabójcze mowy. Naród oburzony jest tem, że jego wielki hetman gra rolę ochotnika w armii rosyjskiej.

Jest mowa o powiększeniu armii i podatków na wszystkie towary i artykuły spożywcze bez wyjątku.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Koniec wersji demonstracyjnej.

LXXX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXVL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LXXXIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XC.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

XCVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XCIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

C.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYKAZ LISTÓW.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej