Jadwiga Papi

ŚWIATŁA I CIENIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ŚWIATŁA I CIENIE

Opowiadanie historyczne wedługF. W. Ferrera

Tom I.

Papi Jadwiga

ROZDZIAŁ I.

ROJENIA AGRYPINY.

Pałac cezarów, gmach obszerny, wspaniałej struktury, rozszerzał się i wzrastał jednocześnie z potęgą rzymskich władców.

Główną jego bramę, od strony Via Sacra, stanowił wjazd, ozdobiony piękną rzeźbą Lizyasza — grupą Apollina i Dyany na czworokonnym wozie. Od bramy ścieżki prowadziły do świętej Areny, wyłożonej białym marmurem i otoczonej kolumnami z numidyjskiego marmuru. Na tej arenie mieściły się posągi Danaid, ojca ich, oraz wiele, wiele innych, a nad wszystkimi górowała wspaniała postać opartego na słynnej swej maczudze Herkulesa, dłuta Lizyppa.

Po jednej stronie areny wznosiła się świątynia Apollina, oraz przybytek Westy, po drugiej zaś sławna biblioteka Palatyńska, tak obszerna, że mogła wygodnie pomieścić w swych murach cały Senat. W przedsionku jej znajdowała się 50 stóp wysoka statua Apollina.

Żadna z dzielnic starożytnej Romy nie mogła współzawodniczyć z cesarską pod względem bogactwa i wspaniałości, lecz niestety, żadna także nie była świadkiem tylu występków i zbrodni. Widocznie duchy ciemności upodobały ją sobie, a samotny wędrowiec, zwiedzając dziś jeszcze te miejsca, zaludnia je mimowoli w swej wyobraźni cieniami niepomszczonych ofiar lub pokutujących zbrodniarzy.

W 54 roku po Narodzeniu Chrystusa wszechwładną panią w pałacu cezarów była piękna Agrypina, małżonka niedołężnego cesarza Klaudyusza, a córka dzielnego Germanika i Agrypiny starszej — ludzi, którzy oboje pozostawili po sobie wdzięczną pamięć w sercach zacnych Rzymian. Prawnuczka cesarza Augusta, wnuczka zwycięskiego Agryppy, siostrzenica Tyberyusza, siostra Gajusa, wyniesiona na stanowisko cesarzowej Rzymu, Agrypina mogła nabrać przeświadczenia, że należy do wybranych istot. Świat leżał u jej stóp. Losy dały jej wszystko, co może zapewnić trwałe szczęście na ziemi, lecz dumna niewiasta nie czuła się jeszcze zadowoloną. Żądała więcej. Dumę jej stanowił obecnie syn z pierwszego małżeństwa, młody Nero. Wprawdzie cesarz Klaudyusz usynowił tego chłopca i okazywał mu wiele przychylności, ale miał własne dzieci: Oktawię i Brytanika, który, w razie śmierci ojca, posiadał niezaprzeczenie pierwsze prawo do tronu. Ta myśl trapiła Agrypinę nieustannie. Uwielbiała syna i jeszcze w marzeniach swych przeznaczała dlań purpurę rzymskich imperatorów. Klaudyusz był już niedołężny i stary, nie rokowano mu długiego życia. Należało przygotować wszystko, by w chwili jego śmierci nie dopuścić do tronu Brytanika. Agrypina postanowiła, że należne pasierbowi miejsce musi zająć jej syn, a ona, młoda jeszcze, energiczna i silna ujmie berło w dłonie i będzie właściwie sprawowała rządy w jego imieniu. Już teraz była w pałacu wszechwładną, gdyż Klaudyusz ulegał we wszystkiem jej woli, ale pragnęła utrwalić swe stanowisko i pracowała nad tem usilnie, nie przebierając w środkach. Niezliczeni ajenci i donosiciele otrzymywali od niej rozkazy i bywali dopuszczam do tajemnych narad. Dworacy okazywali jej przychylność, gdyż czuli jej przewagę nad Klaudyuszem; jeden tylko Narcissus, sekretarz, nie korzył się przed nią. Lud uwielbiał ją, jako córkę Germanikusa, nie wątpiąc, że jego cnoty odziedziczyła. Inteligencya rzymska stała po jej stronie, bo wpływem swoim Agrypina powróciła z wygnania filozofa Senekę i powierzyła mu wychowanie młodego Nerona. Miała cesarzowa za sobą i straż pretoryańską, Prefekt pretoryanów — Burrus jej zawdzięczał zajmowane stanowisko. Nie brakło jej zresztą środków do zdobywania ludzkiej sympatyi. Służyły jej w tym celu młodość, piękność, rozum, sława i bogactwo.

W piękny wieczór jesienny Agrypina siedziała w swej komnacie, pogrążona w myślach. Koło niej zgromadzono wszystko, co bogactwo i sztuka ówczesne dać mogły. Krwawe promienie zachodzącego słońca ślizgały się po srebrnych i złotych posążkach po cudnych rzeźbach marmurowych, lub pysznych pawiach i skrzydlatych genijuszach, malowanych na ścianach komnaty. Ale dziś małżonka Klaudyusza spoglądała obojętnie na otaczające ją arcydzieła. Nawpół leżąc na miękkiem długiem krześle, wsparta niedbale o poduszki, z odrzuconą w tył piękną głową i dumnem wejrzeniem zdawała się być stworzoną do panowania. I sama nie wątpiła, że w walce z losem potrafi odnieść zwycięstwo i urzeczywistni śmiałe swoje plany.

Srebrne zwierciadło, wiszące naprzeciw, odbijało jej wdzięczną postać, lecz ona nie myślała o tem, że jest piękną; że chociaż dobiega lat 40-u, ma jeszcze pełne życia oczy, usta purpurowe, piękne złociste włosy, które spadają w obfitych lokach na czoło, a zakryłyby ją całą, jak płaszczem królewskim, gdydy ich nie ujmowała z tyłu głowy złota siatka, perłami i szafirami wysadzana.

Nie o tem myślała, że jej nóżki, w kosztownych sandałkach, wydają się dziwnie małe, że długa "stola" (szata, noszona zwykle przez rzymskie niewiasty) spływa w malowniczych fałdach ku posadzce, że dyamentowe klamry, spinające u ramion jej rękawy, rzucają świetne blaski, a tak pięknych pereł, jak te, co błyszczą w jej uszach, nie nosiła pewno żadna z jej poprzedniczek.

Spojrzenia Agrypiny zwracały się co chwila ku drzwiom, wiodącym wgłąb pałacu; zdawała się czekać niecierpliwie na czyjeś przybycie. Wązkie łuki jej brwi ściągały się gniewnie, w oczach błyskał niepokój, a usteczka zacinały się wyrazem stanowczości. Była zupełnie samą. Odprawiła wszystkie niewolnice, by oddać się swobodnie myśli, którą teraz żyła, która zawładnęła nią całkowicie, dla której przeprowadzenia gotowa była nawet zbrodnię popełnić, nawet życie swoje na niebezpieczeństwo wystawić.

— Tak! Nero musi zostać cezarem! — mówiła sobie w duchu. — Doprowadzę go do tronu, choćby po stopniach krwią zbryzganych!

Pojęcie zła i dobra nie rysowało się jasno w jej umyśle, jako poganki; występki i zbrodnie nie przerażały jej, cnota nie zachwycała. Lubiła wprawdzie słuchać, gdy nauczyciel jej syna, filozof Seneka mówił o cnocie i rozgrzewał się samem brzmieniem tego wyrazu; ale gdy nie widziała Seneki, zapominała o tem, co jej powiedział.

Słyszała, że są istoty potężniejsze od ludzi, wiedziała, że kapłani czczą bogów, mieszkających na Olimpie, lecz ona tej czci nie odczuwała.

Bo kimże właściwie byli ci bogowie?

Czyż senat nie ogłosił bogiem cesarza Augusta, Tyberyusza, a nawet szaleńca Kaligulę?.. Jeżeli tacy ludzie po śmierci mogli zostać bogami, jeśli im palono kadzidła i stawiano na ołtarze, to można było nie trwożyć się zbytecznie o Olimp.

Jedna tylko Nemezis nabawiała czasem niepokoju Agrypinę. "Czy to prawda — pytała wtedy sama siebie, — że to mściwe bóstwo idzie za zbrodniarzem, dręczy jego serce, kładzie dłoń ciężką na jego ramieniu, aż wreszcie zatapia w jego mózgu gwóźdź dyamentowy, który śmierć sprowadza?"

Lecz nigdy długo nie dręczyły jej myśli podobne. Wnet uśmiech ironiczny zjawiał się na jej wargach, a biała ręka czyniła ruch pogardliwy. I teraz, gdy tak siedziała samotna, stanął przed nią obraz mściwej bogini, i brwi małżonki Klaudyusza ściągnęły się gniewnie, a w oczach jej błysnął niepokój, lecz wkrótce siłą woli odegnała od siebie to widzenie. Alboż nie miała w historyi Rzymu przykładów, że intrygi i nieprawe środki pomogły do osiągnięcia bogactw i stanowiska!?

A komuż ona sama zawdzięczała swe wyniesienie? Usunęła wszystkich, którzy stali na jej drodze, i śmiałków takich usuwać będzie nadal. Biada tym, którzy postanowieniom jej przeszkadzać zechcą. Umiała kierować własnym losem, teraz pokieruje losem syna i spełni wszystko, co zamyśliła.

— Będziesz cezarem, Neronie, a ja rządzić będę Rzymem w twojem imieniu! — rzekła wreszcie głośno. — Nemezis nam nie przeszkodzi, bo ja na to nie pozwolę!

W tej samej chwili w przyległej komnacie rozległy się czyjeś kroki; jakaś ręka odsunęła ciężką portyerę, i na progu stanął 15-letni młodzieniec. Był to Nero, niepodobny jednak do późniejszego Nerona, cezara. Dziecinna jego twarz, uśmiechnięta łagodnie, nie miała jeszcze tygrysiego wyrazu, jakim ją czas napiętnował; na gładkiem, czystem czole nie była jeszcze wypisana żadna zbrodnia. Złote jego o rudawym połysku włosy opadały w krótkich lokach na białą szyję, siwe oczy patrzyły jasno; wzrostu był średniego, budowy tak kształtnej, że pochlebcy porównywali go do młodzieńczego "boga pieśni." Szpeciło go tylko to, że niekiedy, z powodu krótkiego wzroku, mrużył oczy, co nadawało niemiły wyraz całej twarzy. W tej chwili wszakże spoglądał pogodnie.

— Nero! — zawołała tonem zdziwienia Agrypina.— Sądziłam, że dłużej zabawisz przy uczcie; cezar gotów być niezadowolonym z ciebie!

Chłopiec roześmiał się.

— Niema obawy! — odparł wesoło. — Boski Klaudyusz chrapie w najlepsze przy stole, a goście z trudem tłumią ziewanie. Biedacy, posiedzą tak pewno do północy. Wcześniej nie uwolni ich wierny Narcissus od widoku pijanego półboga!...

— Cicho! — szepnęła Agrypina. — Pamiętaj, że ściany mają uszy. Żartuj z kogo chcesz, lecz nigdy z cezara!

Nero pochylił się do matki z pocałunkiem, poczem usiadł u jej stóp.

— Czy Oktawia pozostała jeszcze przy stole?

— Tak, — odparł obojętnie.

Agrypina zmarszczyła brwi.

— Nieroztropny chłopcze! — rzekła z uśmiechem,— czyż nie wiesz, jak pragnę, abyś córce Klaudyusza okazywał przynajmniej publicznie względy należne przyszłej twojej małżonce? Opuszczając salę uczty wcześniej, uchybiasz jej. Czy Brytanik pozostał także?

— O, nie! — odparł Nero. — Tego zepchnęłaś już przecież, matko, na ostatni plan. Przy uczcie siedział na końcu stołu, a potem został wysłany na spoczynek razem z innymi chłopcami i ich pedagogami. Nieraz żal mi go doprawdy...

— A dlaczego tak uczyniłam, niewdzięczniku? — zapytała, — czyż nie w tym celu, abyś ty nosił purpurę rzymskiego imperatora? Nie dla tego słabego chłopca korona. Czy wiesz, — dodała z pogardą, — czem zdobyłam sobie jego serce?

— Czemże?

— Obiecałam mu podarować gadającego drozda.

— Daj lepiej mnie, matko, tego ptaka! Drozd umiejący mówić tak jak twój — to taka rzadkość!...

— Nie, Neronie! Takiemi głupstwami niech się zajmuje Brytanikus, ciebie czekają poważniejsze zabawki.

Z oczu Nerona strzelił ponury błysk. Zmrużył powieki.

— Gniewny dziś jestem na niego! — rzekł.

— Cóż ci zawinił? — zapytała matka.

— Spotkałem go rano w domu Helecyusza i powiedziałem grzecznie "dzień dobry!" on zaś, wiesz, matko, jak się do mnie odezwał?

— Jakże?

— Witam cię, Ahenobarbusie! Ahenobarbus! (1) nie cierpię tego przezwiska, on wie o tem i chciał mi ubliżyć, a przecież jam bliższy boskiego Augusta, niż on.

Agrypina uśmiechnęła się.

— Głupstwo! nie bierz do serca uchybień Brytanikusa. Nie jest on dla ciebie niebezpiecznym.

— Ręczę, że Narcissus, lub Deusus z Pudensem namawiają go, by mi dokuczał. Oni z nim trzymają.

— Narcissus, — powtórzyła Agrypina. — to niebezpieczny wróg, należy się go strzedz. Dobrzeby było usunąć go z drogi. Cezar niebardzo zadowolony z budowy nowego kanału, do usuwania jeziora Fucinus namówię. Domicyusza Afera, by oskarżył Narcissusa, że zagarnął dla siebie część przeznaczonych na to funduszów. Może uda nam się wyprawić go z Rzymu. Nero uśmiechnął się porozumiewawczo.

— Wracaj do sali, chłopcze! Oczekują Pallasa, z którym chcą pomówić sam na sam. Zasiądź znów do uczty i miej uszy i oczy otwarte na wszystko. Jeśli chcesz dojść do tronu, musisz mi pomagać. A pamiętaj, bądź uprzejmym dla Oktawii!.

— Idę, — rzekł Nero, podnosząc się leniwie, — ale doprawdy wolałbym wyrzec się tego wszystkiego — mógłbym wówczas poślubić słodką i piękną Akte, swoją niewolnicą.

— Co mówisz? — zapytała Agrypina, topiąc surowy wzrok w źrenicach młodzieńca.

Nero spuścił oczy i zarumienił się.

— Cezarowie rzymscy kończą nieraz życie tak smutno, — bąknął nieśmiało, — Augusta otruto, Tyberyusza uduszono...

— Nie dziwię się, że rumieniec wystąpił na twe lica, — odparła matka pogardliwie. — Zapomniałeś, żeś wnukiem Germanika; możnaby sądzić, że masz równie słabego ducha, jak Brytanik. Idź już! Widzę, że sama muszę się troszczyć o twoją przyszłość.

Nero przyklęknął i pocałował rękę matki.

— Przebacz! Słabe myśli pierzchnęły już odemnie, potrafisz, matko, przekonać każdego. Wrócę do stołu biesiadnego i będę pamiętał, coś mi czynić kazała...

W tej chwili niewolnik oznajmił, że Pallas oczekuje rozkazów cesarzowej.

— Niech wejdzie! — rzekła Agrypina.

Pallas zajmował jedno z wybitniejszych stanowisk na dworze cezara. Bogaty, obdarzony szlachetną powierzchownością, ciesząc się łaską Agrypiny, był dumnym, za dumnym może, jak na człowieka, który na przedmieściu Rzymu wołał niegdyś: "Ryby solone sprzedaję!"

Przed laty przybył z rodzinnej swej Arkadyi, jako niewolnik. Sprytem i przebiegłością zwrócił uwagę Agrypiny, która do swoich celów potrzebowała takich ludzi i z niewolnika został powiernikiem cesarzowej.

Wszedłszy do komnaty, Grek zatrzymał się przy progu. Oczy jego wyrażały niepokój.

— Złe masz dla mnie dziś nowiny? — zapytała cesarzowa.

— Nasłuchałam się powieści, które wróżą nieszczęście — odparł Pallas.

— Prawda, żeście wy, Grecy, wszyscy zabobonni! — rzekła z lekceważeniem Agrypina. — No, powtórz, co wiesz, ja we wróżby nie wierzę!

— Podobno gdzieś w granicach cesarstwa przyszło na świat prosię ze szponami orła — mówił Pallas.

Cesarzowa się uśmiechnęła.

— I cóż dalej? — zapytała.

— Na szczycie Kapitolu osiadł rój pszczół — mówił Grek zimno — ognisty deszcz zniszczył namioty w obozie; w ciągu kilku miesięcy umarł w naszem mieście kwestor, edyl, trybun, pretor i konsul.

Klaudyusz mianował nowego konsula, ale tylko na miesiąc; zdaje się przeczuwać, że i jego życiu grozi niebezpieczeństwo.

— Wszyscyśmy śmiertelni — odparła obojętnie Agrypina.

— Nieciekawe dziś twoje nowiny, Pallasie! — dodała szyderczo.

— Mam i ważniejsze, ale zato drażliwej treści.

— Możesz mówić śmiało — rzekła i wskazała mu krzesło w pobliżu stojące.

Grek siadł i począł mówić zniżonym głosem:

— Narcissus jest przyjacielem Brytanika. Niedawno odezwał się, że zawsze był przeciwny małżeństwu twemu, boska Augusto, z Klaudyuszem, i usynowieniu Nerona przez cezara, że w razie śmierci Klaudyusza stanie po stronie Brytanika, bo tak nakazuje sprawiedliwość, że modli się codzień, by bogowie jaknajprędzej pozwolili prawemu następcy tronu dojść do lat męskich i usunąć od dworu nieprzyjaciół ojca.

Teraz Agrypina słuchała bez ironicznego uśmiechu słów Greka, on zaś mówił coraz śmielej. Opowiadał, że w ostatnich czasach Klaudyusz okazywał Brytanikowi wiele serca, że nieraz zapewniał jego i Oktawię, iż nie pozwoli skrzywdzić własnych dzieci na korzyść Nerona, którego charakter wcale nieobiecującym się wydaje. "Młodzieniec ten ma język z żelaza, a serce z ołowiu" — odezwał się podobno cesarz o pasierbie — "cóż dziwnego że włosy jego są koloru miedzi!" Słyszano też, jak raz cesarz rzekł do Brytanika:

"Nie obawiaj się, kto rano zadał, potrafi ją zagoić."

Tu Agrypina gwałtownie powstała z krzesła, z oczu jej strzeliły błyskawice gniewu.

— Tak powiedział! — syknęła przez zaciśnięte zęby — dziękuję ci, żeś mi o tem doniósł, Pallasie! To mi doda energii. Czy Klaudyusz potrafi leczyć zadane rany, to pokaże przyszłość, ale że Agrypina umie usuwać z drogi wszystkich, co się ośmielają przeszkadzać jej zamiarom, o tem chyba nikt nie wątpi.. Dłużej zwlekać niepodobna. Trzeba nam teraz czynów, nie słów. Zacznę od Narcissusa; dopóki on zostanie na dworze, nie dokonam niczego. Zresztą stan jego zdrowia wymaga już odpoczynku — dodała z ironią.

— Powiem mu, cesarzowo, że raczyłaś miłościwie troszczyć się o niego i radzisz mu wyjazd do siarczanych. kąpieli, — dodał z sarkastycznym uśmiechem Pallas.

— Pozbędę się w takim razie Narcissusa — rzekła Agrypina. — Teraz, jeśli Klaudyusz śpi, prowadź mnie do niego.

Grek zmieszał się widocznie.

— W jakim celu chcesz iść do niego, pani? — zapytał.

— Bądź spokojny — odparła dumnie Agrypina — wiem, co czynię.

— Klaudyusza przeniesiono już z sali biesiadnej do sypialni.

— Tam więc pójdziemy — rzekła stanowczym tonem cesarzowa.

Do komnat cesarskich trzeba było przejść przez dziedziniec, gdzie stała straż pretoryańska. Pallas dał hasło. Podwoje otworzyły się.

— Cesarz śpi — oznajmił żołnierz, stojący przy drzwiach sypialni.

— Zaczekamy, aż się przebudzi. Ty możesz odejść! — rzekła rozkazująco Agrypina.

W rozpiętej, purpurowej szacie, z włosami w nieładzie, Klaudyusz spoczywał na łożu z drzewa cytrynowego. Nabrzmiałe i czerwone jego policzki świadczyły, że wypił zawiele wina.

— Nie łatwo się przebudzi — pomyślała Agrypina. — Teraz możesz mnie zostawić samą — rzekła z naciskiem do Pallasa.

Grek spojrzał jej badawczo w oczy. Chciał o coś pytać, lecz dumne jej spojrzenie zatrzymało mu słowa na ustach; skłonił się i wyszedł.

Agrypina rozejrzała się bacznie po komnacie, słabo oświetlonej przyćmioną lampką. Upewniwszy się, że nie ma żadnego świadka swoich czynności, zbliżyła się po cichu do męża, ujęła jego rękę i ściągnęła mu z palca pierścień, ukryła w fałdach sukni i wyszła pospiesznie z komnaty.

W chwilę potem centuryon Pudens otrzymał rozkaz, by otworzył przed Agrypina drzwi do podziemnego więzienia, w którem od lat kilku była zamknięta zbrodniarka, imieniem Lokusta. Za współudział w licznych morderstwach powinna była zostać skazaną na śmierć, zachowano ją jednak przy życiu, bo w tych strasznych czasach mogła jeszcze być potrzebną. Pozostawiono nawet w tym celu w jej rękach wszystkie zioła i słoiki z truciznami, których używała dawniej w swoich ohydnych praktykach. Dziś Agrypina udała się do niej sama.

— Potrzebuję trucizny, któraby działała powoli — rzekła wolno, próbując zmienić głos, — trucizny takiej, któraby sprowadziła długą, a w końcu śmiertelną chorobę.

Lokusta spojrzała podejrzliwie na otuloną płaszczem postać, stojącą przed nią.

— A któż ty jesteś, co stawiasz takie żądania?— zapytała — możeś ty niewolnica i chcesz się zemścić za otrzymaną chłostę? Za moje lekarstwo żądam nietylko pieniędzy, ale i gwarancyi bezkarności.

— Czy ta gwarancya będzie dostateczną? — zapytała Agrypina, pokazując pierścień.

— Tak — odparła Lokusta — lecz cóż za to dostanę od... od...

— Wymów to imię, a jutro umrzesz!

Zbrodniarka umilkła, a cesarzowa rzuciła na stół ciężką kieskę.

— Na początek — to chyba dostateczne,— rzekła.

Lokusta pochwyciła skwapliwie woreczek, przeliczyła przy świetle kaganka jego zawartość, poczem podeszła do skrzynki w kącie celi stojącej i wróciła niebawem do Agrypiny z pudełeczkiem, napełnionem proszkiem jasnożółtego koloru.

— Oto środek, jakiego żądasz — rzekła — proszek ten nie zmienia smaku żadnej potrawy. Używany często, wywołuje początkowo lekkie zaburzenia w organizmie, wyczerpuje go stopniowo, potem jedna większa dawka może sprowadzić silną gorączkę i śmierć w krótkim czasie.

Nie rzekłszy słowa, Agrypina skierowała się ku drzwiom. Na korytarzu czekał Pudens, który ją odprowadził do jej apartamentów.

(1) Ahenobarbus — Miedzianobrody, przydomek pierwszego męża Agrypiny, ojca Nerona.

ROZDZIAŁ II.

TRYUMF WYSTĘPKU.

Zdrowie Klaudyusza, widocznie wyczerpane sprawami państwa, którym się poświęcał sumiennie, choć nieumiejętnie, pogorszyło się od pewnego czasu zatrważająco, więc cesarz postanowił wyjechać na dłuższy odpoczynek do miejscowości obdarzonej zdrowym klimatem i źródłami leczniczemi, leżącej w pobliżu morza

Dnie tu płynęły cicho i spokojnie. Samotność nie dokuczała, gdyż cała rodzina zebrała się razem, ale zdrowie Klaudyusza nie poprawiało się wcale. Przeciwnie, z każdym dniem czuł się gorzej; powrócono więc do Rzymu.

Agrypina okazywała małżonkowi wiele troskliwości i współczucia. Pewnego dnia przywołała do siebie Helotusa, który miał główny nadzór nad kuchnią cesarską i rzekła:

— Boski Klaudyusz czuje się niedobrze i jada coraz mniej. Trzeba się starać pobudzać jego apetyt smacznemi potrawami. Co dasz dzisiaj na wieczerzę?

— Pani! — odparł z ukłonem wyzwoleniec cesarski.— Cezar najchętniej jada grzyby; trudno teraz o ten przysmak, ale udało mi się dostać cały półmisek.

— Czy pewny jesteś tylko, że dobre i zdrowe? Zanim je podasz na stół, przynieś je tutaj, będę spokojniejsza, gdy każdy sama obejrzę.

Gdy przyniesiono do jej komnaty przeznaczone na stół cesarski grzyby, cesarzowa wezwała lekarza Ksenofona, by sprawdził, czy niema między niemi szkodliwych. Gdy uspokoił jej obawy, wyraziła chęć zatrzymania kilku dla siebie i wybrane własnoręcznie wyniosła z pokoju. Po chwili jednak wróciła z niemi znowu.

— Rozmyśliłam się, Holotusie! Grzyby są teraz istotnie rzadkością. Skoro więc cesarz je tak lubi, zachowujmy je wyłącznie dla niego. Oddaję ci wszystkie. Ale możeby było miło choremu, gdyby się dowiedział, że wyrzekłam się przysmaku dla niego. Powiedz mu to przy uczcie, a i mnie zrobisz tem przyjemność.

Wyzwoleniec skłonił się i zabrawszy grzyby, wyszedł z komnaty, ale ironiczny uśmiech błąkał się po jego wargach.

Cezar zapragnął spędzić dziś wieczór w gronie najbliższej rodziny. Do wieczerzy zasiedli z nim razem: Agrypina, Brytanikus i Nero z poślubioną już od niedawno Oktawią. Pallas, Seneka i Burrus zajęli miejsca przy oddzielnym stole. Z wyjątkiem Helotusa i Pallasa nikt nie podejrzewał tragedyi, która się tu miała rozegrać. Mimo to rozmowa rwała się co chwila. Napróżno Seneka i Burrus starali się ją podtrzymywać. Jakiś przymus ciężył nad zebranymi. Nero siedział chmurny, Oktawia w jego obecności czuła się zawsze onieśmieloną, Klaudyusz wychylał jeden po drugim puhary mocnego wina. Jedna Agrypina była rozmowną i z całą swobodą winszowała cesarzowi poprawy zdrowia. W tem ukazał się Helotus z półmiskiem grzybów.

— Mamy dla ciebie niespodziankę, Klaudyuszu!— rzekła Agrypina z uśmiechem. Wiem, jak lubisz grzyby, Helotus wystarał się dziś o nie. Niewiele ich wprawdzie, ale nie potrzebujesz się dzielić z nikim. Zaczynaj więc od najpiękniejszych ..

— Których cesarzowa odmówiła sobie dziś sama dla ciebie, panie — wtrącił Helotus.

Klaudyusz począł jeść łakomie ulubioną potrawę. Po chwili jednak spojrzał niespokojnie po obecnych, widocznie chciał coś powiedzieć, ale język odmówił mu posłuszeństwa, wstał, zachwiał się i padł w ramiona Helotusa.

Nieprzytomnego rozkazała Agrypina przenieść do jego sypialni, gdzie też podążyła i sama, poleciwszy poprzednio sprowadzić czemprędzej lekarza Ksenofona.

Podobne wypadki zdarzały się często przy końcu uczty, gdyż zwykle wino odbierało przytomność Klaudyuszowi. Ale dziś opuścił stół wcześniej, więc wszyscy zdawali się być zaniepokojeni.

Seneka i Burrus zamienili nawet między sobą porozumiewające się spojrzenia, ale nikt nie ośmielił się rzec słowa. Zebrani rozeszli się w posępnem milczeniu. Odchodząc, słyszeli, że Agrypina wydała rozkazy, aby naparzono ziół i ogrzano bieliznę. To kazało przypuszczać, iż tym razem nietylko wino było powodem choroby cesarza.

Gdy Ksenofon przybył na wezwanie, Agrypina powitała go spokojnie.

— Cesarz już nie żyje, — rzekła, — ale na razie nikt o tem wiedzieć nie powinien. Zostań tutaj, by myślano, że czuwasz nad chorym. Ja rozpuszczą wieści, że Klaudyusz zasnął spokojnie i jutro obudzi się w dobrem zdrowiu. Nie lękaj się żadnej odpowiedzialności. Gdy syn mój na tronie zasiądzie, nie minie cię nagroda. Teraz odchodzę, gdyż mam bardzo wiele ważnych spraw do załatwienia.

Wróciwszy do swoich apartamentów, Agrypina przywołała kilku niewolników i rozesłała ich w różne strony z tajemnemi poleceniami. Kapłanom kazała powiedzieć, aby przez całą noc modlili się o zdrowie Klaudyusza; konsulom, żeby zwołali senat i byli na wszystko przygotowani; Senece, by ułożył adres, który w danym razie Nero miał odczytać senatowi; Burrusowi, by o świcie stawił się z oddziałem pretoryanów w pałacu. Wszystkie bramy rezydencyi cesarskiej miały być przez całą noc pilnie strzeżone; niewolno było nikomu przekroczyć ich bez osobnego pozwolenia. Brytannikus i Oktawia nie domyślali się, jakie nieszczęście ich dotknęło. Agrypina rozpuściła wieść, że cesarz zasnął spokojnie, przeto i oni udali się na spoczynek.

Załatwiwszy najważniejsze sprawy, cesarzowa również postanowiła spocząć, ale spojrzawszy w okno komnaty, dostrzegła na niebie niezwykłe światło. Zajęta nagłym niepokojem, kazała przywołać astrologa, Greka, i zapytała o znaczenie tej nigdy dotąd niewidzianej przez nią jasności. Grek zawahał się, w końcu odparł zcicha:

— To kometa!

— Czyż to zapowiedź nieszczęścia ? — badała cesarzowa.

Uczony powtórnie zastanowił się nad odpowiedzią. .

— Nieszczęścia? — powtórzył. — Może ona także oznaczać zmianę panowania.

Uspokojona Agrypina rzuciła się teraz na łoże i zasnęła snem, którego nie przerywały żadne złe widziadła, O świcie pospieszyła do Ksenofona. Oddawna już pracowała nad tem, by zapewnić sobie ślepe posłuszeństwo tych, którzy ją otaczali, to też na dworze, złożonym z 1600 osób miała większość takich, coby w ogień poszli na jej skinienie. Nie wątpiła, że z ich pomocą przeprowadzi teraz swoje zamiary, lecz postanowiła przedtem zasięgnąć rady wróżbitów chaldejskich i nie ogłaszać Nerona cezarem, aż oni powiedzą, że chwila przyjazna nadeszła.

Ksenofon trzymał wciąż straż przy zwłokach zmarłego; spełniał ten przykry obowiązek z całym cynizmem zepsutej duszy. Zwłoki spoczywały na łożu pod purpurowym całunem. Agrypina, ledwie rzuciwszy na nie okiem, zwróciła się do lekarza:

— Trzeba, żeby jeszcze nie domyślano się jego śmierci,— rzekła zniżonym głosem.— Chaldejscy kapłani mówią, że odpowiednia chwila dotąd nie nadeszła. Czy zdołasz utrzymać jeszcze kilka godzin tajemnicę?

Ledwo dostrzegalny uśmiech skrzywił usta Ksenofona.

— Asklepiades uczy, — odparł, — że cierpieniom umierającego przynosi ulgę komedya i muzyka. Możeby sprowadzić aktorów i grajków? Niech w przyległej komnacie urządzą przedstawienie. Jeśli nie pomogą boskiemu Klaudyuszowi, to przynajmniej rozweselą trochę, twego pokornego sługę, a zasłużyłem na to całonocnem czuwaniem.

Na razie Agrypinę przeszedł dreszcz na myśl sprowadzenia aktorów do komnat, gdzie śmierć rozpostarła panowanie, wkrótce jednak na jej rozkaz zjawili się oni, i w komnacie sąsiadującej z sypialnią cezara rozległa się muzyka, żarty i dowcipy, które miały na celu uprzyjemnić czas dostojnemu choremu. Po odegranej komedyi Ksenofon wyszedł do nich i oznajmił, że boski Klaudyusz dziękuje za ulgę, jaką przynieśli jego cierpieniu.

Tymczasem cesarzowa wezwała do siebie Brytanikusa, Oktawie i siostrę ich przyrodnią Autonię i powitała wszystkich serdecznie; następnie jednak zajęła się wyłącznie Brytanikusem. Chodziło jej o to, aby jaknajdłużej zatrzymać go przy sobie, aby nikt z tych, co może przeniknęli jej zamiary, nie zdążył go ostrzedz i przygotować do nieprzyjaznego działania. Chaldejczycy nie dawali żadnych wieści. Cesarzową począł już ogarniać niepokój. Zdawało jej się, że pasierb czyta w jej myślach, że nieufnie przyjmuje jej uprzejmość i niecierpliwi się w duszy.

Istotnie chłopiec pragnął pójść do ojca. Przeczuwał, że grozi mu jakieś niebezpieczeństwo, że macocha rozmyślnie zatrzymuje go przy sobie i odwraca myśl jego od chorego.

W sercu jego zbierała się burza.

Agrypina nie znała Brytanikusa, który nigdy nie okazywał jej zaufania. Uważała go za lekkomyślne dziecko, nie wiedząc, że trzymany zdała od uciech dworu, młodzieniec poświęcał wiele czasu nauce i czytaniu mędrców greckich, lub rozmowom ze swym światłym nauczycielem, że choć nie posiadał błyskotliwych zalet starszego o lat parę Nerona, choć nie umie śpiewać, malować i powozić jak tamten, przewyższa go jednak wykształceniem i cnotami obywatelskiemu

Godziny wlokły się wolno, rozmowa się rwała, wreszcie Agrypina ofiarowała Brytanikowi białego orła, rzadkość, wspomnianą nawet u Pliniusza. W innych okolicznościach dar ten byłby pewno uszczęśliwił chłopca; dziś jednak utwierdził go tylko w raz powziętych podejrzeniach, więc podziękował chłodno, mówiąc, że nie chce pozbawiać cesarzowej tak drogocennej osobliwości. Gdy Agrypina pochyliła się do niego z pieszczotą i poczęła wymawiać, że robi jej przykrość, odmawiając przyjęcia podarunku rzekł gwałtownie:

— Dlaczego postępujesz ze mną, jak z dzieckiem Augusta? Jestem pewien, że ojciec pragnie mnie widzieć, ty zaś każesz mi siedzieć między kobietami. Proszę, pozwól mi odejść; pójdę do cezara.

— Klaudyusz śpi; daj dowód, żeś nie dziecko i czekaj cierpliwie, aż się przebudzi. Zresztą zbliża się południe, za chwilę podadzą nam praudium (obiad), a potem nie będę cię zatrzymywała.

Brytanikus zrozumiał, że wymknąć się nie zdoła. Tymczasem niepokój jego wzrastał. Zewsząd dochodziły szepty i przyciszone kroki, w salach i na korytarzach było pełno żołnierzy i sług cesarzowej. Chłopiec czuł, że dzieje się coś niezwykłego, coś strasznego, lecz więcej prosić nie chciał; siadł w głębi komnaty i czekał.

Wreszcie rozchyliła się ciężka portyera i na progu komnaty stanął Pallas.

— Augusto! — odezwał się uroczyście, — wybacz, że smutną wieść ci przynoszę: Imperator zakończył życie.

Oktawia, która wierzyła dotąd zapewnieniom, że ojcu jej nie grozi niebezpieczeństwo, wybuchnęła płaczem. Brytanikus ukrył twarz w dłoniach. W tej chwili czuł tylko ból w sercu z powodu straty tego, którego kocha), wszelkie inne uczucia i myśli daleko były od niego. Podniósł się i poszedł do sióstr.

— Teraz jesteśmy sierotami bez ojca i matki,— rzekł wzruszonym głosem,—ostatni zmarł z naszego rodu, winniśmy się kochać i wspomagać wzajemnie. Nie płaczcie, przecież obiedwie macie we mnie brata!

W tej chwili natężone ucho cesarzowej pochwyciło zdala odgłosy, których oczekiwała oddawna. Usłyszała, że bramy pałacu się otwarły, a Burrus wezwał Pretoryanów, by powitali cezara.

Niebawem rozległy się okrzyki:

— Niech żyje Nero!

— Nero — cezarem!

— Niech żyje wnuk Germanikusa! Wybiegłszy na balkon, Agrypina wzrokiem poczęła szukać syna i ujrzała go... ujrzała chlubą i szczęście swoje...

Rumieniec wzruszenia oblewał jego młode lica, promienie słońca złociły dumnie podniesioną głową, z ramion spływał purpurowy płaszcz imperatora.

Prowadzony przez Burrusa, prefekta Pretoryanów, wyszedł na dziedziniec, zapełniony wojskiem i urzędnikami dworskiemi.

— Oto cezar Nero Klaudyusz! — zawołał Burrus.

— Nero?—zapytało kilka głosów.— A gdzie Brytanikus?

Agrypina poznała głos Pudensa i rycerza Deususa. Ale zebrani na dziedzińcu nie zwrócili na te pytania uwagi: zagłuszyły je okrzyki radości.

— Przynieście najpiękniejszą lektykę! — wołano, a gdy w jednej chwili znalazła się pod ręką, Nero w towarzystwie Burrusa, który dosiadł pięknego wierzchowca, otoczony krzyczącym radością tłumem, podążył w niej do senatu.

I Brytanikus posłyszał okrzyki, zwiastujące wstąpienie na tron nowego cezara; dobiegły jego uszu pytania Pudensa i Deususa, chciał pospieszyć upomnieć się o swoje prawa, lecz cesarzowa zagrodziła mu drogę, a Pallas położył ciężką dłoń na jego ramieniu. Młodzieniec zrozumiał teraz wszystko i wybuchnął oburzeniem.

— Dlaczegoż i mnie nie ogłoszono cezarem?— zawołał. — Jestem prawym synem Klaudyusza. Ojciec nie pozbawił mnie z pewnością prawa do tronu! Gdzie testament cesarski? Dlaczego nie odczytano go naprzód?

Agrypina spojrzała na pasierba zdziwiona. Teraz dopiero przekonała się, że go mylnie sądziła.

— Jesteś jeszcze dzieckiem, Brytanikusie, nie nosisz nawet męzkiego stroju,—rzekła, próbując uspokoić go łagodnie, — nie umiałbyś radzić sobie w tak ciężkich obowiązkach. Nie lękaj się, twój brat Nero nie pokrzywdzi cię.

Brytanikus spojrzał na nią chmurno.

— To twoja sprawa, Augusto! —rzekł — Ty pozbawiłaś mnie zdradliwie dziedzictwa, by je oddać twemu Nerenowi!

Już Agrypina podniosła rękę, chcąc uderzyć zuchwalca, lecz Pallas przeszkodził jej i zwrócił się do Brytanikusa.

— Nie pogarszaj swego losu!— rzekł łagodnie,— skoro pretoryanie obrali cezarem Nerona, a senat wybór ten potwierdził — tobie pozostaje tylko uszanować tę wolę.

— Tak, bracie! — dodała milcząca dotąd Oktawia. — Opór nie przyda się na nic. Ojciec nie żyje, Narcissus daleko, teraz już nikt nam nie dopomoże!

— Niewdzięczna! — zawołała Agrypina. — Czyż ty nie jesteś teraz cesarzową? Czyż Nero nie jest twym małżonkiem?

Oktawia spojrzała na nią smutnie.

— Pozwól nam lepiej, Augusto, zapłakać nad zwłokami ojca! — rzekła.

— Idźcie! — odparła Agrypina,— ja tymczasem pomyślę o tem, by go policzono w poczet bogów i pogrzebano godnie, jak przystoi na potomka cezarów.

Tu zwróciła się do Pallasa.

— Niech postawią cyprysy przy bramach pałacu. Trzeba też uprzedzić flecistów, płaczki i liktorów, że niezadługo będą nam potrzebne ich usługi. Zresztą ty się zajmij, Pallasie, by wszystko do pogrzebu przygotowano, jak należy.

Oktawia i Brytanikus nie słyszeli dalszych rozkazów. Udali się do komnaty zmarłego i, całując zimne jego dłonie, szukali we Izach ulgi dla sierocej boleści.

Nero wypowiadał w tej samej chwili w senacie mowę, ułożoną przez Senekę, w której obiecywał za przykładem, dziada, boskiego Augusta, być panem mądrym, wspaniałomyślnym i szlachetnym.

Oklaski i zachwyt senatorów nie miały granic, a zapal ogólny wzrósł do zenitu, gdy młody imperator nie przyjął ofiarowanego mu tytułu "Ojca narodu," mówiąc: "Czekajcie, niech pierwej na to miano zasłużę!"

Wydawszy rozporządzenia dotyczące pogrzebu, Agrypina pomyślała o przyjęciu syna, gdy ten pierwszy raz przestąpi progi pałacu, jako cezar i władca Rzymu. Kazała dworzanom zebrać się w największej sali i ustawić w porządku według piastowanych urzędów i godności.

Wspaniale przybrani niewolnicy mieli oczekiwać pana na dziedzińcu i rzucać mu kwiaty pod nogi, paziowie powitać go śpiewem chóralnym. Potem czekała Nerona wspaniała uczta w gronie współbiesiadników, pochodzących z najdostojniejszych rodzin.

Mało wprawdzie było czasu na przygotowanie, lecz ilość służby ułatwiła spełnienie życzeń cesarzowej: każdy otrzymał inny rozkaz i każdy spełnił gorliwie polecony mu obowiązek.

Gdy głośniejsze okrzyki tłumu, zebranego na ulicach, oznajmiły, że Nero powraca do pałacu, Agrypina pośpieszyła do sali, gdzie czekali dworzanie. Mody władca postępował między dwoma konsulami, za nim szli Burrus i Seneka, dalej przedstawiciele najszlachetniejszych rzymskich rodów — tak zwani Augustyanie, potem wojsko i tłum.

Promienie słońca słały swoje blaski pod stopy imperatora, ślizgały się po marmurowych kapitelach kolumn, zdobiących atryum i stroiły w brylanty obficie zroszone klomby krzewów i kwiatów.

Agrypina zajęła miejsce w głębi sali na wysokiem krześle, podtrzymywanem przez dwa złote sfinksy. Z ramion jej spływał rodzaj płaszcza ze złotej lamy (eblamis). Purpurowa, bogato perłami haftowana stola (suknia) pozwalała podziwiać kształtne ręce, ozdobione bransoletami i naramiennikami.

Gdy Nero wszedł do sali, Agrypina powstała z krzesła. On pochylił się, chcąc złożyć pocałunek na jej ręce, lecz uczucie wzięło górę nad wymaganiami etykiety: matka i syn złączyli się w serdecznym uścisku, wśród okrzyków radości obecnych.

W tej chwili Agrypina zapomniała zupełnie, jaką drogą doszła do spełnienia najgorętszych swych marzeń...

Zmęczony wrażeniami dnia Nero po uczcie wcześnie zapragnął spoczynku. Agrypina pożegnała go pocałunkiem, w którym odbiła się cała czułość i duma macierzyńska. Gdy w tej chwili stanął przed cesarzem trybun, pytając o nocne hasło, Nero odpowiedział bez namysłu; "Najlepsza z matek!"

Tymczasem Oktawia i Brytanikus jeszcze nie opuścili komnaty ojca. W sali biesiadnej nikt nie zapytał o nich, nikt się nie troszczył, co robią sieroty. Przy zwłokach Klaudyusza prócz nich nie było nikogo. Wczoraj jeszcze pan życia i śmierci milionów, dziś leżał opuszczony przez wszystkich, co go tak głodno wielbili za życia. "Wczoraj władca, dziś biedak, jutro garść popiołu," myślał z goryczą Brytanikus o ojcu. A jego własna dola nie weselej się odtąd przedstawia,

— Znikąd pociechy! Znikąd ulgi! — szepnął.

Została im wprawdzie modlitwa. Ale czyż mogli się modlić do tych bogów, których dawno przestali szanować, albo bogów, w poczet których zaliczano po śmierci jednostki, najnikczemniejsze za życia?

Nie! Te bóstwa nie posiadały serca, by współczuć doli sierocej, nie miały dłoni dość miękkiej, by ją wyciągnąć skutecznie ku tym, którzy cierpią i płaczą!

ROZDZIAŁ III.

SENEKA I JEGO RODZINA.

Człowiekiem najwięcej po Neronie godnym zazdrości był teraz w ogólnem mniemaniu nauczyciel jego i opiekun — Seneka: przypuszczano, iż w imieniu małoletniego będzie sprawował rządy.

Seneka miał opinię rozumnego bardzo człowieka, przyznawano, iż pisze najpiękniejszym stylem w Rzymie, wiedziano, że jest bardzo bogaty i ma wielkie wpływy na dworze cesarskim, uważano go też za uczciwego i cnotliwego obywatela... W pojęciach chrześcijańskiej moralności cnota i uczciwość Seneki byłyby wątpliwe; lecz świat, w którym żył, zniewieściali epikurejczycy i krwiożerczy ciemięzcy inne mieli pojęcie

O cnocie, a raczej żadnego nie mieli pojęcia. Seneka starał się pogodzić w jednej osobie filozofa i dworaka zepsutego dworem i to staranie rzuca cień na jego uczciwość...

Deklamacye na cześć ubóstwa w ustach człowieka, który otaczał się zbytkami, brzmiały fałszywie, a hymny jego o cnocie raziły w przeciwstawieniu do zepsutych przyjaciół, jakich sobie wybierał.

Czuł to sam Seneka: wiedział, że prócz pochlebców nikt nie postawi go narówni z patryotą Paetusem Trazeą lub znakomitymi filozofami jak Kornutus i Musoniusz Rufus. Cierpiał nad tem, że potomność oceni tamtych wyżej, ale podszepty ambicyi i chciwości były u niego silniejsze: dla karyery poświęcał niezależność i przekonania osobiste.

Rozterka duchowa, w jakiej żył, nużyła go; zazdroszczono mu, a jednak nie był szczęśliwym, choć mógł nim być, gdyby umiał walczyć z pokusami.

Matkę jego Helwię, stawiano ogólnie za wzór matrony rzymskiej, ciotka Marya była niewiastą wielkiej cnoty i rozumu, miał czułą i kochającą żonę Paulinę, ślicznego synka Markusa, dziecię zdrowe i sprytne; posiadał wspaniały pałac, piękne ogrody i rozlegle majątki ziemskie, w których mógł wieść żywot spokojny i użyteczny, oddając się ulubionej filozofii... Lecz jemu nie wystarczały dostatki i uznanie ludzi rozumnych i uczciwych, pragnął zaszczytów, w jakie opływają ci, co żyli w zaczarowanem kole dworskich intryg; a dostawszy się pomiędzy nich, musiał iść tą samą drogą, co i oni.

Pewnego popołudnia Seneka siedział w swej pracowni, posępnie zamyślony; obojętnym był mu w tej chwili zbytek, jaki go otaczał: wytworne sprzęty stroiły jego komnatę, lecz największą ozdobę stanowiły w niej bogato rzeźbione pułki, założone księgami. Były tam papyrusy, zwijane na hebanowych laseczkach, zakończonych złoconemi gaikami, były i pudła z purpurowego pergaminu, zawierające kosztowne zwoje, których tytuły widniały na wierzchu wypukłymi literami. Każdy prawie rękopis przedstawiał arcydzieło sztuki, słynnej w owych czasach firmy introligatorskiej Sozyuszów, a wszystkie razem dowodziły smaku artystycznego, najzamożniejszego i najpopularniejszego z rzymskich senatorów.

Ten bogacz, ten pierwszy w państwie po Neronie dygnitarz, siedział jednakże zasępiony: zazdrośni, którzy udawali jego przyjaciół, przynieśli mu poprzedniego dnia rysunek, przedstawiający konika polnego, jadącego na gryfie, mówili, iż artysta jest niewiadomy, że znaleźli ów rysunek w ogrodzie, idąc do niego.

Nie trzeba było wielkiej przenikliwości, aby zrozumieć, że ów gryf przedstawia Senekę, a konik polny jego wychowańca, który zaprzągł filozofa do swoich usług, nie pozwalając sobą powodować.

Z goryczą myślał w tej chwili Seneka o tym rysunku i o Neronie; w krótkim czasie, jaki upłynął od śmierci Klaudyusza, przekonał się, że nie zdoła, jak liczył na to, kierować młodym cesarzem. Obecnie miał do wyboru: albo służyć Neronowi, jak ów gryf konikowi, wyrzekając się swoich przekonań, albo śmiało mówić prawdą dawnemu wychowańcowi i narazić się na utratę zaszczytów.

Niewesołe były myśli filozofa i dworaka, gdy czyjeś kroki zbudziły go z gorzkich dumań: zwrócił wzrok ku drzwiom i rozjaśnił oblicze

Do komnaty mędrca wszedł brat jego Galiusz, obdarzony przydomkiem "słodki" i "czarujący."

Sam Seneka uznawał, że ci, którzy Galiusza kochają nadewszystko, kochają go jeszcze za mało. Mianowany w nagrodę, zasług, oddanych rządowi, konsulem, powrócił właśnie z Atchoi, gdzie przez pewien czas sprawował urząd prokonsula.

Bracia, po długiem niewidzeniu się, mieli mnóstwo ciekawych tematów do pogawędki. Wesoły Galiusz opowiadał swoje spostrzeżenia nad narodem, którym rządził chwilowo, przytaczał różne śmieszne, według niego, zajścia, a pomiędzy innymi opisał w humorystyczny sposób scenę, jaką Żydzi z Koryntu odegrali, przywiódłszy przed sąd rabi oskarżonego, iż przystał do wzgardzonej sekty chrześcijan.

— Żydzi oskarżali rabi Pawła, takie było imię podsądnego, iż czci nędznika, którego ukrzyżowano za cesarza Tyberyusza — opowiadał Galiusz — i żądali, abym go osądził.

— I cóżeś uczynił?—zapytał Seneka.

— Naturalnie, nie chciałem wglądać w sprawę tego obrzydliwego zabobonu — odparł z pogardą Galiusz.

— Obrzydliwego? — powtórzył w zamyśleniu Seneka — a czyż nasza mitologia jest wznioślejszą?

Galiusz wzruszył ramionami.

— Nasze bogi są świętością dla motłochu i tak być powinno, to ułatwia rządowi panowanie nad tłumem; my bez nich obejść się możemy.

— Obecnie w poczet bogów policzono i Klaudyusza — rzekł z ironią Seneka

Galiusz roześmiał się.

— Tego chyba siłą musiano wciągnąć do nieba — odparł. — Lecz nie skończyłem jeszcze o owym rabi... Paweł, mimo swej wiary, potrafił pozyskać zaufanie wpływowego Erostasa i wielkiej liczby Greków, którzy wzięli go w swoją opiekę. Dziwny bo też to człowiek zaiste... Powierzchowność jego nie przedstawia nic nadzwyczajnego: wzrost średni, rysy twarzy typowo żydowskie, tylko jedne oczy mają niezwykły wyraz. Erostas postanowił bronić rabi Pawła; Żydzi stawili go przed sąd i podnieśli straszne wrzaski, gdy obrońcy ujęli się za podsądnym; zajadły motłoch groził rozszarpaniem. Gdyby był Regulusem lub Fabrycyuszem, nie mógłby okazać większej obojętności wobec grożącego mu niebezpieczeństwa, spoglądał tylko na swych nieprzyjaciół wzrokiem, w którym była litość i przebaczenie; nareszcie oświadczył, że chce mówić, lecz, chociaż odezwał się po hebrajsku, nie chcieli go słuchać.

Doprawdy, godność, z jaką się przez cały czas zachowywał, przejęła mnie uwielbieniem. A wzrok jego? Trudno spotkać podobny i tyle spokoju, czystości i czegoś jeszcze, czego nie wyrażę, czytałem w jego oczach.

Siedziałem spokojnie w mojem krześle kurulnem, pozwalając żydom wyć i wrzeszczeć, wreszcie powiedziałem im, że gdy nie mogą zarzucić Pawłowi żadnego cywilnego przestępstwa, to niech się rozejdą, bo ja w ich głupie przesądy wdawać się nie myślę. Gdy to jeszcze nie pomogło, kazałem liktorom rozegnać całą tłuszczę, co spełnili naturalnie z zadowoleniem, pędząc ich przed sobą, jak trzodę.

Myślałem, że sprawa skończona, tymczasem Grecy, stronnicy Pawła, mszcząc się na Żydach za oskarżenie ich protegowanego, schwycili głowę żydowskiej synagogi: Sosthenasa i nie lękając się mojej powagi, wymierzyli mu karę cielesną!

— Cóż ty na to?

— Pokładałem się ze śmiechu, cóż to może szkodzić mnie, Rzymianinowi, że stado Greków, przeważnie z uliczników złożone, pobije, czy nawet uśmierci pewną ilość Żydów?... A jednak — mówię ci — twarz tego Pawła stała mi ciągle przed oczyma... Podobno kształcił się w Tarsie i jest człowiekiem wybitnej inteligencji. Zapragnąłem z nim pomówić; dowiedziałem się już nawet, że mieszka w brudnej, ubogiej dzielnicy, z Żydem Aquilą, wygnanym z Rzymu przez edykt Klaudyusza. Lecz posłany przezemnie liktor, nie mógł wynaleźć ich schronienia, a zresztą i ja doszedłem do przekonania, że mi nie wypada zawierać znajomości z przywódcą sekty tak ogólnie znienawidzonej ... Okropne rzeczy opowiadają o złych obyczajach i okrucieństwie chrześcijan.

— Zdaje mi się, że gdyby zapytać naszych niewolników, możnaby się dowiedzieć od nich wiele ciekawych szczegółów w tej kwestyi — przerwał opowiadanie bratu Seneka i chciał jeszcze coś powiedzieć, lecz do komnaty wszedł drugi jego brat, rycerz Markus Mela, z synem swoim, młodym poetą Lukanem.

— Wiecie, co mi w tej chwili przyszło na myśl?— rzekł, powitawszy gości filozof. — Oto, czy nie bylibyśmy lepiej zrobili, nie opuszczając nigdy naszej pięknej Cordoby.

— Tego nie znajduję—odparł Mela.— Być w Rzymie senatorem lub rycerzem, to korzystniejsze i przyjemniejsze o wiele zajęcie, niż pilnować hiszpańskiej ojcowizny.

— A co powie nasz poeta?—zapytał Galiusz pięknego, siedmnastoletniego młodzieńca, którego utwory świat rzymski przyjmował z zachwytem.

— Pobyt w Rzymie dogadzałby mi w zupełności, gdyby nie ciągłe uczty cesarskie, przy których trzeba całemi godzinami słuchać nędznych utworów Nerona z taką miną, jakby dla samego tego zaszczytu warto było żyć na świecie—odparł poeta.

— No, no, te utwory nie są zupełnie pozbawione wartości — rzekł Seneka — a przytem musisz przyznać, że cesarz mógłby wymyślić sobie gorsze zabawki, niż śpiew i poezya!

— A ja sądzę, że powinienby lepsze wymyśleć— odparł Lukan.—Nie lubię go, wyznaję otwarcie, wolałbym, żeby był zostawił mnie spokojnie w Atenach i nie zaliczał do grona swych blizkich przyjaciół. Spostrzegam, że gniewa go mój talent i robi, co może, aby obniżyć wartość moich poezyi, chociaż udaje, że je lubi i ceni. Ja znów chwalę jego utwory, bo mi nie wolno czynić inaczej, lecz w tonie moim czuć, iż nie są to szczere zachwyty, to go gniewa, ale panuje nad sobą; raz jednakże omal nie wybuchnął, za jakieś porównanie, które dwuznacznie zrozumiał.

To powiedziawszy, młodzieniec roześmiał się wesoło...

Po twarzy Seneki przebiegł wyraz niepokoju.

— Ostrożnie, Lukanie, ostrożnie—odezwał się tonem przestrogi. — Neron to młody tygrys, którego dotychczas potrafiłem prowadzić, lecz nad którym zaczynam tracić władzę. Nie trzeba drażnić tygrysa, bo skoro raz zakosztuje krwi, nic go już na tej drodze, nie powstrzyma. Niebezpieczny to żart kłaść głowę, w paszczę dzikiego zwierza.

— Pamiętam, jak mówiłeś dawniej, że Neron przewyższył samego Augusta łagodnością charakteru — odezwał się Mela.

Seneka zmarszczył czoło.

— Może i to pamiętasz, że nazajutrz po otrzymaniu nominacyi na nauczyciela Nerona, śniło mi się, żem był nauczycielem Kaliguli — odparł z goryczą. — Sądziłem, iż podniecając ambicyę mego wychowanka, rozbudzę w nim szlachetne uczucia; znałem charakter jego ojca, lękałem się, żeby do niego nie był podobnym; czy wiecie, jakim był Lucyusz Domicyusz? Raz własnoręcznie wyłupił oczy rzymskiemu rycerzowi, a innym razem zadeptał dziecko, które śmiało stanąć na jego drodze!

Zapanowało w komnacie milczenie, lecz Lukan przerwał je niebawem:

— Czy wierzysz, wuju, w horoskopy Babilończyków? — zapytał — chciałem opowiedzieć, co mi przepowiedział jeden z astrologów.

— Mów!—rzekł Mela — przyznaję, iż przywiązuję do wróżb pewne znaczenie.

— Podobno napisano na niebie, że przed upływem lat dziesięciu obaj wujowie i ty, mój ojcze, i matka moja—tu głos jego zadrżał—i ja sam, z mojej winy, pomrzemy gwałtowną śmiercią.

— Przesądy podobne godne są Żydów lub chrześcijan — odezwał się z pogardą Seneka. — Ci Chaldejczycy, to oszuści. Wierzaj mi, Lukanie, iż każdy z nas sam stanowi o swojem przeznaczeniu; za wysoko stoimy, by się lękać tej przepowiedni, ufaj w mój stosunek przyjazny z Neronem... Lecz słyszę czyjeś kroki, pewno idzie Burrus; mamy radzić o ważnej sprawił, do widzenia przeto wieczorem, jeśli zechcecie podzielić ze mną mój ubogi posiłek.

— Ubogi! — powtórzył Mela z odcieniem zazdrości — twoje ubogie ławy są wykładane szyldkretem, a zastawa cytrynowego stołu błyszczy od kryształów i waz drogocennych.

— Czyż to dla filozofa nie wszystko jedno pić z kubka kryształowego czy glinianego?— odparł wesoło gospodarz. — Co zaś do moich stołów, to przecież Cycero, będąc wcale niebogatym, posiadał stół wartości 300,000 sestercyj. Można nie być Lukullusem, a lubować się w pięknych słojach drzewa cytrynowego, co przypominają skórę pręgowatego tygrysa lub centkowanej pantery.

— Zapewne, lecz ty masz 500 takich stołów, wartości nie wiem ilu sestercyj!

Seneka uśmiechnął się trochę gorzko.

— I cóż z tego?—odparł.— Czyż długo używamy tych bogactw? Życie nasze takie krótkie!... Zresztą, wracając do przedmiotu, na owych stołach cytrynowych nie podają u mnie nic prócz jarzyn, owoców i wody.

Goście poczęli się żegnać. Gdy Lukan zbliżył się do wuja, Seneka ujął jego dłoń w swoją.

— Jeszcze raz powtarzam ci moją przestrogę — rzekł—hamuj się wobec Nerona!

Bracia opuścili filozofa — wszedł Burrus. Był to młody jeszcze człowiek, wykwintne jego obejście znamionowało Rzymianina wysokiego rodu, otwarte czoło świadczyło o szlachetności charakteru, lecz na tem czole rysowała się zawsze głęboka brózda, a wzrok jego był smutny.

Burrus widział równie, jak Seneka, że na dworze cesarskim zaczyna się dziać źle, przyszedł pomówić o tem poufnie.

Niespokojny duch i przesadzone ambicye Agrypiny mogły wywołać smutne następstwa.

Dumna córa Germanikusa pragnęła w zupełności dzielić władzę z synem: gdy senatorowie zbierali się na radę w pałacu, ukryta za portyerą podsłuchiwała tajemnice stanu; kiedy zaś Neron przyjmował poselstwo armeńskie, zapomniała do tego stopnia o swej godności, iż nieproszona chciała zająć miejsce obok cesarza, tylko Seneka uratował pozory i szepnął wychowańcowi, aby podał ramię matce i sam poprowadził ją do tronu.

Dopuszczała się Agrypina i gorszych rzeczy, niż brak taktu: kazała zamordować dawnego swego wroga

Narcissussa i szlachetnego Silanusa, oraz jego brata, dawnego narzeczonego Oktawii.

Seneka i Burrus starali się wszelkiemi siłami przekonywać wszystkich, iż Neron nie winien jest tym zbrodniom, powtarzali każdemu z widocznem zadowoleniem, że gdy miał podpisać pierwszy wyrok śmierci, zawołał:

— Po cóż nauczyłem się pisać!

Z niepokojem jednakże patrzyli w przyszłość. Nero polubił od pewnego czasu towarzystwo zepsutych złotych młodzieńców, jak Othona i Talliusza Senecio, którzy wiedli życie próżniacze i niemoralne i poczynał naśladować ich wybryki.

Rozmowa z Burrusem bardziej jeszcze zasępiła czoło Seneki i pogrążyła go w smutnych myślach.

— Jak ratować kogoś, kto dobrowolnie pędzi ku przepaści?—pytał sam siebie.

Rozmyślania te przerwało zjawienie się nowego gościa w osobie filozofa Kornutusa. Był on niegdyś niewolnikiem w możnej rzymskiej rodzinie, lecz oddawna wyzwolony, zdołał już pozyskać swemi powagę i popularność.

Spojrzenie Seneki rozjaśniło się, gdy go ujrzał.

— Jesteś mi zawsze miłym, Kornutusie — rzekł, powstawszy na powitanie—lecz dziś jeszcze więcej, niż kiedykolwiek. Pragnąłbym zasięgnąć twojej rady, co do dalszego kierowania cesarzem.

Kornutus skłonił się.

— Czyż Seneka, który napisał tyle cennych dzieł pedagogicznych, może potrzebować rady w tym przedmiocie?—rzekł tonem zdziwionym.

Seneka, wskazawszy gościowi jedno z krzeseł, wrócił na swoje miejsce i począł opowiadać, jak postępował dotychczas z swoim wychowańcem; pragnął serdecznie, aby stoik pochwalił jego system, lecz ten rzekł tylko:

— Młodzieńcza namiętność nie da się stłumić pobłażaniem; jeśli nie chcesz, aby Neron doszedł do występków, które splamiły Tyberyusza i Gajusa, nie ułatwiaj mu tej drogi. Obudź w nim męską energię, przekonaj go, że nietylko powinien, ale może panować nad sobą... Patrząc przez szpary na jego postępowanie, nie obudzisz w nim ani zastanowienia, ani poczucia odpowiedzialności za własne czyny.

Seneka nie odpowiedział, widać było, że otwartość Kornutusa dotknąła go głęboko, ten zaś popatrzył na przyjaciela wzrokiem pełnym żalu i mówił dalej:

— Jeśli ci przykro słuchać prawdy, mogę. milczeć, ale, gdy żądasz rady, musze, przyznać, iż popełniłeś dwie fatalne pomyłki. Najprzód zapomniałeś, że jedno zło rodzi drugie i pozwoliłeś brnąć Neronowi po drodze jednego występku, sądząc, że tym sposobem nie popełni innego, według ciebie gorszego. Drugim błędem z twej strony było, iż nietylko innym pozwalałeś schlebiać twemu uczniowi, ale sam to czyniłeś, przez co nabrał przekonania o swej nieograniczonej swobodzie i potędze.

— Neron jest cesarzem, mimo wszystko może robić, co mu się podoba—odparł sucho Seneka.

— Ale prawdę mówić można nawet cesarzowi, choćby to go miało obrazić, uczynić to winniśmy, gdy sumienie nasze domaga się tego. Tak też postąpiłem wczoraj.

Seneka spojrzał na mówiącego przenikliwie.

— Cóżeś mu powiedział?—zapytał.

— Siostrzeniec twój, Lukan, wychwalał poezye Nerona i mówił, że pragnie, aby cesarz napisał 400 tomów — począł opowiadać Kornutus.— Ta liczebność podrażniła mnie. To zawiele!—rzekłem. Dlaczego zawiele?—zapytał Lukan.— Chryzipus napisał więcej.— Tak — odparłem — ale jego dzieła przyniosły pożytek ludzkości.

Neron zmarszczył brwi, a wszyscy obecni spojrzeli na mnie z przestrachem, jam się jednak nie przeraził, powiedziałem sobie:

— Jeśli uczciwy człowiek ma zostać pochlebcą, to jaki los spotka biedną filozofię?

Seneka westchnął.

— To prawda — rzekł po namyśle—ale twój wychowaniec, Persyusz, jest młodzieńcem o złotem sercu i szlachetnym charakterze, a Neron, to Neron; gdybyś był przewodnikiem Nerona...

— Istotnie, Persyusz posiada wszystkie zalety, jakich można wymagać od młodego człowieka — przerwał stoik — lecz gdybym nie doprowadził go był do przekonania, że występek jest szkodliwym i on mógłby zostać Neronem.

Seneka spojrzał na niego smutnym wzrokiem.

— O ileż szczęśliwszym jesteś ode mnie, lubo twój los mniej świetny od mojego! — szepnął.— Nieraz nie godzę się w głębi serca na coś, jednak ustępuję...

Pragnę, dążyć do doskonałości, a nie mam siły wyrwać się z brudów i występków, które mnie otaczają, trzeba przestać marzyć, bym mógł nawet dorównać najlepszym, dość mi będzie być lepszym od złych.

— Kto mierzy najwyżej, ten powinien dosięgnąć najwyższego ideału — rzekł Kornutus.

Wyraz ironii ukazał się na ustach Seneki.

— Piękne frazesy! — wykrzyknął, zrozumiawszy przymówkę do swego stylu, z którego czuł się tak dumnym, jednak przyjdzie może czas, gdy ludzie zapomną o Kornutusie, a jeszcze czytać będą chętnie owe frazesy Seneki.

— To prawdopodobne — odparł niewzruszony wyzwoleniec — lecz zdaniem mojem styliści, ci, którzy popisują się szumnymi frazesami, powinni się nazywać sztukmistrzami, nie filozofami.

* 1.awk 2.awk compress_epub.sh crap demo.sh demo.sh~ demo2600.sh demo2600fix.sh dodatkowe dop.sh dopasowanie.sh find_demo.sh find_demo2600.sh find_fontmod.sh find_fontmod2600.sh find_indent.sh find_netpress.sh find_netpress2600.sh find_poprawki_karoliny.sh fontcheck.sh fontmod.sh fontmod2600.sh get_missing.sh indent.sh iwatch.sh lib lista.sh lista.sh~ lista2.sh mod_iwatch.sh mov_0to1.sh mov_1to2.sh netpress.sh netpress2600.sh poprawki_karoliny.sh przenies.sh ucompress.sh uncompress_epub.sh undo_indent.sh zndemo.sh *

Niewesołe myśli, czarniejsze jeszcze niż przedtem, opanowały Senekę po oddaleniu się Kornutusa, byłby dał wiele za to, gdyby ów stoik był wziął jego stronę, słowa jego nabawiły go niepokoju. Po chwili jednakże wytłómaczył sobie jego zdania na swoją korzyść: polityk w nim, jak zawsze, zwyciężył filozofa.

— Kornutus jest nietylko gburem, lecz i niepraktycznym życiowo — rzekł sam do siebie — praktyka zmusza nieraz odstępować od teoryi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej